وقولُه: {وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. يقولُ: وأَكُنْ بصَبْوتى إليهن مِن الذين جهِلوا حقَّك، وخالَفوا أمرَك ونهيَك.
O'nun: {وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “ve cahillerden olurum” buyruğu hakkında der ki: Onlara meyletmem sebebiyle Senin hakkını bilmeyen, Senin emrine ve yasağına muhalefet eden kimselerden olurum.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. أي: جاهلًا إذا ركِبْتُ معصيتَك.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle dediğini] nakletti: {وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “ve cahillerden olurum”. Yani: Sana isyan ettiğim takdirde cahil [biri olurum].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤)} “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzaklarını ondan savdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyruğunun tevili hakkında:
إن قال قائلٌ: وما وجهُ قولِه: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ}. ولا مسألةَ تقدَّمَت مِن يوسُفَ لربِّه، ولا دعا بصَرْفِ كيدِهن عنه، وإنما أَخْبَر ربَّه أن السجنَ أحبُّ إليه مِن معصيتِه؟
Eğer biri: “Yûsuf'tan Rabbine yönelik önceden geçmiş bir talep olmadığı ve onların tuzağını kendisinden savması için dua etmediği, sadece zindanın kendisine O'na isyan etmekten daha sevimli olduğunu Rabbine haber verdiği hâlde: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ} «Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti» buyurulmasının izahı nedir?” diye soracak olursa,
قيل: إن في إخبارِه بذلك شِكايةً منه إلى ربِّه مما لقِى منهن، وفي قولِه: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ}. معنى دعاءٍ ومسألةٍ منه ربَّه صرفَ كيدِهن، ولذلك قال اللهُ تعالى ذكرُه: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ}. وذلك كقولِ القائلِ لآخر : إن لا تَزُرْنى أُهِنْك. فيجيبه الآخرُ: إذن أَزُورَك. لأن في قولِه: إن لا تَزُرْنِي أُهِنْك. معنى الأمرِ بالزيارةِ.
Şöyle denir: Onun bunu haber vermesinde, onlardan gördüğü muamele sebebiyle Rabbine bir şikâyet vardır. O'nun: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan, onlara meylederim” sözünde ise Rabbinden onların tuzaklarını savmasını isteme ve dua anlamı bulunmaktadır. Bundan dolayıdır ki zikri yüce olan Allah: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ} “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti” buyurmuştur. Bu, bir kimsenin bir başkasına : “Beni ziyaret etmezsen seni küçük düşürürüm” demesine ve diğerinin de: “O hâlde seni ziyaret edeyim” diye cevap vermesine benzer. Zira onun: “Beni ziyaret etmezsen seni küçük düşürürüm” sözünde ziyareti emretme anlamı vardır.
وتأويلُ الكلامِ: فاسْتَجاب اللهُ ليوسُفَ دعاءَه، فصَرَف عنه ما أرادَت منه امرأةُ العزيزِ وصَواحباتُها من معصية اللهِ.
Sözün tevili şöyledir: Allah Yûsuf'un duasını kabul etti de Azîz'in karısının ve onun kadın arkadaşlarının kendisinden istedikleri Allah'a isyanı ondan savdı.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ}. أي: نجَّاه مِن أَن يَرْكَبَ المعصيةَ فيهن، وقد نزَل به بعضُ ما حذِر منهن.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: {فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Bunun üzerine Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzaklarını ondan savdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”. Yani [Allah], onlar sebebiyle korktuğu hususların bir kısmı başına gelmişken, onlar hakkında günaha girmekten onu kurtardı.
وقولُه: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ}. [أي سميعٌ] دعاءَ يوسُفَ حينَ دعاه بصرفِ كيدِ النِّسوةِ عنه، ودعاءَ كلِّ داعٍ مِن خلقِه، {الْعَلِيمُ} بمطلبِه وحاجتِه وما يُصْلِحُه، وبحاجةِ جميعِ خلقِه وما يُصْلِحُهم.
O'nun: {إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ} “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir” buyruğu, kadınların tuzağını kendisinden savması için dua ettiği vakit Yûsuf'un duasını ve yarattıklarından her dua edenin duasını [işitendir] ; {الْعَلِيمُ} “hakkıyla bilendir” [buyruğu da] onun talebini, ihtiyacını ve kendisini neyin ıslah edeceğini, bütün mahlûkatının ihtiyacını ve onları neyin ıslah edeceğini [bilendir], demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)}.
O'nun: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)} “Sonra bu delilleri gördükten sonra, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] onlara uygun göründü” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم بدا للعزيزِ زوجِ المرأةِ التي راوَدَت يوسُفَ عن نفسِه.
Zikri yüce olan [Allah] der ki: Sonra Yûsuf'tan murat almaya çalışan kadının kocası olan Azîz'e [böyle bir fikir] zahir oldu/uygun göründü.
وقيل: {بَدَا لَهُمْ}. وهو واحدٌ؛ لأنه لم يُذْكَرْ باسمِه، ويُقْصَدْ بعينِه، وذلك نظيرُ قولِه: {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} [آل عمران: ١٧٣]. وقيل: إن قائلَ ذلك كان واحدًا.
Şöyle de denilmiştir: [Âyette] tek kişi olduğu hâlde {بَدَا لَهُمْ} “onlara uygun göründü” [şeklinde çoğul] buyrulmuştur; çünkü o ismiyle zikredilmemiş ve bizzat şahsı kastedilmemiştir. Bu, [Âl-i İmrân: 173'teki] {الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ} “Onlar öyle kimselerdir ki, insanlar kendilerine: «İnsanlar size karşı toplandılar, onlardan korkun!» dediler” buyruğunun benzeridir; nitekim bunu söyleyenin tek bir kişi olduğu söylenmiştir.
وقيل : معنى قوله: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ}: [ثم بدا لهم] في الرأيِ الذي كانوا رأَوْه، مِن تركِ يوسُفَ مطلقًا، ورأَوْا أن يَسْجُنوه {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} ببراءتِه مما قرفته به امرأةُ العزيزِ.
Şöyle de denilmiştir : {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ} buyruğunun anlamı; Yûsuf'u serbest bırakma yönünde daha önce vardıkları kanaatten [sonra onlara] başka bir kanaat hâsıl oldu ve Azîz'in karısının isnat ettiği şeyden suçsuzluğuna dair {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “delilleri gördükten sonra” onu hapsetmeyi uygun gördüler, [demektir].
وتلك الآياتُ كانت قدَّ القميصِ مِن دُبُرٍ، وخَمْشًا في الوجهِ، وقَطَّعَ أيديهن، كما حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن [نضرِ بن عربيٍّ]، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ}. قال: كان مِن الآياتِ قَدٌّ في
Bu deliller; gömleğin arkadan yırtılmış olması, yüzdeki tırmık izi ve [kadınların] ellerini kesmesiydi. Nitekim bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘, [Nadr b. Arabî'den], o İkrime'den, o [da] İbn Abbâs'tan {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “Sonra delilleri gördükten sonra [onu zindana atmak] onlara uygun göründü” [âyeti hakkında] rivayet etti: “Bu delillerden biri gömlekteki bir
القميصِ، وخَمْشٌ في الوجهِ .
yırtık, [diğeri de] yüzdeki tırmık iziydi” dedi .
حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا أبى وابنُ تُميرٍ، عن نضر، عن عكرمة مثله .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam ve İbn Nümeyr, Nadr'dan, o İkrime'den aynısını anlattı .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ}. قال: قدُّ القميصِ مِن دبرٍ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verka, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “Sonra bu delilleri gördükten sonra, onlara [böyle] göründü” [buyruğu hakkında]: “Gömleğin arkadan yırtılmasıdır” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ}. قال: قدُّ القميصِ مِن دبرٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “delilleri gördükten sonra” [ifadesi hakkında]: “Gömleğin arkadan yırtılmasıdır” dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ. قال: وثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti. Dedi ki: Bize İshâk da anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, Verka'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ}. قال: الآياتُ: حَزُّهن أيديَهن، وقدُّ القميصِ .
Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti; {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “delilleri gördükten sonra” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: “Ayetler (deliller); [kadınların] ellerini kesmeleri ve gömleğin yırtılmasıdır” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: قَدُّ القميصِ مِن دبرٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: “[Deliller], gömleğin arkadan yırtılmasıdır.”
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ}: ببراءتِه مما أتُّهِم به مِن شقَّ قميصِه مِن دبرٍ، {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “Sonra bu delilleri gördükten sonra, onlara [böyle] göründü”, yani: gömleğinin arkadan yırtılmış olması sebebiyle itham edildiği şeyden beraatine [dair delilleri gördükten sonra], {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri hasıl oldu]” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسْباطَ، عن السديِّ: {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ}. قال: الآياتُ: القميصُ، وقَطْعُ الأيدى .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den nakletti; {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “delilleri gördükten sonra” [ifadesi hakkında] şöyle dedi: “Ayetler (deliller); gömlek ve ellerin kesilmesidir” .
وقولُه: {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ}. يقولُ: ليسجُنُنَّه إلى الوقت الذي يَرَوْن فيه رأيَهم. وجعَل اللهُ ذلك الحبسَ ليوسُفَ فيما ذُكِر عقوبةً له مِن همِّه بالمرأةِ، أو كفارةً لخطيئتِه .
O'nun: {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri hâsıl oldu]” buyruğu hakkında der ki: [Yani] onlar bir karara varıncaya kadar geçen vakte kadar onu mutlaka hapsedeceklerdi. Zikredildiğine göre Allah bu hapsi Yûsuf için, kadına meyletmesinden ötürü bir ceza yahut hatasına bir kefaret kılmıştır .
حُدِّثْتُ عن يحيى بن أبي زائدةَ، عن إسرائيلَ، عن حُصَيْفٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ}: عثَر يوسُفُ ﵇ ثلاثَ عَثَراتٍ؛ حينَ همَّ بها فسُجِن، وحينَ قال: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. فَلَبِثَ في السجنِ بضْعَ سنينَ، وأنساه الشيطانُ ذكرَ ربِّه، وقال لهم: {إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} [يوسف: ٧٠]. فقالوا: {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} [يوسف: ٧٧].
Bana Yahyâ b. Ebî Zâide'den, o İsrâîl'den, o Husayf'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre; {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri hâsıl oldu]” [hakkında şöyle demiştir]: Yûsuf aleyhisselâm üç kez sürçtü; kadına meylettiğinde [sürçtü] ve hapsedildi; [Yûsuf: 42'deki] {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” dediğinde [sürçtü], böylece zindanda birkaç yıl kaldı ve şeytan ona Rabbini anmayı unutturdu; ve onlara [Yûsuf: 70'te]: {إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} “Siz kesinlikle hırsızlarsınız!” dediğinde [sürçtü], onlar da [Yûsuf: 77'de]: {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Eğer o çaldıysa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı” dediler .
وذُكِر أن سببَ حبسِه في السجنِ كان شكوى امرأةِ العزيزِ إلى زوجِها أمرَها
Zikredildiğine göre onun zindana atılmasının sebebi, Azîz'in hanımının kendi durumunu kocasına şikâyet etmesiydi.
وأمرَه، كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسباطَ، عن السديِّ: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ}. قال: قالت المرأةُ لزوجِها: إن هذا العبدَ العِبْرانيَّ قد فضَحنى في الناسِ، يَعْتَذِرُ إليهم ويُخْبِرُهم أنى راوَدْتُه عن نفسِه، ولستُ أُطِيقُ أن أَعْتَذِرَ بعُذْري، فإِما أن تَأْذَنَ لِي فَأَخْرُجَ فَأَعْتَذِرَ، وإما أن تَحْبِسَه كما حبَسْتَنى. فذلك قولُ اللهِ: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} .
ve onun durumunu şikâyet etmesiydi. Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o es-Süddî'den nakletti: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “Sonra bu delilleri gördükten sonra, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] onlara uygun göründü”. Dedi ki: Kadın kocasına şöyle dedi: “Bu İbrânî köle, insanlara mazeretler ileri sürüp onlara benim kendisinden murat almaya çalıştığımı haber vererek beni insanlar arasında rezil etti. Ben ise kendi mazeretimi sunmaya takat getiremiyorum. Ya bana izin ver çıkıp mazeretimi sunayım, ya da beni hapsettiğin gibi onu da hapset!” İşte Yüce Allah'ın: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “Sonra bu delilleri gördükten sonra, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] onlara uygun göründü” buyruğu budur .
وقد اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ هذه اللامِ في: {لَيَسْجُنُنَّهُ}؛ فقال بعضُ البصريين: دخَلَت هاهنا؛ لأنه موضعٌ يَقَعُ فيه "أيٌّ"، فلمَّا كان حرفُ الاستفهام يَدْخُلُ فيه دخَلَته النونُ؛ لأن النونَ تَكونُ في الاستفهامِ، تقولُ: بدا لهم أيُّهم يَأْخُذُنَّ. أي: اسْتَبان لهم.
Arap dili âlimleri {لَيَسْجُنُنَّهُ} ifadesindeki bu lâm harfinin dahil oluş biçimi hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralılardan bazıları şöyle demiştir: Buraya dahil oldu; çünkü burası "eyyün" (أَيّ) edatının gelebileceği bir konumdur. Soru harfi oraya girebildiği için tekid nûnu da oraya dahil oldu; çünkü nûn soru cümlelerinde de yer alır. Nitekim: "Bedâ lehum eyyühüm ye'huzünne" (Hangisini yakalayacakları onlara zahir oldu) dersin; yani: onlara açık ve net hâle geldi [demektir].
وأَنْكَر ذلك بعضُ أهلِ العربيةِ، فقال: هذا يمينٌ، وليس قولُه: هل تَقُومَنَّ؟ بيمينٍ، و: لَتَقومَنَّ. لا يكونُ إلا يمينًا.
Bazı dilciler ise buna karşı çıkıp şöyle demiştir: Bu bir yemindir. Oysa bir kimsenin "Hel tekûmenne?" (Kalkacak mısın?) sözü bir yemin değildir; "Le-tekûmenne" (Mutlaka kalkacaksın) ifadesi ise ancak yemin olur.
وقال بعضُ نحويى الكوفةِ: {بَدَا لَهُمْ} بمعنى القولِ. والقولُ يَأْتى بكلِّ الكلامِ بالقسمِ وبالاستفهامِ، فلذلك جاز: بدا لهم قام زيدٌ، وبدا لهم لَيَقومَنَّ.
Kûfeli dilcilerden bazıları da şöyle demiştir: {بَدَا لَهُمْ} [ifadesi] "kavl" (söz) anlamındadır. Kavl ise yemin ve istifham (soru) dâhil her türlü kelâm ile birlikte gelebilir; bundan ötürü: "Bedâ lehum kâme Zeydün" (Onlara Zeyd'in kalktığı zahir oldu/göründü) ve "Bedâ lehum le-yekûmenne" (Onlara mutlaka kalkacağı zahir oldu/göründü) denilmesi caiz olmuştur.
وقيل: إن الحينَ في هذا الموضعِ معنِيٌّ به سبعُ سِنينَ.
Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz buradaki el-hîn (vakit/süre) ile yedi yıl kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن داودَ، عن عكرمةَ: {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ}. قال: سبعَ سنينَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Dâvûd'dan, o İkrime'den nakletti; {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri onlara uygun göründü]” [buyruğu hakkında]: “Yedi yıl” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)}.
O'nun: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)} “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi. Biri: «Ben kendimi [rüyada] şarap sıkarken gördüm» dedi. Diğeri de: «Ben de kendimi başımın üstünde ekmek taşırken ve kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz» dedi” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: ودخَل مع يوسُفَ السجنَ فَتَيان، فدَّل بذلك على متروكٍ قد تُرِك مِن الكلامِ، وهو: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ}، فسجَنوه وأدْخَلوه السجنَ، ودخَل معه فَتَيان، فاسْتَغْنَى بدليلِ قولِه: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ }. على إدخالِهم يوسُفَ السجنَ مِن ذكرِه.
Zikri yüce olan [Allah] der ki: Yûsuf ile birlikte zindana iki genç girdi. [Cenâb-ı Hak] bununla sözden hazfedilmiş (bırakılmış) bir kısma delalet etmiştir ki o da şudur: {ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “Sonra bu delilleri gördükten sonra, onu bir süreye kadar mutlaka zindana atmaları [fikri] onlara uygun göründü”, böylece onu hapsettiler ve zindana koydular; onunla beraber iki delikanlı da girdi. Dolayısıyla {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ } “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi” buyruğunun delaleti sayesinde, onların Yûsuf'u zindana koyduklarını ayrıca zikretmeye gerek kalmamıştır.
و كان الفَتيان فيما ذُكِر غلامين مِن غِلْمَانِ ملكِ مصرَ الأكبرِ؛ أحدُهما صاحبُ شرابِه، والآخرُ صاحبُ طعامِه.
Zikredildiğine göre bu iki genç , büyük Mısır melikinin kölelerinden iki köle idi; biri onun sâkisi (içecek sorumlusu), diğeri de aşçısı (yiyecek sorumlusu) idi.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: فطُرِح في السجنِ، يعنى يوسُفَ، {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ}: غلامان كانا للملكِ الأكبرِ الرَّيَّانِ بن الوليدِ، كان أحدُهما على شرابِه، والآخرُ على بعضِ أمرِه، في
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan nakletti, o şöyle dedi: [Yûsuf] zindana atıldı -Yûsuf’u kastediyor- {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ} “Onunla birlikte zindana iki genç girdi”: [Bunlar] en büyük melik olan er-Reyyân b. el-Velîd’e ait iki köle idiler. Biri onun içeceğinden sorumlu idi, diğeri ise bazı işlerinden [sorumlu idi ve]...
سَخْطةٍ سخِطها عليهما، اسمُ أحدِهما مجلثُ، والآخرُ [نبو، ونبو] الذي كان على الشرابِ .
melikin onlara duyduğu bir öfke sebebiyle [hapsedilmişlerdi]. Birinin adı Mecles, diğerininki ise [Nebû idi; Nebû] içeceklerden sorumlu olandı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ}. قال: كان أحدُهما [خبَّاز الملكِ] على طعامِه، وكان الآخرُ ساقِيَه على شرابِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ} “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: “Onlardan biri yiyeceklerinden sorumlu olan [melikin fırıncısı/aşçısıydı] , diğeri ise içeceklerinden sorumlu olan sâkisiydi” .
وكان سببَ حبسِ الملكِ الفتَيَين، فيما ذُكِر، ما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: [حبَسه الملكُ وغضِب] على خبَّازِه؛ بلَغه أنه يُرِيدُ أن يَسُمَّه، فحبَسه وحبَس صاحبَ شرابِه، ظنَّ أنه مالأه على ذلك، فحبَسهما جميعًا، فذلك قولُ اللهِ تعالى: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ} .
Melikin o iki genci hapsetme sebebi, zikredildiğine göre şudur: Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den nakletti, dedi ki: [Melik fırıncısına öfkelendi ve onu hapsetti] ; çünkü onun kendisini zehirlemek istediği haberi ona ulaşmıştı. Melik onu hapsetti ve onunla iş birliği yaptığını sanarak içecek sorumlusunu da hapsetti; böylece ikisini birden hapsetmiş oldu. Yüce Allah'ın: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ} “Onunla birlikte zindana iki delikanlı daha girdi” buyruğu işte budur.
وقولُه: {قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا}. ذُكِر أن يوسُفَ صلواتُ اللهِ عليه لما أُدْخِل السجنَ، قال لمن فيه مِن المُحَبَّسين، وسأَلوه عن عملِه:
Yüce Allah'ın: {قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “Onlardan biri: 'Ben rüyamda şarap [yapmak için üzüm] sıktığımı gördüm' dedi” buyruğuna gelince; zikredildiğine göre Yûsuf -salavâtullâhi aleyh- zindana konulduğunda, oradaki mahkûmlar kendisine mesleğini sorduklarında onlara şöyle dedi:
إنى أَعْبُرُ الرؤيا. فقال أحدُ الفتيَين اللذين أُدْخِلا معه السجنَ لصاحبِه: تعالَ فلْنُجَرِّبْه.
«Ben rüya tabir ederim » [dedi]. Bunun üzerine kendisiyle birlikte zindana atılan iki gençten biri arkadaşına: «Gel, onu bir deneyelim» dedi.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السديِّ، قال: لما دخَل يوسُفُ السجنَ قال: أنا أَعْبُرُ الأحلامَ، فقال أحدُ الفتيَين لصاحبِه: هَلُمَّ نُجَرِّبْ هذا العبدَ العِبْرانيَّ؛ نتراءى له، فسأَلاه مِن غيرِ أن يكونا رأَيا شيئًا، فقال الخبَّازُ: {إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ}. وقال الآخرُ: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} .
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Yûsuf zindana girdiğinde: «Ben rüyaları tabir ederim» dedi. Gençlerden biri arkadaşına: «Gel şu İbrânî köleyi deneyelim; ona rüya görmüş gibi yapalım» dedi ve hiçbir şey görmemiş oldukları halde ona soru sordular. Fırıncı: {إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ} “Ben kendimi [rüyada] başımın üstünde ekmek taşırken ve kuşların da ondan yediğini gördüm” dedi. Diğeri de: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “Ben kendimi [rüyada] şarap sıkarken gördüm” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن عُمارةَ بن القَعْقاعِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ، قال: ما رأَى صاحبا يوسُفَ شيئًا، إنما كانا تَحالَما؛ ليُجَرِّبا علمَه .
Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Umâre b. el-Ka'kâ'dan, o İbrâhîm'den, o da Abdullah'tan nakletti, dedi ki: Yûsuf'un zindan arkadaşları aslında bir şey görmemişlerdi; sadece onun bilgisini sınamak için rüya görmüş gibi yapmışlardı .
وقال قومٌ : إنما سأَله الفَتَيان عن رُؤْيَا كانا رأَيَاها على صحةٍ وحقيقةٍ، وعلى تصديقٍ منهما ليوسُفَ؛ لعلمِه بتَعْبيرِها.
Bir topluluk da şöyle dedi : O iki genç, Yûsuf'a gerçekten ve hakikatte görmüş oldukları, tabir ilmini bildiği için de kendisine güvendikleri bir rüyayı sormuşlardı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما رأَى الفَتَيان يوسُفَ، قالا: واللهِ يا فتى، لقد أحْبَبْناك حينَ رأَيْناك.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, [İbn İshâk] dedi ki: O iki genç Yûsuf'u gördüklerinde şöyle dediler: «Vallahi ey genç, seni gördüğümüz andan itibaren çok sevdik.»
قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن عبدِ اللهِ بن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، أن يوسُفَ قال لهم حينَ قالا له ذلك: أَنْشُدُكما اللَّهَ أن لا تُحِبَّانى، فواللهِ ما أَحَبَّنى أحدٌ قطُّ، إلا دخل عليَّ مِن حبِّه بلاءٌ، لقد أحَبَّتْنى عمَّتى فدخَل عليَّ مِن حبَّها بلاءٌ، ثم لقد أحَبَّنى أبي، فدخَل عليَّ بحبِّه بلاءٌ، ثم لقد أحَبَّتْني زوجةُ صاحبي هذا، فدخَل عليَّ بحبِّها إياىَ بلاءٌ، فلا تُحِبَّانى بارَك اللهُ فيكما. قال: فأبَيا إلا حبَّه وإلْفَه حيثُ كان، وجعَلا يُعْجِبُهما ما يَرَيان مِن فهمِه وعقلِه، وقد كانا رأيا حينَ أُدْخِلا السجنَ رُؤْيَا، فرأَى مجلثُ: أنه يَحْمِلُ فوقَ رأسِه خبزًا تَأْكُلُ الطيرُ منه، ورأَى نبو أنه يَعْصِرُ خمرًا، فاسْتفْتَياه فيها، وقالا له: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} إِن فَعَلْتَ .
[İbn Humeyd] dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o Abdullah b. Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti ki Yûsuf onlar kendisine böyle söylediğinde onlara şöyle dedi: «Allah aşkına beni sevmeyin! Vallahi beni kim sevdiyse onun sevgisinden dolayı başıma mutlaka bir bela gelmiştir. Halam beni sevdi, sevgisi yüzünden başıma bir bela geldi. Sonra babam beni sevdi, sevgisi yüzünden başıma bir bela geldi. Sonra şu efendimin hanımı beni sevdi, beni sevmesi yüzünden başıma bir bela geldi. Dolayısıyla -Allah sizi mübarek kılsın- beni sevmeyin.» [İbn İshâk] dedi ki: Fakat onlar nerede olursa olsun onu sevmekten ve ona yakınlık duymaktan geri durmadılar; onun anlayışından ve aklından gördükleri şeyler onların hayranlığını celbediyordu. Zindana girdiklerinde bir rüya görmüşlerdi. Mecles başının üstünde kuşların yediği bir ekmek taşıdığını görmüş; Nebû ise şarap sıktığını görmüştü. Bunun üzerine ona bu hususta danıştılar ve kendisine: «Eğer yaparsan, {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” » dediler.
وعنَى بقولِه: {أَعْصِرُ خَمْرًا}. أي: إنى أرَى في نومي أنى أَعْصِرُ عنبًا. وكذلك ذلك في قراءةِ ابن مسعودٍ، فيما ذُكِر عنه.
{أَعْصِرُ خَمْرًا} “Şarap sıkıyorum” sözüyle: «Uykumda üzüm sıktığımı görüyorum» manasını kastetmiştir. Kendisinden nakledildiğine göre İbn Mes'ûd'un kıraatinde de bu böyledir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي سلمةَ الصائغِ، عن إبراهيمَ بن بَشيرٍ الأنصاريِّ، عن محمدِ ابن الحَنَفيةِ، قال: في قراءةِ ابن مسعودٍ: (إني أَرَانِي أَعْصِرُ عِنَبًا).
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Ebû Seleme es-Sâiğ’den, o İbrâhim b. Beşîr el-Ensârî’den, o Muhammed b. el-Hanefiyye’den nakletti; o şöyle demiştir: İbn Mes‘ûd’un kıraatinde [bu ayet]: (إني أَرَانِي أَعْصِرُ عِنَبًا) “Şüphesiz ben kendimi üzüm sıkarken görüyorum” şeklindedir.
وذُكِر أن ذلك من لغةِ أهلِ عمانَ، وأنهم يُسَمُّون العنبَ خمرًا.
Bunun Umân halkının lehçesinden olduğu ve onların üzüme hamr (şarap) adını verdikleri zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، يقولُ: ثنا عُبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا}. يقولُ: أَعْصِرُ عِنَبًا، وهو بلغة أهلِ عمانَ، يُسَمُّون العنبَ خمرًا .
Bana el-Huseyn'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın, {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “Ben kendimi [rüyada] şarap sıkarken gördüm” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: «Üzüm sıkıyorum demektir; bu Umân halkının lehçesindedir , onlar üzüme hamr (şarap) derler» .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ. وثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سلمةَ بن نُبَيْطٍ، عن الضحاكِ: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا}. قال: عنبًا، أرضُ كذا وكذا يَدْعُون العنب خمرًا.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı. (Bir diğer rivayet zinciriyle) Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Seleme b. Nübeyt'ten, o Dahhâk'tan nakletti; {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “Ben kendimi [rüyada] şarap sıkarken gördüm” [buyruğu hakkında] şöyle dedi: «Üzüm [demektir], falan ve falan belde üzüme hamr derler.»
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا}. قال: عنبًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “Ben kendimi [rüyada] şarap sıkarken gördüm” [ayeti hakkında]: «Üzüm [demektir]» dedi.
حُدِّثْتُ عن المسيَّبِ بن شَريكٍ، عن أبي حمزةَ، عن عكرمةَ، قال: أتاه فقال: رأيْتُ فيما يَرَى النائمُ أنى غرَسْتُ حَبَلَةً مِن عنبٍ، فنبَتَت، فخرَج فيها عَناقيدُ فعصَرْتُهن، ثم سقَيْتَهن الملكَ. فقال: تمْكُثُ في السجنِ ثلاثةَ أَيامٍ، ثم تَخْرُجُ فتَسْقِيه خمرًا.
Bana el-Müseyyeb b. Şerîk'ten, onun Ebû Hamza'dan, onun da İkrime'den naklettiğine göre şöyle demiştir: [Gençlerden biri Yusuf'a] gelip şöyle dedi: «Rüya gören kimsenin gördüğü türden [bir rüyada] gördüm ki, ben bir asma fidanı (habele) dikmişim; o bitip büyümüş, üzerinde salkımlar meydana gelmiş; sonra onları sıkmış ve [elde ettiğim meşrubatı] krala içirmişim.» [Yusuf da] şöyle dedi: «Zindanda üç gün kalacaksın, sonra [oradan] çıkıp ona şarap sunacaksın.»
وقوله: {وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الآخرُ مِن الفَتيَين: إني أراني في مَنامي {أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا}. يقولُ: أَحْمِلُ على رأسى، فوُضِعَت "فوقَ" مكانَ "على"، {تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ} يعنى مِن الخبزِ.
Ve O'nun: {وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “Diğeri de: «Ben kendimi başımın üstünde ekmek taşırken ve kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver» dedi” buyruğu hakkında: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O iki gençten diğeri de: «Ben rüyamda {أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا} kendimi başımın üzerinde ekmek taşırken gördüm» dedi. Yani: Başımın üstünde taşıyorum [demektir]; burada "üzerinde (alâ)" yerine "üstünde (fevka)" kelimesi konulmuştur; {تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ} “kuşların da ondan yediğini” yani o ekmekten yediğini [gördüm].
وقولُه: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ}. يقولُ: أخْبِرْنا بما يَئُولُ إِليه ما أَخْبَرْنَاكَ أَنّا رَأَيْناه في منامِنا، ويَرجِعُ إليه.
Ve O'nun: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “Bize bunun yorumunu haber ver” buyruğu hakkında: «Uykumuzda gördüğümüzü sana haber verdiğimiz bu şeyin varacağı neticeyi ve döneceği akıbeti bize bildir» demektedir.
كما حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا يزيدُ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ}. قال: به.
Nitekim bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “Bize bunun yorumunu haber ver” [ayeti hakkında] şöyle dedi: «Onunla [bize haber ver].»
قال الحارثُ: قال [أبو عُبيدٍ] : يعنى مجاهدٌ: إن تأويلَ الشيءِ هو الشيءُ. قال: ومنه تأويلُ الرؤيا، إنما هو الشيءُ الذي تَئُولُ إليه.
el-Hâris dedi ki: [Ebû Ubeyd] şöyle dedi: Mücâhid şunu kastetmektedir: Bir şeyin tevili (akıbeti), bizzat o şeydir. [Ebû Ubeyd] dedi ki: Rüyayı tabir etmek (tevil) de böyledir; o ancak rüyanın varıp dayanacağı şeydir.
وقولُه: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى الإحسانِ الذي وصَف به الفَتَيان يوسُفَ؛ فقال بعضُهم: هو أنه كان يَعودُ مريضَهم، ويُعَزِّي حزينَهم، وإذا احْتاج منهم إنسانٌ جمَع له.
Ve O'nun: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” buyruğu hakkında: Tefsir ehli, o iki gencin Yûsuf'u kendisiyle niteledikleri 'ihsan'ın manasında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «O, onların hastalarını ziyaret eder, üzüntülü olanlarını teselli eder, içlerinden bir kimse muhtaç olduğunda da onun için [yardım] toplardı» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا سعيدُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا خلفُ بنُ خَليفةَ، عن سلمةَ بن نُبَيْطٍ، عن الضحاكِ بن مُزَاحِمٍ، قال: كنتُ جالسًا [معه ببَلْخَ، فسُئِل عن قولِه: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. قال: قيل
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Seleme b. Nübeyt'ten, o da Dahhâk b. Müzâhim'den nakletti; [Seleme] dedi ki: Ben Belh'te onun yanında oturuyordum; O'nun: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Bize bunun yorumunu haber ver; zira biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” buyruğu hakkında ona soruldu. Dedi ki: [Kendisine] şöyle denildi:
له: ما كان إحسانُ يوسفَ؟ قال: كان إذا مرِض إنسانٌ قام عليه، وإذا احْتاج جمَع له، وإذا ضاق أوْسَع له .
«Yûsuf'un ihsanı ne idi?» diye soruldu. O da şöyle dedi: «Bir kimse hastalandığında onun bakımını üstlenir, muhtaç olduğunda onun için [yardım] toplar, yeri daraldığında da ona yer açardı (genişletirdi)» .
حدَّثنا إسحاقُ بنُ أبي إسرائيلَ، قال: ثنا خلفُ بنُ خليفةَ، عن سلمةَ بن نُبَيْطٍ، عن الضحاكِ، قال: سأَل رجلٌ الضحاكَ عن قولِه: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. ما كان إحسانُه؟ قال: كان إذا مرِض إنسانٌ في السجنِ قام عليه، وإذا احْتاج جمَع له، وإذا ضاق عليه المكانُ وسَّع له .
Bize İshâk b. Ebî İsrâîl anlattı, dedi ki: Bize Halef b. Halîfe, Seleme b. Nübeyt'ten, o Dahhâk'tan nakletti, dedi ki: Bir adam Dahhâk'a: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” buyruğu hakkında: «Onun ihsanı ne idi?» diye sordu. O da şöyle dedi: «Zindanda bir kimse hastalandığında onun bakımını üstlenir, muhtaç olduğunda onun için [yardım] toplar, mekanı daraldığında da ona yer açardı (genişletirdi)» .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرِ بن عبدِ اللهِ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. قال: بلَغَنا أن إحْسانَه أنه كان يُداوِى مريضَهم، ويُعَزِّي حزينَهم، ويَجْتَهِدُ لربِّه. وقال: لما انْتَهَى يوسُفُ إلى السجنِ، وجَد فيه قومًا قد انْقَطَع رجاؤُهم، واشْتَدَّ بلاؤُهم، فطال حزنُهم، فجعَل يقولُ: أبْشِروا واصْبِروا تُؤْجَروا، إن لهذا أجرًا، إن لهذا ثوابًا. فقالوا: يا فتى بارَك اللهُ فيك، ما أَحْسَنَ وجهَك، [وأحسنَ خَلَقَك] وأحسنَ خُلُقَك! لقد
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekr b. Abdillâh'tan, o da Katâde'nin: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” [ayeti] hakkındaki şu sözünü nakletti: «Bize ulaştığına göre onun ihsanı, onların hastalarını tedavi etmesi, üzüntülülerine teselli vermesi ve Rabbi için [ibadette] gayret göstermesi idi.» Ve dedi ki: «Yûsuf zindana vardığında, orada umutları kesilmiş, sıkıntıları şiddetlenmiş ve kederleri uzamış bir topluluk buldu. Bunun üzerine şöyle demeye başladı: “Müjdelenin ve sabredin ki mükâfatlandırılasınız! Şüphesiz bunun bir ecri vardır, şüphesiz bunun bir sevabı vardır.” Onlar da: “Ey genç, Allah seni mübarek kılsın! Yüzün ne kadar güzel, [yaratılışın ne kadar güzel] ve ahlakın ne kadar güzel! Gerçekten...” dediler.
بُورِك لنا في جوارِك، ما نُحِبُّ أنا كنا في غيرِ هذا منذُ حُبِسْنا؛ لما تُخْبِرُنا مِن الأجرِ والكفارةِ والطَّهارةِ، فمَن أنت يا فتى؟ قال: أنا يوسُفُ، ابن صَفِيِّ اللَّهِ يعقوبَ، ابن ذَبيحِ اللهِ إسحاقَ بن إبراهيمَ خليلِ اللهِ. وكانت عليه مَحبَّةٌ، وقال له عاملُ السجنِ: يا فتى، واللهِ لو اسْتَطَعْتُ لَخَلَّيْتَ سبيلَك، ولكن سأُحْسِنُ جوارَك، وأُحْسِنُ إِسارَك، فكُنْ في أيِّ بيوتِ السجنِ شِئْتَ .
Bize senin komşuluğun/arkadaşlığın bereketli kılındı. Bize haber verdiğin ecir, kefaret ve arınmadan ötürü, hapsedildiğimizden beri başka bir durumda olmayı asla istemezdik. Sen kimsin ey genç?» dediler. O da: «Ben Allah'ın seçkin kulu (safiyyullah) Ya'kûb'un oğlu, Allah'ın kurbanlığı (zebîhullah) İshâk'ın oğlu, Allah'ın dostu (halîlullah) İbrâhîm'in [torunu] Yûsuf'um» dedi. Onun üzerinde bir sevgi/cazibe vardı. Zindan sorumlusu da ona şöyle dedi: «Ey genç! Vallahi elimden gelseydi seni serbest bırakırdım; fakat sana güzel davranacak ve esaretini hafifleteceğim. Zindanın dilediğin odasında kal» .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن خلفٍ الأشْجَعيِّ، عن سلمةَ بن نُبَيْطٍ، عن الضحاكِ في: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. قال: كان يُوسِّعُ للرجلِ في مجلسِه، ويَتَعاهدُ المرضَى.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Halef el-Eşcaî'den, o Seleme b. Nübeyt'ten, o Dahhâk'tan {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” [ayeti] hakkında nakletti; dedi ki: «Oturduğu yerde adama yer açar ve hastalarla ilgilenirdi.»
وقال آخرون: معناه: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} إِن نَبَّأْتَنا بتأويلِ رُؤْيانا هذه.
Başkaları da şöyle demiştir: Bunun manası şudur: «Eğer bu rüyamızın tabirini bize haber verirsen, {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görürüz”.»
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: اسْتَفْتَياه في رُؤياهما، وقالا له: {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} إِن فَعَلْتَ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: O ikisi rüyaları hakkında ona danıştılar ve kendisine: «Eğer yaparsan, {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz”» dediler.
وأولى الأقوالِ في ذلك عندَنا بالصوابِ القولُ الذي ذكَرْناه عن الضحاكِ وقتادةَ.
Bu hususta bize göre gerçeğe en yakın olan görüş, Dahhâk ve Katâde'den nakletmiş olduğumuz görüştür.
فإن قال قائلٌ: وما وجهُ الكلامِ إن كان الأمرُ إذن كما قلتَ، وقد علِمْتَ أن مسألتَهما يوسُفَ أن يُنَبِّئَهما بتأويلِ رُؤْياهما ليست مِن الخبرِ عن صفتِه بأنه يَعودُ
Eğer birisi şöyle derse: «Şayet durum o takdirde senin dediğin gibi ise, sözün [tutarlı] izahı nedir? Sen de bilirsin ki o ikisinin, rüyalarının yorumunu kendilerine haber vermesini Yûsuf'tan istemeleri, onun [hastayı] ziyaret eden...
المريضَ، ويَقومُ عليه، ويُحْسِنُ إلى مَن احْتاج في شيءٍ، وإنما يقالُ للرجلِ: نبِّئْنا بتأويلِ هذا، فإنك عالمٌ. وهذا من المواضع التي تَحْسُنُ بالوصفِ بالعلمِ لا بغيرِه؟
onun bakımını üstlenen ve bir şeye ihtiyacı olana iyilik eden vasfına dair bir haberden ibaret değildir. Zira kişiye ancak: “Bize bunun tabirini haber ver, çünkü sen bir alimsin” denir. Bu makam da başka bir vasıfla değil, ilimle nitelenmenin uygun düştüğü yerlerdendir?» derse,
قيل: إن وجهَ ذلك أنهما قالا له: نَبِّئْنا بتأويلِ رُؤْيانا مُحْسِنًا إلينا في إخبارِك إيانا بذلك، كما نراك تُحسِنُ في سائرِ أفعالِك؛ {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}.
Ona şöyle denilir: Bunun izahı şudur: Onlar ona şöyle demişlerdir: «Diğer bütün fiillerinde iyilik ettiğini gördüğümüz gibi, bize bunu haber vermekle de bize iyilik ederek rüyamızın yorumunu haber ver; {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “çünkü biz seni iyilik edenlerden görüyoruz”.»
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧)} “[Yûsuf] dedi ki: «Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce, onun yorumunu mutlaka size haber veririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği ilimlerdendir. Doğrusu ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkar eden bir kavmin dinini terk ettim»” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: {قَالَ} يوسفُ للفَتَيَين اللذين اسْتَعْبَرَاه الرُّؤْيا: {لَا يَأْتِيكُمَا}، أيُّها الفتيان، في مَنامِكما {طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} في يَقظَتِكما، {قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yûsuf kendisinden rüyalarını tabir etmesini isteyen o iki gence {قَالَ} dedi ki: «Ey gençler! Uykunuzda {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki ben onun yorumunu {قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا} o size uyanıkken gelmeden önce mutlaka size haber vermiş olmayayım.»
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: قال يوسفُ لهما: {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} في النومِ {إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} في اليقظة .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Yûsuf onlara: «Uykuda {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki {إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} ben uyanıklıkta onun yorumunu mutlaka size haber vermiş olmayayım» dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال يوسفُ لهما. بنحوِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Yûsuf ikisine bunun benzerini söyledi.
ويعنى بقولِه: {بِتَأْوِيلِهِ}: ما يَئولُ إليه ويصيرُ ما رَأيا في منامِهما مِن الطعامِ الذي رَأيا أنه أتاهما فيه.
{بِتَأْوِيلِهِ} “Onun yorumunu” sözüyle: Uykularında kendilerine geldiğini gördükleri yemeğin neye varıp neticeleneceğini kastetmektedir.
وقولُه: {ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي}. يقولُ: هذا الذي أذكُرُ أني أَعْلَمُه مِن تعبيرِ الرؤيا، مما عَلَّمَنى ربِّي فَعَلِمْتُه، {إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ}. وجاءَ الخبرُ مبتدأً، أي: تَرَكتُ ملةَ قومٍ، والمعنى: ما قلْتُ . وإنما ابْتَدأَ بذلك؛ لأن في الابتداءِ الدليلَ على معناه.
Ve O'nun: {ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي} “Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir” buyruğu: «Rüya tabirinden bildiğimi zikrettiğim bu şey, Rabbimin bana öğrettiği ve bu sayede öğrendiğim şeylerdendir; {إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “doğrusu ben, Allah'a inanmayan bir kavmin dinini terk ettim”» demektir. İfade mübteda (başlangıç cümlesi) olarak gelmiştir; yani: «Bir kavmin dinini terk ettim; manası ise: [Rabbim bana bunu öğretti, çünkü] söylediğim şeyi yaptım» demektir. Sözün bu şekilde başlaması, başlangıç ifadesinde asıl mananın delili bulunduğu içindir.
وقولُه: {إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ}. يقولُ: إنى [بَرِئْتُ مِنْ] ملةِ مَن لا يُصدِّق الله ، ويُقِرُّ بوحدانيتِه، {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ}. يقولُ: وهم مع تَرْكِهم الإيمانَ بوحدانيةِ اللهِ لا يُقِرُّون بالمعادِ والبعثِ، ولا بثوابٍ ولا عقابٍ.
Ve O'nun: {إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ} “Doğrusu ben, Allah'a inanmayan bir kavmin dinini terk ettim” buyruğu: «Ben Allah'ı tasdik etmeyen ve O'nun birliğini kabul etmeyen kimselerin dininden [uzak durdum] » demektir. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ} “Onlar ahireti de kesinlikle inkar edenlerdir” buyruğu ise: «Onlar Allah'ın birliğine iman etmeyi terk etmeleriyle beraber ahirete, yeniden dirilişe, sevap ve cezaya da inanmazlar» demektir.
وكُرِّرَت "هم" مرَّتين، فقيل: {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ}. لمَّا دَخَل بينَهما قولُه: {بِالْآخِرَةِ}. فصارت (هم) الأولى كالملغاةِ، وصار الاعتمادُ على الثانيةِ، كما قيل: {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} [النمل: ٣]، وكما قيل: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} [المؤمنون: ٣٥].
İki defa "onlar (hüm)" zamiri tekrarlanarak {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ} denilmiştir. Çünkü aralarına {بِالْآخِرَةِ} sözü girmiştir. Böylece birinci (hüm) zamiri adeta hükümsüz (lağv) gibi olmuş, dayanak ikinci zamir üzerine kurulmuştur; nitekim {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} [Neml: 3] ve {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنْتُمْ تُرَابًا وَعِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ} [Mü'minûn: 35] ayetlerinde de böyle denilmiştir.
فإن قال قائلٌ: و ما وَجْهُ هذا الخبرِ ومعناه مِن يوسفَ، وأين جوابُه الفَتَيَين عما سَألاه مِن تعبيرِ رُؤْياهما مِن هذا الكلامِ؟
Eğer bir kimse: "[Peki] Ve Yûsuf'un verdiği bu haberin yönü (gerekçesi) ve anlamı nedir ve bu sözlerin, iki gencin rüyalarının tabirine dair ona sordukları şeyin cevabıyla ne ilgisi vardır?" derse...
قيل له: إن يوسفَ كَرِه أن يُجيبَهما عن تأويلِ رُؤْياهما؛ لما عَلِم مِن مَكْرُوهِ ذلك على أحدِهما، فأعْرَضَ عن ذكرِه ، وأَخَذ في غيرِه؛ ليُغرِضا عن مسألتِه الجوابَ عمّا سألاه مِن ذلك.
Ona şöyle denilir: Yûsuf, rüyalarının tabirinin onlardan biri için hoşa gitmeyecek bir durum olduğunu bildiğinden ötürü bunu cevaplamayı hoş görmemiş; bundan söz etmekten yüz çevirip başka bir konuya girmiştir ki, onlar kendisinden bunun cevabını sormaktan vazgeçsinler.
وبنحوِ ذلك قال بعضُ أهلِ العلمِ.
İlim ehlinden bazısı da buna benzer bir açıklama yapmıştır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولهِ: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ}. قال: فكَرِهَ العبارةَ لهما، وأخبرَهما بشيءٍ لم يَسألاه عنه؛ ليُرِيَهما أن عندَه علمًا، وكان المِلِكُ إذا أرادَ قَتْلَ إنسانٍ، صَنَع له طعامًا معلومًا، فأرسَل به إليه، فقال يوسفُ: {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} إلى قولِه: {لَا يَشْكُرُونَ}. فلم يَدَعاه، فعَدَل بهما، وكَرِهَ العبارةَ لهما، فلم يَدَعاه حتى يَعْبُرَ لهما، فعَدَل بهما، وقال: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} إلى قولِه: {يَعْلَمُونَ}. فلم يَدَعاه حتى عَبَر لهما، فقال: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ}. قالا: ما رَأَينا شيئًا، إنما كُنَّا نَلْعَبُ. قال: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den [naklen] Allah Teâlâ'nın: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “Ben rüyamda şarap sıktığımı gördüm. Diğeri de: Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: [Yûsuf] onlara [rüyalarını] tabir etmeyi hoş görmedi ve kendisinde bir ilim bulunduğunu onlara göstermek için kendisinden sormadıkları bir şeyi onlara haber verdi. Kral bir insanı öldürmek istediğinde ona bilinen [özel] bir yemek yaptırır ve bunu ona gönderirdi. Bunun üzerine Yûsuf: {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} “Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki...” ayetinden {لَا يَشْكُرُونَ} “...şükretmezler” [kısmına] kadar [olan ayetleri] söyledi. Fakat onlar [rüyanın tabirini sormaktan] vazgeçmediler. Yûsuf onları [başka bir konuya] yönlendirdi ve onlara [rüyayı] tabir etmeyi hoş görmedi. Fakat onlar kendilerine tabir edinceye kadar [ısrarlarından] vazgeçmediler. Yûsuf onları [yine başka bir konuya] yönlendirdi ve: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah mı?” ayetinden {يَعْلَمُونَ} “...bilmezler” [kısmına] kadar [olan ayetleri] söyledi. Yine de kendilerine tabir edinceye kadar [ısrarlarından] vazgeçmediler. Bunun üzerine [Yûsuf] şöyle dedi: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir”. Bunun üzerine onlar: "Biz hiçbir şey görmedik, sadece oyun oynuyorduk (şakalaşıyorduk)" dediler. [Yûsuf da] şöyle dedi: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istemekte olduğunuz iş olup bitmiştir”.
وعلى هذا التأويلِ الذي تأوَّله ابن جريجٍ فقولُه : {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ [إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا}. معناه: لا يأتيكما طعامٌ ترزقانه] في اليَقَظةِ. لا في النومِ، وإنما أعْلَمُهما - على هذا القولِ - أن عندَه عِلْمَ ما يَئُولُ إليه أمرُ الطعامِ، الذي يَأْتِيهما مَن عندِ الملكِ ومِن عندِ غيرِه؛ لأنه قد عَلِمَ النوعَ الذي إذا أتاهما كان علامةً لقَتْلِ مَن أتاه ذلك منهما، والنوعَ الذي إذا أتاه كان علامةً لغيرِ ذلك، فأخبرَهما أن عندَه علمَ ذلك.
İbn Cüreyc'in yaptığı bu tefsire göre O'nun : {لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ [إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا} “[Size rızık olarak verilecek bir yemek gelmeden önce, onun yorumunu mutlaka size haber veririm]” sözünün manası: Uykuda değil, uyanıklıkta [size rızık olarak verilecek bir yemek gelmez ki...] demektir. Bu görüşe göre Yûsuf onlara, melikin katından ve başkasından kendilerine gelecek olan yemeğin akıbetinin neye varacağına dair bilginin kendisinde bulunduğunu bildirmiştir. Zira o, kendilerine geldiğinde bu ikisinden kime gelmişse onun öldürülmesine işaret olan yemek türünü de, geldiğinde bundan başka bir şeye işaret olan yemek türünü de biliyordu; dolayısıyla bu bilginin kendisinde bulunduğunu onlara haber vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨)}.
Yüce Allah’ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨)} “Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir. Bu, bize ve insanlara Allah'ın bir lütfudur; fakat insanların çoğu şükretmezler.”
يعني بقولِه: {وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ}: واتَّبَعتُ دينَهم لا دينَ أهلِ الشركِ. {مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ}. يقولُ: ما جازَ لنا أن نجعلَ للهِ شريكًا في عبادتِه وطاعتِه، بل الذي علينا إفرادُه بالألوهةِ والعبادةِ، {ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا}. يقولُ: اتِّباعى ملَّةَ آبائي إبراهيمَ وإسحاقَ ويعقوبَ على الإسلام، وتَرْكى {مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ}، مِن فضلِ اللهِ الذي تفضَّلَ به علينا، فأنْعَم إذ أكْرَمَنا به، {وَعَلَى النَّاسِ}. يقولُ: وذلك أيضًا مِن فضلِ اللهِ على الناسِ، إذ أرسَل إليهم دُعاةً إلى تَوْحيدِه وطاعتِه، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ}. يقولُ: ولكنّ مَن يَكْفُرُ باللَّهِ لا يَشْكُرُ ذلك مِن فضلِه عليه؛ لأنه لا يعلمُ مَن أنعَمَ به عليه، ولا يعرِفُ المُتَفضِّلَ به.
Yüce Allah {وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} “Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un dinine uydum” sözüyle: Şirk ehlinin dinine değil, onların dinine uydum, demektedir. {مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için olacak şey değildir”. [Yûsuf şöyle] demektedir: İbadetinde ve itaatinde Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmamız bize caiz değildir; aksine bize düşen, ilahlıkta ve ibadette O'nu birlemektir. {ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا} “Bu, Allah'ın bize... olan bir lütfundandır”. [Şöyle] demektedir: Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un İslam dini üzere olan yoluna uymam ve {مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ} “Allah'a inanmayan ve ahireti inkâr eden bir topluluğun dinini” terk etmem, Allah'ın bize bahşettiği lütfundandır; zira bizi bununla şereflendirerek nimette bulunmuştur. {وَعَلَى النَّاسِ} “ve insanlara [olan bir lütfundandır]”. [Şöyle] demektedir: Bu aynı zamanda, kendilerine O'nun birliğine ve itaatine çağırıcılar göndermesiyle Allah'ın insanlar üzerindeki bir lütfundandır. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} “Fakat insanların çoğu şükretmezler”. [Şöyle] demektedir: Fakat Allah'ı inkâr eden kimse, üzerindeki bu lütfundan dolayı O'na şükretmez; çünkü bunu kendisine nimet olarak vereni bilmez ve bu lütfu bahşedeni tanımaz.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قالُ أهل التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا}: أَنْ جَعَلَنا أنبياءَ {وَعَلَى النَّاسِ}. يقولُ: أن بَعَثَنا إليهم رسلًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen {ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا} “Bu, Allah'ın bize olan bir lütfudur” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bizi peygamberler kılmasıdır. {وَعَلَى النَّاسِ} “Ve insanlara da” sözü hakkında ise: Bizi onlara elçiler olarak göndermesidir , dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ}: ذُكِرَ لنا أن أبا الدرداءِ كان يقولُ: يا رُبَّ شاكرٍ نعمةً غيرِ مُنْعِمٍ عليه لا يَدْرِى، ورُبَّ حاملِ فقهٍ غيرُ فقيهٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ} “Bu, bize ve insanlara Allah'ın bir lütfudur” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bize zikredildiğine göre Ebu'd-Derdâ şöyle derdi: Nice kimse vardır ki kendisine nimet verilmediği hâlde bilmeksizin nimete şükreder ve nice fıkıh taşıyıcısı vardır ki fakih değildir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}.
Yüce Allah’ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?”
ذُكِرَ أن يوسفَ، صلواتُ اللهِ عليه، قال هذا القولَ للفَتَيَين اللذين دَخَلا معه السجنَ؛ لأن أحدَهما كان مشرِكًا، فَدَعاه بهذا القولِ إلى الإسلامِ، وتَركِ عبادةِ الآلهةِ والأوثانِ، فقال: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ}. يعنى: يا مَن هو في السجنِ. وجَعَلهما صاحبَيه؛ لكونِهما فيه، كما قال اللهُ لسكانِ الجنةِ: فـ {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [البقرة: ٨٢]. وكذلك قال لأهلِ النارِ، وسَمَّاهم أصحابَها؛ لكونِهم فيها.
Zikredildiğine göre Yûsuf -salavâtullâhi aleyh-, bu sözü kendisiyle birlikte zindana giren iki gence söylemiştir; çünkü onlardan biri müşrikti. Böylece bu sözle onu İslâm’a, ilahlara ve putlara kulluk etmeyi bırakmaya davet ederek: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ} “Ey zindan arkadaşlarım!” demiştir. Yani: “Ey zindanda bulunan kimseler!” [demektir]. Orada bulunmalarından ötürü onları zindanın arkadaşları (sâhibi) kılmıştır; nitekim Allah cennet ehli hakkında da: {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} [el-Bakara: 82] “İşte onlar cennetliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır” buyurmuştur. Aynı şekilde cehennem ehline de böyle demiş ve orada bulunmaları sebebiyle onları oranın yaranı/ashâbı olarak adlandırmıştır.
وقولُه: {أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}. يقولُ: أعبادةُ أربابٍ شَتَّى مُتَفرِّقين وآلهةٍ لا تنفعُ ولا تضرُّ، خيرٌ أم عبادةُ اللهِ المعبودِ الواحدِ الذي لا ثانيَ له في قدرتِه وسلطانِه، الذي قَهَرَ كلَّ شيءٍ، فَذَلَّلَه وسَخَّرَه، فأطاعَه طَوعًا وكَرْها؟!
{أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?” sözü ise şöyle demektir: Birbirinden ayrı türlü türlü rablere, fayda da zarar da veremeyen ilahlara ibadet etmek mi daha hayırlıdır, yoksa kudretinde ve mülkünde hiçbir benzeri olmayan, her şeyi kahredip boyun eğdiren, emrine ram kılan ve her şeyin ister istemez kendisine itaat ettiği tek mabud olan Allah'a ibadet etmek mi?!
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.