حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ وعكرمةَ، قالا: هو ابنُه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Mücâhid ve İkrime'den nakletti; ikisi şöyle dediler: O, onun oğludur.
حدَّثني فضَالةُ بنُ الفضلِ الكوفيُّ، قال: قال بَزِيعٌ: سأل رجلٌ الضحاكَ عن ابنِ نوحٍ، فقال: ألَا تَعجَبون إلى هذا الأحمقِ، يسألُني عن ابنِ نوحٍ، وهو ابنُ نوحٍ، كما قال اللهُ: قال نوحٌ لابنِه.
Bana Fedâle b. el-Fadl el-Kûfî anlattı, dedi ki: Bezî' dedi ki: Bir adam ed-Dahhâk'a Nûh'un oğlunu sordu; bunun üzerine o: Şu ahmak adama şaşmaz mısınız! Bana Nûh'un oğlunu soruyor; halbuki o, Allah'ın buyurduğu gibi Nûh'un oğludur: Nûh oğluna dedi ki...
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ أنه قرأ: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}، وقولَه: {لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. قال: يقولُ : ليس هو مِن أهل ولايتِك، ولا ممن وعدتُك أن أنجِّيَ مِن أهلِك، {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}. قال: يقولُ: كان عملُه في شركٍ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd, ed-Dahhâk'tan anlattı; o: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” [ayetini] ve O'nun: {لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözünü okudu. Dedi ki: Şöyle buyurmaktadır : O senin velâyetinden olan ailenden değildir ve ailenden kurtaracağımı vadettiğim kimselerden de değildir; {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir”. Dedi ki: Şöyle buyurmaktadır: Onun ameli şirk içindeydi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: هو والله ابنُه لصُلبِه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan anlattı, dedi ki: O, vallahi onun öz oğludur.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. قال: ليس مِن أهلِ دينِك، ولا ممن وعدتُك أن أنجِّيَه. وكان ابنَه لصُلبِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan O'nun: {لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözü hakkında haber verdi, dedi ki: Senin dininden olan ailenden değildir ve kurtaracağımı vadettiğim kimselerden de değildir. Oysa o, onun öz oğluydu.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. يقولُ: ليس ممن وَعَدناه النجاةَ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “[Allah] buyurdu ki: Ey Nûh! O senin ailenden değildir” sözü hakkında anlattı. Şöyle demektedir: Kurtuluş vadettiğimiz kimselerden değildir.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ}. يقولُ: ليس مِن أهلِ ولايتِك، ولا ممن وَعَدتُك أن أُنجِّيَ مِن أهلِك، إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “Şüphesiz o, senin ailenden değildir” sözü hakkında şöyle derken işittim: Senin velayetine/dinine mensup olanlardan değildir ve ailenden kurtaracağımı vadettiğim kimselerden de değildir, {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ...}
صَالِحٍ} : كان عملُه في شركٍ .
{صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir” : Onun ameli şirk içindeydi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ حيَّانَ، عن جعفرِ بنِ بُرقانَ، عن ميمونٍ وثابتِ بنِ الحجاجِ، قالا: هو ابنُه، وُلِدَ على فراشِه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Hayyân, Ca'fer b. Burkân'dan, o Meymûn ve Sâbit b. el-Haccâc'dan anlattı, ikisi de şöyle dediler: O, onun oğludur; onun nikâh döşeğinde doğmuştur.
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ، قولُ مَن قال: تأويلُ ذلك: إنه ليس مِن أهلِك الذين وعدتُك أن أُنجِّيَهم، لأنه كان لدينِك مُخالفًا وبي كافرًا، وكان ابنَه لأن اللهَ تعالى ذكرُه قد أخبَر نبيَّه محمدًا ﷺ أنه ابنُه، فقال: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ}. وغيرُ جائزٍ أن يخبرَ أنه ابنُه، فيكونَ بخلافِ ما أخبَر. وليس في قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} دَلالةٌ على أنه ليس بابنِه، إذ كان قولُه: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} محتملًا مِن المعنى ما ذكَرنا، ومحتملًا أنه ليس من أهل دينِك، ثم يحذفُ الدينُ، فيقالُ: إنه ليس مِن أهلِك، كما قيل: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} [يوسف: ٨٢].
Bu hususta iki görüşten doğruya en yakın olanı: Bunun tevili: ‘O, senin dinine muhalif ve beni inkâr eden biri olduğu için kurtaracağımı vadettiğim ailenden değildir’ diyenlerin görüşüdür. O, onun oğluydu; çünkü zikri yüce olan Allah, peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun oğlu olduğunu haber verip: {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} “Nûh oğluna seslendi” buyurmuştur. Allah'ın onun oğlu olduğunu haber vermesi, sonra da haber verdiğinin aksine olması caiz değildir. O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözünde, onun oğlu olmadığına dair bir delil de yoktur; zira O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” sözü zikrettiğimiz manaya muhtemel olduğu gibi, ‘senin dininden olan ailenden değildir’ manasına da muhtemeldir; sonra [‘ehlü dînik’ ifadesinden] ‘din’ kelimesi hazfedilip, {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “İçinde bulunduğumuz şehre sor” [Yûsuf: 82] denildiği gibi ‘o senin ailenden değildir’ denilmiştir.
وأما قولُه: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}. فإن القرأةَ اختلفت في قراءتِه؛ فقرأته عامةُ قرَأةِ الأمصارِ: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} بتنوينِ {عَمَلٌ}، ورفعِ {غَيْرُ} ؛ واختلَف الذين قَرءوا ذلك كذلك في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: معناه: إن مسألتَك إياي هذه عملٌ غيرُ صالحٍ.
O'nun: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir” sözüne gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâsının geneli bunu, {عَمَلٌ} kelimesini tenvin ile ve {غَيْرُ} kelimesini merfû olarak: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} şeklinde okumuştur . Bunu bu şekilde okuyanlar tevilinde de ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası: ‘Senin benden bu talebin salih olmayan bir ameldir’ demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}. قال: إن مسألتَك إياي هذه، عملٌ غيرُ صالحٍ.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhîm'den nakletti: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir”. Dedi ki: “Senin benden bunu istemen, salih olmayan bir ameldir.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} أي: سوءٌ، {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir” yani kötüdür; {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}. يقولُ: سؤالُك عما ليس لك به علمٌ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir” sözü hakkında anlattı. Şöyle demektedir: Hakkında bilgin olmayan şeyi sormandır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن حمزةَ الزياتِ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}. قال: سؤالُك إياي عملٌ غيرُ صالحٍ، {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Hamza ez-Zeyyât'tan, o el-A'meş'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir” sözü hakkında anlattı, dedi ki: Benden talepte bulunman salih olmayan bir ameldir; {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!”.
وقال آخرون: بل معناه: إن الذي ذكرتَ أنه ابنُك، فسألتَني أن أُنَجِّيَه، عملٌ غيرُ صالحٍ؛ أي: إنه لغيرِ رِشدةٍ. وقالوا: الهاءُ في قولِه: {إِنَّهُ} عائدةٌ على الابنِ .
Diğerleri ise şöyle dediler: Bilakis bunun manası: ‘Oğlun olduğunu zikrettiğin ve benden kurtarılmasını istediğin kimse, salih olmayan bir ameldir; yani o nikâh dışı bir çocuktur.’ Dediler ki: {إِنَّهُ} sözündeki zamir (hâ) oğula racidir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نُميرٍ، عن ابنِ أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، عن الحسنِ أنه قرأ: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ}. قال: ما هو واللهِ بابنِه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, İbn Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan nakletti ki o: {إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Çünkü o salih olmayan bir ameldir” [ayetini] okudu ve: Vallahi o onun oğlu değildi, dedi .
ورُوِي عن جماعةٍ مِن السلفِ أنهم قَرَءوا ذلك: (إنَّهُ عَمِلَ غيرَ صالحٍ)، على وجهِ الخبرِ عن الفعلِ الماضي، و (غيرَ) منصوبةٌ. وممن رُوِي عنه أنه قرَأَ ذلك
Seleften bir topluluktan, bunu mazi fiilden haber verme kipiyle: (إنَّهُ عَمِلَ غيرَ صالحٍ) [şeklinde] okudukları ve (غيرَ) [kelimesinin] mansub olduğu rivayet edilmiştir. Bunu [bu şekilde] okuduğu rivayet edilenlerden biri de
كذلك ابنُ عباسٍ .
okuduğu rivayet edilenlerden biri de İbn Abbâs'tır .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عُيينةَ، عن موسى بنِ أبي عائشةَ، عن سليمانَ بنِ قتَّةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قرَأ: (عمِلَ غيرَ صالحٍ).
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Mûsâ b. Ebî Âişe'den, o Süleymân b. Katte'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti ki o: (عمِلَ غيرَ صالحٍ) şeklinde okumuştur.
ووجَّهوا تأويلَ ذلك إلى ما حدَّثنا به ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عُندَرٌ، عن ابنِ أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ: (إِنَّه عَمِلَ غيرَ صالحٍ). قال: كان مخالفًا له في النيةِ والعملِ .
Bunun tevilini şu rivayet doğrultusunda açıklamışlardır: Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Gunder, İbn Ebî Arûbe'den, o Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: (إِنَّه عَمِلَ غيرَ صالحٍ) [kıraati hakkında] dedi ki: Niyet ve amel hususunda ona muhalifti .
ولا نعلمُ هذه القراءةَ قرَأ بها أحدٌ مِن قرَأةِ الأمصارِ إلا بعضَ المتأخرين، واعتَلَّ في ذلك بخبرٍ رُوِي عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قرَأ ذلك كذلك - غيرِ صحيحِ السندِ، وذلك حديثٌ رُوِيَ عن شهرِ بنِ حوشَبٍ؛ فمرةً يقولُ: عن أمِّ سلمةَ. ومرةً يقولُ: عن أسماءَ بنتِ يزيدَ. ولا نعلمُ [أيَّةَ يُريدُ]، ولا نعلمُ لشَهرٍ سماعًا يَصحُّ عن أمِّ سلَمَةَ.
Şehirlerin kurrâsından müteahhirûndan (sonraki dönem âlimlerinden) bazıları müstesna hiç kimsenin bu kıraatle okuduğunu bilmiyoruz. O da bu hususta Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den -senedi sahih olmayan- onun da böyle okuduğuna dair rivayet edilen bir haberi gerekçe göstermiştir. Bu ise Şehr b. Havşeb'den rivayet edilen bir hadistir; o kimi zaman: "Ümmü Seleme'den", kimi zaman da: "Esmâ bint Yezîd'den" demektedir. [Onlardan] hangisini kastettiğini bilmiyoruz; ayrıca Şehr'in Ümmü Seleme'den sahih bir işitmesinin (semâının) olduğunu da bilmiyoruz.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا ما عليه قرَأةُ الأمصارِ؛ وذلك رفعُ {عَمَلٌ} بالتنوينِ، ورفعُ {غَيْرُ}، بمعنى: إن سؤالَك إيَّاي ما تَسألنيه في ابنِك - المُخالفِ دينَك، المُوالي أهلَ الشركِ بي؛ مِن النجاةِ مِن الهلاكِ، وقد مَضَتْ إجابتي إياك في دعائِك: {لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} [نوح: ٢٦]، ما قد مضَى، مِن غيرِ استثناءِ أحدٍ منهم - عملٌ غيرُ صالحٍ؛ لأنه مسألةٌ منك إليَّ أن لا أفعلَ ما قد تقدَّمَ مني القولُ بأني أفعله في إجابتي مسألتَك إياي فِعْلَه. فذلك هو العملُ غيرُ الصالحِ.
Bize göre bu husustaki doğru kıraat , şehirlerin kurrâsının üzerinde bulunduğu kıraattir; o da {عَمَلٌ} kelimesinin tenvin ile merfû ve {غَيْرُ} kelimesinin merfû okunmasıdır. Bunun manası şudur: Dinine muhalif olan ve bana şirk koşanları dost edinen oğlun hakkında benden helaktan kurtuluş istemen -ki senin: {لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا} “Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” [Nûh: 26] duana, onlardan hiçbirini istisna etmeksizin icabetim gerçekleşmişken- salih olmayan bir ameldir; çünkü bu, benden yapmamı istediğin şeyi yapacağıma dair önceden sözüm geçmişken, onu yapmamamı benden istemendir. İşte salih olmayan amel budur.
وقولُه: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}. نهيٌ من اللهِ تعالى ذكرُه نبيَّه نوحًا أن يسألَه عن أسبابِ أفعالِه التي قد طَوَى علمَها عنه وعن غيرِه مِن البشرِ. يقولُ له تعالى ذكرُه: إني يا نوحُ قد أخبرتُك عن سؤالِك سببَ إهلاكي ابنَك الذي أهلكتُه، فلا تَسألنِ بعدَها عما قد طوَيتُ علمَه عنك مِن أسبابِ أفعالي، وليس لك به علمٌ: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} [في مسألتِك إياي عن ذلك.
O'nun: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” sözü, zikri yüce olan Allah'ın, nebisi Nûh'a, bilgisini kendisinden ve diğer insanlardan gizlediği fiillerinin sebeplerini sormasını yasaklamasıdır. Zikri yüce olan [Allah] ona şöyle buyurmaktadır: Ey Nûh, helak ettiğim oğlunu helak etme sebebimi sorman hususunda sana haber verdim; bundan sonra fiillerimin sebeplerinden bilgisini senden gizlediğim ve hakkında bilgin olmayan şeyleri benden isteme! [Bunu benden istemen hususunda] {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum”.
وكان ابنُ زيدٍ يقولُ في قولِه: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}] ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}: أن تبلُغَ الجهالةُ بك أن لا أَفِيَ لك بوعدٍ وعدتُك، حتى تسألَني ما ليس لك به علمٌ، {وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
İbn Zeyd O'nun: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}] “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” sözü hakkında şöyle derdi; bana Yûnus'un anlattığına göre, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” sözü hakkında şöyle dedi: [Yani] cehaletin seni, sana verdiğim bir sözü yerine getirmeyeceğimi sanacak dereceye ulaştırıp da hakkında bilgin olmayan şeyi benden istemendir; {وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen, hüsrana uğrayanlardan olurum” .
واختلفت القرَأةُ في قراءةِ قولِه: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}.
Kurrâ, O'nun: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” sözünün kıraatinde ihtilaf etti.
فقرأ ذلك عامةُ قرَأَةِ الأمصارِ: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} بكسرِ النونِ
İslam beldelerindeki kurrânın geneli bunu nûn'un kesresiyle: {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme!” şeklinde okudu.
وتخفيفِها ، ونَحَوْا بكسرِها إلى الدَّلالةِ على الياءِ التي هي كنايةُ اسمِ اللهِ: فلا تسألْني .
ve şeddesiz (tahfif ile) : {فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} şeklinde okudu. Nûn'un kesresini, Allah'ın isminin kinâyesi olan yâ harfine delâlet etmek üzere: ‘benden isteme’ (felâ tes'elnî) anlamına yönelttiler .
وقرَأ ذلك بعضُ المكيِّين، وبعضُ أهلِ الشامِ: (فلا تسألَنَّ) بتشديدِ النونِ وفتحِها ، بمعنى: فلا تَسألنَّ يا نوحُ ما ليس لك به علمٌ.
Mekkelilerden ve Şam ehlinden bazıları ise bunu, nûn harfini şeddeli ve fethalı olarak: (فلا تسألَنَّ) şeklinde okudular ; yani: Ey Nûh, hakkında bilgin olmayan şeyi sakın benden isteme, manasında.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك عندَنا، تخفيفُ النونِ وكسرُها؛ لأن ذلك هو الفصيحُ مِن كلامِ العربِ، المستعملُ بينَهم .
Bize göre bu husustaki doğru kıraat, nûn'un şeddesiz (hafif) ve kesreli okunmasıdır; çünkü Arap kelâmında fasih olan ve aralarında kullanılan budur .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٤٧)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٤٧)} “[Nûh] dedi ki: Rabbim! Şüphesiz ben, hakkında bilgim olmayan şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen, hüsrana uğrayanlardan olurum!”.
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا نبيَّه محمدًا ﷺ عن إنابةِ نوحٍ، ﵇، [إليه بالتوبةِ] مِن زَلَّتِه، في مسألتِه التي سألها ربَّه في ابنِه: {قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ}. أي أستجيرُ بك أن أتكلَّفَ مسألتَك {مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ}، مما قد استأثرتَ بعلمِه، وطويتَ علمَه عن خلقِك، فاغفِرْ لي زلَّتي في مسألتي إياك ما سألتُك في ابني، وإن أنت لم تغفِرْها لي وتَرحمْني فتُنقِذْني مِن غضبِك {أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ}. يقولُ: مِن الذين غَبَنوا أنفسَهم حظوظَها وهَلَكوا.
Zikri yüce olan [Allah], nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Nûh aleyhisselâm'ın oğlu hakkında Rabbinden talepte bulunmasındaki zellesinden [tevbe ederek O'na] yönelişini haber vererek şöyle buyurmaktadır: {قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ} “[Nûh] dedi ki: Rabbim! Şüphesiz ben ... sana sığınırım”; yani bilgisine sadece senin sahip olduğun ve yaratıklarından bilgisini gizlediğin hususlardan {مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilgim olmayan şeyi” senden istemeye yeltenmekten sana sığınırım. Oğlum hakkında senden istediğim talebimdeki zellemi bağışla; eğer sen onu bağışlamaz ve bana merhamet edip beni gazabından kurtarmazsan {أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “hüsrana uğrayanlardan olurum”. Şöyle demektedir: Kendilerini nasiplerinden mahrum edip helak olanlardan olurum.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٨)} “Denildi ki: Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle [gemiden] in! [Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları [dünyada] yararlandıracağız; sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {يَانُوحُ اهْبِطْ} مِن الفلكِ إلى الأرضِ، {بِسَلَامٍ مِنَّا}. يقولُ: بأمنٍ مِنَّا أنت ومَن معك مِن إهْلاكِنا، {وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ}. يقولُ: [وبركاتٍ] عليك، {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ}. يقولُ: وعلى قرونٍ تجيءُ مِن ذريةِ مَن معك مِن ولدِك. فهؤلاء المؤمنون مِن ذريَّةِ نوحٍ الذين سَبَقَت لهم مِن اللَّهِ السعادةُ، وبارَكَ عليهم قبلَ أن يَخلُقَهم في بطونِ أمهاتِهم وأصْلابِ آبائِهم. ثم أخبَر تعالى ذكرُه نوحًا عما هو فاعلٌ بأهلِ الشَّقاءِ مِن ذُرِّيتِه، فقال له: {وَأُمَمٌ}. يقولُ: وقرونٌ وجماعةٌ، {سَنُمَتِّعُهُمْ} في الحياةِ الدنيا، يقولُ: نرزقُهم فيها ما يَتَمتَّعون به، إلى أن يَبْلُغوا آجالَهم، {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: ثم نُذِيقُهم إذا وَرَدوا علينا عذابًا مؤلمًا مُوجِعًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Gemiden yere {يَانُوحُ اهْبِطْ} “Ey Nûh! [Gemiden] in”, {بِسَلَامٍ مِنَّا} “bizden bir selametle”; yani sen ve seninle beraber olanlar için helak etmemizden yana bizden bir güvenle, {وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ} “ve senin üzerine bereketlerle”; yani senin üzerine [ve bereketlerle] , {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} “ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara”; yani seninle birlikte olan evlatlarının soyundan gelecek nesillere. İşte bunlar, Nûh'un zürriyetinden olup haklarında Allah tarafından saadet takdir edilmiş ve kendilerini daha annelerinin karınlarında ve babalarının sulplerinde yaratmadan önce üzerlerine bereket verdiği müminlerdir. Sonra zikri yüce olan [Allah], Nûh'un zürriyetinden olan bedbaht ehline ne yapacağını Nûh'a haber vererek ona şöyle buyurdu: {وَأُمَمٌ} “[Diğer birtakım] topluluklar da vardır ki”; yani nesiller ve topluluklar, dünya hayatında {سَنُمَتِّعُهُمْ} “onları faydalandıracağız”; yani ecellerine ulaşıncaya kadar kendilerini orada yararlanacakları şeylerle rızıklandıracağız, {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır”; yani sonra huzurumuza geldiklerinde kendilerine acı ve elem verici bir azap tattıracağız.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن موسى بنِ عُبيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} إلى آخرِ الآيةِ. قال: دخَل في ذلك السلامِ كلُّ مؤمنٍ ومؤمنةٍ إلى يومِ القيامةِ، ودخَل في ذلك العذابِ والمتاعِ كلُّ كافرٍ وكافرةٍ إلى يومِ القيامةِ .
İbn Vekî‘ bize anlatıp dedi ki: Babam bize Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den ayetin sonuna kadar {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} “Denildi ki: Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle in!” hakkında şöyle dediğini nakletti: Kıyamet gününe kadar her mümin erkek ve mümin kadın o selamete dâhil oldu; kıyamet gününe kadar her kâfir erkek ve kâfir kadın da o azaba ve dünyalıktan yararlanmaya dâhil oldu .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو داودَ الحَفَرِيُّ، عن سفيانَ، عن موسى بنِ عبيدةَ، عن محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ}. قال: دخَل في السلامِ كلُّ مؤمنٍ ومؤمنةٍ، وفي
İbn Vekî‘ bize anlatıp dedi ki: Ebû Dâvûd el-Haferî bize Süfyân'dan, o Mûsâ b. Ubeyde'den, o da Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî'den nakletti: {قِيلَ يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} “Denildi ki: Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle in!” [Muhammed b. Ka‘b] dedi ki: Selamete her mümin erkek ve mümin kadın girdi; ve
الشركِ كلُّ كافرٍ وكافرةٍ .
şirke de her kâfir erkek ve kâfir kadın girdi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابنُ المباركِ قراءةً عن ابنِ جريجٍ: {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ}. يعني: ممن لم يُولَدْ: قد قَضَى البركاتِ لمَن سبَق له في علمِ اللَّهِ وقضائِه [السعادةُ، {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ}: مَن سبَق له في علمِ اللَّهِ وقضائِه] الشقاوةُ .
el-Müsennâ bana anlatıp dedi ki: Süveyd bize anlatıp dedi ki: İbnü'l-Mübârek kıraat yoluyla İbn Cüreyc'den {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} “ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara” hakkında bize haber verdi; yani: Henüz doğmamış olanlardan, Allah'ın ilminde ve kazasında kendisi için [saadet] geçmiş olan kimseye bereketleri takdir etmiştir ; [{وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “[Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları yararlandıracağız” ise: Allah'ın ilminde ve kazasında kendisi için] şekavet geçmiş olan kimsedir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ بنحوِه، إلا أنه قال: {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ}: متاعَ الحياةِ الدنيا، ممن قد سبَق له في علمِ اللَّهِ وقضائِه الشقاوةُ . قال: ولم يَهْلِكِ الولدانُ يومَ غَرِقَ قومُ نوحٍ بذنبِ آبائِهم، كالطيرِ والسباعِ، ولكن جاء أجلُهم مع الغَرَقِ.
el-Kâsım bize anlatıp dedi ki: el-Hüseyn bize anlatıp dedi ki: Haccâc bana İbn Cüreyc'den benzerini nakletti, ancak o şöyle dedi: {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “[Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları yararlandıracağız”, Allah'ın ilminde ve kazasında kendisi için şekavet geçmiş olan kimselere dünya hayatının yararlanması [verilecektir] . Dedi ki: Nûh kavminin boğulduğu gün çocuklar, babalarının günahı yüzünden helak olmadılar; tıpkı kuşlar ve vahşi hayvanlar gibi, fakat ecelleri boğulma anıyla birlikte geldi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ}. قال: هَبَطوا واللَّهُ عنهم راضٍ، هَبَطوا بسلامٍ مِن اللَّهِ، كانوا أهلَ رحمةٍ مِن أهلِ ذلك الدهرِ، ثم أخرَجَ منهم نَسْلًا بعد ذلك أُممًا، منهم من رحِمَ، ومنهم من من عَذَّبَ. وقرَأ: {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ}. وقال: إنما افْتَرَقَت الأممُ مِن تلك
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “Bizden bir selametle, sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bereketlerle in! [Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları yararlandıracağız” kavli hakkında şöyle dedi: Allah kendilerinden razı olarak indiler, Allah'tan bir selametle indiler; onlar o dönemin ahalisinden rahmet ehli idiler. Sonra [Allah] daha sonra onlardan bir soy olarak topluluklar çıkardı; onlardan kimisine merhamet etti, kimisine de azap etti. Ve {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara... [Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları yararlandıracağız” [ayetini] okudu ve dedi ki: Milletler ancak o
العصابةِ التي خَرَجَت مِن ذلك الماءِ وسَلِمَت .
gruptan fırkalara ayrıldı .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحّاكَ يقولُ في قولِه: {يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} الآية. يقولُ: بركاتٍ عليك وعلى أممٍ ممّن معك لم يُولَدوا، أوجب اللَّهُ لهم البركاتِ؛ لما سبَق لهم في علمِ اللَّهِ مِن السعادةِ، {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ}. يعنِي: متاعَ الحياةِ الدنيا، {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ}؛ لِما سبَق لهم في علمِ اللَّهِ مِن الشقاوةِ .
el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Ubeyd b. Süleymân bize anlatıp dedi ki: ed-Dahhâk'ı {يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} “Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle in!” ayeti hakkında şöyle derken işittim: Sana ve seninle beraber olanlardan henüz doğmamış olan topluluklara bereketler [olsun]. Allah, ilminde kendileri için saadet geçtiğinden ötürü onlara bereketleri vacip kılmıştır. {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “[Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları yararlandıracağız”; yani dünya hayatının yararlanması [verilecektir], {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır”; [bu da] Allah'ın ilminde kendileri için şekavet geçtiğinden ötürüdür .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بن المنهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن حميدٍ، عن الحسنِ، أنه كان إذا قرأ سورةَ "هودٍ" فأتَى على: {يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ}، حتى خَتَمَ الآيةَ، قال الحسنُ: فأنْجَى اللَّهُ نوحًا والذين آمَنوا ، وهَلَكَ المُتَمتِّعون. حتى ذَكَرَ الأنبياءَ، كلُّ ذلك يقولُ: أنْجاه اللَّهُ، وهَلَكَ المُتَمتِّعون.
el-Müsennâ bana anlatıp dedi ki: el-Haccâc b. el-Minhâl bize anlatıp dedi ki: Hammâd bize Humeyd'den, o da el-Hasan'dan nakletti ki o, Hûd suresini okuyup {يَانُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ} “Ey Nûh! Sana bizden bir selamet ve bereketlerle in!” [kısmına] gelip ayeti tamamlayıncaya kadar , Hasan şöyle derdi: “Allah Nûh'u ve iman edenleri kurtardı , dünyalıktan yararlandırılanlar ise helak oldu.” Ta ki peygamberleri anıncaya kadar; her birinde şöyle derdi: “Allah onu kurtardı, dünyalıktan yararlandırılanlar ise helak oldu.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ}. قال: بعدَ الرحمةِ .
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd {سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onları yararlandıracağız; sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır” sözü hakkında şöyle dedi: Rahmetten sonra .
حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبَرني أبي، قال: أخبرنا عبدُ اللَّهِ بنُ شَوْذَبٍ،
el-Abbâs b. el-Velîd bize anlatıp dedi ki: Babam bana haber verip dedi ki: Abdullah b. Şevzeb bize haber verip [şöyle] dedi:
قال: سمِعتُ داودَ بنَ أبي هندٍ يُحدِّثُ عن الحسنِ، أنه أتَى على هذه الآيةِ: {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ}. قال: فكان ذلك حينَ بعَث اللَّهُ عادًا، فأرسَل إليهم هودًا، فصَدَّقَه مُصَدِّقون، وكَذَّبَه مُكَذِّبون، حتى جاء أمرُ اللَّهِ، فلما جاء أمرُ اللَّهِ نجَّى اللَّهُ هودًا والذين آمنوا معه، وأهْلَك اللَّهُ المُتَمَتِّعين، ثم بعَث اللَّهُ ثَمودًا ، فبعَث إليهم صالحًا، فصَدَّقَه مُصَدِّقون، وكَذَّبَه مكذِّبون، حتى جاء أمرُ اللَّهِ، فلما جاء أمرُ اللَّهِ نَجَّى اللَّهُ صالحًا والذين آمنوا معه، وأهْلَك اللَّهُ المُتمتِّعين، ثم اسْتقرَأ الأنبياءَ نبيًّا نبيًّا على نحوٍ مِن هذا .
dedi ki: Dâvûd b. Ebî Hind'i Hasan'dan rivayet ederken işittim; o bu {اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Sana ve seninle birlikte olanlardan gelecek topluluklara bizden bir selamet ve bereketlerle in! [Onlardan gelecek diğer] bir takım topluluklar da vardır ki, onları yararlandıracağız; sonra onlara bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır” ayetine geldi ve şöyle dedi: Bu, Allah'ın Âd kavmini ortaya çıkarıp onlara Hûd'u gönderdiği zamandı. Doğrulayanlar onu doğruladı, yalanlayanlar da onu yalanladı; ta ki Allah'ın emri gelinceye kadar. Allah'ın emri gelince, Allah Hûd'u ve onunla birlikte iman edenleri kurtardı, dünyalıktan yararlandırılanları ise helak etti. Sonra Allah Semûd'u ortaya çıkardı ve onlara Sâlih'i gönderdi. Doğrulayanlar onu doğruladı, yalanlayanlar da onu yalanladı; ta ki Allah'ın emri gelinceye kadar. Allah'ın emri gelince, Allah Sâlih'i ve onunla birlikte iman edenleri kurtardı, dünyalıktan yararlandırılanları ise helak etti. Sonra peygamberleri teker teker bu minval üzere saydı .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩)} “İşte bunlar, gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz. Bundan önce ne sen bunları biliyordun ne de kavmin. O halde sabret! Şüphesiz akıbet, takva sahiplerinindir”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: هذه القصَّةُ التي أنبأْتُك بها مِن قصةِ نوحٍ وخبرِه وخبرِ قومِه {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ}. يقولُ: هي مِن أخبارِ الغيبِ التي لم تَشْهَدْها فتعلَمَها، {نُوحِيهَا إِلَيْكَ}. يقولُ: نُوحِيها إليك نحن فنُعَرِّفُكَها، {مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} الوحيِ الذي نُوحِيه إليك، {فَاصْبِرْ} على القيامِ بأمرِ اللَّهِ وتبليغِ رسالتِه، وما تَلْقَى مِن مُشركي قومِك، كما صبَر نوحٌ، {إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ}. يقولُ: إن الخيرَ مِن عواقبِ الأمورِ لمَن اتَّقَى اللَّهَ، فأدَّى فرائضَه، واجْتَنَب معاصيَه، فهم الفائزون بما يُؤمِّلون مِن النعيمِ في الآخرةِ، والظَّفَرِ في الدنيا بالطَّلِبةِ، كما كانت عاقبةُ نوحٍ إذ صَبَرَ لأمرِ اللَّهِ، أن نَجَّاه مِن
Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Sana Nûh’un kıssasından, onun haberinden ve kavminin haberinden bildirdiğim bu kıssa {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} “gayb haberlerindendir”. [Yani] o, senin bizzat şahit olup bilmediğin gayb haberlerindendir. {نُوحِيهَا إِلَيْكَ} “Onları sana vahyediyoruz”. [Yani] biz onları sana vahyediyor ve sana bildiriyoruz. {مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} “Bundan önce ne sen bunları biliyordun ne de kavmin”; sana vahyettiğimiz bu vahiyden önce [bunları bilmiyordunuz]. {فَاصْبِرْ} “O halde sabret!”; Nûh’un sabrettiği gibi Allah'ın emrini yerine getirmeye, O'nun risaletini tebliğ etmeye ve kavminin müşriklerinden gördüğün [eziyetlere] karşı [sabret]. {إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ} “Şüphesiz akıbet, takva sahiplerinindir”. Şöyle buyurmaktadır: İşlerin hayırlı neticeleri; Allah’tan sakınan, O’nun farzlarını yerine getiren ve günahlarından kaçınan kimseler içindir. Onlar, ahirette ümit ettikleri nimetlere kavuşarak ve dünyada da aradıkları zafere ulaşmak suretiyle kazananlardır; nitekim Nûh Allah’ın emrine sabrettiğinde akıbeti, [Allah’ın] kendisini kurtarması
الهَلَكةِ مع مَن آمَن به، وأعْطاه في الآخرةِ ما أعْطاه مِن الكرامةِ، وغَرَّقَ المكذِّبين به فأهْلَكَهم جميعَهم .
kendisine iman edenlerle birlikte helaktan kurtarması, ahirette ona ikram ettiği o kerametleri vermesi ve onu yalanlayanları suda boğarak hepsini helak etmesi şeklinde olmuştur .
وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا}: القرآنِ، وما كان عَلِمَ محمدٌ ﷺ وقومُه ما صَنَعَ نوحٌ وقومُه، لولا ما بَيَّنَ اللَّهُ له في كتابِه .
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd bize Katâde'den {تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} “İşte bunlar, gayb haberlerindendir; onları sana vahyediyoruz. Bundan önce ne sen bunları biliyordun ne de kavmin” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [Yani bu] Kur'an'dan [önce]. Allah Kitabında ona açıklamamış olsaydı, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de kavmi de Nûh'un ve kavminin ne yaptığını bilemezdi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ (٥٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ (٥٠)} “Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Dedi ki: Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira edenlersiniz”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأرسَلْنا إلى قومِ عادٍ أخاهم هودًا، فقال لهم: {يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} وحدَه لا شريكَ له، دونَ ما تعبدون مِن دونِه مِن الآلهةِ والأوثانِ، {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ}. يقولُ: ليس لكم معبودٌ يستحقُّ [عليكم العبادةَ] غيرُه، فأخْلِصوا له العبادةَ، وأفْرِدوه بالألوهةِ، {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ}.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u [gönderdik]. Onlara dedi ki: {يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “Ey kavmim! Allah'a kulluk edin”; O'nun dışında taptığınız ilahları ve putları bırakıp hiçbir ortağı olmayan bir tek O'na kulluk edin. {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ} “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur”. Şöyle demektedir: Sizin O'ndan başka [üzerinizde ibadete] hak kazanan hiçbir mabudunuz yoktur. Artık ibadeti yalnızca O'na halis kılın ve ilahlığı yalnızca O'na hasredin. {إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ} “Siz ancak iftira edenlersiniz”.
يقولُ: ما أنتم في إشْراكِكم معه الآلهةَ والأوثانَ إلا أهلُ فِرْيةٍ مُكذِّبون تَخْتلقون الباطلَ؛ لأنه لا إلهَ سِواه.
Şöyle demektedir: Siz O'na ilahları ve putları ortak koşmakla ancak iftiracı, yalanlayan ve batıl uyduran kimselersiniz; çünkü O'ndan başka ilah yoktur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٥١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {يَاقَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٥١)} “Ey kavmim! Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”.
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ هودٍ لقومِه: يا قومِ لا أسألُكم على ما أدْعوكم إليه مِن إخلاصِ العبادةِ للَّهِ وخلعِ الأوثانِ والبراءةِ منها - جزاءً وثوابًا، {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي}. يقولُ: إِن ثوابي وجزائي على نصيحتي لكم ودعائِكم إلى اللَّهِ إلَّا على الذي خلَقَني، {أَفَلَا تَعْقِلُونَ}. يقولُ: أفلا تَعْقِلون أنِّي لو كنتُ أبْتَغي بدعايتِكم إلى اللَّهِ غيرَ النصيحةِ لكم، وطلبِ الحظِّ لكم في الدنيا والآخرةِ - لالتمستُ منكم على ذلك بعضَ أعراضِ الدنيا، وطلبتُ منكم الأجرَ والثوابَ؟
Zikri yüce olan [Allah], Hûd'un kavmine söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Ey kavmim! Sizi ibadeti Allah'a has kılmaya, putları terk etmeye ve onlardan beri olmaya çağırmama karşılık sizden bir karşılık ve mükafat istemiyorum. {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي} “Benim ücretim ancak beni yaratana aittir”. Şöyle demektedir: Size nasihat etmemin ve sizi Allah'a davet etmemin sevabı ve karşılığı ancak beni yaratanın üzerinedir. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”. Şöyle demektedir: Şayet ben sizi Allah'a davet etmekle size nasihat etmekten, dünyada ve ahirette sizin menfaatinizi gözetmekten başka bir şey murat etseydim, buna karşılık sizden dünya metaından bir şeyler talep eder, sizden ücret ve mükafat isterdim; bunu akıl etmiyor musunuz?
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي}: أي خَلَقَني .
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd bize Katâde'den {إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي} “Benim ücretim ancak beni yaratana aittir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Yani beni yaratana [aittir] .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {وَيَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢)} “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin ve gücünüze güç katsın. Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin”.
يقولُ تعالى ذكرُه مخبرًا عن قيلِ هودٍ لقومِه: {وَيَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ}. يقولُ: آمِنوا به حتى يغفِرَ لكم ذنوبَكم.
Yüce Allah -zikri yücedir-, Hûd'un kavmine şöyle söylediğini haber vermektedir: {وَيَاقَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ} “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin”. [Yani] şöyle buyurmaktadır: O'na iman edin ki sizin günahlarınızı bağışlasın.
[والاستغفارُ هو الإيمانُ باللَّهِ] في هذا الموضعِ؛ لأن هودًا ﷺ إنما دَعا قومَه إلى توحيدِ اللَّهِ ليغفرَ لهم ذنوبَهم، كما قال نوحٌ لقومِه: {اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ (٢) يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} [نوح: ٣، ٤]. وقولُه: {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ}. يقولُ: ثم تُوبوا إلى اللَّهِ مِن سالفِ ذنوبِكم وعبادتِكم غيرَه بعدَ الإيمانِ به، {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا}. يقولُ: فإنكم إن آمنتم باللَّهِ وتُبْتُم مِن كفرِكم به، أرسلَ قَطْرَ السماءِ عليكم يُدِرُّ لكم الغيثَ في وقتِ حاجتِكم إليه، وتحيا بلادُكم مِن الجَدْبِ والقَحْطِ.
Bu makamda [istiğfar, Allah'a imandır] ; çünkü Hûd aleyhisselâm kavmini, günahlarını bağışlasın diye ancak Allah'ı birlemeye davet etmiştir. Nitekim Nûh da kavmine şöyle demiştir: {اعْبُدُوا اللَّهَ وَاتَّقُوهُ وَأَطِيعُونِ (٢) يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Allah'a kulluk edin, O'ndan sakının ve bana itaat edin ki sizin günahlarınızı bağışlasın ve sizi belirlenmiş bir süreye kadar ertelesin” [Nûh 3-4]. O'nun: {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} “sonra O'na tövbe edin” sözü ise şöyle demektedir: O'na iman ettikten sonra geçmiş günahlarınızdan ve O'ndan başkasına ibadet etmekten Allah'a tövbe edin, {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا} “üzerinize gökten bol bol yağmur indirsin”. Şöyle demektedir: Zira siz Allah'a iman eder ve O'nu inkâr etmekten tövbe ederseniz, O'na muhtaç olduğunuz vakitte size bolca yağmur akıtarak göğün yağmurunu üzerinize gönderir de memleketiniz kuraklık ve kıtlıktan kurtulup hayat bulur.
وبنحوِ الذي قُلنا في قولِه {مِدْرَارًا} قال أهلُ التأويلِ.
O'nun {مِدْرَارًا} “bol bol” sözü hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مِدْرَارًا}. يقولُ: يتبعُ بعضُها بعضًا .
Ali b. Dâvûd bana anlatıp dedi ki: Abdullah b. Sâlih bize anlatıp dedi ki: Muâviye bize Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {مِدْرَارًا} “bol bol” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Birbiri ardınca gelen [yağmur] demektir.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا}. قال: يُدِرُّ ذلك عليهم [مطرًا مطرًا].
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا} “üzerinize gökten bol bol yağmur göndersin” sözü hakkında şöyle dedi: Bunu onların üzerine [yağmur üstüne yağmur olarak] bolca yağdırır.
وأما قولُه: {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ}، فإن مجاهدًا كان يقولُ في ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ}. قال: شِدَّةً إلى شدَّتِكم.
O'nun {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} “ve gücünüze güç katsın” sözüne gelince; Mücâhid bu hususta Muhammed b. Amr'ın bana anlatıp dediği şu rivayeti söylüyordu: Ebû Âsım bize anlatıp dedi ki: Îsâ bize İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} “ve gücünüze güç katsın” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Gücünüze kuvvet katsın.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، وإسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال مجاهدٌ، فذكَر مثلَه .
el-Müsennâ bana anlatıp dedi ki: Ebû Huzeyfe bize anlatıp dedi ki: Şibl bize İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; İshak da dedi ki: Abdullah bize Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; el-Kâsım bize anlatıp dedi ki: el-Hüseyn bize anlatıp dedi ki: Haccâc bana İbn Cüreyc'den anlatıp dedi ki: Mücâhid dedi ve aynısını zikretti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ}. قال: جَعَلَ لهم قوةً، فلو أنهم أطاعوه زادَهم قوةً إلى قوتِهم. وذُكِر لنا أنه إنما قيل لهم: {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ }؛ أنه [كان قد] انقطعَ النسْلُ عنهم سنينَ، فقال هودٌ لهم: إن آمنتم باللَّهِ أحْيَا اللَّهُ بلادَكم، ورَزَقَكم المالَ والولدَ؛ لأن ذلك مِن القوةِ .
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} “ve gücünüze güç katsın” sözü hakkında şöyle dedi: Onlara bir güç vermişti; şayet O'na itaat etselerdi güçlerine güç katacaktı. Bize nakledildiğine göre onlara: {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ } “ve gücünüze güç katsın” denilmesinin sebebi; yıllarca nesillerinin kesilmiş olmasıydı [idi] . Hûd onlara şöyle dedi: “Eğer Allah'a iman ederseniz Allah memleketinizi ihya eder, size mal ve evlat rızkı verir; çünkü bu da güçtendir .”
وقولُه: {وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ}. يقولُ: ولا تُدْبِروا عما أدْعوكم إليه مِن توحيدِ اللَّهِ، والبراءةِ مِن الأوثانِ والأصنامِ، {مُجْرِمِينَ}. يعني: كافرين باللَّهِ.
O'nun: {وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ} “Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin” sözü ise şöyle demektedir: Sizi davet ettiğim Allah'ı birleme, putlardan ve heykellerden beri olma hususundan {مُجْرِمِينَ} “günahkârlar olarak”, yani Allah'ı inkâr eden kâfirler olarak yüz çevirmeyin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا يَاهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {قَالُوا يَاهُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣)} “Dediler ki: Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال قومُ هودٍ لهودٍ: يا هودُ، ما أَتَيتَنا ببيانٍ ولا برهانٍ على ما تقولُ فنُسَلِّمَ لك، ونُقِرَّ بأنك صادقٌ فيما تَدْعونا إليه، مِن توحيدِ اللَّهِ، والإقرارِ بنبوتِك، {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا}. يقولُ: {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا} يعني لقولِك، أو مِن أجلِ قولِك، {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ}، يقولُ: قالوا: وما نحن لك بما تَدَّعي مِن النبوةِ والرسالةِ مِن اللَّهِ إلينا بمُصدِّقين.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Hûd'un kavmi Hûd'a dedi ki: Ey Hûd! Bizi davet ettiğin Allah'ı birleme ve senin peygamberliğini ikrar etme konusunda sana teslim olacağımız ve senin doğru söylediğini ikrar edeceğimiz bir açıklama veya kesin bir delil getirmedin. {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا} “Biz ilahlarımızı terk edecek değiliz”. Şöyle demektedir: {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا} [ayetindeki ifade], yani senin sözünle yahut senin sözünden dolayı [terk edecek değiliz], demektir. {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “ve biz sana inanacak da değiliz” sözü ise şöyle demektedir: Dediler ki: Allah'tan bize gönderildiğini iddia ettiğin peygamberlik ve elçilik hususunda biz seni tasdik edecek değiliz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tevili: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ (٥٥)} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz. [Hûd] dedi ki: Şüphesiz ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben, O'nu bırakıp da ortak koştuğunuz şeylerden uzağım! Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin!”.
وهذا خبرٌ مِن اللَّهِ تعالى ذكرُه عن قولِ قومِ هودٍ، أنهم قالوا له، إذ نَصَح لهم، ودَعاهم إلى توحيدِ اللَّهِ وتصديقِه، وخَلْعِ الأوثانِ والبراءةِ منها: لا نتركُ عبادةَ آلهتِنا، وما نقولُ إلا أن الذي حَمَلَكَ على ذَمِّها والنَّهْيِ عن عبادتِها، أنه أصابَك منها خَبَلٌ مِن جنونٍ.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, Hûd'un kavminin sözü hakkında verdiği bir haberdir; onlara nasihat edip onları Allah'ı birlemeye, O'nu tasdik etmeye, putları terk edip onlardan beri olmaya çağırdığında ona şöyle demişlerdi: İlahlarımıza tapmayı bırakmayız ve biz ancak senin onları yermene ve onlara tapmayı yasaklamana sebep olan şeyin, onlardan sana delilik kabilinden bir aklî dengesizlik dokunmuş olması olduğunu söyleriz.
فقال هودٌ لهم: إني أُشْهِدُ اللَّهَ على نَفْسي، وأشهدُكم أيضًا أيُّها القومُ، أني بريءٌ مما تُشْرِكون في عبادةِ اللَّهِ مِن آلهتِكم وأوثانِكم [مِن دونِه] . {فَكِيدُونِي جَمِيعًا}. يقولُ (¬*): فاحْتالوا أنتم جميعًا وآلهتُكم في ضُرِّي ومَكْرُوهي، {ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ}. يقولُ: ثم لا تُؤَخِّرون ذلك، فانْظُروا: هل تَنالوني أنتم [وهي] بما زَعَمتم أن آلهتَكم نالَتْني به مِن السوءِ؟
Bunun üzerine Hûd onlara şöyle dedi: Ben kendi adıma Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ey kavmim ki, Allah'a ibadette O'na ortak koştuğunuz ilahlarınızdan ve putlarınızdan [O'ndan başka] ben beriyim. {فَكِيدُونِي جَمِيعًا} “Haydi hepiniz toplanıp bana tuzak kurun”. Şöyle demektedir : Siz ve ilahlarınız hep birlikte bana zarar vermek ve kötülük yapmak için hile kurun. {ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ} “sonra bana hiç mühlet de vermeyin!”. Şöyle demektedir: Sonra bunu hiç ertelemeyin de bakın bakalım: İlahlarınızın bana isabet ettirdiğini iddia ettiğiniz o kötülüğü siz [ve onlar] bana dokundurabilecek misiniz?
وبنحوِ الذي قُلنا في تأويلِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun tevilinde (yorumunda) bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ نميرٍ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: أصابَتْك الأوثانُ بجنونٍ .
İbn Vekî‘ bize anlatıp dedi ki: İbn Nümeyr bize Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış” hakkında şöyle dediğini nakletti: Putlar seni delilikle çarpmış .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: أصابَك بعضُ الأوثانِ بجنونٍ.
Muhammed b. Amr bana anlatıp dedi ki: Ebû Âsım bize anlatıp dedi ki: Îsâ bize İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış” hakkında şöyle dediğini nakletti: Putlardan bazısı seni delilikle çarpmış.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا ابنُ دُكَينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن عيسى، عن مجاهدٍ: {إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قالوا : سَبَبْتَ آلهتَنا وعِبْتَها فَأَجَنَّتْك.
el-Müsennâ bana anlatıp dedi ki: İbn Dükeyn bize anlatıp dedi ki: Süfyân bize Îsâ'dan, o da Mücâhid'den {إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış [olmasından başka bir şey değildir]” hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle dediler : İlahlarımıza sövdün ve onları ayıpladın; onlar da seni delirtti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: أصابَك بعضُ آلهتِنا بسوءٍ، يَعْنون الأوثانَ.
el-Müsennâ bana anlatıp dedi ki: Ebû Huzeyfe bize anlatıp dedi ki: Şibl bize İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” hakkında şöyle dediğini nakletti: İlahlarımızdan -putları kastediyorlar- bazısı sana bir kötülük isabet ettirmiştir, dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. يقول : تُصِيبُك آلهتُنا بالجنونِ .
Muhammed b. Sa‘d bana anlatıp dedi ki: Babam bana anlatıp dedi ki: Amcam bana anlatıp dedi ki: Babam kendi babasından, o da İbn Abbâs'tan {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Şöyle demektedir : İlahlarımız seni delilikle çarpar .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعْلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ bize anlatıp dedi ki: Muhammed b. Sevr bize Ma‘mer'den, o da Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti:
{إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: ما يحملُك على ذمِّ الهتِنا إلا أنه أصابَك منها سوءٌ .
{إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış [olmasından başka bir şey değildir]” hakkında şöyle dedi: Seni ilahlarımızı yermeye sevk eden şey, ancak onlardan sana bir kötülük dokunmuş olmasıdır .
حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: أصابَك بعضُ الأوثانِ بجنونٍ .
el-Müsennâ bize anlatıp dedi ki: İshak bize anlatıp dedi ki: Abdullah bize Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” hakkında şöyle dediğini nakletti: Putlardan bazısı seni delilikle çarpmış .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: إنما تصنعُ هذا بآلهتِنا؛ أنها أصابَتك بسوءٍ .
Bişr bize anlatıp dedi ki: Yezîd bize anlatıp dedi ki: Saîd bize Katâde'den {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Sen ilahlarımıza ancak onlar sana bir kötülük isabet ettirdiği için bunu yapıyorsun .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ: أصابَتك آلهتُنا بشرٍّ .
el-Kâsım bize anlatıp dedi ki: el-Hüseyn bize anlatıp dedi ki: Haccâc bize İbn Cüreyc'den nakletti; o dedi ki: Abdullah b. Kesîr şöyle dedi: İlahlarımız sana bir kötülük dokundurdu .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ، قال : ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. يقولون: نخشى أن يصيبَك من آلهتِنا سوءٌ، ولا نحبُّ أن تعتريَك، يقولون: يُصِيبُك منها سوءٌ.
Bana el-Hüseyn'den anlatıldı; o dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, o dedi ki : Ubeyd b. Süleymân bize anlatıp dedi ki: ed-Dahhâk'ı {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” sözü hakkında şöyle derken işittim: Şöyle diyorlar: İlahlarımızdan sana bir kötülük isabet etmesinden korkuyoruz ve [bu deliliğin] sana musallat olmasını istemiyoruz. Şöyle diyorlar: Onlardan sana bir kötülük dokunur.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ}. قال: يقولون: اختلَط عقلُك فأصابَك هذا، مما صَنَعَتْ بك آلهتُنا.
Yûnus bana anlatıp dedi ki: İbn Vehb bize haber verip dedi ki: İbn Zeyd, [Allah Teâlâ'nın]: {إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ} “Biz ancak 'İlahlarımızdan bazısı seni fena çarpmış' deriz” sözü hakkında şöyle dedi: [Kavmi Hûd'a] şöyle diyorlar: “İlahlarımızın sana yaptığından ötürü aklın karıştı da bu [hâl] başına geldi.”
وقولُه : {اعْتَرَاكَ}. افتَعَلك ، مِن عَرَاني الشيءُ يَعْروني، إذا أصابَك، كما قال الشاعرُ :
[Allah'ın] {اعْتَرَاكَ} “seni çarpmış” sözü ise ; sana bir şey isabet ettiğinde söylenen ‘arânî eş-şey’u ya‘rûnî (عَرَاني الشيءُ يَعْروني) [ifadesinden türeyen] ifte‘aleke (افتَعَلك) [veznindedir]. Nitekim şair şöyle demiştir :
* مِن القومِ يَعْرُوه اجْتِراءٌ ومَأْثَمُ *
* Bir kavimden ki onlara cüretkârlık ve günah musallat olur *
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦)} “Şüphesiz ben, hem benim Rabbim hem de sizin Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzerindedir.”
يقولُ: إني على اللَّهِ الذي هو مالِكي ومالِكُكم والقَيِّمُ على جميعِ خلقِه، توكَّلتُ من أن تُصِيبوني أنتم وغيرُكم مِن الخلقِ بسوءٍ، فإنه ليس مِن شيءٍ يَدِبُّ على الأرضِ إلا واللَّهُ مالكُه، وهو في قبضتِه وسلطانِه، ذليلٌ له خاضعٌ.
Şöyle demektedir: Sizin ve diğer yaratılmışların bana bir kötülük dokundurmasından, benim ve sizin sahibiniz, bütün yaratılmışların yöneticisi olan Allah'a tevekkül ettim. Zira yeryüzünde debelenen hiçbir varlık yoktur ki Allah onun sahibi olmasın ve o, O'nun kabzasında ve hükümranlığı altında O'na boyun eğmiş ve zelil durumda bulunmasın.
فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا}، فخَصَّ بالأخذِ الناصيةَ دونَ سائرِ أماكنِ الجسدِ؟
Eğer biri: “Nasıl oldu da {هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} ‘O, onun perçeminden tutmuştur’ denildi ve bedenin diğer yerleri değil de tutmak için özellikle perçem seçildi?” diye sorarsa:
قيل: لأن العربَ كانت تستعملُ ذلك في وصفِها مَن وَصَفَته بالذلةِ والخضوعِ، فتقولُ: ما ناصيةُ فلانٍ إلا بيدِ فلانٍ. أي: إنه له مطيعٌ يُصرِّفُه كيف شاء. وكانوا إذا أسَروا الأسيرَ فأرادوا إطلاقَه والمَنَّ عليه جَزُّوا ناصيتَه؛ ليعتدُّوا بذلك عليه فخرًا عندَ المفاخرةِ، فخاطَبَهم اللَّهُ بما يَعْرِفون في كلامِهم،
Şöyle denilir: Çünkü Araplar bunu, zillet ve boyun eğme ile niteledikleri kimseleri tavsif etmek için kullanır ve şöyle derlerdi: "Falancanın perçemi ancak filancanın elindedir." Yani: "O, ona itaat etmektedir, onu dilediği gibi yönetir." Yine onlar bir esiri esir aldıklarında ve onu serbest bırakıp lütufta bulunmak istediklerinde, övünme sırasında bunu ona karşı bir iftihar vesilesi saymak üzere perçemini keserlerdi. Allah da onlara kendi konuşmalarında bildikleri [bu üslupla] hitap etmiştir,
والمعنى ما ذكرتُ.
ve anlam da zikrettiğim gibidir.
وقولُه: {إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ: إن ربِّي على طريقِ الحقِّ، يُجازي المحسنَ مِن خلقِه بإحسانِه والمسيءَ بإساءتِه، لا يظلمُ أحدًا منهم شيئًا، ولا يقبلُ منهم إلا الإسلامَ والإيمانَ به.
O'nun: {إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzerindedir” sözü ise şöyle demektedir: Şüphesiz Rabbim hak yol üzeredir; yarattıklarından iyilik yapanı iyiliğiyle, kötülük yapanı kötülüğüyle cezalandırır/mükafatlandırır, onlardan hiçbirine zerrece zulmetmez ve onlardan İslâm ile O'na imandan başkasını kabul etmez.