والصوابُ مِن القولِ في ذلك، أن يقالَ كما قال اللَّهُ: {وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ}، يَصِفُهم بأنهم كانوا قليلًا، ولم يُحَدَّ عددُهم بمقدارٍ ولا خبرٍ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ صحيحٍ. فلا ينبغي أن يُتَجاوزَ في ذلك حدُّ اللَّهِ، إذ لم يكنْ لمَبْلَغِ عددِ ذلك حدٌّ مِن كتاب اللَّهِ، أو أثرٍ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ.
Bu konuda doğru olan söz, Allah'ın: {وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ} “Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti” buyurduğu gibi, onların az sayıda olduklarını belirterek [söylemek]tir; zira onların sayıları ne muayyen bir miktar ile ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih bir rivayetle sınırlandırılmıştır . Dolayısıyla bu hususta Allah'ın belirlediği sınır aşılmamalıdır; çünkü bu sayının miktarına dair ne Allah'ın Kitabı'ndan bir sınır ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir rivayet bulunmaktadır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١)} “[Nûh] dedi ki: 'Binin ona; onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال نوحٌ: اركَبوا في الفُلكِ {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا}. وفي الكلامِ محذوفٌ قد استُغْنِي بدَلالةِ ما ذُكر مِن الخبرِ عليه عنه، وهو قولُه: {قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ}. فحَمَلهم نوحٌ فيها، وقال لهم: اركَبوا فيها. فاستُغنى بدَلالةِ قولِه: {وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا} عن حملِه إياهم فيها، فتُرِك ذكرُه.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Nûh: 'Gemiye binin; {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} “onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır”' dedi. Sözde, zikredilen haberin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiş [bir kısım] vardır ki o da Allah'ın: {قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ} “Dedik ki: 'Her birinden [erkek ve dişi] ikişer çift ile -haklarında aleyhte hüküm verilmiş olanlar hariç- aileni ve iman edenleri ona bindir.' Zaten onunla birlikte pek azı iman etmişti” buyruğudur. Bunun üzerine Nûh onları ona bindirdi ve onlara: 'Binin ona' dedi. Böylece {وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا} “ve dedi ki: 'Binin ona'” sözünün delaletiyle onları gemiye bindirdiğini zikretmeye gerek kalmamış ve zikri terk edilmiştir.
واختلفت القَرَأَةُ في قراءةِ قولِه: {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا}. فقرأته عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ الكوفيِّين: (بسمِ اللَّهِ مُجْرَاهَا ومُرساها) بضمِّ الميمِ في الحرفين كليهما. وإذا قُرِئ كذلك، كان مِن أَجْرَى وأَرْسَى، وكان فيه وجهان من الإعرابِ؛ أحدُهما الرفعُ، بمعنى: بسمِ اللَّهِ إجراؤُها وإرساؤُها. فيكونُ المُجْرَى والمُرْسَى مرفوعَين حينَئذٍ بالباءِ التي في قولِه: {بِسْمِ اللَّهِ}. والآخرُ النصبُ، بمعنى: بسمِ اللَّهِ عندَ إجْرائِها وإرْسائِها [أو وقتَ إجرائِها وإرسائِها].
Kurrâ, O'nun: {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} “onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı her iki kelimede de mîm harfinin zammesiyle (bismillâhi mucrâhâ ve mursâhâ) şeklinde okumuşlardır. Bu şekilde okunduğunda [kelimeler] ecrâ (أَجْرَى) ve ersâ (أَرْسَى) fiillerinden [türemiş] olur ve bu durumda iki irab vechi bulunur: Bunlardan biri, “Allah'ın adıyla onun akıp gitmesi ve durması gerçekleşir” anlamında ref‘ [vechidir]. Bu takdirde 'el-mucrâ' ve 'el-mursâ' kelimeleri O'nun: {بِسْمِ اللَّهِ} sözündeki bâ harf-i ceri ile merfû olur. Diğeri ise “akıp gitmesi ve durması esnasında [veya akıp gitmesi ve durması vaktinde] Allah'ın adıyla” anlamında nasb [vechidir].
فيكونُ قولُه: {بِسْمِ اللَّهِ}. كلامًا مُكْتَفِيًا بنفسِه، كقولِ القائلِ عندَ ابتدائِه في عملٍ يعملُه: باسمِ اللَّهِ. ثم يكونُ المُجْرَى والمُرْسَى منصوبَين على ما نصَبت العربُ قولَهم: الحمدُ للَّهِ سِرارَك وإهلالَك. يعنون الهلالَ أولَه وآخرَه. كأنهم قالوا: الحمدُ للَّهِ أولَ الهلالِ وآخرَه. ومسموعٌ منهم أيضًا: الحمدُ للَّهِ ما إهلالَك إلى سِرارِك.
Böylece O'nun: {بِسْمِ اللَّهِ} sözü, bir kimsenin yapacağı bir işe başlarken 'bismillâh' demesi gibi kendi başına yeterli bir söz olur. Ardından 'el-mucrâ' ve 'el-mursâ' kelimeleri, Arapların 'el-hamdü lillâhi sirârake ve ihlâlek' (hilalin başında da sonunda da Allah'a hamdolsun) sözünü mansub kılmaları gibi mansub olur; bununla hilalin başını ve sonunu kastederler, sanki 'el-hamdü lillâhi evvele'l-hilâli ve âhirahû' (hilalin başında ve sonunda Allah'a hamdolsun) demiş gibi olurlar. Onlardan ayrıca 'el-hamdü lillâhi mâ ihlâlike ilâ sirârik' sözü de işitilmiştir.
وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا}، بفتحِ الميمِ مِن {مَجْرَاهَا}، وضَمِّها مِن {وَمُرْسَاهَا} ، فجعلوا {مَجْرَاهَا} مصدرًا مِن جَرَى يَجْرِي مَجْرًى. و {وَمُرْسَاهَا}، مِن أرسَى يُرْسِي إِرساءً. وإذا قُرِئ ذلك كذلك كان في إعرابِهما مِن الوجهين نحوُ الذي فيهما إذا قُرِئا: (مُجرَاها ومُرساها)، بضمِّ الميمِ فيهما على ما بيَّنتُ.
Kûfe kurrâsının geneli ise bunu {مَجْرَاهَا} kelimesinin mîm harfinin fethasıyla ve {وَمُرْسَاهَا} kelimesinin mîm harfinin zammesiyle {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} şeklinde okumuşlardır. Böylece {مَجْرَاهَا} kelimesini cerâ yecrî mecrâ (جَرَى يَجْرِي مَجْرًى) fiilinden mastar, {وَمُرْسَاهَا} kelimesini ise ersâ yürsî irsâen (أرسَى يُرْسِي إِرساءً) fiilinden kılmışlardır. Böyle okunduğunda her iki kelimenin irabındaki iki vecih, açıkladığım üzere her iki kelimede mîm harfinin zammesiyle (mucrâhâ ve mursâhâ) okunduğundaki vecihler gibidir.
ورُوِي عن أبي رجاءٍ العُطارديِّ، أنه كان يقرأُ ذلك: (بسمِ اللَّهِ مُجْرِيها وَمُرْسِيها) بضمِّ الميمِ فيهما، ويُصَيِّرُهما نعتًا للَّهِ . وإذا قُرِئا كذلك، كان فيهما أيضًا وجهان مِن الإعرابِ، غيرَ أن أحدَهما الخفضُ، وهو الأغلبُ عليهما مِن وَجْهيِ الإعرابِ؛ لأن معنى الكلامِ على هذه القراءةِ: بسمِ اللَّهِ مُجْرِي الفلكِ ومُرسِيها. فالمُجْرِي نعتٌ لاسمِ اللَّهِ. وقد يَحْتَملُ أن يكونَ نصبًا، وهو الوجهُ الثاني؛ لأنه يَحسُنُ دخولُ الألفِ واللامِ في المُجْرِي والمُرْسِي، كقولِك: بسم اللَّهِ المُجْرِيها والمُرْسِيها. وإذا حُذِفتا نُصِبتا على الحالِ، إذ كان فيهما معنى النَّكرةِ وإن كانا مضافَين إلى المعرفةِ.
Ebû Recâ el-Utâridî'den, her iki kelimenin mîm harfinin zammesiyle (bismillâhi mucrîhâ ve mursîhâ) şeklinde okuduğu ve bu iki kelimeyi Allah'a sıfat kıldığı rivayet edilmiştir . Böyle okunduklarında da irablarında iki vecih bulunur; ancak bunlardan biri cer durumudur ki bu, iki irab vechinden daha baskın olanıdır. Çünkü bu kıraate göre sözün anlamı 'bismillâhi mucriye'l-fülki ve mursiyehâ' (gemiyi akıtan ve durduran Allah'ın adıyla) şeklindedir. Dolayısıyla 'el-mucrî' kelimesi Allah lafzının sıfatı olur. İkinci vecih olarak nasb konumunda olması da muhtemeldir; çünkü tıpkı 'bismillâhi'l-mucrîhâ ve'l-mursîhâ' demen gibi 'el-mucrî' ve 'el-mursî' kelimelerine elif-lâm takısının girmesi uygundur. Elif-lâm hazfedildiğinde ise, marifeye muzaf olsalar da kendilerinde nekrelik manası bulunduğu için hal olarak mansub olurlar.
وقد ذُكِر عن بعضِ الكوفيِّين أنه قرَأ ذلك: (مَجْراها ومَرْساها)، بفتحِ الميمِ
Kûfelilerin bazısından ise bunu, mîm harfinin fethasıyla (mecrâhâ ve mersâhâ) şeklinde okuduğu nakledilmiştir;
فيهما جميعًا مِن جرَى ورَسا، كأنه وجَّهه إلى أنه: في حالِ جَرْيِها، وحالِ رُسُوِّها. وجعل كلتا الصفتَين للفُلْكِ، كما قال عنترةُ :
cerâ (جرَى) ve rasâ (رَسا) fiillerinden hareketle (mecrâhâ ve mersâhâ) şeklinde okuduğu nakledilmiştir; sanki bunu 'onun akma halinde ve durma halinde' anlamına hamletmiş ve her iki vasfı da Antara'nın dediği gibi gemiye ait kılmıştır:
فصَبَرتُ [نفسًا عندَ ذلك] حُرَّةً … تَرْسُو إذا نَفْسُ الجبانِ تَطَلَّعُ
'Sabrettirdim [bunun üzerine nefsimi] hür olarak… Korkak nefsi kaçacak yer ararken sebat edip duran.'
والقراءةُ التي نختارُها في ذلك قراءةُ مَن قرَأ: {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا} بفتح الميمِ {وَمُرْسَاهَا} بضمِّ الميمِ، بمعنى: بسمِ اللَّهِ حِينَ تَجْري وحينَ تُرْسِي. وإنما اخترتُ الفتحَ في ميمِ {مَجْرَاهَا} لقربِ ذلك مِن قولِه: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ}. ولم يقلْ: تُجْرَى بهم. ومَن قرَأ: (بِسْمِ اللَّهِ مُجْراها). كان الصوابُ على قراءتِه أن يقرأَ: (وهي تُجْرَى بهم). وفي إجماعِهم على قراءةِ: (تَجْرِي). بفتحِ التاءِ دليلٌ واضحٌ على أن الوجهَ في {مَجْرَاهَا} فتحُ الميمِ. وإنما اخْترنا الضمَّ في {مُرْسَاهَا} لإجماعِ الحجةِ مِن القَرَأةِ على ضمِّها، ومعنى قولِه: {مَجْرَاهَا}، مسيرُها. {وَمُرْسَاهَا}: وَقْفُها، من: وقَفها اللَّهُ وأَرْساها.
Bu hususta bizim tercih ettiğimiz kıraat; 'bismillâhi hîne tecrî ve hîne türsî' (akıp gittiği zaman ve durdurulduğu zaman Allah'ın adıyla) anlamında olmak üzere {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا} kelimesini mîm harfinin fethasıyla, {وَمُرْسَاهَا} kelimesini ise mîm harfinin zammesiyle okuyanların kıraatidir. {مَجْرَاهَا} kelimesinin mîm harfinde fethayı tercih etmem, bunun Allah'ın: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ} “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürürken” buyruğuna yakınlığından ötürüdür. Zira 'tücrâ bihim' (onlar götürülürken) dememiştir. Kim de (bismillâhi mucrâhâ) şeklinde okursa, onun kıraatine göre doğru olan 've hiye tücrâ bihim' şeklinde okumasıdır. Kurrânın te harfinin fethasıyla (tecrî) okumasındaki icmâı, {مَجْرَاهَا} kelimesinde doğru olan vechin mîm harfinin fethası olduğuna açık bir delildir. {وَمُرْسَاهَا} kelimesinde zamme tercih etmemiz ise hüccet sayılan kurrânın onu zammeli okuma konusundaki icmâından ötürüdür. O'nun: {مَجْرَاهَا} sözünün anlamı onun akıp gitmesi, {وَمُرْسَاهَا} sözünün anlamı ise 'vakkafehallâhu ve ersâhâ' (Allah onu durdurdu ve demirletti) ifadesinden hareketle onun durması demektir.
وكان مجاهدٌ يقرأُ ذلك بضمِّ الميمِ في الحرفين جميعًا.
Mücâhid ise bunu her iki kelimede de mîm harfinin zammesiyle okurdu.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ. قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن وَرقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: (بسم اللَّهِ مُجْراها ومُرْساها) قال: حينَ يَركَبون ويُجْرُون ويُرْسُون.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti. [Yine el-Müsennâ] dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: (Bismillâhi mucrâhâ ve mursâhâ) [hakkında şöyle] dedi: 'Bindikleri, [gemiyi] akıttıkları ve demirledikleri (durdurdukları) vakit.'
[حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: حدَّثنا أبو عاصمٍ، قال: حدَّثنا عيسى، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: بِسمِ اللَّهِ حينَ يَرْكَبون ويُجْرون ويُرْسُون] .
[Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: 'Bindikleri, akıttıkları ve durdurdukları vakit Allah'ın adıyla'] .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن وَرقاءَ، عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: (بسم اللَّهِ مُجْراها ومُرْساها) قال: بسمِ اللَّهِ حِينَ يُجْرُون وحينَ يُرْسُون.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: (bismillâhi mucrâhâ ve mursâhâ) [hakkında]: 'Akıttıkları vakit ve durdurdukları vakit Allah'ın adıyla' dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابرُ بنُ نوحٍ، قال: ثنا أبو رَوْقٍ، عن الضحاكِ في قولِه: (ارْكَبُوا فيها بسمِ اللَّهِ مُجْراها ومُرْساها). قال: إذا أراد أن تُرْسِيَ قال: باسمِ اللَّهِ. فأرسَت. وإذا أرادَ أن تَجريَ قال: باسمِ اللَّهِ. فجَرت .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ravk, ed-Dahhâk'tan onun: (irkebû fîhâ bismillâhi mucrâhâ ve mursâhâ) sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Durmasını istediği zaman 'bismillâh' derdi ve dururdu; akıp gitmesini istediği zaman 'bismillâh' derdi ve akıp giderdi .
وقولُه: {إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إن ربي لساتِرٌ ذنوبَ مَن تَابَ وأَنابَ إليه، {رَحِيمٌ} بهم أن يعذِّبَهم بعدَ التوبةِ.
O'nun: {إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruğu ise şöyle demektir: Şüphesiz Rabbim tevbe edip O'na yönelen kimsenin günahlarını örtendir, tevbeden sonra onlara azap etmeme konusunda onlara karşı {رَحِيمٌ} “merhamet edendir”.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ (٤٢)} “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları götürürken Nûh, bir kenarda duran oğluna: 'Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!' diye seslendi.”
يعني تعالى ذكرُه بقولِه: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ}: والفلكُ تَجْري بنوحٍ ومَن معه فيها، {فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} يامٌ {وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} عنه، لم يَرْكبْ معه الفلكَ: {يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا} الفلكَ، {وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ}.
Yüce Allah'ın zikri: {وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ} “onları götürürken” sözüyle; gemi Nûh'u ve onunla birlikte içinde bulunanları {فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “dağlar gibi dalgalar arasında [götürürken], Nûh oğluna seslendi” [ki oğlu] Yâm idi; {وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} “bir kenarda duruyordu” yani ondan uzakta olup onunla birlikte gemiye binmemişti: {يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا} “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin” yani gemiye [bin], {وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ} “ve kâfirlerle birlikte olma!” [demek istemektedir].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣)} “[Oğlu:] 'Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım' dedi. [Nûh:] 'Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimse müstesna, O'nun emrinden koruyacak hiçbir sığınak yoktur' dedi. Derken aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال ابنُ نوحٍ لما دَعاه نوحٌ إلى أن يَركبَ معه السفينةَ، خوفًا عليه مِن الغَرَقِ: {سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ}. يقولُ: سأصيرُ إلى جبلٍ أتحصَّنُ به مِن الماءِ، فيَمْنَعُني منه أن يُغْرِقَني. ويعني بقولِه: {يَعْصِمُنِي}: يمنعُني، مثلَ عِصامِ القربةِ الذي يُشَدُّ به رأسُها، فيمنعُ الماءَ أن يسيلَ منها.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Nûh'un oğlu, Nûh kendisini boğulma korkusuyla kendisiyle birlikte gemiye binmeye çağırdığında: {سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ} “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” dedi. Yani: 'Sudan korunmak için bir dağa gideceğim; böylece o da beni sudan koruyacak ve boğulmamı engelleyecektir' demektedir. O'nun: {يَعْصِمُنِي} sözü 'beni engeller/korur' anlamına gelir; tıpkı tulumun ağzını bağlayıp suyun akmasına engel olan tulum bağı (el-ısâm) gibidir.
وقولُه: {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ}. يقولُ: لا مانعَ اليومَ مِن أمرِ اللَّهِ الذي قد نزَل بالخلقِ مِن الغرقِ والهلاكِ إِلا مَن رَحِمَنا، فأنْقَذَنا منه، فإنه الذي يمنعُ مَن شاء مِن خلقِه ويعصِمُ.
O'nun: {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ} “Bugün Allah'ın emrinden merhamet edenden başka koruyucu yoktur” buyruğu ise şöyle demektir: Bugün Allah'ın kullar üzerine indirdiği boğulma ve helak emrinden, bize merhamet edip bizi ondan kurtaran dışında hiçbir koruyucu yoktur; çünkü yaratıklarından dilediğini koruyup esirgeyen yalnızca O'dur.
فـ "مَنْ" في موضعِ رفعٍ؛ لأن معنى الكلامِ: لا عاصم يَعصِمُ اليومَ مِن أمرِ اللَّهِ إلا اللَّهُ.
Burada "men" (مَنْ) edatı ref konumundadır; çünkü sözün anlamı: 'Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur, ancak Allah korur' şeklindedir.
وقد اختلف أهلُ العربيةِ في موضعِ "مَن" في هذا الموضعِ؛ فقال بعضُ نحويِّي الكوفةِ : هو في موضعِ نصبٍ؛ لأن المعصومَ بخلافِ العاصمِ، والمرحومَ معصومٌ. قال: كأن نصْبَه بمنزلةِ قولِه: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} [النساء: ١٥٧]. قال: ومَن استجازَ "اتِّباعُ الظَّنِّ"، والرفعَ في قولِه :
Arap dili âlimleri bu yerdeki "men" kelimesinin irab konumu hakkında ihtilaf etmişlerdir; Kûfeli bazı nahivciler şöyle demiştir: 'Nasb konumundadır; çünkü korunan (el-ma'sûm), koruyanın (el-âsım) zıddıdır ve merhamet edilen de korunandır.' Dedi ki: 'Sanki onun nasb edilmesi Allah'ın: {مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّ} [en-Nisâ: 157] “Onların buna dair zanna uymaktan başka bir bilgileri yoktur” buyruğu gibidir.' Dedi ki: '"İttibâü'z-zann" (اتِّبَاعُ الظَّنِّ) ifadesini caiz görüp şu beyitteki ref kıraatini caiz gören kimse için:
وبَلْدةٍ ليس بها أَنِيسُ … إلا اليَعافِيرُ وإلا العِيسُ
Ve nice beldeler vardır ki içinde hiçbir can yoldaşı yoktur… Beyaz ceylanlar ve kızıl develer müstesna.'
لم يجزْ له الرفعُ في "مَنْ"؛ لأن الذي قال: إلا اليعافيرُ. جعلَ أنيسَ البرِّ اليعافيرَ وما أشْبَهَها. وكذلك قولُه: "إِلَّا اتِّبَاعُ الظَّنِّ" يقولُ: علمُهم ظَنٌّ. قال:
['Men' kelimesinde] ref caiz olamaz; çünkü 'ancak beyaz ceylanlar' (إلا اليعافيرُ) diyen kimse, çölün can yoldaşını beyaz ceylanlar ve benzerleri kılmıştır. Nitekim O'nun: 'ancak zanna uymak' (إِلَّا اتِّبَاعُ الظَّنِّ) kavli de böyledir; [yani] 'Onların bilgisi zandır' demektedir. [Ferrâ] dedi ki:
وأنت لا يجوزُ لك في وجهٍ أن تقولَ: المعصومُ هو عاصمٌ في حالٍ. ولكن لو جعَلْتَ العاصمَ في تأويلِ معصومٍ؛ [كأنَّك قلتَ] : لا معصومَ اليومَ مِن أَمرِ اللَّهِ. لجازَ رفعُ "مَنْ". قال: ولا يُنْكَرُ أن يَخْرُجَ المفعولُ على فاعلٍ، ألا تَرى قولَه: {مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ} [الطارق: ٦]. معناه - واللَّهُ أعلمُ - مدفوقٌ. وقولُه: {فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} [الحاقة: ٢١]، معناها: مَرْضيَّةٌ. قال الشاعرُ :
'Sen hiçbir surette korunana (ma'sûm) herhangi bir durumda koruyandır (âsım) diyemezsin. Ancak âsım kelimesini ma'sûm (korunan) tevilinde kılsaydın; [sanki şöyle demişsin gibi] : 'Bugün Allah'ın emrinden korunan kimse yoktur' deseydin, o zaman 'men' kelimesinin ref'i caiz olurdu.' Dedi ki: 'Mef'ûlün fâil vezninde gelmesi inkâr edilemez; baksana O'nun: {مِنْ مَاءٍ دَافِقٍ} [et-Târık: 6] “atılan bir sudan” buyruğunun anlamı —Allah en iyisini bilir— 'medfûk' (atılmış) demektir. Ve O'nun: {فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} [el-Hâkka: 21] “hoşnut edici bir yaşayış içinde” buyruğunun anlamı da 'mardıyye' (hoşnut olunmuş) demektir. Şair şöyle demiştir :
دَعِ المَكارِمَ لا تَرْحَلْ لِبُغْيَتِها … واقْعُدْ فإنك أنتَ الطَّاعِمُ الكاسِي
'Bırak erdemleri, onların peşinden yola çıkma… Otur oturduğun yerde, zira sen doyurulan ve giydirilensin.'
ومعناه: المكسوُّ.
Buradaki anlam: el-meksüvv (giydirilen) demektir.
وقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ}، على: لكنْ مَن رَحِم. ويجوزُ أن يكونَ على: لا ذا عِصْمةٍ. أي: معصومٌ. ويكونُ {إِلَّا مَنْ رَحِمَ} رفعًا، بدلًا من العاصمِ.
Basralı bazı nahivciler ise şöyle demiştir: {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ} buyruğu 'lâkin men rahime' (fakat merhamet ettiği kimse müstesna) anlamındadır. 'Lâ zâ ısmetin' (korunma sahibi hiç kimse yoktur) yani 'ma'sûm' anlamında olması da caizdir. Bu takdirde {إِلَّا مَنْ رَحِمَ} ifadesi 'el-âsım' kelimesinden bedel olarak merfû olur.
ولا وجهَ لهذه الأقوالِ التي حَكَيناها عن هؤلاء؛ لأن كلامَ اللَّهِ تعالى ذكرُه إنما يُوَجَّهُ إلى الأفصحِ الأشهرِ مِن كلامٍ مَن نزَل بلسانِه، ما وُجِدَ إلى ذلك سبيلٌ. ولم يضطرَّنا شيءٌ إلى أن نجعلَ عاصمًا في معنى معصومٍ، ولا أن نجعلَ "إلا" بمعنى "لكن"، إذ كنا نجدُ لذلك في معناه - الذي هو معناه في المشهورِ مِن كلامِ العربِ - مَخْرجًا صحيحًا، وهو ما قلنا مِن أن معنى ذلك: قال نوحٌ: لا عاصمَ اليومَ مِن أمرِ اللَّهِ إلا مَن رَحِمَنا، فأنْجانا مِن عذابِه. كما يقالُ: لا مُنْجِيَ اليومَ مِن عذابِ اللَّهِ إلا اللَّهُ، ولا مُطْعِمَ اليومَ مِن طعامِ زيدٍ إلا زيدٌ. فهذا هو الكلامُ المعروفُ، والمعنى المفهومُ.
Onlardan naklettiğimiz bu görüşlerin hiçbir tutar tarafı (tutanağı) yoktur. Çünkü zikri yüce olan Allah'ın kelâmı, bir yol bulunduğu müddetçe ancak lisanıyla indiği kavmin en fasih ve en meşhur olan kullanımına hamledilir. 'Âsım' kelimesini 'ma'sûm' anlamında kabul etmeye veya 'illâ' (إِلَّا) edatını 'lâkin' (لَكِنْ) manasına almaya bizi zorlayan hiçbir zaruret yoktur. Zira biz bunun için, Arap kelâmında meşhur olan kendi hakiki anlamı dairesinde sahih bir çıkış yolu bulmaktayız. O da daha önce söylediğimiz şu açıklamadır: Nûh; 'Bugün Allah'ın emrinden [bizi] koruyacak hiç kimse yoktur; ancak bize merhamet edip O'nun azabından bizi kurtaran [Allah] müstesnadır' demiştir. Nitekim 'Bugün Allah'ın azabından Allah'tan başka kurtaracak kimse yoktur' ve 'Bugün Zeyd'in yemeğinden Zeyd'den başka yedirecek kimse yoktur' denilir. İşte bilinen kullanım ve anlaşılan mana da budur.
وقولُه: {وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ}. يقولُ: وحالَ بينَ نوحٍ وابنِه موجُ الماءِ، فغَرِقَ، فكان ممن أهْلَكَه اللَّهُ بالغرقِ مِن قومِ نوحٍ ﷺ.
O'nun: {وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ} “Aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu” buyruğu ise şöyle demektir: Nûh ile oğlunun arasına suyun dalgası girdi ve o boğuldu; böylece Nûh aleyhisselâm'ın kavminden Allah'ın boğarak helak ettiği kimselerden oldu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤)} “'Ey yeryüzü! Suyunu yut ve ey gök! [Suyunu] tut' denildi. Su çekildi, iş bitirildi ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu. 'Zalimler topluluğu yok olsun!' denildi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقال اللَّهُ للأرضِ [بعدَ ما] تَناهى أمرُه في هلاكِ قومِ نوحٍ، بما أهْلَكَهم به مِن الغرقِ: {يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ}، أي: تَشَرَّبي. مِن قولِ القائلِ: بَلِع فلانٌ كذا يَبْلَعُه، و بَلَعَه يَبْلَعُه. إذا ازْدَرَدَه . {وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي}، يقولُ: أقْلِعي عن المطرِ، أمْسِكي، {وَغِيضَ الْمَاءُ}، ذهَبت به الأرضُ ونَشِفَته، {وَقُضِيَ الْأَمْر}. يقولُ: قُضِي أمرُ اللَّهِ، فَمَضَى بهلاكِ قومِ نوحٍ، {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}، يعني الفُلْكَ اسْتَوت، أرْسَت على الجودِيِّ، وهو جبلٌ، فيما ذُكِرَ، بناحيةِ المَوصِلِ أو الجزيرةِ، {وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}، يقولُ: قال اللَّهُ: أبْعَدَ اللَّهُ القومَ الظالمين، الذين كفَروا باللَّهِ مِن قومِ نوحٍ.
Yüce Allah'ın zikri şöyle buyurmaktadır: Allah, Nûh kavmini boğarak helak ettiği şeyle onların helakine dair emri tamamlandıktan [sonra] yeryüzüne: {يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ} “Ey yeryüzü! Suyunu yut” yani içe çek dedi. Bu, bir kimsenin bir şeyi yuttuğunda 'beli'a fülânün kezâ yebla'uhû' ve 'bele'ahû yebla'uhû' (falanca şunu yuttu, yutar) demesinden gelir . {وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي} “ve ey gök! Tut” buyruğu; yağmurdan vazgeç , tut demektir. {وَغِيضَ الْمَاءُ} “Su çekildi”, yer onu alıp götürdü ve kuruttu; {وَقُضِيَ الْأَمْر} “iş bitirildi”, yani Allah'ın emri yerine getirildi ve Nûh kavminin helaki gerçekleşti demektir. {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “ve Cûdî üzerine oturdu”, yani gemi Cûdî üzerine yerleşti, demirledi ; anlatıldığına göre o, Musul veya el-Cezîre civarında bir dağdır. {وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “ve 'Zalimler topluluğu yok olsun!' denildi” buyruğu ise şöyle demektir: Allah: 'Nûh kavminden Allah'ı inkâr eden zalimler topluluğunu Allah rahmetinden uzak kılsın' dedi.
حدَّثنا عبادُ بنُ يعقوبَ الأسديُّ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن عثمانَ بنِ مَطرٍ، عن عبدِ العزيزِ بنِ عبدِ الغفورِ، عن أبيه، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "في أولِ يومٍ مِن رجبٍ رَكِبَ نوحٌ السفينةَ، فصامَ هو وجميعُ مَن معه، وجَرَتْ السفينةُ ستةَ أشهرٍ، فانْتَهَى ذلك إلى المُحَرَّمِ، فأرْسَتِ السفينةُ على الجُودِيِّ يومَ عاشوراءَ، فصامَ
Bize Abbâd b. Ya‘kūb el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Osmân b. Matar’dan, o Abdülazîz b. Abdilgāfûr’dan, o da babasından nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Recep ayının ilk gününde Nûh gemiye bindi; kendisi ve beraberindeki herkes oruç tuttu. Gemi altı ay akıp gitti ve bu [süreç] Muharrem ayına ulaştı. Âşûrâ günü gemi Cûdî üzerine demirledi; Nûh oruç tuttu...»
نوحٌ، وأمَرَ جميعَ مَن معه مِن الوحشِ والدوابِّ، فَصَامُوا شكرًا للَّهِ" .
ve yanındaki tüm vahşi hayvanlara ve diğer hayvanlara da emretti; onlar da Allah'a şükür olarak oruç tuttular' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: كانت السفينةُ أعْلاها للطيرِ، ووَسَطُها للناسِ، وفي أسفلِها السباعُ، وكان طولُها في السماءِ ثلاثين ذراعًا، ودُفِعَت مِن عينِ وَرْدةَ يومَ الجُمعةِ لعشرِ ليالٍ مَضَين مِن رجبٍ، وأَرْسَت على الجوديِّ يومَ عاشوراءَ، ومَرَّت بالبيتِ، فَطافَت به سبعًا، وقد رفَعه اللَّهُ مِن الغرقِ، ثم جاءت اليمنَ، ثم رجَعت .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: Geminin üst katı kuşlar için, orta katı insanlar için, alt katı ise yırtıcı hayvanlar içindi; yüksekliği göğe doğru otuz arşındı. Recep ayından on gece geçtikten sonra cuma günü Aynüverde'den hareket etti ve Âşûrâ günü Cûdî üzerine demirledi. Beytullah'a uğrayıp onu yedi defa tavaf etti; Allah onu boğulmaktan yükseltip korumuştu. Sonra Yemen'e geldi, ardından geri döndü .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن قتادةَ، قال: هبَط نوحٌ مِن السفينةِ يومَ العاشرِ مِن المحرَّمِ، فقال لمَن معه: مَن كان منكم اليومَ صائمًا فليُتِمَّ صومَه، ومَن كان مفطرًا فليَصُمْ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer er-Râzî'den, o da Katâde'den nakletti, dedi ki: Nûh, Muharrem'in onuncu günü gemiden indi ve beraberindekilere: 'Bugün sizden kim oruçlu ise orucunu tamamlasın, kim de oruçsuz ise oruç tutsun' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي مَعْشرٍ، عن محمدِ بنِ قيسٍ قال: ما كان زمنَ نوحٍ شبرٌ مِن الأرضِ، إلا إنسانٌ يَدَّعِيه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ma‘şer’den, o da Muhammed b. Kays’tan nakletti, dedi ki: Nûh zamanında yeryüzünde hiçbir karış [yer] yoktu ki, mutlaka ona hak iddia eden bir insan bulunmasın.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِرَ لنا أنها - يعني الفُلكَ - استقلَّت بهم في عشرٍ خَلَون من رجبٍ، وكانت في الماءِ خمسين ومائةَ يومٍ، واسْتقرَّت على الجوديِّ شهرًا، وأُهبِطَ بهم في عشرٍ مِن المحرمِ يومَ عاشوراءَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Bize anlatıldığına göre gemi onları Recep ayından on gün geçtikten sonra kaldırdı, yüz elli gün suda kaldı, Cûdî üzerinde bir ay karar kıldı ve Muharrem'in onuncu gününde, Âşûrâ günü indirildiler .
وبنحوِ ما قُلنا في تأويلِ قولِه: {وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de O'nun: {وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Su çekildi, iş bitirildi ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu” sözünün tevilinde bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَغِيضَ الْمَاءُ} قال: نَقَصَ. {وَقُضِيَ الْأَمْرُ} قال: هلاكُ قومِ نوحٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَغِيضَ الْمَاءُ} “Su çekildi” [ayetini]: Eksildi, azaldı diye açıkladı. {وَقُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirildi” [ayetini ise]: Nûh kavminin helak edilmesi, diye açıkladı .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
قال: قال ابنُ جريجٍ: {وَغِيضَ الْمَاءُ} نَشِفَتْه الأرضُ.
Dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: {وَغِيضَ الْمَاءُ} “Su çekildi”, yani toprak onu emip kuruttu.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي} يقولُ: أمْسِكي. {وَغِيضَ الْمَاءُ} يقولُ: ذَهَب
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي} “Ve ey gök, [suyunu] tut!” sözü hakkında şöyle dedi: [Suyunu] tut. {وَغِيضَ الْمَاءُ} “Ve su çekildi” [ayetini ise] şöyle [açıkladı]: [Su] gitti
الماءُ .
çekildi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَغِيضَ الْمَاءُ} الغُيوضُ ذهابُ الماءِ. {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَغِيضَ الْمَاءُ} “Su çekildi”, Guyûd (غُيوض), suyun gitmesi, çekilmesidir. {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu” .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُمَيرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}. قال: جبلٌ بالجزيرةِ، تشامَخت الجبالُ مِن الغرقِ، وتواضَعَ هو للهِ؛ فلم يغرَقْ، [وأُرسِيت] عليه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu”. Dedi ki: [Cûdî] el-Cezîre'de bir dağdır. Dağlar boğulmaktan dolayı büyüklük tasladılar, o ise Allah için alçakgönüllülük gösterdi; bu yüzden batmadı ve [gemi] onun üzerine [demirledi] .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}. قال: الجوديُّ جبلٌ بالجزيرةِ ، تَشامَخَت الجبالُ يومئذٍ من الغرقِ وتطاوَلت، وتَواضَعَ هو للهِ؛ فلم يَغرَقْ، [وأَرسَت] سفينةُ نوحٍ عليه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu”. Dedi ki: Cûdî, el-Cezîre'de bir dağdır . O gün dağlar boğulmaktan dolayı büyüklük taslayıp böbürlendiler, o ise Allah için alçakgönüllülük gösterdi; bu yüzden batmadı ve Nûh'un gemisi onun üzerine [demirledi] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}. يقولُ: على الجبلِ، واسمُه
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: [Yani] dağın üzerine [oturdu], adı da
الجُوديُّ .
Cûdî'dir .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}. قال: جبلٌ بالجزيرةِ، شَمَخت الجبالُ، وتواضَع حينَ أرادتْ أن ترفأَ عليه سفينةُ نوحٍ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân nakletti: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu”. Dedi ki: el-Cezîre'de bir dağdır. Nûh'un gemisi üzerine yanaşmak istediğinde diğer dağlar kibirlendi, o ise alçakgönüllülük gösterdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}: أبقاها اللهُ لنا بوادي أرضِ الجزيرةِ عِبرةً وآيةً .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu”: Allah onu bir ibret ve ayet olarak el-Cezîre toprağının vadisinde bizim için baki kıldı .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ}: هو جبلٌ بالمَوصلِ .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: {وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ} “Ve [gemi] Cûdî üzerine oturdu”: O, Musul'da bir dağdır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكرَ لنا أن نوحًا بعثَ الغرابَ لينظرَ إلى الماءِ، فوجدَ جِيفةً فوقعَ عليها، فبعَث الحمامةَ فأتَته بورقِ الزيتونِ، فأُعطِيَتِ الطوقَ الذي في عنُقِها، وخضابَ رِجليها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Bize anlatıldığına göre Nûh suya bakması için kargayı gönderdi, o bir leş bulup üzerine kondu. Bunun üzerine güvercini gönderdi, o da ona bir zeytin yaprağı getirdi; böylece boynundaki halka ve ayaklarının kınası ona verildi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: لما أرادَ اللهُ أن يَكُفَّ ذلك - يعني الطوفانَ - أرسلَ ريحًا على وجهِ الأرضِ، فسكَن الماءُ، واستدَّت ينابيعُ الأرضِ الغمرَ الأكبرَ، وأبوابُ السماءِ. يقولُ اللَّهُ تعالى: {وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي}، إلى {بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ}، فَجَعَل الماءُ ينقُصُ ويغيضُ ويُدبِرُ. وكان استواءُ الفلكِ على الجوديِّ - فيما يزعُمُ أهلُ التوراةِ - في الشهرِ السابعِ لسبعَ عشْرَةَ ليلةً مضَت منه، في أوّلِ يومٍ من الشهرِ العاشرِ رُئِي رءوسُ الجبالِ، فلما مَضَى بعد ذلك أربعون يومًا، فتَح نوحٌ كُوَّةَ الفلكِ التي صنَع فيها، ثم أرسلَ الغرابَ لينظرَ له ما فعلَ الماءُ، فلم يرجِعْ إليه، فأرسلَ الحمامةَ فرجَعت إليه، ولم يَجدْ لرجلَيها موضعًا، فبسط يدَه للحمامةِ فأخَذها، ثم مكَث سبعةَ أيامٍ، ثم أرسَلها لتنظُرَ له، فرجَعت حينَ أمست وفي فِيها ورقُ زيتونةٍ، فعَلِم نوحٌ أن الماءَ قد قلَّ عن وجهِ الأرضِ، ثم مكَث سبعةَ أيامٍ، ثم أرسَلها فلم ترجِعْ، فعَلِمَ نوحٌ أن الأرضَ قد برَزتْ، فلما كمَلت السنةُ فيما بينَ أن أرسَل اللهُ الطوفانَ إلى أن أرسلَ نوحٌ الحمامةَ، ودخَل يومٌ واحدٌ من الشهرِ الأوَّلِ مِن سنةِ اثنتين - برَز وَجهُ الأرضِ، وظهَر اليَبَسُ، وكشَف نوحٌ غِطاءَ الفلكِ، ورأى وجهَ الأرضِ، وفي الشهرِ الثاني مِن سنةِ اثنتَين في سبعٍ وعشرين ليلةً منه، قيل لنوحٍ: {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ}. حُدِّثتُ عن الحسين بن الفرج، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيد بنُ سليمان، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ: يزعُمُ ناسٌ أن مَن غَرِقَ مِن الولدان مع آبائهم، وليس كذلك، إنما الولدان بمنزلة الطير وسائر من أغرَقَ الله بغير ذنب، ولكن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Allah bunu -yani tufanı- dindirmek isteyince yeryüzüne bir rüzgâr gönderdi; böylece su sakinleşti, yeryüzünün büyük su kaynakları ve göğün kapıları tıkandı. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي}، إلى {بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “'Ey yeryüzü, suyunu yut ve ey gök, [suyunu] tut!' denildi... 'Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun!'” kısmına kadar [okudu]. Su azalmaya, çekilmeye ve geri gitmeye başladı. Tevrat ehlinin iddiasına göre geminin Cûdî üzerine oturması, yedinci ayın biten on yedinci gecesinde oldu. Onuncu ayın ilk gününde dağların zirveleri görüldü. Bundan kırk gün geçince Nûh, gemide yapmış olduğu mazgalı açtı; sonra suyun ne yaptığını kendisine görmesi için kargayı gönderdi, karga ona geri dönmedi. Bunun üzerine güvercini gönderdi, o da ayaklarına basacak bir yer bulamayıp ona geri döndü. [Nûh] elini güvercine uzatıp onu aldı; sonra yedi gün bekledi. Suyun durumuna bakması için onu tekrar gönderdi; güvercin akşam vakti gagasında bir zeytin yaprağıyla döndü. Nûh, suyun yeryüzünden çekildiğini anladı. Sonra yedi gün daha bekledi ve onu tekrar gönderdi; bu defa geri dönmedi. Nûh yeryüzünün açığa çıktığını anladı. Allah'ın tufanı göndermesi ile Nûh'un güvercini göndermesi arasındaki süre bir yılı tamamlayıp ikinci yılın birinci ayından bir gün girince yeryüzü açığa çıktı, kuruluk belirdi; Nûh geminin örtüsünü açtı ve yeryüzünü gördü. İkinci yılın ikinci ayının yirmi yedinci gecesinde Nûh'a şöyle denildi: {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Bizden bir selamet ve sana ve seninle birlikte olan topluluklara bereketlerle [gemiden] in! [Onlardan gelecek] birtakım topluluklar da vardır ki, kendilerini [dünyada] faydalandıracağız, sonra onlara tarafımızdan can yakıcı bir azap dokunacaktır.” Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı şöyle derken işittim: İnsanlar, çocuklardan boğulanların babalarıyla birlikte boğulduklarını iddia ederler; oysa öyle değildir. Çocuklar ancak kuşlar ve Allah'ın günahsız olarak boğduğu diğer varlıklar konumundadır, fakat
حضَرتْ آجالُهم فماتوا لآجالِهم، والمُدرِكون مِن الرجالِ والنساءِ كان الغَرَقُ عقوبةً مِن اللهِ لهم في الدنيا، ثم مصيرُهم إلى النارِ.
ecelleri gelmişti ve ecelleriyle öldüler. Erkeklerden ve kadınlardan baliğ olanlara gelince, boğulma onlar için dünyada Allah'tan bir ceza idi; sonraki varış yerleri de ateştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (٤٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (٤٥)} “Nûh Rabbine seslendi ve şöyle dedi: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve şüphesiz Senin vaadin haktır; Sen hükmedenlerin en adilisin.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: ونادى نوحٌ ربَّه، فقال: ربِّ إنك وَعَدتَّني أن تُنَجِّيَني مِن الغرقِ والهلاكِ وأهلي، وقد هلَك ابنِي، وابنِي من أهلي، {وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ} الذي لا خُلفَ له، {وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} بالحقِّ، فاحكم لي بأن تَفيَ لي بما وعدتَّني، من أن تُنَجِّي لي أهلي، وتُرجِعَ إليَّ ابني.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Nûh Rabbine seslendi ve dedi ki: Rabbim, Sen bana beni ve ailemi boğulmaktan ve helak olmaktan kurtaracağını vadetmiştin; oysa oğlum helak oldu, oğlum da ailemdendir. {وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ} “Ve şüphesiz Senin vaadin haktır”, asla yerine gelmemezlik olmaz. {وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} “Sen hükmedenlerin en adilisin”, hak ile hükmedensin; bana ailemi kurtaracağına ve oğlumu bana geri döndüreceğine dair vadettiğin şeyi benim için yerine getirerek lehime hükmet.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ}. قال: أحكمُ الحاكمين بالحقِّ .
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} “Sen hükmedenlerin en adilisin” sözü hakkında şöyle dedi: Hak ile hükmedenlerin en iyi hükmedenisin .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٤٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٤٦)} “[Allah] buyurdu ki: 'Ey Nûh! O senin ailenden değildir. Çünkü o, salih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللهُ: يا نوحُ، إن الذي غرَّقتُه فأهلكتُه، الذي تذكُرُ أنه مِن أهلِك، ليس مِن أهلِك.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Allah buyurdu ki: Ey Nûh! Boğup helak ettiğim ve ailenden olduğunu zikrettiğin o kimse, senin ailenden değildir.
واختلف أهلُ التأويلِ في معنى قوله: {لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}، فقال بعضُهم: معناه: ليس مِن ولدِك، هو مِن غيرِك. وقالوا: كان ذلك مِن حِنثٍ.
Tevil ehli, O'nun: {لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözünün anlamı hakkında ihtilaf etti. Onlardan bazısı şöyle dedi: Bunun anlamı; 'O senin çocuğun değildir, başkasındandır.' [Yine] dediler ki: Bu, bir günahtan (zinadan) [doğan bir çocuk] idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. قال: لم يكن ابنَه .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Avf'tan, o el-Hasan'dan O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözü hakkında nakletti. Dedi ki: Onun oğlu değildi .
حدَّثنا أبو كريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}. قال: ابنَ امرأتِه .
Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Şerîk'ten, o Câbir'den, o da Ebû Ca'fer'den nakletti: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Hanımının oğluna [seslendi] .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن أصحابِه ، ابنُ أبي عَروبةَ فيهم، [عن] الحسنِ، قال : واللهِ ما هو بابنِه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, aralarında İbn Ebî Arûbe'nin de bulunduğu arkadaşlarından , [o da] el-Hasan'dan nakletti, el-Hasan dedi ki : Vallahi o onun oğlu değildi .
قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}. قال: هذه بلغةِ طَيِّئٍ ، لم يكنِ ابنَه، كان ابنَ امرأتِه (٢).
Dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Ebû Ca'fer'den nakletti: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi”. Dedi ki: Bu Tayy kabilesinin lehçesindedir ; onun [öz] oğlu değildi, hanımının oğluydu (٢).
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عَونٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عَوفٍ ومنصورٍ، عن الحسنِ في قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. قال: لم يكن ابنَه. وكان يقرؤُها: (إنه عمِل غيرَ صالحٍ).
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Avf ve Mansûr'dan, onlar da el-Hasan'dan nakletti; Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O kesinlikle senin ailenden değildir” kavli hakkında şöyle dedi: O, onun oğlu değildi. [el-Hasan] bu ayeti: (إنه عمِل غيرَ صالحٍ) [O, salih olmayan bir amel işledi] şeklinde okurdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبرَنا مَعمرٌ، عن قتادةَ قال: كنتُ عندَ الحسنِ، فقال: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}: لعَمرُ اللهِ ما هو ابنَه. قال: قلتُ: يا أبا سعيدٍ، يقولُ اللَّهُ: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}، وتقولُ: ليس بابنِه؟! قال: أفرأيت قولَه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}؟ قال: قلتُ: إنه ليس مِن أهلِك الذين وعدتُك أن أُنَجِّيَهم معك، ولا يختلِفُ أهلُ الكتابِ أنه ابنُه. قال: إن أهلَ الكتابِ يَكذِبون .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi, dedi ki: el-Hasan'ın yanındaydım, o şöyle dedi: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi”: Allah'ın ömrüne yemin olsun ki o onun oğlu değildi! Dedim ki: Ey Ebû Saîd! Allah: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” buyuruyor, sen ise: 'Onun oğlu değildi' mi diyorsun?! Dedi ki: O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözünü görmedin mi? Dedim ki: O, seninle beraber kurtaracağımı vadettiğim ailenden değildir [demektir]; hem Ehl-i Kitap da onun oğlu olduğu hususunda ihtilaf etmezler. Dedi ki: Ehl-i Kitap yalan söyler .
حدَّثنا بشرٌ: قال: ثنا يزيدُ، قال ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقرأُ هذه الآيةَ: (إنه ليس من أهْلِكَ إنه عَمِلَ غيرَ صالحٍ). فقال عندَ ذلك: واللهِ ما كان ابنَه . ثم قرَأ هذه الآيةَ: {فَخَانَتَاهُمَا} [التحريم: ١٠]. قال سعيدٌ: فذكرتُ ذلك لقتادةَ، قال: ما كان يَنبغي له أن يَحلِفَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: el-Hasan'ı bu ayeti şöyle okurken işittim: (إنه ليس من أهْلِكَ إنه عَمِلَ غيرَ صالحٍ) “O senin ailenden değildir; şüphesiz o, salih olmayan bir iş yaptı”. Bunun üzerine şöyle dedi: Vallahi o onun oğlu değildi . Sonra şu ayeti okudu: {فَخَانَتَاهُمَا} “Ama ikisi de onlara hainlik ettiler” [Tahrîm: 10]. Saîd dedi ki: Bunu Katâde'ye anlattım, o da: [el-Hasan'ın] yemin etmemesi gerekirdi, dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}. قال: تَبَيَّنَ لنوحٍ أنه ليس بابنِه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!”. Dedi ki: Nûh'a onun kendi oğlu olmadığı açıkça belli oldu .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}. قال: بيَّن اللهُ لنوحٍ أنه ليس بابنِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!”. Dedi ki: Allah Nûh'a onun kendi oğlu olmadığını açıkladı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
قال ابنُ جريجٍ في قولِه: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}. قال: ناداه وهو يحسَبُه أنه ابنُه، وكان وُلِدَ على فراشِه.
İbn Cüreyc O'nun: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” sözü hakkında şöyle dedi: Onu kendi oğlu zannederek ona seslendi, zira onun nikâh döşeğinde doğmuştu.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن ثُويرٍ ، عن أبي جعفرٍ: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. قال: لو كان مِن أهلِه لنَجا.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Süveyr'den , o da Ebû Ca'fer'den nakletti: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Eğer onun ailesinden olsaydı kurtulurdu.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، سَمِعَ عُبيدَ بنَ عميرٍ يقولُ: نَرى أن ما قَضى رسولُ اللهِ ﷺ: "الولدُ للفِراشِ". [مِن أجلِ ابنِ نوحٍ] .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan nakletti, o Ubeyd b. Umeyr'i şöyle derken işitmiş : Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Çocuk nikâh döşeğinindir” hükmünü [Nûh'un oğlu sebebiyle] verdiğini düşünüyoruz .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن ابنِ عَونٍ، عن الحسنِ، قال: لا واللهِ ما هو بابنِه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, İbn Avn'dan, o da el-Hasan'dan nakletti, dedi ki: Hayır, vallahi o onun oğlu değildi.
وقال آخرون: معنى ذلك: ليس من أهلك الذين وعدتُك أن أُنجِّيَهم.
Diğerleri ise şöyle dediler: Bunun anlamı: Kurtaracağımı vadettiğim ailenden değildir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن أبي عامرٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}. قال:
Bize Ebû Kureyb ve İbn Vekî‘ anlattı, dediler ki: Bize İbn Yemân, Süfyân’dan, o Ebû Âmir’den, o ed-Dahhâk’tan, o da İbn Abbâs’tan [naklen] O’nun: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” kavli hakkında [şöyle] dediğini rivayet etti: [İbn Abbâs] dedi ki:
هو ابنُه.
O, onun [öz] oğludur.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن سفيانَ، قال: ثنا أبو عامرٍ، عن الضحاكِ، قال: قال ابنُ عباسٍ: هو ابنُه، ما بَغتِ امرأةُ نبيٍّ قطُّ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir, ed-Dahhâk'tan anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: O, onun oğludur; hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن أبي عامرٍ الهمدانيِّ، عن الضحاكِ بن مُزاحمٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما بَغتِ امرأةُ نبيٍّ قطُّ، قال: وقولُه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}: الذين وعدتُك أن أُنجِّيَهم معك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Âmir el-Hemdânî'den, o ed-Dahhâk b. Müzâhim'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi, dedi ki: Hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir. Dedi ki: O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözü ise: Seninle birlikte kurtaracağımı vadettiğim kimselerden [değildir] demektir .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ وغيرِه، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: هو ابنُه، غيرَ أنه خالَفه في العملِ والنيةِ. قال عكرمةُ في بعضِ الحروفِ: (إنه عَمِلَ عملًا غيرَ صالحٍ)، والخيانةُ تكونُ على غيرِ بابٍ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde ve başkasından, onlar İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi, dedi ki: O, onun oğludur; ancak amel ve niyet hususunda ona muhalefet etmiştir. İkrime bazı kıraatlerde şöyle okunduğunu söyledi: (إنه عَمِلَ عملًا غيرَ صالحٍ) “Şüphesiz o, salih olmayan bir amel işledi”. Hainlik ise başka bir hususta da olabilir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان عكرمةُ يقولُ: كان ابنَه، ولكن كان مخالفًا له في النيةِ والعملِ، فمِن ثُمَّ قيل له: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: İkrime şöyle derdi: O, onun oğluydu; fakat niyet ve amel hususunda ona muhalifti. İşte bu sebeple ona: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” denildi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ وابنُ عُيينةَ، عن موسى بنِ أبي عائشةَ، عن سليمانَ بنِ قَتَّةَ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يُسألُ - وهو إلى جنبِ الكعبةِ - عن قولِ اللهِ تعالى: {فَخَانَتَاهُمَا} [التحريم: ١٠]. قال: أمَا إنه لم يكنْ بالزِّنى، ولكن كانت هذه تخبرُ الناسَ أنه مجنونٌ، وكانت هذه تَدُلُّ على الأضيافِ، ثم قرَأ: (إِنَّه عَمِل غيرَ صالحٍ) .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî ve İbn Uyeyne, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Süleymân b. Katte'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs'a -Kâbe'nin yanındayken- Yüce Allah'ın: {فَخَانَتَاهُمَا} “Ama ikisi de onlara hıyanet etti” [et-Tahrîm: 10] sözü hakkında sorulduğunu işittim. Dedi ki: Bilin ki bu zina ile olmamıştır; fakat şu [Nûh'un karısı] insanlara onun mecnun olduğunu haber veriyordu, diğeri [Lût'un karısı] ise misafirlere kılavuzluk ediyordu. Sonra: (إِنَّه عَمِل غيرَ صالحٍ) [kıraatini] okudu .
قال ابنُ عُيينةَ: وأخبَرني عَمَّارٌ الدُّهْنِيُّ أنه سأَل سعيدَ بنَ جبيرٍ عن ذلك، فقال: كان ابنَ نوحٍ، إن اللهَ لا يَكذِبُ، قال: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} . قال: وقال بعضُ العلماءِ: ما فجَرتِ امرأةُ نبيٍّ قطُّ.
İbn Uyeyne dedi ki: Bana Ammâr ed-Duhnî, Saîd b. Cübeyr'e bunu sorduğunu haber verdi; o da şöyle demiştir: O Nûh'un oğluydu, şüphesiz Allah yalan söylemez. O: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” buyurmuştur. Dedi ki: Bazı âlimler de şöyle demiştir: Hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ. قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن عَمَّارٍ الدُّهْنيِّ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: قال اللهُ وهو الصادقُ - وهو ابنُه: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Ammâr ed-Duhnî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Allah -ki O en doğru söyleyendir- o onun oğlu olduğu halde: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” buyurmuştur.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ يمانٍ، عن سعيدٍ، عن موسى بنِ أبي عائشةَ، عن عبدِ اللهِ بنِ شدادٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: ما بَغَتِ امرأةُ نبيٍّ قطُّ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, Saîd'den, o Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Abdullah b. Şeddâd'dan, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Hiçbir peygamber hanımı asla zina etmemiştir.
حدَّثنا يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: سألتُ أبا بشرٍ عن قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. قال: ليس مِن أهلِ دينِك، وليس ممن وعدتُك أن أُنجِّيَهم .
Bize Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Ebû Bişr'e O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözünü sordum. Dedi ki: Senin dininden olan ailenden değildir ve kurtaracağımı vadettiğim kimselerden de değildir .
قال يعقوبُ: قال: هشيمٌ: كان عامةُ ما كان يحدِّثُنا أبو بشرٍ، عن سعيدِ بنِ
Ya'kûb dedi ki: Huşeym şöyle dedi: Ebû Bişr'in bize rivayet ettiklerinin geneli Saîd b.
جبيرٍ.
Cübeyr'dendi.
[حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبيدٍ، عن يعقوبَ بنِ قيسٍ، قال: أتَى سعيدَ بنَ جبيرٍ] رجلٌ فقال: يا أبا عبدِ اللهِ، الذي ذكَر اللهُ في كتابِه، ابنُ نوحٍ، ابنُه هو؟ قال: نعم واللهِ، إن نبيَّ اللَّهِ أمَره أن يَركبَ معه في السفينة فعصَى، فقال: {سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ}. قال: {قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}؛ لمعصيةِ نبيِّ اللهِ .
[Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd, Ya'kûb b. Kays'tan anlattı, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e] bir adam geldi ve: Ey Ebû Abdillâh, Allah'ın kitabında zikrettiği Nûh'un oğlu gerçekten onun oğlu mudur? dedi. Dedi ki: Evet, vallahi öyle; Allah'ın nebisi ona kendisiyle birlikte gemiye binmesini emretti, o ise isyan etti ve: {سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ} “Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım” dedi. [Allah da] şöyle buyurdu: {قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “[Allah] buyurdu ki: Ey Nûh! O senin ailenden değildir; çünkü o salih olmayan bir ameldir”; bu, Allah'ın nebisine isyanından dolayıdır .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني أبو صخرٍ، عن أبي معاويةَ البَجَليِّ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ أنه جاء إليه رجلٌ فسأَله، فقال: أرأيتَك ابنَ نوحٍ، ابنُه؟ فسبَّحَ طويلًا، ثم قال: لا إله إلا اللهُ، [يحدِّثُ اللهُ محمدًا] : {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}، وتقولُ: ليس منه! ولكن خالَفه في العملِ، فليس منه مَن لم يؤمِنْ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr, Ebû Muâviye el-Becelî'den, o Saîd b. Cübeyr'den haber verdi ki bir adam ona gelip sordu ve: Nûh'un oğlu hakkında ne dersin, onun oğlu muydu? dedi. Bunun üzerine [Saîd] uzun süre tesbih getirdi, sonra şöyle dedi: Lâ ilâhe illallâh! [Allah Muhammed'e]: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” diye anlatıyor, sen ise: Ondan değildir, diyorsun! Fakat o amel hususunda ona muhalefet etmiştir; iman etmeyen kimse ondan değildir.
حدَّثني يعقوبُ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابنُ عُليَّةَ، عن أبي هارونَ الغَنَويِّ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}. قال: أشهدُ أنه ابنُه، قال اللهُ: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} .
Bana Ya'kûb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Hârûn el-Ganevî'den, o İkrime'den O'nun: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” sözü hakkında nakletti. Şöyle dedi: Şahitlik ederim ki o onun oğludur; Allah: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” buyurmuştur.