يعنى بالعزيزِ: الملكَ، وهو من العِزَّةِ.
[Şair] el-Azîz ile meliki kastetmektedir; bu kelime ise el-izzet (العِزَّة) kökünden gelmektedir.
وقولُه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. يقولُ: قد وصَل حبُّ يوسفَ إلى شَغَافِ قلبِها، فدخَل تحتَه حتى غلَب على قلبِها. وشَغَافُ القلبِ: حِجابُه وغِلافُه الذي هو فيه. وإيَّاه عنى النابغةُ الذُّبْيانى بقولِه :
O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli; Yûsuf'un sevgisi onun kalbinin zarına ulaşmış, zarın altına girerek nihayet kalbine galebe çalmıştır, demektir. Kalbin şegâfı (şegâfü'l-kalb): Kalbin içinde bulunduğu perdesi ve kılıfıdır. Nâbiğa ez-Zübyânî şu sözüyle bunu kastetmiştir :
وقَدْ حال همٌّ دونَ ذلك داخلٌ … دخولَ شَغَافٍ تَبْتَغِيه الأصابعُ
Bundan önce içeri öyle bir keder girdi ki engel oldu … Parmakların aradığı kalp zarına işler gibi girdi .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجَّاجُ بنُ محمدٍ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني عمرُو بنُ دينارٍ أنه سمِع عكرمةَ يقولُ في قولِه: {شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: دخَل حبُّه تحتَ الشَّغَافِ.
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bana Amr b. Dînâr, İkrime'nin: {شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında şöyle dediğini işittiğini haber verdi: Onun sevgisi kalbin zarının [şeğâf] altına girdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبَابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: دخَل حبُّه في شَغَافِها .
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Onun sevgisi kadının kalbinin zarına girdi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: دخَل حبُّه في شَغَافِها .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; onun sevgisi kadının kalbinin zarına girdi, dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: كان حبُّه في شَغافِها .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; onun sevgisi kadının kalbinin zarındaydı, dedi .
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، مثلَ حديثِ الحسنِ بن محمدٍ، عن شَبَابةَ .
Dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den el-Hasen b. Muhammed'in Şebâbe'den naklettiği hadisin benzerini rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. يقولُ: علِقها حبًّا .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle demektedir: Sevgiyle ona bağlandı (tutuldu) .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن بن عباسٍ قولَه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: غَلَبها .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında rivayet etti; o: [Sevgi] ona galebe çaldı, dedi .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ. وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن أيوبَ بن عائذٍ الطائيِّ، عن الشعبيِّ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: المَشْغُوفُ
Bize Ebû Kureyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti. [Yine] bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, babasından, o Eyyûb b. Âiz et-Tâî'den, o da eş-Şa'bî'den O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: el-Meşğûf (المَشْغُوفُ)
المُحِبُّ، والمَشْعوفُ المجنونُ .
seven kimsedir; el-meş'ûf (المَشْعوفُ) ise mecnundur .
وبه قال: حدَّثنا أبي، عن أبي الأَشْهبِ، عن أبي رَجاءٍ والحسنِ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال أحدُهما: قد بطَنها حبًّا. وقال الآخرُ: قد صدَقها حبًّا .
Aynı senetle dedi ki: Bize babam, Ebû'l-Eşheb'den , o Ebû Recâ ve el-Hasen'den rivayet etti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”. Onlardan biri: Sevgi kadının içine işledi, dedi. Diğeri ise: Sevgi kadına bütünüyle galebe çalıp doğrulandı, dedi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: قد بطَنها حبًّا. قال يعقوبُ: قال أبو بشرٍ: أهلُ المدينةِ يقولون: قد بطَنها حبًّا.
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasen'den O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında rivayet etti; o: Sevgi kadının içine işledi, dedi. Ya'kûb dedi ki: Ebû Bişr dedi ki: Medine ehli “Sevgi kadının içine işledi” derler.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ، قال: سمِعته يقولُ في قولِه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: بطَنها حبًّا، وأهلُ المدينةِ يقولون ذلك.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan rivayet etti, o el-Hasen'den; dedi ki: Onun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: Sevgi kadının içine işledi; Medine ehli de böyle der.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن قُرَّةَ، عن الحسنِ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: قد بطَن لها حبًّا.
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Kurre'den, o da el-Hasen'den rivayet etti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; sevgi onun içine işledi , dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا أبو قَطَنٍ، قال: ثنا أبو الأَشْهَبِ، عن الحسنِ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: بطَنها حبُّه.
Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Katan rivayet etti, dedi ki: Bize Ebu'l-Eşheb, el-Hasen'den rivayet etti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; onun sevgisi kadının içine işledi , dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: بطَن بها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasen'den rivayet etti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; kadının içine işledi, dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: استبطنها حُبُّها إيَّاه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; kadının ona olan sevgisi kadının içine işledi , dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}، أي: قد علِقها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında rivayet etti; yani sevgi kadına tutuldu/bağlandı , dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: قد علِقها حبًّا .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; sevgiyle ona bağlandı (tutuldu) , dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحَاربيُّ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحَّاكِ، قال: هو الحبُّ اللازقُ بالقلبِ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan rivayet etti; o: Kalbe yapışan sevgidir , dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحَّاكَ في قولِه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. يقولُ: هلَكتْ عليه حبًّا، والشَّغافُ: شَغافُ القلبِ.
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet etti, dedi ki: ed-Dahhâk'ı, {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında şöyle derken işittim: "Ona olan sevgisinden helak oldu. eş-Şegâf (الشَّغَافُ) ise kalbin zarıdır."
حدّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدي: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: والشَّغَافُ: جِلْدةٌ على القلبِ، يقالُ لها: لسانُ القلبِ. يقولُ: دخَل الحبُّ الجلدَ حتى أصاب القلبَ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş”; dedi ki: eş-Şegâf (الشَّغَافُ), kalbin üzerinde bulunan ve kendisine "kalbin dili" denilen bir zardır. Yani: Sevgi zardan içeri girip nihayet kalbe ulaştı, demektedir .
وقد اخْتَلفت القرأةُ في قراءةِ ذلك، فقرأته عامةُ قرأَةِ الأمصارِ بالغين : {قَدْ شَغَفَهَا}. على معنى ما وصَفتُ من التأويلِ. وقرأ ذلك أبو رجاءٍ: (قَدْ شَعَفَها) بالعين .
Kurrâ bu kelimenin kıraatinde ihtilaf etmiştir. Şehirlerin kurrâ çoğunluğu bunu gayn harfiyle : {قَدْ شَغَفَهَا} “Kalbinin zarına işlemiş” şeklinde, açıkladığım tevil manasında okumuştur. Ebû Recâ ise bunu ayın harfiyle : (قَدْ شَعَفَها) şeklinde okumuştur.
حدَّثنا الحسينُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا أبو قَطَنٍ، قال: ثنا أبو الأَشْهبِ، عن أبي رجاءٍ: (قَدْ شَعَفَها) .
Bize el-Hüseyin b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Katan rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû'l-Eşheb, Ebû Recâ'dan [şu şekilde okuduğunu] rivayet etti: (قَدْ شَعَفَها) .
قال: ثنا خلَفٌ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن أبي الأشهبِ، أو عوفٍ، عن أبي رجاءٍ: (قَدْ شَعَفَها حُبًّا) بالعينِ.
Dedi ki: Bize Halef rivayet etti, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû'l-Eşheb veya Avf'tan, o da Ebû Recâ'dan: Ayın harfiyle (قَدْ شَعَفَها حُبًّا) şeklinde rivayet etti.
قال: ثنا خَلَفٌ، قال: ثنا محبوبٌ، قال: قرأه عوفٌ: (قد شَعَفَها).
Dedi ki: Bize Halef rivayet etti, dedi ki: Bize Mahbûb rivayet etti, dedi ki: Avf bunu: (قد شَعَفَها) şeklinde okumuştur.
قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن هارونَ، عن أَسِيدٍ، عن الأعرجِ: (قَدْ شَعَفَها حُبًّا). وقال: شغَفها إذا كان هو يُحِبُها.
Dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Hârûn'dan, o Esîd'den, o da el-A'rec'den: (قَدْ شَعَفَها حُبًّا) şeklinde rivayet etti. Ve dedi ki: Şeğafehâ, eğer o [erkek] kadını seviyorsa [bu anlama gelir].
ووجَّه هؤلاء معنى الكلامِ إلى أن الحبَّ قد عمَّها .
Bu kimseler sözün anlamını, sevginin kadını tamamen kapladığı yönünde tevil etmişlerdir.
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من الكوفيين يقولُ: هو من قولِ القائلِ: قد شُعِف بها. كأنه ذهب بها كلَّ مذهبٍ من شَعَف الجبالِ، وهى رءوسُها.
Kûfelilerden Arap kelamını bilen bazı ilim ehli ise şöyle diyordu: Bu, bir kimsenin: Kadına meftun oldu/tutuldu (şu'ife bihâ) sözünden gelir. Dağların dorukları ve tepeleri demek olan şe'afi'l-cibâl (شَعَف الجبالِ) tabirinden mülhem, sevginin onu her yöne sürükleyip zirvesine ulaştırması gibidir.
ورُوِى عن إبراهيمَ النَّخَعيِّ أنه قال: [الشَّغَفُ شَغَفُ] الحبِّ. [والشعَفُ شعَفُ] الدابَّةِ حِينَ تُذْعَرُ.
İbrâhîm en-Nehaî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: [Eş-Şeğaf (الشَّغَفُ)] , sevginin [kalbe işlemesidir]. [Eş-Şe'af (والشعَفُ) ise] binek hayvanının ürktüğü andaki [ürpertisidir].
حدَّثني بذلك الحارثُ، عن القاسمِ أنه قال: يُروى ذلك عن أبي عوانةَ، عن مغيرةَ: عنه .
Bunu bana el-Hâris, el-Kâsım'dan naklederek rivayet etti; el-Kâsım şöyle demiştir: Bu, Ebû Avâne'den, o Mugîre'den, o da İbrâhîm'den rivayet edilmektedir.
قال الحارثُ: قال القاسمُ: يذهَبُ إبراهيمُ إلى أن أصلَ [الشعفِ هو الذعرُ. قال: وكذلك هو كما قال إبراهيمُ في الأصلِ، إلا أن العربَ ربما استعارت الكلمةَ فوضَعتُها] في غيرِ موضعها، قال امرؤٌ القيسِ :
el-Hâris dedi ki: el-Kâsım şöyle dedi: İbrâhîm, [şe'af (الشعف) kelimesinin aslının ürkme ve dehşet olduğu görüşündedir. Dedi ki: Aslında bu, İbrâhîm'in dediği gibidir; ancak Araplar bazen kelimeyi ödünç alıp (istiâre yoluyla)] asıl konulduğu yerin dışında kullanırlar. Nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir :
أتقتُلُنى وقد شعَفْتُ فؤادَها … كما شعَف المهنوءةَ الرجلُ الطالِي
Beni öldürecek mi? Oysa ben onun kalbini [aşkla] yakıp sarmıştım; … Tıpkı katran süren adamın, katranlanan deveyi [acısıyla] ürküttüğü gibi!
قال: وشعفُ المرأةِ من الحبِّ، وشعفُ المهنوءةِ من الذعرِ، فشبَّه لوعةَ الحبِ وجَوَاه بذلك.
Dedi ki: Kadının tutulması sevgidendir; katranlanan devenin ürkmesi ise dehşettendir (yanmadandır). Böylece şair aşkın yangınını ve ızdırabını buna benzetmiştir.
وقال ابن زيدٍ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا}. قال: إن [الشغفَ والشعفَ] مختلفان، والشعفُ في البغضِ، والشغفُ في الحبِ .
İbn Zeyd de bu hususta, Yûnus'un bana rivayet ettiği şu sözü söylemiştir: Dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “Sevgi onun kalbinin zarına işlemiş” kavli hakkında şöyle dedi: Muhakkak ki [eş-şeğaf ile eş-şe'af] birbirinden farklıdır; eş-şe'af buğuzda (nefrette), eş-şeğaf ise sevgidedir .
وهذا الذي قاله ابن زيدٍ لا معنَى له؛ لأن الشعفَ في كلامِ العربِ، بمعنى عمومِ الحبِّ، أشهرُ من أن يجهَلَه ذو علمٍ بكلامِهم.
İbn Zeyd'in bu söylediği tutarsızdır (bir anlamı yoktur); çünkü Arap kelamında eş-şe'af (الشعف) kelimesinin sevgiyi bütünüyle kapsama manasında kullanılması, onların dilini bilen bir kimsenin bunu bilmeyeceğinden çok daha meşhurdur.
والصوابُ في ذلك عندنا من القراءةِ: {قَدْ شَغَفَهَا}، بالغينِ ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأَةِ عليه.
Bize göre bu hususta kıraatin doğru olanı, hüccet ehli kurrânın üzerinde icmâ etmesinden dolayı gayn harfiyle olan {قَدْ شَغَفَهَا} “Kalbinin zarına işlemiş” okuyuşudur.
وقولُه: {إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}: قلن: إنا لنرى امرأةَ العزيزِ في مراودتِها فتاها عن نفسِه، وغلبةِ حبِّه عليها، لفى خطأٍ من الفعلِ وجَوْرٍ عن قصدِ السبيلِ. {مُبِينٍ} لمن تأمَّله وعلِمه أنه ضلالٌ وخطأٌ غيرُ صوابٍ ولا سدادٍ. وإنما كان قيلُهن ما قلن من ذلك، وتحدُّثُهن بما تحدَّثن به من شأنِها وشأنِ يوسفَ، مكرًا منهن فيما ذُكِر لِتُرِيَهُنَّ يوسفَ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Gerçekten biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz” buyruğuna gelince; [o kadınlar şöyle] demişlerdir: Biz Azizin karısını, delikanlısından murat almaya kalkışması ve ona duyduğu sevginin kendisine galebe çalması sebebiyle fiilinde bir hata ve doğru yoldan bir sapma içinde görmekteyiz. {مُبِينٍ} “Apaçık” [ifadesi ise], bunu düşünüp değerlendiren kimse için onun doğru ve isabetli olmayan bir sapıklık ve hata olduğunu açıkça göstermektedir. Kadınların bu söylediklerini söylemeleri, onun ve Yûsuf'un durumu hakkında dedikodu yapmaları, nakledildiğine göre [Azizin karısının] kendilerine Yûsuf'u göstermesini sağlamak için kurdukları bir tuzaktı.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun teviline dair açıklama: {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١)} “[Kadın] onların dedikodusunu (ve hilesini) işitince, kendilerine [haber] gönderdi ve onlar için yaslanacak [mükellef bir sofra] hazırladı. Her birine birer bıçak verdi ve [Yûsuf'a]: «Onların karşısına çık!» dedi. Onu gördüklerinde onu pek yücelttiler ve [şaşkınlıktan] ellerini kestiler ve: «Hâşâ Allah için, bu bir insan değildir! Bu ancak pek şerefli bir melektir» dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلما سمِعت امرأةُ العزيزِ بمكرِ النِّسوةِ اللاتي قلن في المدينةِ ما ذكَره اللهُ ﷿ عنهن.
Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Azizin karısı, şehirde Allah azze ve celle'nin kendilerinden haber verdiği sözleri söyleyen kadınların hilesini (ve dedikodularını) işitince.
وكان مكرُهن ما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: ثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ: {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ}. يقولُ: بقولِهن.
Onların hilesi, İbn Vekî'in bize anlattığı şu rivayetteki gibidir: Dedi ki: Bize Amr b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ} “Onların dedikodusunu (ve hilesini) işitince” kavli hakkında nakletti; [es-Süddî] şöyle demiştir: Yani onların sözlerini [işitince].
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما أَظْهَر النساءُ ذلك من قولِهن: تراودُ عبدَها. مكرًا بها؛ لِتُريَهُنَّ يوسفَ، وكان يُوصفُ لهن بحسنِه وجمالِه، {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Kadınlar, kendisine Yûsuf'u göstersin diye ona karşı bir hile olmak üzere: «Kölesinin nefsinden murat almak istiyormuş» şeklindeki sözlerini açığa vurduklarında –ki Yûsuf'un güzelliği ve cemali kendilerine anlatılıyordu– {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “[Kadın] onların dedikodusunu işitince, kendilerine [haber] gönderdi ve onlar için yaslanacak [bir yer/sofra] hazırladı”.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ}. أي: بحديِثِهن.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ} “Onların dedikodusunu işitince” kavli hakkında: Yani konuşup durmalarını [işitince] dediğini nakletti.
{أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنّ}. يقولُ: أرسلت إلى النِّسوةِ اللاتي تحدَّثْنَ بشأنِها وشأنِ يوسفَ.
{أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنّ} “Kendilerine [haber] gönderdi”; [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Kendi durumu ve Yûsuf'un durumu hakkında konuşan kadınlara haber gönderip [onları davet etti].
{وَأَعْتَدَتْ}. "أَفْعَلَتْ"، من العَتادِ، وهو العُدَّةُ، ومعناه: أَعدَّتْ لهن متَّكأً. يعني مجلسًا للطعامِ وما يتَّكِئْنَ عليه من النمارقِ و الوسائدِ.
{وَأَعْتَدَتْ} “ve hazırladı”; [bu kelime], hazırlık ve donanım anlamına gelen el-atâd (العَتادِ) kökünden “ef'alet” (أَفْعَلَتْ) kalıbındadır. Bunun anlamı: Onlar için bir müttekâ (dayanıp oturacakları bir yer) hazırladı, demektir. Yani bir yemek meclisi ve üzerine yaslanacakları minderler ve yastıklar [hazırladı].
وهو "مُفْتَعَلٌ"، من قولِ القائلِ: اتكأتُ. يقال: ألقِ له مُتَّكَأً. يعني ما يَتَّكِئُ عليه.
Bu kelime, kişinin «it-teke'tü» (ittekee / dayandım, yaslandım) demesinden türemiş olup “müfte'al” (مُفْتَعَلٌ) veznindedir. Nitekim: «Onun için bir müttekâ seriver» denilir ki, üzerine yaslanacağı şey demektir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ اليَمانِ، عن أشعثَ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: طعامًا وشرابًا ومُتَّكَأً .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. el-Yemân, Eş'as'tan, o Ca'fer'den, o da Saîd'den rivayet etti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Yiyecek, içecek ve yaslanacak yer [hazırladı] dedi.
قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسباطَ، عن السُّديِّ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: يَتَّكِئْنَ عليه .
Dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den rivayet etti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Üzerine yaslanacakları şey [hazırladı] dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدِ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: مجلسًا .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Bir meclis [oturma yeri hazırladı] dedi.
قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشيمٌ، عن أبي الأَشْهَبِ، عن الحسنِ أنه كان يقرأُ: (مُتَّكاءً). ويقولُ: هو المجلسُ والطعامُ .
Dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebü'l-Eşheb'den haber verdi; o el-Hasan'ın bu kelimeyi (مُتَّكاءً) [müttekâen] şeklinde okuduğunu ve: “O, meclis ve yemektir” dediğini nakletti.
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يزيدَ: من قرأ: (مُتَكًا) خفيفةً، يعنى طعامًا. ومن قرَأ: {مُتَّكَأً}. يعنى: المتكأ.
Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh b. Yezîd anlattı: Kim şeddesiz (hafif) olarak (مُتَكًا) [müteken] şeklinde okursa [bununla] yemeği kastediyordur. Kim de {مُتَّكَأً} şeklinde okursa [bununla] yaslanılan yeri (müttekâyı) kastediyordur.
فهذا الذي ذكَرنا عمن ذكَرنا عنه من تأويلِ هذه الكلمةِ، هو معنى الكلمةِ وتأويلُ المتكأِ، وأنها أعدَّت للنِّسوةِ مجلسًا فيه مُتَّكَأٌ وطعامٌ وشرابٌ وأُتْرُجٌّ . ثم فسَّر بعضُهم المتكأَ بأنه الطعامُ، على وجهِ الخبرِ عن الذي أُعِدَّ [من أجلِه] المتكأُ، وبعضُهم عن الخبرِ عن الأُتْرُجِّ، إذ كان في الكلامِ: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}. لأن السكينَ إنما تُعَدُّ للأُتْرُجِّ وما أَشْبَه مما يُقْطَعُ به، وبعضُهم على البَزْماوَرْدِ .
Bu kelimenin tevili hakkında zikrettiğimiz kimselerden naklettiğimiz bu husus, kelimenin manası ve müttekânın tevilidir; yani kadın, o kadınlar için içinde yaslanacak yer, yiyecek, içecek ve ağaç kavunu (utrüc) bulunan bir meclis hazırlamıştır . Sonra onlardan bazısı, müttekâyı kendisi [için] dayanak hazırlanan şeyden haber verme kabilinden olmak üzere yemek diye tefsir etmiş; bazısı da kelâmda: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Her birine birer bıçak verdi” ifadesi yer aldığı için bunu ağaç kavunu (utrüc) olarak açıklamıştır. Çünkü bıçak ancak ağaç kavunu ve benzeri kesilecek şeyler için hazırlanır . Bazıları da bunu bezmâverd (dürüm/et yemeği) olarak açıklamıştır.
حدَّثني هارونُ بنُ حاتمٍ المقرئُ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ الزِّبْرِقانِ، عن أبي رَوْقٍ: عن الضحاكِ في قولِه: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: البَزْماوَرْدُ .
Bana Hârûn b. Hâtim el-Mukrî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. ez-Zibrikan, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'ten nakletti; {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Bezmâverddir dedi.
وقال أبو عُبيدةَ معمرُ بنُ المُثَنَّى: المتكأُ هو النُّمْرُقُ يُتَّكأُ عليه. وقال: زعَم قومٌ أنه الأُتْرُجُّ. قال: وهذا أبطلُ باطلٍ في الأرضِ، ولكن عسى أن يكونَ مع المتكأِ أُتْرُجٌّ
Ebû Ubeyde Ma‘mer b. el-Müsennâ da şöyle demiştir: “Müttekâ, üzerine yaslanılan yastıktır (nümruk).” Ve şöyle devam etmiştir: “Bir topluluk onun ağaç kavunu (utrüc) olduğunu iddia etmiştir.” [Ebû Ubeyde] dedi ki: “Bu, yeryüzündeki en batıl iddiadır; lâkin olsa olsa müttekânın yanında ağaç kavunu bulunmuş [ve onu]
يأكُلونه.
ve onu yiyor olsunlar” demiştir.
وحكى أبو عُبيدٍ القاسمُ بنُ سلَّامٍ قولَ أبي عُبيدةَ هذا ، ثم قال: والفقهاءُ أعلمُ بالتأويلِ منه. ثم قال: ولعله بعضُ ما ذهب من كلامِ العربِ، فإن الكِسائيَّ كان يقولُ: قد ذهَب من كلامِ العربِ شيءٌ كثيرٌ انْقَرض أهلُه.
Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm, Ebû Ubeyde'nin bu sözünü nakletmiş , sonra şöyle demiştir: Fakihler tevilde ondan daha bilgilidir. Ardından şöyle demiştir: [Ağaç kavunu manası], Arap kelâmından kaybolup giden kısımlardan biri olabilir; zira el-Kisâî şöyle derdi: “Arap kelâmından, ehli yok olup gittiği için kaybolan pek çok şey vardır.”
والقولُ في أن الفقهاءَ أعلمُ بالتأويلِ من أبى عُبيدةَ، كما قال أبو عُبيدٍ ، لا شكّ فيه، غيرَ أن أبا عبيدةَ لم يَبعُدْ من الصوابِ في هذا القولِ، بل القولُ كما قال، من أن من قال للمتكإِ: هو الأُتْرُجُّ، إنما بيَّن المُعَدَّ في المجلسِ الذي فيه المتكأُ، والذي من أجلِه أُعْطِين السكاكينَ؛ لأن السكاكينَ معلومٌ أنها لا تُعَدُّ للمتكإِ إلا لتخريقِه، ولم يُعطيَن السكاكينَ لذلك. ومما يبيِّنُ صحةَ ذلك القولُ الذي ذكَرناه عن ابن عباسٍ، من أن المتكأَ هو المجلسُ.
Fakihlerin tevil ilminde Ebû Ubeyde'den daha bilgili olduğu sözü, Ebû Ubeyd'in dediği gibi şüphesiz doğrudur. Bununla birlikte Ebû Ubeyde bu sözünde doğrudan uzaklaşmış değildir; aksine durum onun dediği gibidir: Müttekâ için “ağaç kavunudur” diyen kimse, yaslanma yerinin bulunduğu mecliste hazırlanan ve kendisi sebebiyle kadınlara bıçakların verildiği şeyi açıklamıştır. Çünkü bilinmektedir ki bıçaklar yaslanma yeri için ancak onu kesip parçalamak maksadıyla verilir; kadınlara bıçaklar bunun için verilmemiştir. Bunun doğruluğunu gösteren delillerden biri de İbn Abbâs'tan zikrettiğimiz; müttekânın meclis (oturma yeri) olduğu yönündeki görüştür.
ثم روَى مجاهدٌ عنه ما حدَّثني به سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بن الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَينَةَ، عن حُصينٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}. قال: أَعْطَتهنَّ أُتُرجًّا، وأَعْطت كلَّ واحدةٍ منهن سكينًا .
Daha sonra Mücâhid, Süleymân b. Abdilcebbâr'ın bana naklettiği şu rivayeti ondan aktarmıştır: Dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyne, Husayn'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı ve her birine birer bıçak verdi” kavli hakkında: Onlara ağaç kavunu verdi ve her birine birer bıçak verdi dedi.
فبيَّن ابن عباسٍ في روايةِ مجاهدٍ هذه، ما أَعْطَت النِّسوة، وأَعْرض عن ذكرِ
İbn Abbâs, Mücâhid'in bu rivayetinde [kadının] o kadınlara ne verdiğini açıklamış;
بيان معنى (المتكأِ)؛ إذ كان معلومًا معناه.
el-Müttekâ (المتكأ) kelimesinin anlamını ayrıca belirtmekten sarf-ı nazar etmiştir.
ذكرُ مَن قال في تأويل "المتكأِ" ما ذكَرنا
“el-Müttekâ”nın tevili hakkında zikrettiğimiz görüşü söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبوعيُّ، قال: ثنا فُضيلُ بن عِياضٍ، عن حُصينٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: التُّرُنْجُ .
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. İyâz, Husayn'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Turunçtur (ağaç kavunudur) dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن عوفٍ، قال: حُدِّثتُ عن ابن عباسٍ أنه كان يقرؤُها: (مُتْكًا). مخففةً، ويقولُ: هو الأُتُرْجُّ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf'tan anlattı; o şöyle dedi: Bana İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre o bu kelimeyi şeddesiz olarak (مُتْكًا) [mütken] şeklinde okur ve: “O, ağaç kavunudur” derdi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن أبيه، عن عطيةَ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: الطعامَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, babasından, o Atıyye'den nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Yemek [hazırladı] dedi.
حدَّثني يعقوبُ والحسنُ بن محمدٍ، قالا: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: طعامًا.
Bana Ya'kūb ve el-Hasen b. Muhammed anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında nakletti; [el-Hasan]: Yemek [hazırladı] dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ مثلَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan benzerini anlattı .
حدَّثنا ابن بشارٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا غُنْدَرٌ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ في قولِه: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: طعامًا.
Bize İbn Beşşâr ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize Gunder anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında nakletti; [Saîd]: Yemek [hazırladı] dedi.
حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا وهبُ بن جريرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ نحوَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o da Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletti.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: من قرَأها : {مُتَّكَأً}. فهو الطعامُ، ومن قرأها: (مُتَكًا). فخفَّفها، فهو الأُتْرُجُّ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: Kim bunu {مُتَّكَأً} [müttekâen] şeklinde okursa o yemektir; kim de (مُتَكًا) [müteken] şeklinde şeddesiz okursa o ağaç kavunudur .
حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مُتَّكَأً}. قال: طعامًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مُتَّكَأً} kavli hakkında nakletti; [Mücâhid]: Yemek [demektir] dedi.
حدَّثنا الحسنُ بن محمدٍ، قال: ثنا شَبَابَةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkā, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، وحدَّثني المُثَنَّى قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا أبو خالدٍ القُرشيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: من قرأ: (مُتْكًا). خفيفةً، فهو الأُتْرُجُّ .
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Kureşî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: Kim [bu kelimeyi] şeddesiz olarak (مُتْكًا) [mütken] şeklinde okursa o ağaç kavunudur .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا ابن وكيع قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، قال: سمعتُ بعضهم يقولُ: الأُتْرُجُّ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten nakletti; [Leys] dedi ki: Bazılarının: "Ağaç kavunudur" dediğini işittim.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. أي: طعامًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı”; yani yemek [hazırladı].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den benzerini nakletti .
قال: ثنا يزيدُ، عن أبي رجاءٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {مُتَّكَأً}. قال: طعامًا.
Dedi ki: Bize Yezîd, Ebû Recâ'dan, o da İkrime'den {مُتَّكَأً} kavli hakkında nakletti; [İkrime]: Yemek [demektir] dedi.
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}: يعنى الأُتْرُجَّ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı”; ağaç kavununu kastetmektedir.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}: والمتكأُ الطعامُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı”; el-Müttekâ yemektir.
قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: الطعامُ.
Dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Yemek [demektir] dedi.
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قولِه: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. قال: طعامًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak [bir yer] hazırladı” kavli hakkında: Yemek [hazırladı] dedi.
حُدِّثت عن الحسينِ، قال: سمعت أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مُتَّكَأً}: فهو كلُّ شيءٍ يُحَزُّ بالسكينِ .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'in {مُتَّكَأً} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: O, bıçakla kesilen her şeydir .
قال الله تعالى ذكرُه مخبرًا عن امرأةِ العزيزِ والنسوةِ اللاتي تحدَّثن بشأنِها في
Zikri yüce olan Allah, Azîz'in karısı ve onun durumunu konuşan kadınlar hakkında haber vererek [şöyle buyurmaktadır]:
المدينةِ: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}. يعنى بذلك جلَّ ثناؤُه: وأعطت كلَّ واحدةٍ من النسوةِ اللاتي حضَرْنها سكِّينًا؛ لتقطَعَ به من الطعامِ ما تَقْطَعُ به. وذلك ما ذكرتُ أنها آتَتْهن، إما من الأُثْرُجِّ، وإما من البَزْماوَرْدِ ، أو غيرِ ذلك مما يُقْطَعُ بالسكِّينِ.
{وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Ve her birine birer bıçak verdi”; övgüsü yüce olan [Allah] bununla şunu kastetmektedir: Yanına gelen kadınların her birine, yemekten kesecekleri şeyleri kessinler diye birer bıçak verdi. Bu da kendilerine verdiğini zikrettiğim; ya ağaç kavunundan ya bezmâverdden veya bıçakla kesilen başka şeylerden ibarettir.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بن محمدٍ، عن أسباطَ، عن السُّديِّ: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}: وأُتْرُجًّا يَأْكُلْنه .
Nitekim İbn Vekî'in bize anlattığı rivayette de böyledir: Dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Ve her birine birer bıçak verdi”; ve yesinler diye ağaç kavunu verdi .
حدَّثنا سليمانُ بنُ عبدِ الجبارِ، قال: ثنا محمدُ بنُ الصَّلْتِ، قال: ثنا أبو كُدَينةَ، عن حُصينٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}. قال: أعطتْهن أُتْرُجًّا، وأعطَت كلَّ واحدةٍ منهن سكِّينًا .
Bize Süleymân b. Abdilcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. es-Salt anlattı, dedi ki: Bize Ebû Küdeyneh, Husayn'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Ve her birine birer bıçak verdi”. Dedi ki: Onlara ağaç kavunu verdi ve her birine birer bıçak verdi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}: ليحتزِزن به من طعامِهن.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Ve her birine birer bıçak verdi”; yemeklerinden onunla kessinler diye.
حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا}: وأعطتهن تُرُنْجًا وعسلًا، فكُنَّ يَحْزُزْن التُّرُنجَ بالسكِّين، ويأكُلْنَ بالعسلِ .
Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “Ve her birine birer bıçak verdi” kavli hakkında şöyle dedi: Onlara turunç ve bal verdi; onlar da turuncu bıçakla kesiyor ve balla yiyorlardı .
وفي هذه الكلمةِ بيانُ صحةِ ما قلنا وأَخْبَرنا في قولِه: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً}. وذلك أن الله تعالى ذكرُه أَخْبَر عن إيتاءِ امرأةِ العزيز النسوةَ السكاكينَ، وترَك ما له آتتهُنَّ السكاكينَ؛ إذ كان معلومًا أن السكاكينَ لا تُدْفَعُ إلى من دُعى إلى مجلسٍ إلا لقطعِ ما يُؤكلُ إذا قُطِع بها، فاستَغنى بفهمِ السامعِ بذكرِ إيتائِها صواحباتِها السكاكينَ، عن ذكرِ ماله آتتهنَّ ذلك، فكذلك استَغنى بذكرِ اعتدادِها لهن المتكأَ عن ذكرِ ما يُعْتَدُّ له المتكأُ، مما يحضُرُ المجالسَ من الأطعمةِ والأشربةِ والفواكهِ وصنوفِ الإلتهاءِ؛ لفهمِ السامعين بالمرادِ من ذلك، ودلالةِ قولِه: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} عليه. فأما نفسُ المُتَّكأَ، فهو ما وصَفنا خاصةً دونَ غيرِه.
Bu ifadede, O'nun: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak bir yer hazırladı” kavli hakkında söylediğimiz ve haber verdiğimiz şeyin doğruluğunun açıklaması vardır. Zira zikri yüce olan Allah, Azîz'in hanımının kadınlara bıçaklar verdiğini haber vermiş, bıçakları ne maksatla verdiğini ise zikretmemiştir. Çünkü meclise davet edilen bir kimseye bıçakların ancak onunla kesildiğinde yenen bir şeyi kesmek için verileceği bilinmektedir. Dolayısıyla [kadının] arkadaşlarına bıçak vermesini zikretmekle, bunu ne maksatla verdiğini ayrıca zikretmeye dinleyenin anlayışı sebebiyle gerek kalmamıştır. Aynı şekilde onun kadınlar için mütekâ (yaslanacak yer) hazırlamasını zikretmekle, meclislerde hazır bulundurulan yiyecek, içecek, meyveler ve eğlence türlerinden mütekânın kendisi için hazırlandığı şeyleri zikretmeye -dinleyenlerin bundan kastedileni anlamaları ve O'nun: {وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً} “Onlar için yaslanacak bir yer hazırladı” kavlinin buna delaleti sebebiyle- gerek görülmemiştir. Mütekânın bizzat kendisine gelince; o, başkası değil, özellikle tarif ettiğimiz şeydir.
وقولُه: {وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وقالت امرأةُ العزيزِ ليوسفَ: اخْرُج عليهنَّ. فخرَج عليهنَّ يوسفُ، {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فلما رأَيْنَ يوسفَ أَعْظَمُنه وأَجْلَلْنه.
O'nun: {وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “[Kadın], 'Çık karşılarına!' dedi. Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler [gözlerinde yücelttiler]'” kavli. Zikri yüce olan buyuruyor ki: Azizin karısı Yûsuf'a: “Onların karşısına çık” dedi. Yûsuf da onların karşısına çıktı. {فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu gördüklerinde onu pek büyüttüler”; övgüsü yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yûsuf'u gördüklerinde onu pek büyük ve pek yüce gördüler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bizim bu konuda söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبَابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ. عن مجاهدٍ قولَه: {أَكْبَرْنَهُ}: أَعْظَمْنَهُ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {أَكْبَرْنَهُ} kavli hakkında: Onu pek büyük gördüler [demektir] .