حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، [عن مجاهدٍ] ، قال، وحدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da Mücâhid'den] nakletti ; [el-Müsennâ] dedi ki: Ve bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}. أي: أَعْظَمُنه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler”; yani: Onu pek büyük gördüler.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بن محمدٍ، عن أسباطَ، عن السُّديِّ: {وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ}: ليوسفَ، {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}: عظَّمْنه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti: {وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ} “[Kadın], 'Çık karşılarına!' dedi”; Yûsuf'a [söyledi], {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler”; onu yücelttiler/büyük gördüler .
حدَّثنا إسماعيلُ بن سيفٍ العِجْليُّ، قال: ثنا عليُّ بنُ عابسٍ، قال: سمِعتُ السُّديَّ يقولُ في قولِه: {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}. قال: أَعْظَمْنه.
Bize İsmâîl b. Seyf el-İclî anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âbis anlattı, dedi ki: es-Süddî'nin {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Onu pek büyük gördüler [dedi].
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ}: فخرَج، فلما رَأَيْنَه أَعْظَمْنه وبُهتْنَ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ} “Çık karşılarına” kavli hakkında: [Yûsuf] çıktı, onu gördüklerinde onu pek büyük gördüler ve şaşırıp kaldılar dedi.
حدَّثنا إسماعيلُ بنُ سيفٍ ، قال: ثنا عبدُ الصمدِ بنُ عليٍّ الهاشميُّ، عن أبيه، عن جدِّه في قولِه: {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}. قال: حِضْنَ .
Bize İsmâîl b. Seyf anlattı , dedi ki: Bize Abdussamed b. Alî el-Hâşimî, babasından, o da dedesinden {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} kavli hakkında nakletti: Hayız gördüler [dedi] .
حدَّثنا عليُّ بن داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن
Bize Alî b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Alî'den, o da İbn
عباسٍ في قولِه: {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}. يقولُ: أَعْظَمْنه .
Abbâs'tan {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle der: Onu pek büyük gördüler .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا يحيى بنُ أبي زائدةَ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Zâide, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وهذا القولُ - أَعْنى القولَ الذي رُوِى عن عبدِ الصمدِ، عن أبيه، عن جدِّه، في معنى: {أَكْبَرْنَهُ} أنه "حِضْن" - إن لم يكنْ عنَى به أنهن حِضْنَ من إجلالِهنَّ يوسفَ، وإعظامِهنَّ لما كان اللهُ قسَم له من البهاءِ والجمالِ، ولما يجِدُ من مثلِ ذلك النساءُ عندَ معاينِتهنَّ إِيَّاه - فقولٌ لا معنى له ؛ لأن تأويلَ ذلك: فلما رأَيْن يوسفَ أَكْبَرنه. فالهاءُ التي في {أَكْبَرْنَهُ} من ذكرِ يوسفَ، ولا شكَّ أن من المحالِ أن يَحِضْن يوسفَ. ولكن الخبرَ إن كان صحيحًا عن ابن عباسٍ على ما رُوى، فخليقٌ أن يكونَ كان معناه في ذلك أنهن حِضْنَ لِما أَكْبَرن من حسنِ يوسفَ وجمالهِ في أنفسِهن، ووجَدن ما يجِدُ النساءُ من مثلِ ذلك.
Bu söz -yani Abdussamed'in babasından, onun da dedesinden {أَكْبَرْنَهُ} kelimesinin anlamı hakkında "hayız gördüler" şeklinde rivayet edilen söz- şayet bununla; Yûsuf'u yüceltmelerinden, Allah'ın ona taksim ettiği parlaklık ve güzelliği pek büyük görmelerinden ve kadınların onu bizzat gördüklerinde hissettikleri bu tür duygulardan ötürü hayız gördüklerini kastetmemişse, anlamsız bir sözdür . Zira bunun tevili: “Yûsuf'u gördüklerinde onu pek büyük gördüler” şeklindedir. {أَكْبَرْنَهُ} kelimesindeki "hâ" zamiri Yûsuf'u göstermektedir ve şüphesiz ki kadınların Yûsuf'a hayız görmeleri imkânsızdır. Fakat haber rivayet edildiği üzere İbn Abbâs'tan sahih ise, bundaki anlamının; Yûsuf'un hüsnünü ve cemalini içlerinde pek büyük gördükleri ve kadınların böylesi durumlarda hissettiklerini hissettikleri için hayız gördükleri şeklinde olması uygundur.
وقد زعَم بعضُ الرواةِ أن بعض الناسِ أَنْشَده في "أَكْبَرْن" بمعنى: حِضْن، بيتًا لا أَحْسَبُ أن له أصلًا؛ لأنه ليس بالمعروفِ عند الرواةِ، وذلك :
Bazı râviler, insanların bazısının "ekberne" kelimesi için "hayız gördüler" anlamında kendisine bir beyit okuduğunu iddia etmiştir; lakin ben onun bir aslı olduğunu sanmıyorum, zira râviler nezdinde bilinmemektedir. O [beyit] şudur :
نأتى النساءَ على أطهارِهنَّ ولا … نأتى النساء إذا أَكْبَرْن إكْبارَا
Biz kadınlara temizlik dönemlerinde yaklaşırız da / hayız gördüklerinde ise kadınlara yaklaşmayız.
وزعَم أن معناه: إذا حِضْن.
Ve bunun anlamının "hayız gördükleri zaman" olduğunu iddia etmiştir.
وقوله: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. اختلف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه أنهن حزَزْن بالسكِّينِ في أيديهن، وهن يَحْسَبن أنهنَّ يُقَطِّعْن الأُتْرُجَّ.
O'nun: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler” kavli. Tevil ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir; bazısı şöyle demiştir: Bunun manası; ağaç kavunu kestiklerini sanırlarken bıçakla ellerini kesmeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا شبَابةُ، قال: ثنا وَرْقَاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} له: حزًّا حزًّا بالسكِّينِ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; onun {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler” kavli hakkında şöyle dedi: Bıçakla kese kese/çentik ata ata .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. قال: حزًّا حزًّا بالسكاكين.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler”. Dedi ki: Bıçaklarla kese kese/çentik ata ata.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال، وحدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. قال: حزًّا حزًّا بالسكِّينِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; [el-Müsennâ] dedi ki: Ve bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler”. Dedi ki: Bıçakla kese kese/çentik ata ata.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّديِّ: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. قال: جعَل النسوةُ يحزُزْن أيديَهن، يَحْسَبْن أنهن يقطِّعْنَ الأُتْرُجَّ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler”. Dedi ki: Kadınlar, ağaç kavununu kestiklerini sanarak ellerini kesmeye/çentmeye başladılar .
حدَّثنا إسماعيلُ بنُ سيفٍ، قال: ثنا عليُّ بن عابسٍ، قال: سمِعتُ السُّديَّ
Bize İsmâil b. Seyf anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âbis anlattı, dedi ki: es-Süddî'yi işittim
يقولُ: كانت في أيديهن سكاكينُ مع الأُتْرُجِّ، فقطَّعن أيديَهن، وسالت الدماءُ، فقلن: نحن نلومُكِ على حبِّ هذا الرجلِ، ونحن قد قطَّعنا أيديَنا، وسالت الدماءُ!
şöyle dediğini işittim: Ellerinde ağaç kavunu ile birlikte bıçaklar vardı; ellerini kestiler ve kanlar aktı. Bunun üzerine: “Biz bu adamın aşkından ötürü seni kınıyorduk, oysa biz de ellerimizi kestik ve kanlar aktı!” dediler.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: جعَلن يحزُزْن أيديَهن بالسكِّين، ولا يحسَبْن إلا أنهن يحزُزْن التُّرُنْجَ، قد ذهَبت عقولُهن مما رأَيْن .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Gördükleri şeyden ötürü akılları başlarından gitmiş bir halde, turuncu kestiklerini sanarak ellerini bıçakla kesmeye/çentmeye başladılar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدُ، عن قتادةَ: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}: وحزَزْن أيديَهن.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler”; ellerini kestiler/çenttiler.
حدَّثني سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدينةَ، عن حُصينٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ، قال: جعَلن يقطِّعْنَ أيديَهن وهن يحسَبْن أنهن يقطِّعن الأُتْرُجَّ .
Bana Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyneh, Husayn'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Onlar ağaç kavununu kestiklerini sanarak ellerini kesmeye başladılar .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. قال: جعَلن يحزُزْنَ أيديَهن، ولا يشعُرْن بذلك .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler”. Dedi ki: Farkında olmadan ellerini kesmeye/çentmeye başladılar .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قالت ليوسفَ: {اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ}. فخرَج عليهن، {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}، وغُلِبت عقولُهن عجبًا منه حينَ رَأَيْنه، فجعَلن يقطَّعْنَ أيديَهن بالسكاكينِ التي معهن، ما يعقِلْن شيئًا
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti; dedi ki: [Kadın] Yûsuf'a: {اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ} “Onların karşısına çık” dedi. [Yûsuf] karşılarına çıkınca, {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler/gözlerinde yücelttiler”. Onu gördüklerinde ona duydukları hayranlıktan ötürü akılları başlarından gitti; ellerindeki bıçaklarla ellerini kesmeye başladılar, hiçbir şeyin farkında değillerdi [akılları hiçbir şeyi kavramıyordu]
مما يصنَعْن، وقُلْنَ: {حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا} .
akıl edemiyorlardı ve: {حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا} “Hâşâ Allah için! Bu bir insan değildir” dediler.
وقال آخرون: بل معنى ذلك أنهن قطَّعن أيديَهن حتى أبَنَّها وهن لا يشْعُرْن.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı; onlar farkında olmadan ellerini koparacak/tamamen ayıracak derecede kesmeleridir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قطَّعن أيديَهن حتى أَلْقَينها .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; dedi ki: Ellerini [vücutlarından] düşürecek kadar kestiler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. قال: قطَّعن أيديَهن حتى أَلْقَينها .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Ve ellerini kestiler” kavli hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: Ellerini [vücutlarından] düşürecek kadar kestiler .
والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ: إِن اللَّهَ أَخْبَر عنهن أنهن قطَّعن أيديهن وهن لا يشعُرْن؛ لإعظام يوسفَ، وجائزٌ أن يكونَ ذلك كان قطعًا بإبانةٍ، وجائزٌ أن يكونَ كان قطعَ حزٍّ وخَدْشٍ، ولا قولَ في ذلك أصوبُ من التسليمِ لظاهرِ التنزيلِ.
Bu konuda doğru olan söz şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah, Yûsuf'u pek büyük gördükleri için kadınların farkında olmadan ellerini kestiklerini haber vermiştir. Bunun tamamen koparıp ayıracak şekilde bir kesme olması da, çizip yaralayacak şekilde bir kesme olması da caizdir. Bu konuda indirilen lafzın (inzal olunan ayetin) zahirine teslim olmaktan daha doğru bir söz yoktur.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ، قال: أُعْطِيَ يوسفُ وأمُّه ثُلُثَ الحُسْنِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Yûsuf'a ve annesine güzelliğin üçte biri verildi .
حدَّثنا محمدُ بن المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بن جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû...
إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ مثلَه. .
İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan benzerini nakletti .
وبه عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ، قال: قُسِم ليوسفَ وأُمِّه ثلثُ الحسنِ.
Aynı isnadla Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan nakledildi; dedi ki: Yûsuf ile annesine güzelliğin üçte biri paylaştırıldı.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ، قال: أُعْطِيَ يوسفُ وأُمُّه ثُلُثَ حُسْنِ الخَلْقِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; [ayrıca] bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Ebü'l-Ahvas'tan, o da Abdullah'tan nakletti; dedi ki: Yûsuf'a ve annesine yaratılış güzelliğinin üçte biri verildi .
حدَّثني أحمد بن ثابتٍ، وعبدُ الله بن محمدٍ الرازيَّان ، قالا: ثنا عفانُ، قال: أخبَرنا حمادُ بن سلَمةَ، قال: أخبَرنا ثابتٌ، عن أنسٍ، عن النبيِّ ﷺ، قال: "أُعْطِيَ يوسفُ وأمُّه شَطْرَ الحسنِ" .
Bana Ahmed b. Sâbit ve Abdullah b. Muhammed er-Râziyyân anlattı , dediler ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme haber verdi, dedi ki: Bize Sâbit, Enes'ten, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; şöyle buyurdu: “Yûsuf'a ve annesine güzelliğin yarısı verildi” .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن أبي معاذٍ، عن يونسَ، عن الحسنِ، أن النبيَّ ﷺ قال: "أُعْطِي يوسفُ وأُمُّه ثُلُثَ حسنِ أهلِ الدنيا، وأُعْطِيَ الناسُ الثُّلُثين". أو قال: "أُعْطِىَ يوسفُ وأمُّه الثُّلُثين، وأُعْطِي الناسُ الثُّلُثَ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Muâz'dan, o Yûnus'tan, o da el-Hasan'dan nakletti; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Yûsuf'a ve annesine dünya ehlinin güzelliğinin üçte biri verildi, insanlara ise üçte ikisi verildi.” Veya şöyle buyurmuştur: “Yûsuf'a ve annesine üçte ikisi verildi, insanlara ise üçte biri verildi” .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ربيعةَ الجُرَشيِّ، قال: قُسِم الحسنُ نصفين؛
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; [ayrıca] bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Rebîa el-Cüreşî'den nakletti; dedi ki: Güzellik iki yarıya bölündü;
فأُعْطِىَ يوسفُ وأُمه سارَّةُ نصفَ الحسنِ، والنصفُ الآخرُ بينَ سائرِ الخلقِ .
Böylece Yûsuf'a ve [büyük]annesi Sâre'ye güzelliğin yarısı verildi; diğer yarısı ise yaratılmışların geri kalanı arasında [paylaştırıldı] .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ربيعةَ الجُرَشِيِّ، قال: قُسِم الحسنُ نصفين؛ فقُسِم ليوسفَ وأمِّه النصفُ، والنصفُ لسائرِ الناسِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Rebîa el-Cüreşî'den nakletti; dedi ki: Güzellik iki yarıya bölündü; yarısı Yûsuf ile annesine, diğer yarısı da insanların geri kalanına paylaştırıldı.
حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حُميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن ربيعةَ الجُرَشيِّ، قال: قُسِم الحسنُ نصفين؛ فجُعِل ليوسفَ و سارَّةَ النصفُ، وجُعِل لسائرِ الخلقِ النصفُ .
Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den, o da Rebîa el-Cüreşî'den nakletti; dedi ki: Güzellik iki yarıya bölündü; yarısı Yûsuf ile Sâre'ye verildi, diğer yarısı ise yaratılmışların geri kalanına verildi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عيسى بن يزيدَ، عن الحسنِ: أُعْطِيَ يوسفُ وأمُّه ثُلُثَ حسنِ الدنيا، وأُعْطِىَ الناسُ الثُّلُثين .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Îsâ b. Yezîd'den, o da el-Hasan'dan nakletti: Yûsuf'a ve annesine dünya güzelliğinin üçte biri verildi, insanlara ise üçte ikisi verildi .
وقولُه: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ}. اخْتَلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {حَاشَ لِلَّهِ} بفتحِ الشينِ وحذفِ الياءِ .
Allah Teâlâ'nın: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ} “ve: «Hâşâ, Allah için!» dediler” buyruğuna gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Kûfelilerin kurrâsının geneli bunu şîn harfinin fethası ve yâ harfinin hazfiyle {حَاشَ لِلَّهِ} şeklinde okumuştur .
وقرأه بعضُ البصريِّين بإثباتِ الياءِ: (حَاشَى اللهِ). وفيها لغاتٌ لم يُقْرَأَ بها: (حاشَى اللهِ). كما قال الشاعرُ:
Basralıların bazıları ise bunu yâ harfinin sübûtuyla (açıkça telaffuz edilmesiyle): (حَاشَى اللهِ) şeklinde okumuştur. Bu lafızda kendisiyle kıraat olunmayan lügatler (kullanımlar) da vardır: (حاشَى اللهِ) [şeklindeki kullanım gibi]. Nitekim şair şöyle demiştir:
حاشَى أبى ثَوْبَانَ إِنَّ بِهِ … ضَنًّا عن المَلْحاةِ والشَّتْمِ
Hâşâ Ebû Sevbân'dan ; muhakkak onda ... Kötü sözden ve sövmekten sakınma [hasleti] vardır.
وذُكِر عن ابن مسعودٍ أنه كان يقرأُ بهذه اللغةِ ، [و (حَشَى اللهِ] . و (حاشْ اللهِ ). بتسكينِ الشينِ والألفِ، يجمَعُ بين الساكنين .
İbn Mes'ûd'dan da bu lehçeyle , [ve (حَشَى اللهِ] ve iki sâkini bir araya getirerek şîn ve elifin sükûnuyla (حاشْ اللهِ ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
وأما القراءةُ فإنما هي بإحدى اللغتين الأُولَيَين ، فمن قرَأ: {حَاشَ لِلَّهِ}. بفتحِ الشينِ وإسقاطِ الياءِ، فإنه أراد لغةَ من قال: حاشَى للهِ. بإثباتِ الياءِ، ولكنه حذف الياء لكثرتِها على ألسنِ العربِ، كما حذَفتِ العربُ الألفَ من قولِهم: لا أبَ لغيرِك، ولا أبَ لشانِيكَ. وهم يعنون: لا أبًا لغيرِك، ولا أبًا لشانِيك.
Kıraate gelince, o ancak ilk iki lehçeden biriyledir . Şîn harfinin fethası ve yâ'nın düşürülmesiyle {حَاشَ لِلَّهِ} şeklinde okuyan kimse, yâ'nın sübutuyla "hâşâ lillâh" diyen kimsenin lehçesini kastetmiştir; ancak Arapların dilinde çokça kullanıldığı için yâ harfini hazfetmiştir; nitekim Araplar "lâ ebe li-gayrike" ve "lâ ebe li-şânîke" derken "lâ eben li-gayrike" ve "lâ eben li-şânîke" demek istedikleri hâlde elifi hazfetmişlerdir.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلام العرب يزعُمُ أن لقولِهم: حاشَى. موضعين في الكلامِ: أحدُهما: التنزيهُ، والآخرُ الاستثناءُ. وهو في هذا الموضعِ عندَنا بمعنى التنزيهِ للهِ، كأنه قيل: معاذَ اللهِ.
Arap kelâmını bilen bazı ilim ehli, onların "hâşâ" sözünün kelâmda iki kullanım yeri olduğunu ileri sürmekteydi: Bunlardan biri tenzih, diğeri ise istisnadır. Bu [ifade], bu yerde bize göre Allah'ı tenzih anlamındadır; sanki "Allah'a sığınırız (meâzallâh)" denilmiş gibidir.
وأما القولُ في قراءة ذلك، فإنه يقالُ: للقارئ الخيارُ في قراءته بأي هاتين القراءتين شاء، إن شاء بقراءة الكوفيِّين، وإن شاء بقراءةِ البصريِّين، وهو: {حَاشَ لِلَّهِ}. و: (حاشَى للَّهِ). لأنهما قراءتان مشهورتان، ولغتان معروفتان بمعنًى واحد، وما عدا ذلك فلغاتٌ لا تجوزُ القراءةُ بها؛ لأنَّا لا نعلمُ قارئًا قرَأ بها.
Bunun kıraati hakkındaki söze gelince, şöyle denilir: Okuyucu bu iki kıraatten dilediğini okumakta serbesttir; dilerse Kûfelilerin kıraatiyle dilerse Basralıların kıraatiyle okur; bu da {حَاشَ لِلَّهِ} ve (حاشَى للَّهِ) şeklindedir. Çünkü bunlar meşhur iki kıraat ve aynı anlamda bilinen iki lehçedir. Bunların dışındakiler ise kıraat edilmesi caiz olmayan lehçelerdir; zira hiçbir kurrânın onlarla okuduğunu bilmiyoruz.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ}. قال: معاذَ اللهِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ} “ve: «Hâşâ, Allah için!» dediler” ayeti hakkında; “Meâzallâh (Allah'a sığınırız/Allah'ı tenzih ederiz)” dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ؛ عن مجاهدٍ في قولِه: {حَاشَ لِلَّهِ}: معاذَ اللهِ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Îsâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {حَاشَ لِلَّهِ} “Hâşâ, Allah için!” buyruğu hakkında: “Meâzallâh” dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ}: معاذَ اللهِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ} “ve: «Hâşâ, Allah için!» dediler”: “Meâzallâh” [demektir].
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبَابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {حَاشَ لِلَّهِ}: معاذَ اللهِ.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {حَاشَ لِلَّهِ} “Hâşâ, Allah için!” buyruğu hakkında: “Meâzallâh” dedi.
قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن عمرٍو، عن الحسنِ: {حَاشَ لِلَّهِ}: معاذَ اللهِ.
Dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Amr'dan, o da el-Hasan'dan nakletti: {حَاشَ لِلَّهِ} “Hâşâ, Allah için!”: “Meâzallâh” [demektir].
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا يحيى، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini [nakletti].
وقولُه: {مَا هَذَا بَشَرًا}. يقولُ: قلن: ما هذا ببشرٍ . لأنهن لم يَرَيْنَ في حُسنِ صورته من البشر أحدًا، فقلن: لو كان من البشرِ لكان كبعضِ ما رأينا من صورةِ البشرِ، ولكنه من الملائكةِ لا من البشرِ.
Allah Teâlâ'nın: {مَا هَذَا بَشَرًا} “bu bir insan değildir” buyruğu hakkında der ki: [Kadınlar] "Bu bir insan olamaz " dediler. Çünkü onlar sûret güzelliği bakımından insanlardan hiç kimseyi böyle görmemişlerdi; dolayısıyla: "Eğer insan olsaydı, gördüğümüz insan sûretlerinden biri gibi olurdu; fakat o meleklerdendir, insanlardan değildir" dediler.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا}: ما هكذا تكونُ البشرُ
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا} “ve: «Hâşâ, Allah için! Bu bir insan değildir» dediler” buyruğu hakkında: "İnsan böyle olmaz " dedi.
وبهذه القراءِة قرَأ عامَّةُ قرأَةِ الأمصارِ.
Şehirlerin kurrâsının geneli bu kıraatle okumuştur.
وقد حُدِّثت عن يحيى بن زيادٍ الفرَّاءِ، قال: ثنى دِعامةُ بنُ رجاءٍ التَّيْمِيُّ - وكان غرًّا - عن أبي الحُوَيرثِ الحنفيِّ أنه قرَأ: (ما هذا بِشِرًى). أي: ما هذا بمُشْتَرًى .
Bana Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ'dan nakledildi; dedi ki: Bana -tecrübesiz biri olan- Diâme b. Recâ et-Teymî, Ebü'l-Hüveyris el-Hanefî'den onun: (ما هذا بِشِرًى) yani "Bu satın alınmış bir şey değildir " şeklinde okuduğunu anlattı.
يريدُ بذلك أنهن أَنْكَرن أن يكون مثله مستعبَدًا يُشْتَرى ويُباعُ.
Bununla onların, onun gibisinin alınıp satılan bir köle olmasını yadırgadıklarını kastetmektedir.
وهذه قراءةٌ لا أستجيزُ القراءةَ بها؛ لإجماعِ قرأةِ الأمصارِ على خلافِها. وقد بيَّنا أن ما أَجْمعت عليه فغيرُ جائزٍ خلافُها فيه.
Bu, şehirler kurrâsının bunun aksine icmâ etmesi sebebiyle benim kıraat edilmesini caiz görmediğim bir kıraattir . Üzerinde icmâ ettikleri hususa aykırı davranmanın caiz olmadığını daha önce açıklamıştık.
وأما نصبُ "البشرِ"، فمن لغةِ أهلِ الحجازِ، إذا أَسْقَطوا الباءَ من الخبرِ نصَبوه، فقالوا: ما عمرٌو قائمًا. وأما أهلُ نجدٍ، فإن من لغتِهم رفعَه، يقولون: ما عمرٌو قائمٌ. ومنه قولُ بعضِهم حيث يقولُ:
“el-Beşer” (البشر) kelimesinin nasb ile okunmasına gelince, bu Hicaz ehlinin lehçesindendir; onlar haberden “bâ” harf-i cerini düşürdüklerinde haberi nasbeder ve “Mâ Amrun kâimen” (ما عمرٌو قائمًا) [Amr ayakta değildir] derler. Necid ehline gelince, onların lehçesinde ise haber merfû kılınır; onlar “Mâ Amrun kâimun” (ما عمرٌو قائمٌ) derler. [Şairlerden] birinin şu sözü de bu kabildendir:
لَشَتَانَ ما أَنْوِى ويَنْوِى بنو أبي … جميعًا فما هذانِ مُسْتوِيانِ
Benim niyet ettiğim ile öz kardeşlerimin niyet ettiği şey… Ne kadar da farklıdır; bu ikisi asla bir değildir!
تمنَّوا لىَ الموتَ الذي يشعَبُ الفتى … وكلُّ فتًى والموتُ يَلْتَقيانِ
Onlar benim için genci alıp götüren ölümü temenni ettiler… Hâlbuki her genç ölümle elbet karşılaşacaktır.
وأما القرآنُ فجاء بالنصبِ في كلِّ ذلك؛ لأنه نزَل بلغةِ أهلِ الحجازِ.
Kur'an'a gelince; bütün bu kullanımlarda nasb ile gelmiştir, çünkü o Hicaz ehlinin lehçesiyle inmiştir.
وقولُه: {إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ}. يقولُ: قلن: ما هذا إلا ملَكٌ من الملائكةِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ} “Bu, değerli bir melekten başkası değildir” buyruğu hakkında der ki: [Kadınlar] "Bu ancak meleklerden bir melektir" dediler.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ}. قال: قلن: ملَكٌ من الملائكةِ .
Nitekim bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; {إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ} “Bu, değerli bir melekten başkası değildir” buyruğu hakkında: “Onlar: «Meleklerden bir melektir» dediler” dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)} “[Kadın] dedi ki: «İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu. Yemin ederim ki, eğer emrettiğimi yapmazsa, mutlaka zindana atılacak ve elbette küçük düşenlerden olacaktır!»” buyruğunun tevili hakkında:
يقول تعالى ذكره: قالت امرأةُ العزيزِ للنسوةِ اللاتي قطَّعن أيديَهن: فهذا الذي أصابكن في رؤيتِكن إياه، وفي نظرةٍ منكن نظَرتُن إليه ما أصابكن من ذهابِ العقلِ، وغروبِ الفهمِ ولهًا إليه، حتى قطَّعتن أيديَكن - هو الذي لمتُنَّني في حبى إياه، وشغفِ فؤادى به، فقلتنَّ: قد شغف امرأةُ العزيز فتاها حبًّا، إنا لنراها في ضلالٍ مبينٍ. ثم أقرَّت لهن بأنها قد راودته عن نفسِه، وأن الذي تحدَّثن به عنها في أمرِه حقٌّ، فقالت: {وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} مما راودته عليه من ذلك.
Allah Teâlâ'nın zikri yüce olan buyurur ki: Azîz'in karısı, ellerini kesen kadınlara şöyle dedi: Onu gördüğünüzde ve ona bir bakış attığınızda başınıza gelen akıl yitimi, ona duyulan aşırı tutku sebebiyle anlayışın kaybolup gitmesi ve nihayetinde ellerinizi kesmeniz [yok mu], işte kendisini sevmem ve gönlümün ona tutulması sebebiyle beni kınayarak: «Azîz'in karısı delikanlısına sevdalanmış; biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz» dediğiniz kimse işte budur! Sonra kadın, onun nefsinden murat almak istediğini ve onun hakkında konuştukları şeylerin doğru olduğunu onlara itiraf edip: {وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} “Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu” diyerek kendisinden talep ettiği şeyden iffetini koruduğunu söyledi.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمد، عن أسباط، عن السدي: {قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ}: تقولُ: بعدَ ما حلَّ السراويلَ اسْتَعْصَى، لا أَدْرِى ما بدا له .
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti: {قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} “[Kadın] dedi ki: «İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur! Andolsun ki ben onun nefsinden murat almak istedim de o iffetini korudu»”: [Esbât] der ki: “Şalvarını çözdükten sonra direndi; ona ne oldu bilmiyorum ” demektedir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَاسْتَعْصَمَ}. أي: فاسْتَعْصَى .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; onun: {فَاسْتَعْصَمَ} “o iffetini korudu” buyruğu hakkında: “Yani direndi ” dediğini nakletti.
حدَّثنى عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَاسْتَعْصَمَ}. يقولُ : فَامْتَنَع .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; onun: {فَاسْتَعْصَمَ} “o iffetini korudu” buyruğu hakkında: “[İbn Abbâs] der ki : Kaçındı ” dediğini nakletti.
وقولُه: {وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ}. تقولُ : ولئن لم يُطاوِعْنى على ما أدعوه إليه من حاجتي إليه، {لَيُسْجَنَنَّ}. تقولُ : ليُحْبَسَنَّ في السَّجْنِ، وليَكونَنْ من أهلِ الصَّغارِ والذِّلةِ، بالحبسِ والسِّجْنِ، ولأُهِينَنَّه.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ} “Yemin ederim ki, eğer emrettiğimi yapmazsa, mutlaka zindana atılacak ve elbette küçük düşenlerden olacaktır!” buyruğu hakkında; [kadın] şöyle der : Eğer ona teklif ettiğim arzuma boyun eğmezse, {لَيُسْجَنَنَّ} “mutlaka zindana atılacak”. Şöyle der : Zindana hapsedilecek, hapis ve zindanla küçük düşen ve zillete uğrayan kimselerden olacaktır ve onu mutlaka aşağılayacağım.
والوقفُ على قولِه: {لَيُسْجَنَنَّ} بالنونِ، لأنها مشدَّدةٌ، كما قيل: {لَيُبَطِّئَنَّ} [النساء: ٧٢].
{لَيُسْجَنَنَّ} buyruğunda vakıf nûn iledir; çünkü o, nitekim: {لَيُبَطِّئَنَّ} [Nisa: 72] ayetinde denildiği gibi şeddelidir.
وأما قولُه: هو {وَلَيَكُونًا}. فإن الوقفَ عليه بالألفِ؛ لأنها النونُ الخفيفةُ،
[Allah Teâlâ'nın]: {وَلَيَكُونًا} buyruğuna gelince; bunda vakıf (durma) elif iledir; çünkü o, hafif nûndur (nûn-ı hafîfe),
وهي شبيهةُ نونِ الإعرابِ في الأسماءِ في قولِ القائلِ: رأيت رجلًا عندَك. فإذا وُقِف على الرجلِ قيل: رأيت رجلا. فصارت النونُ ألفًا ، فكذلك ذلك في: {وَلَيَكُونًا}. ومثلُه قولُه: {لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ (١٥) نَاصِيَةٍ} [العلق: ١٥، ١٦]. الوقفُ عليه بالألفِ؛ لما ذكرت، ومنه قولُ الأعشى :
o, söz söyleyenin: "Raeytü racülen 'ındeke" sözündeki isimlerde bulunan irap tenvinine (nûnuna) benzer. "er-Racül" kelimesinde durulduğunda "Raeytü racülâ" denilir ve nûn elife dönüşür ; işte {وَلَيَكُونًا} buyruğunda da durum böyledir. Bunun bir benzeri de: {لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ (١٥) نَاصِيَةٍ} [Alak: 15, 16] buyruğudur. Zikrettiğim sebepten ötürü onda da vakıf elif iledir. el-A'şâ'nın şu beyti de bundandır :
وصَلِّ على حينِ العشيَّاتِ والضُّحَى … ولا تعبُدِ الشيطانِ واللهَ فاعبُدَا
Akşamlarda ve kuşluk vaktinde namaz kıl… Şeytana kulluk etme ve yalnız Allah'a kulluk et!
وإنما هو: فاعبُدَنْ. ولكن إذا وُقِف عليه كان الوقفُ بالألفِ.
Aslı: "Fa'büdân"dır; fakat üzerinde durulduğunda vakıf elif ile yapılmıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣)} “[Yûsuf] dedi ki: «Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir. Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum!»” buyruğunun tevili hakkında:
وهذا الخبرُ من اللهِ يدلُّ على أن امرأةَ العزيزِ قد كانت عاودت يوسفَ في المراودةِ عن نفسِه، وتوعَّدَتْه بالسِّجْنِ والحَبْسِ إن لم يفعَلْ ما دعَتْه إليه، فاختار السِّجْنَ على ما دعته إليه من ذلك؛ لأنها لو لم تكنْ عاودته وتوعَّدته بذلك، كان محالًا أن يقولَ: {رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ}. وهو لا يُدْعَى إلى شيءٍ، ولا يخوَّفُ بحبسٍ.
Allah'tan gelen bu haber; Azîz'in karısının Yûsuf'tan murat alma konusunu tekrar açtığına ve onu çağırdığı şeyi yapmadığı takdirde zindan ve hapisle tehdit ettiğine, onun da zindanı kadının kendisini davet ettiği şeye tercih ettiğine delalet eder. Çünkü kadın bunu tekrar açmamış ve onu bununla tehdit etmemiş olsaydı, [Yûsuf'un] hiçbir şeye çağrılmadığı ve hapisle korkutulmadığı hâlde: {رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} “Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir” demesi imkânsız olurdu.
والسِّجْنُ هو المَحْبِسُ نفسُه، وهو بيتُ الحبسِ. وبكسرِ السِّينِ قرأه قرأَةُ الأمصارِ كلِّها، والعربُ تضعُ الأماكنَ المشتقةَ من الأفعالِ مواضعَ الأفعال، فتقولُ: طلَعت الشمسُ مَطْلِعًا، وغرَبَت مَغْرِبًا. فيجعَلونها وهي أسماءٌ، خَلَفًا من المصادرِ، فكذلك السِّجْنُ، فإذا فتحت السينَ من السِّجْنِ كان مصدرًا
es-Sicn (السِّجْن) ise bizzat mahbesin (tutulma yerinin) kendisidir; o da hapis evidir. Bütün şehirlerin kurrâsı bunu sîn harfinin kesrasıyla okumuştur. Araplar fiillerden türetilen mekân [isimleri]ni fiillerin yerine koyar ve: «طَلَعَتِ الشَّمْسُ مَطْلِعًا» [Güneş doğuverdi] ve «غَرَبَتْ مَغْرِبًا» [Güneş batıverdi] derler. Böylece [mekân] isimleri oldukları hâlde onları mastarların yerine geçirirler. es-Sicn (السِّجْن) kelimesi de böyledir. es-Sicn kelimesinin sîn harfini fethaladığında ise bir mastar
صحيحًا.
olur.
وقد ذُكِر عن بعضِ المتقدِّمين أنه كان يَقْرَؤُه: (السَّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ). بفتحِ السينِ .
Önceki [âlim]lerden bazısının bunu sîn harfinin fethasıyla (السَّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .
ولا أَسْتجِيزُ القراءةَ بذلك؛ لإجماعِ الحُجَّةِ مِن القرَأةِ على خلافِها.
Hüccet ehli olan kurrânın bunun aksine icmâ etmesi sebebiyle bununla kıraat edilmesini caiz görmüyorum.
وتأويلُ الكلامِ: قال يوسُفُ: يا ربِّ، الحبسُ في السِّجنِ أحبُّ إليَّ مما يَدْعُوننى إليه من معصيتك، ويُراوِدْنَني عليه مِن الفاحشةِ.
Sözün tevili şöyledir: Yûsuf dedi ki: Ey Rabbim! Zindanda hapsedilmek bana, onların beni çağırdıkları Sana isyan etmekten ve benden murat aldıkları o çirkin fiilden (fuhuştan) daha sevimlidir.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السُّديِّ: {قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ}: مِن الزنى .
Nitekim bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti; {قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} “[Yûsuf] dedi ki: «Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir»” buyruğu hakkında: “Zinadan [daha sevimlidir]” dedi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال يوسُفُ، وأضاف إلى ربِّه، واسْتعانه على ما نزَل به: {قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ}. أي: السجنُ أحَبُّ إليَّ مِن أن أتِىَ ما تكرَهُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; dedi ki: Yûsuf, Rabbine iltica etti ve başına gelen şey karşısında O'ndan yardım dileyerek: {قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} “[Yûsuf] dedi ki: «Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir»” dedi. Yani: Zindan bana, Senin hoşlanmadığın bir şeyi yapmaktan daha sevimlidir .
وقولُه: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ}. يقولُ: وإن لم تَدْفَعْ عنى يا ربِّ فعْلَهن الذي يَفْعَلْن بي، في مُراوَدتِهن إياى على أنفسِهن، {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ}. يقولُ: أَمِيلُ إليهن، وأُتابِعُهن على ما يُرِدْنَ منى ويَهْوَيْنَ. مِن قولِ القائلِ: صبَا فلانٌ
Ve O'nun: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan onlara meylederim” kavline gelince; [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: “Ey Rabbim! Eğer onların kendileriyle [birlikte olmam için] bana dil döküp beni baştan çıkarma girişimleri hususunda bana karşı sergiledikleri fiillerini benden savmazsan, {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} «onlara meylederim»”. Şöyle demektedir: Onlara meyleder ve benden arzu edip istedikleri şeyde onlara uyarım. [Bu ifade], bir kimsenin söylediği: *Sabâ* (صَبَا) [Falan kimse meyledip arzuladı]...
إلى كذا. ومنه قولُ الشاعرِ :
ilâ kezâ" (Falan kimse şuna meyletti/arzu duydu) sözündendir. Şairin şu sözü de bundandır :
إلى هندٍ صَبَا قلْبي … وهندٌ مِثْلُها يُصْبِى
Gönlüm Hind'e meyletti... Hind gibi birine zaten meyledilir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةً: {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ}. يقولُ: أُتابِعُهن .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} “onlara meylederim” [ifadesi hakkında]: “Onlara uyarım” demektir, dedi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ}. أي: ما أَتَخَوَّفُ منهنّ، {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ} “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan”, yani: onlardan korktuğum şeyi [benden savmazsan], {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} “onlara meylederim” .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ}. قال: إِلا يَكُنْ منك أنت العَوْنُ والمَنَعةُ، لا يَكُنْ منى ولا عندى .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Eğer onların tuzaklarını benden savmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum!” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Eğer bizzat Sen yardım edip korumazsan, benden [bir güç] çıkmaz ve yanımda da bulunmaz” .