Binûn

İçinde Yûsuf (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ} إلى قولِه: {لَا يَعْلَمُونَ}. لمَّا عَرَف نبيُّ اللهِ يوسفُ أن أحدَهما مقتولٌ ، دَعاهما إلى حَظِّهما مِن ربِّهما، وإلى نصيبِهما مِن آخرتِهما .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ} “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi...” sözünden {لَا يَعْلَمُونَ} “bilmezler”e kadar olan ayetler hakkında şöyle dediğini bildirdi: Allah'ın peygamberi Yûsuf, onlardan birinin öldürüleceğini anlayınca , onları Rablerinden gelecek nasiplerine ve ahiret paylarına davet etti .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ}: يوسفُ يقولُه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ} “Ey zindan arkadaşlarım!” sözünü Yûsuf söylemektedir .

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, Verkā'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen aynısını anlattı.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، [قال: ثم] دَعاهما إلى

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, [dedi ki: Sonra] ikisini davet etti:

اللهِ، وإلى الإسلامِ، فقال: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}. أي: خيرٌ أن تَعْبُدوا إلهًا واحدًا، أو آلهةً مُتفرِّقةً، لا تُغْنِى عنكم شيئًا؟

Allah'a ve İslam'a davet edip: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?” dedi. Yani: Tek bir ilaha kulluk etmeniz mi daha hayırlıdır, yoksa size hiçbir fayda sağlamayan dağınık ilahlara kulluk etmeniz mi?

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)}.

Yüce Allah’ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠)} “O'nu bırakıp taptıklarınız, sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır; O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur, fakat insanların çoğu bilmezler.”

يعنى بقولِه: {مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ}: ما تَعْبُدون مِن دونِ اللَّهِ.

{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ} “O'nu bırakıp taptıklarınız” sözüyle: Allah'tan başka taptığınız şeyler [demek istemektedir].

وقال: {مَا تَعْبُدُونَ}، وقد ابتدَأَ الخطابَ بخطابِ اثنين، فقال: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ}؛ لأنه قَصَدَ المُخاطَبَ به، ومَن هو على الشِّرْكِ باللَّهِ مُقيمٌ مِن أهلِ مصرَ، فقال للمخاطَبِ بذلك: ما تَعْبُدُ أنت، ومَن هو على مثلِ ما أنت عليه مِن عبادةِ الأوثانِ. {إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ}: وذلك تَسْمِيتُهم أوثانَهم آلهةً أربابًا، شِرْكًا منهم، وتَشْبِيهًا لها في أسمائِها التي سمَّوها بها باللهِ، تعالى عن أن يكونَ له مِثْلٌ أو شَبيهٌ، {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ}. يقولُ: سَمَّوها بأسماءٍ لم يأذَنْ لهم بتَسْميتِها بها ، ولا وَضَعَ لهم على أن تلك الأسماءَ أسماؤُها دلالةً ولا حجةً، ولكنها اختلاقٌ منهم لها وافتراءٌ.

Hitaba iki kişiye hitap ederek başlayıp {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ} “Ey zindan arkadaşlarım!” dediği hâlde [burada çoğul kipiyle] {مَا تَعْبُدُونَ} “Taptığınız şeyler” demiştir; çünkü o, kendisine hitap edilen kimseyi ve Mısır halkından Allah'a şirk koşmaya devam edenleri kastetmiştir. Dolayısıyla hitap edilen o kimseye: «Senin ve putlara tapma konusunda senin durumunda olanların taptığı şeyler...» demiştir. {إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ} “Sizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir” buyruğu: Bu, onların şirk koşarak putlarına ilahlar ve rabler adını vermeleri ve taktıkları bu isimlerle onları benzeri ve dengi olmaktan yüce olan Allah'a benzetmeleridir. {مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} “Allah onlara dair hiçbir delil indirmemiştir” buyruğu: Onları, kendilerine bu isimleri vermeleri hususunda izin vermediği ve o isimlerin onların gerçek isimleri olduğuna dair hiçbir delil ve hüccet koymadığı adlarla adlandırdılar; bilakis bu, onların uydurması ve iftirasıdır, demektir.

وقولُه: {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. يقولُ: وهو الذي أَمَر ألا تَعْبدوا أنتم وجميعُ خلقِه إلا الله الذي له الألوهةُ والعبادةُ خالصةً دونَ كلِّ ما سِواه مِن الأشياءِ.

{إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Hüküm ancak Allah'ındır; O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir” buyruğu ise şöyle demektir: Sizin ve O'nun yarattığı bütün varlıkların, diğer her şeyden münezzeh olarak uluhiyet ve ibadet yalnızca kendisine ait olan Allah'tan başkasına kulluk etmemesini emreden O'dur.

كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن أبي العاليةِ في قولِه: {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. قال: أُسِّسَ الدينُ على الإخلاصِ للهِ وحدَه لا شريكَ له .

Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca‘fer, babasından, o er-Rebî‘ b. Enes’ten, o da Ebu’l-Âliye’den {إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Hüküm ancak Allah'ındır; O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretmiştir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Din, ortağı olmayan bir ve tek Allah’a ihlas üzere bina edilmiştir.»

وقولُه: {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ}. يقولُ: هذا الذي دعوتُكما إليه مِن البراءةِ مِن عبادةِ ما سِوي اللَّهِ مِن الأوثانِ، وأن تُخْلِصا العبادةَ للهِ الواحدِ القهارِ - هو الدينُ القويمُ الذي لا اعْوجاجَ فيه، والحقُّ لا شكَّ فيه. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكنَّ أكثرَ أهلِ الشركِ باللَّهِ يَجْهَلُون ذلك، فلا يَعْلَمون حقيقتَه.

{ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “İşte dosdoğru din budur” buyruğu: Sizi davet ettiğim bu şey -yani Allah'tan başka putlara tapmaktan uzak durmak ve ibadeti bir ve kahredici olan Allah'a has kılmak-, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru din ve kendisinde hiçbir şüphe olmayan haktır , demektir. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyruğu ise: Fakat Allah'a şirk koşanların çoğu bunu bilmezler ve onun hakikatini kavrayamazlar, demektir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١)}.

Yüce Allah’ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١)} “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap içirecek; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.”

يقولُ جل ثناؤُه مخبرًا عن قيلِ يوسفَ للَّذَين دَخلا معه السجنَ: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا}. هو الذي رأى أنه يعصِرُ خمرًا، فيَسْقى ربَّه - يعنى سيِّدَه، وهو مَلِكُهم - خمرًا، يقولُ: يكونُ صاحبَ شَرابِه.

Şanı yüce olan [Allah], Yûsuf'un kendisiyle birlikte zindana giren iki kişiye söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا} “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap içirecek”. O, rüyasında şarap sıktığını gören kimsedir; rabbine -yani efendisi olan meliklerine- şarap içirecektir; yani onun sakisi (içecek sorumlusu) olacaktır, demektir.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا}. قال: سيِّدَه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا} “Efendisine şarap içirecek” sözü hakkında şöyle dedi: Efendisine [içirecektir].

{وَأَمَّا الْآخَرُ} وهو الذي رأى أن على رأسِه خبزًا تأكُلُ الطيرُ منه،

{وَأَمَّا الْآخَرُ} “Diğerine gelince”, o da başının üzerinde ekmek olup kuşların ondan yediğini gören kimsedir;

{فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ}، فذُكِر أنه لمَّا عَبَر ما أخبَراه [به أنهما رأياه] في منامِهما، قالا له: ما رَأَينا شيئًا. فقال لهما: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}. يقولُ: فُرِغَ مِن الأمرِ الذي فيه اسْتَفْتَيتُما، ووَجَب حكمُ اللَّهِ عليكما بالذي أخبَرتُكما به.

{فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} “O ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir”. Zikredildiğine göre Yûsuf onların rüyalarında [gördüklerini] haber verdikleri şeyleri tabir edince, ona: «Biz hiçbir şey görmedik» dediler. Bunun üzerine o ikisine: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” dedi. Yani: Hakkında fetva sorduğunuz iş tamamlanmış ve size haber verdiğim hususta Allah'ın hakkınızdaki hükmü kesinleşmiştir, demektir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ العلمِ .

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini ilim ehli de söylemiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمارةَ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: قال اللذان دَخَلا السجنَ على يوسفَ: ما رأَينا شيئًا. فقال: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Umâre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: Zindanda Yûsuf'un yanına giren iki kişi: «Biz hiçbir şey görmedik» dediler. O da: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” dedi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن عمارةَ بن القَعْقاعِ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللَّهِ: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}. قال: لمَّا قالا ما قالا، أخبَرهما، فقالا: ما رَأَينا شيئًا. فقال: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; ve bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Umâre b. el-Ka'kā'dan, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan naklen {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: Onlar söyleyeceklerini söyleyince [Yûsuf] onlara haber verdi. Bunun üzerine onlar: «Biz hiçbir şey görmedik» dediler. O da: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ فُضيلٍ، عن عمارةَ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، عن عبدِ اللَّهِ في الفَتَيَين اللَّذين أَتَيا يوسفَ والرؤيا: إنما كانا تَحالَما ليُجَرِّباه،

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Fudayl, Umâre'den, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan [nakletti; o], Yûsuf'a gelen iki genç ve rüya hakkında [şöyle dedi]: Onlar sadece onu sınamak/denemek için rüya görmüş gibi yapmışlardı,

فلما أَوَّلَ رُؤْياهما قالا: إنما كُنَّا نلعَبُ. قال: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} .

[Yûsuf] rüyalarını tabir edince: «Biz sadece şakalaşıyorduk/oyun ediyorduk» dediler. O da: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عمارةَ، عن إبراهيمَ، عن عبدِ اللهِ، قال: ما رأى صاحبا يوسفَ شيئًا، إنما كانا تَحالما ليُجَرِّبا علمَه، فقال أحدُهما: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا }. وقال الآخرُ: {إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ}. قال: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ}. فلما عَبَر، قالا: ما رَأَينا شيئًا. قال: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}: على ما عَبرَ يوسفُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Umâre'den, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: Yûsuf'un iki arkadaşı hiçbir şey görmemişlerdi; onlar sadece onun ilmini denemek için rüya görmüş gibi yaptılar. Biri: {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “Ben rüyamda şarap sıktığımı gördüm” dedi. Diğeri de: {إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı ve kuşların ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; şüphesiz biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” dedi. [Yûsuf]: {يَاصَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} “Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz efendisine şarap içirecek; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir” dedi. O tabir edince onlar: «Biz hiçbir şey görmedik» dediler. [Yûsuf da]: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir”, yani Yûsuf'un tabir ettiği şekilde gerçekleşecektir, dedi.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال لمجلثَ: أما أنت فتُصْلَبُ فتأكُلُ الطيرُ مِن رأسِك. وقال لنبو: أما أنت فتُردُّ على عملِك، فيَرْضَى عنك صاحبُك، {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}. أو كما قال .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Miclef'e: «Sana gelince, sen asılacaksın ve kuşlar başından yiyecek» dedi. Nebû'ya da: «Sana gelince, sen görevine iade edileceksin ve efendin senden razı olacak; {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir”» dedi; ya da buna benzer bir ifade kullandı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: {فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz...” [dedi].

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî...

نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}. عندَ قولِهما: ما رَأَينا رُؤْيا، إنما كُنَّا نلعبُ. قال: قد وَقَعَت الرؤيا على ما أَوَّلتُ.

Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle dedi: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir” [sözü], onların: «Biz bir rüya görmedik, sadece şakalaşıyorduk/oyun ediyorduk» demeleri üzerine [söylenmiştir]. [Yûsuf]: «Rüya, tabir ettiğim şekilde gerçekleşmiştir» dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}. فَذَكَر مثلَه .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkā, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istediğiniz...” sözü hakkında aynısını zikretti .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)}.

Yüce Allah’ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)} “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi. Fakat Şeytan ona, efendisine anmayı unutturdu; bu yüzden [Yûsuf] birkaç yıl zindanda kaldı.”

يقولُ تعالى ذكرُه: قال يوسفُ للذى عَلِمَ أنه ناجٍ من صاحبَيه اللَّذين اسْتَعْبَراه الرؤيا: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. يقولُ: اذْكُرْني عندَ سَيِّدِك، وأخْبِرْه بمظْلِمَتى، وأنى محبوسٌ بغيرِ جُرْمٍ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yûsuf, kendisinden rüyayı tabir etmesini isteyen iki arkadaşından kurtulacağını bildiği kimseye: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” dedi. Yani: Efendinin yanında benden bahset, haksızlığa uğradığımı ve suçsuz yere hapsedildiğimi ona bildir, demektedir.

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال - يعني لنبو -: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. أي: اذكُرُ للمَلِكِ الأعظمِ مَظْلِمتى وحَبْسى في غير شيءٍ. قال: أفعلُ.

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: [Yûsuf] -yani Nebû'ya- şöyle dedi: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an”. Yani: Büyük melike haksızlığa uğradığımı ve suçsuz yere hapsedildiğimi anlat. O da: «Yaparım» dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. قال: للَّذى نَجَا مِن صاحبى السجنِ؛ يوسفُ يقولُ: اذكُرْني عندَ المَلِكِ

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; [Mücâhid], Allah'ın: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” kavli hakkında şöyle dedi: [Yûsuf bunu] iki zindan arkadaşından kurtulacak olana [söylemiştir]; Yûsuf: «Melikin yanında beni an» demektedir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يَمانٍ، عن سفيانَ، عن جابرٍ، عن ابن سابطٍ : {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. قال: عندَ مَلِكِ الأرضِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Câbir'den, o da İbn Sâbıt'tan nakletti : {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi”. Dedi ki: Yeryüzü hükümdarının yanında .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}: يعنى بذلك المَلِكَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” sözü hakkında: Bununla meliki kastetmektedir , dediğini bildirdi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}: الذي نَجا مِن صاحبى السجنِ ؛ يقولُ يوسفُ له : اذكُرْنى للملكِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi”: Zindan arkadaşlarından kurtulan kimseye ; Yûsuf ona : «Beni melike anlat» demektedir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا العَوَّامُ بنُ حوشبٍ، عن إبراهيمَ التَّيميِّ: إنه لمَّا انتُهى إلى بابِ السجنِ، قال له [صاحبٌ له: حاجَتَك]؛ أوصِني بحاجَتِك. قال: حاجتى أن تَذْكُرَنى عندَ رَبِّك. سِوَى

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm b. Havşeb, İbrâhîm et-Teymî'den naklen haber verdi: Zindanın kapısına varıldığında [arkadaşı] ona: «[Bir ihtiyacın var mı?] Bana ihtiyacını söyle» dedi. [Yûsuf]: «Benim ihtiyacım, beni efendinin yanında anmandır» dedi. ... dışında

الربِّ [الذي ملك] يوسفَ .

Yûsuf'a [sahip olan] Rabbin dışında.

وكان قتادةُ يوجِّهُ معنى الظنِّ في هذا الموضعِ، إلى الظَّنِّ الذي هو خلافُ اليقينِ.

Katâde bu yerdeki zannın anlamını, yakînin (kesin bilginin) zıddı olan zan (tahmin/şüphe) manasına yöneltiyordu.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}: وإنما عبارةُ الرؤيا بالظَّنِّ، فيُحِقُّ اللَّهُ ما يشاءُ ويُبْطِلُ ما يشاءُ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi”: Rüya tabiri ancak zan iledir ; Allah dilediğini gerçekleştirir, dilediğini de boşa çıkarır .

وهذا الذي قاله قتادةُ؛ مِن أن عبارةَ الرؤيا ظَنٌّ، فإن ذلك كذلك مِن غيرِ الأنبياءِ، فأَمَّا الأنبياءُ فغيرُ جائزٍ منها أن تُخْبِرَ بخبرٍ عن أمرٍ أنه كائنٌ ثم لا يكونُ، أو أنه غيرُ كائنٍ ثم يكونُ، مع شهادتها على حقيقةِ ما أخْبَرَت عنه أنه كائنٌ أو [غيرُ كائنٍ]؛ لأن ذلك لو جاز عليها في أخبارِها، [لم يؤمَنْ مثلُ ذلك في كلِّ أخبارِها، وإذا لم يؤمَنْ ذلك في أخبارِها]، سَقَطَت حُجَّتُها على مَن أُرسِلت إليه، فإذ كان ذلك كذلك، كان غيرُ جائزٍ عليها أن تُخْبِرَ بخبرٍ إلا وهو حقٌّ وصِدْقٌ؛ فمعلومٌ، إذ كان الأمرُ على ما وصفتُ، أن يوسفَ لم يقطَع الشهادةَ على ما أخبَرَ الفَتَيَين اللذَين اسْتَعْبَراه أنه كائنٌ، فيقولُ لأحدِهما: {أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ}. ثم يؤكِّدُ ذلك بقولِه: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ}. عندَ قولِهما: لم نَرَ شيئًا. إلا وهو على يقينٍ أن ما أخبَرهما

Katâde'nin 'rüya tabiri bir zandır' şeklindeki bu sözü, peygamberler dışındakiler için geçerlidir. Peygamberlere gelince; onların vuku bulacağını haber verdikleri bir durumun gerçekleşmemesi yahut gerçekleşmeyeceğini haber verdikleri bir şeyin gerçekleşmesi —haber verdikleri şeyin olacağına veya [olmayacağına] dair kesin tanıklıklarına rağmen— asla caiz (mümkün) değildir. Çünkü şayet onların haberlerinde böyle bir durum caiz olsaydı, [bütün haberlerinde de benzeri bir durumun gerçekleşmeyeceğinden emin olunamazdı. Onların haberlerinde bundan emin olunmayınca da] kendilerine gönderildikleri kimselere karşı delilleri düşerdi. Durum böyle olduğuna göre, onların hak ve doğru olan dışında bir şey haber vermeleri caiz değildir. Mesele nitelendirdiğim gibi olunca bilinmektedir ki Yûsuf, kendisinden rüya tabiri isteyen o iki gence haber verdiği şeyin gerçekleşeceğine dair kesin tanıklıkta bulunup onlardan birine: {أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} “Biriniz efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir” demiş; ardından onların: 'Biz hiçbir şey görmedik' demeleri üzerine bunu pekiştirmek için: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “Hakkında fetva istemekte olduğunuz iş olup bitmiştir” buyurmuştur; ancak bu durum, her ikisine haber verdiği şeyin

بحُدُوثِه وكونِه، أنه كائنٌ لا محالةَ، لا شكَّ فيه، وليَقينِه بكونِ ذلك، قال للناجِي منهما: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. فبَيِّنٌ إذن بذلك فسادُ القولِ الذي قاله قتادةُ في معنى قولِه: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا}.

meydana geleceği ve gerçekleşeceği konusunda, bunun şüphesiz ve kesinlikle vuku bulacağına dair yakîn (kesin bilgi) üzere olmasındandır. Bunun gerçekleşeceğine olan kesin bilgisinden ötürü ikisinden kurtulacak olana: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” demiştir. Dolayısıyla Katâde'nin: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا} “İkisinden kurtulacağını zannettiği kimseye dedi ki” sözünün anlamı hakkında söylediği sözün tutarsızlığı bununla açığa çıkmaktadır.

وقولُه: {فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ}: وهذا خبرٌ مِن الله جل ثناؤُه عن غفلةٍ عَرَضَت ليوسفَ مِن قِبَل الشيطانِ، نَسِيَ لها ذكرَ ربِّه الذي لو به اسْتَغاثَ لأسْرَعَ بما هو فيه خَلاصُه، ولكنه زَلَّ بها فأطالَ مِن أَجْلِها في السجنِ حَبْسَه، وأوجَعَ لها عقوبتَه.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ} “Fakat şeytan ona efendisinin yanında anmayı unutturdu / Rabbini anmayı unutturdu” sözü; Allah celle senâuhu'nun, şeytan tarafından Yûsuf'a ârız olan bir gaflete dair verdiği bir haberdir. O gaflet sebebiyle, şayet O'ndan yardım isteseydi içinde bulunduğu durumdan kurtuluşunu çabuklaştıracak olan Rabbinin zikrini unuttu; fakat bunda bir zelle işledi de Allah bu yüzden onun zindandaki hapsini uzattı ve cezasını ağırlaştırdı.

كما حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ الضُّبَعيُّ، عن بِسْطامِ بن مسلمٍ، عن مالكِ بن دينارٍ، قال: لما قال يوسُفُ للساقي: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. قال: قيل: يا يوسُفُ، أَتَّخَذْتَ مِن دونِى وكيلًا! لأُطِيلَن حبسَك . فبكى يوسُفُ وقال: يا ربِّ أَنْسَى قلبى كثرةُ البَلْوَى، فقلتُ كلمةً، فويلٌ لإخوتى .

Nitekim bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân ed-Dubaî, Bistâm b. Müslim'den, o da Mâlik b. Dînâr'dan anlattı, dedi ki: Yûsuf sâkîye: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” dediğinde, [ona] şöyle denildi: «Ey Yûsuf! Benden başka bir vekil mi edindin? Andolsun senin hapsini uzatacağım!» . Bunun üzerine Yûsuf ağladı ve: «Ey Rabbim! Belânın çokluğu kalbime unutturdu da bir söz söyledim; vay kardeşlerimin haline!» dedi .

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عُيينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عكرمةَ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "لولا أنه - يعنى يوسُفَ - قال الكلمةَ التي قال، ما لبِث في السجنِ طولَ ما لبِث".

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da İkrime'den haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eğer o –yani Yûsuf– söylemiş olduğu o sözü söylemeseydi, zindanda kaldığı o uzun müddet boyunca kalmazdı.»

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا يونُسُ، عن الحسنِ، قال: قال نبيُّ اللهِ ﷺ: "رحِم اللهُ يوسُفَ، لولا كلمتُه ما لبِث في السجنِ طولَ ما لبِث". يعنى قولَه: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. قال: ثم يَبْكِي الحسنُ، فيقولُ: نحن إذا نزَل بنا أمرٌ فزِعْنا إلى الناسِ .

Bana Ya'kūb b. İbrâhim ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Yûnus, el-Hasan'dan anlattı, dedi ki: Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Yûsuf'a rahmet etsin; eğer onun o sözü olmasaydı, zindanda kaldığı o uzun müddet boyunca kalmazdı". [Hasan], onun: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” sözünü kastetmektedir. Dedi ki: Sonra Hasan ağlar ve: «Bize bir iş isabet ettiğinde insanlara sığınırız» derdi .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن أبي رَجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. قال: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "لولا كلمةُ يوسُفَ ما لبث في السجنِ طولَ ما لبِث".

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan Allah'ın: {وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “İkisinden kurtulacağını bildiği kimseye: 'Efendinin yanında beni an' dedi” sözü hakkında nakletti. Dedi ki: Bize bildirildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer Yûsuf'un o sözü olmasaydı, zindanda kaldığı o uzun müddet boyunca kalmazdı".

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو بنُ محمدٍ، عن إبراهيمَ بن يزيدَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "لو لم يَقُلْ - [يعنى يوسفَ] - الكلمةَ التي قال، ما لبث في السجن طولَ ما لبث ، حيثُ يَبْتَغِى الفرجَ مِن عندِ غيرِ اللَّهِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, İbrâhim b. Yezîd'den, o Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer o -[yani Yûsuf]- söylediği o sözü söylemeseydi, kurtuluşu Allah'tan başkasının yanında aradığı için zindanda kaldığı o uzun müddet boyunca kalmazdı ".

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: بَلَغنى أن النبيَّ ﷺ قال: "لو لم يَسْتَعِنْ يوسُفُ على ربِّه، ما لبِث في السجنِ طولَ ما لبِث".

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı, dedi ki: Bana ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eğer Yûsuf Rabbine karşı [başkasına] yardım talebinde bulunmasaydı, zindanda kaldığı o uzun müddet boyunca kalmazdı.»

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن [نبيَّ اللهِ] كان يقولُ: "لولا أن يوسُفَ اسْتَشْفَع على ربِّه، ما لبِث في السجنِ طولَ ما لبِث، ولكن إنما عُوقِب باسْتِشْفاعِه على ربِّه".

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize bildirildiğine göre [Allah'ın Peygamberi] şöyle derdi: "Eğer Yûsuf Rabbine karşı [başkasına] şefaatçi aramasaydı, zindanda kaldığı o uzun müddet boyunca kalmazdı; fakat o ancak Rabbine karşı şefaatçi araması sebebiyle cezalandırıldı".

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: قال له: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. قال : فلم يَذْكُره حتى رأَى الملكُ الرؤيا، وذلك أن يوسُفَ أنساه الشيطانُ ذكرَ ربِّه، وأَمَرَه بذكرِ الملكِ، وابتغاء الفرجِ مِن عندِه، فلبِث في السجنِ بضعَ سِنينَ، بقولِه: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: Ona: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” dedi. Dedi ki : Melik o rüyayı görünceye kadar onu anmadı. Bu da şeytanın Yûsuf'a Rabbinin zikrini unutturması ve ona meliki anmayı ve kurtuluşu onun yanında aramayı emretmesi/telkin etmesindendir; böylece: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” sözü sebebiyle zindanda birkaç yıl kaldı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه، غيرَ أنه قال: {فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ}؛ عقوبةً لقولِه: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti; şu kadar var ki o: {فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ} “Böylece zindanda birkaç yıl kaldı”; {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” sözüne ceza olarak, demiştir.

قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَ حديثِ محمدِ بن عمرٍو سواءً.

Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den tamamen Muhammed b. Amr'ın hadisinin aynısını anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَ حديثِ المُثَنَّى عن أبي حُذيفةَ .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den, el-Müsennâ'nın Ebû Huzeyfe'den olan hadisinin benzerini anlattı .

وكان محمدُ بنُ إسحاقَ يقولُ: إنما أَنْسَى الشيطانُ الساقيَ ذكر أمرِ يوسُفَ لملكِهم.

Muhammed b. İshâk ise şöyle derdi: Şeytan sâkîye, Yûsuf'un durumunu hükümdarlarına anmayı unutturmuştu.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: لما خرَج - يعنى الذي ظنَّ أنه ناجٍ منهما - رُدَّ على ما كان عليه، ورضِى عنه صاحبُه، فأنْساه الشيطانُ ذكْرَ ذلك للملكِ، الذي أمَرَه يوسُفُ أن يَذْكُرَه، فلبِث يوسُفُ بعدَ ذلك في السجنِ بضعَ سنينَ، يقولُ جلَّ ثناؤُه: فلبِث يوسُفُ في السجنِ؛ لقِيلِه للناجي مِن صاحبَيِ السجنِ مِن القيلِ: اذْكُرْنى عندَ سيدِك - بضع سنينَ؛ عقوبةً مِن الله له بذلك.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: O -yani ikisinden kurtulacağını bildiği kimse - [zindandan] çıkınca eski görevine iade edildi ve efendisi ondan razı oldu; şeytan da Yûsuf'un anmasını istediği o şeyi melike anmayı ona unutturdu ve Yûsuf bundan sonra zindanda birkaç yıl kaldı. Allah celle senâuhu şöyle buyurmaktadır: Yûsuf, zindan arkadaşlarından kurtulan kimseye: «Beni efendinin yanında an» sözünü söylemesi sebebiyle , buna karşılık Allah'tan bir ceza olarak zindanda birkaç yıl kaldı.

واخْتَلَف أهلُ التأويلِ في قدرِ البضْعِ الذي لبِث يوسُفُ في السجنِ؛ فقال بعضُهم: هو سبعُ سِنينَ.

Tevil ehli, Yûsuf'un zindanda kaldığı «bıd'» (birkaç) miktarında ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazıları: «O, yedi yıldır» demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بن بشارٍ، قال: ثنا محمدٌ أبو عَثْمةَ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: لبِث يوسُفُ في السجنِ سبعَ سنينَ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed Ebû Asme anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti, dedi ki: Yûsuf zindanda yedi yıl kaldı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ}. قال: سبعَ سنينَ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen: {فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ} “Böylece zindanda birkaç yıl kaldı” sözü hakkında: Yedi yıl, dediğini bildirdi.

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا عِمْرانُ أبو الهُذَيْلِ الصَّنْعانيُّ، قال: سمِعْتُ وهْبًا يقولُ: أصاب أيوبَ البلاءُ سبعَ سنين، وتُرِك يوسفُ في السجنِ سبعَ سنينَ، وعُذِّب بختُنصرَ يَجولُ في السِّباعِ سبعَ

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İmrân Ebü'l-Hüzeyl es-San'ânî haber verdi, dedi ki: Vehb'in şöyle dediğini işittim: Eyyûb'a yedi yıl musibet isabet etti, Yûsuf zindanda yedi yıl bırakıldı ve Buhtunnasr yedi [yıl] yırtıcı hayvanlar arasında dolaşarak

سنينَ .

yıl azap gördü .

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال زعَموا أنها - يعنى البضعَ - سبعُ سِنينَ، كما لبِث يوسُفُ.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Onun -yani bıd'ın- Yûsuf'un kaldığı gibi yedi yıl olduğunu ileri sürdüler.

وقال آخرون: البضعُ ما بين الثلاثِ إلى التسعِ.

Başkaları ise: «Bıd', üç ile dokuz arasıdır» dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا سليمانُ، قال: ثنا أبو هلالٍ، قال: سمِعْتُ أبا قتادةَ يقولُ: البضعُ ما بينَ الثلاثِ إلى التسعِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Süleymân anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hilâl anlattı, dedi ki: Ebû Katâde'nin: «Bıd', üç ile dokuz arasıdır» dediğini işittim .

حدَّثنا وكيعٌ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن إسرائيلَ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {بِضْعَ سِنِينَ}. قال: ما بينَ الثلاثِ إلى التسعِ .

Bize Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, İsrâîl'den, o Mansûr'dan, o da Mücâhid'den naklen: {بِضْعَ سِنِينَ} “birkaç yıl” sözü hakkında: Üç ile dokuz arasıdır, dediğini bildirdi .

وقال آخرون: بل هو ما دونَ العشرِ.

Başkaları ise: «Aksine o, onun altındaki miktardır» dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قال ابن عباسٍ: {بِضْعَ سِنِينَ}: دونَ العشرةِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: İbn Abbâs [şöyle] dedi: {بِضْعَ سِنِينَ} “birkaç yıl” [ifadesi], onun (on sayısının) altıdır.

وزعم الفَرَّاءُ أن البضعَ لا يُذْكَرُ إلا مع عشرٍ ، ومع العشرين إلى التسعين، وهو نَيِّفٌ ما بين الثلاثةِ إلى التسعةِ، وقال: كذلك رأيْتُ العربَ تَفْعَلُ، ولا يَقولون: بضعٌ ومائةٌ، ولا بضعٌ وألفٌ، وإذا كانت للذُّكْرانِ قيل: بِضعٌ.

el-Ferrâ ise bıd'ın ancak on ile ve yirmiden doksana kadar olan sayılarla birlikte zikredileceğini, bunun da üç ile dokuz arasındaki küsurat olduğunu ileri sürmüş ve şöyle demiştir: «Arapların böyle yaptığını gördüm; 'bıd'un ve mie' (yüz küsur) veya 'bıd'un ve elf' (bin küsur) demezler. Müzekkerler (eril kelimeler) için olduğunda 'bıd'' [müennes ekli] denir».

والصوابُ في البضعِ: مِن الثلاثِ [إلى التسعِ] ، إلى العشرِ، ولا يَكونُ دونَ الثلاثِ، وكذلك ما زاد على العَقْدِ إلى المائةِ، وما زاد على المائةِ فلا يكونُ فيه بضعٌ.

Bıd' kelimesinde doğru olan: Üçten [dokuza] ve ona kadar olandır; üçten az olmaz. Aynı şekilde [onluk] basamakların üzerindeki yüz sayısına kadar olan fazlalıklar da böyledir; yüzün üzerinde olan fazlalıklarda ise bıd' kullanılmaz.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣)} “Kral dedi ki: 'Ben yedi semiz inek görüyorum, onları yedi zayıf inek yiyor; yedi yeşil başak ve bir o kadar da kurumuş başak görüyorum. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız bu rüyam hakkında bana fetva verin / açıklama yapın'” sözünün tevili hakkında.

يعنى جلَّ ذكرُه بقولِه: وقال ملكُ مصرَ: إنى أَرَى في المنامِ {سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ} مِن البقرِ {عِجَافٌ}. وقال: إنى أَرَى. ولم يَذْكُرْ أنه رأَى في منامِه ولا في غيرِه؛ لتعارُفِ العرب بينَها في كلامِها إذا قال القائلُ منهم: أرَى أنى [أَفْعَلُ كذا وكذا. أنه خبرٌ عن رؤيتِه ذلك في منامِه، وإن لم يَذْكُرِ النومَ ، وأَخْرَج الخبرَ جلَّ ثناؤُه] على ما قد جرَى به استعمالُ العربِ ذلك بينَهم.

Allah celle zikruhû bu sözüyle şunu kastetmektedir: Mısır Meliki: «Ben rüyada {سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ} “yedi semiz inek görüyorum, onları yedi” {عِجَافٌ} “zayıf” [inek] “yiyor”» dedi. O «görüyorum» demiş; rüyasında veya başka bir şekilde gördüğünü açıkça zikretmemiştir. Zira Arapların kendi aralarındaki konuşmalarında bir kimse: «Görüyorum ki ben [şöyle şöyle yapıyorum» dediğinde, uykuyu zikretmese bile bunun rüyasında gördüğüne dair bir haber olduğu bilinir. Allah celle senâuhu da bu haberi] Arapların kendi aralarında bu kullanımı sürdürdükleri şekil üzere nakletmiştir.

{وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ}. يقولُ: وأرى سبعَ سُنبلاتٍ خُضْرٍ في منامي، {وَأُخَرَ}. يقولُ: وسبعًا أُخَرَ مِن السنبلِ {يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ}. يقولُ: يا أيُّها الأشرافُ مِن رجالى وأصحابي، {أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ} فاعْبُروها {إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا} عَبَرَةً.

{وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ} “ve yedi yeşil başak”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Rüyâmda yedi yeşil başak [görüyorum], {وَأُخَرَ} “ve diğer bir kısmını da”. Şöyle demektedir: Ve başaklardan diğer yedisini de {يَابِسَاتٍ يَاأَيُّهَا الْمَلأُ} “kurumuş [görüyorum]. Ey ileri gelenler!”. Şöyle demektedir: Ey adamlarımın ve yanımdakilerin ileri gelenleri! {أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ} “Rüyamı bana yorumlayın”, yani onu tabir edin, {إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا} “eğer siz rüyayı” tabir eden kimseler iseniz.

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السديِّ، قال: إن الله أَرَى الملكَ في منامِه رُؤْيَا هالَتْه، فرأى سبع بقراتٍ سِمانٍ يَأْكُلُهن سبعٌ عِجافٌ، وسبعَ سُنْبُلاتٍ خُضْرٍ، وأُخَرَ يابساتٍ، فجمَع السَّحَرةَ والكَهَنةَ والحُزاةَ والقَافةَ ، فقصَّها عليهم، فـ {قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Allah melike rüyasında kendisini dehşete düşüren bir rüya gösterdi. O; yedi semiz ineği yedi zayıf ineğin yediğini, ayrıca yedi yeşil başak ile diğer kurumuş başakları gördü. Bunun üzerine büyücüleri, kâhinleri, müneccimleri/falcılara ve iz sürücüleri topladı da rüyayı onlara anlattı. Onlar da: {قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} “'Bunlar karmakarışık düşlerdir; biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz' dediler” .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثم إن الملكَ الرَّيَّان بنَ الوليدِ، رأَى رُؤْياه التي رأَى ، فهالَتْه، وعرَف أنها رُؤْيا واقعةٌ، ولم يَدْرِ ما تأويلُها، فقال للمَلأِ حولَه مِن أهلِ مملكتِه: {إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ}، إلى قولِه: {بِعَالِمِينَ}.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Sonra Melik Reyyân b. el-Velîd gördüğü o rüyayı gördü ; bu onu dehşete düşürdü ve bunun gerçekleşecek bir rüya olduğunu anladı ancak tabirini bilemedi. Bunun üzerine krallığının halkından etrafındaki ileri gelenlere: {إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ} “Ben yedi semiz inek görüyorum, onları yedi zayıf inek yiyor” sözünden {بِعَالِمِينَ} “[tabirini] bilenler [değiliz]” sözüne kadar olan ayetleri söyledi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ (٤٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ (٤٤)} “Dediler ki: 'Bunlar karmakarışık düşlerdir; biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz'” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال المَلأُ الذين سأَلهم ملكُ مصرَ عن تعبيرِ رُؤْياه: رُؤْياك

Allah Teâlâ -zikri yücedir- buyuruyor ki: Mısır melikinin rüyasını tabir etmelerini istediği ileri gelenler şöyle dediler: Senin bu rüyan

هذه {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}. يَعْنُون أَنها أَخْلاطُ رُؤْيا كاذبةٍ، لا حقيقة لها.

{أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir”. Yani bunun aslı esası olmayan, asılsız rüya karışımları olduğunu kastederler.

وهي جمعُ ضِغْثٍ، والضِّغْتُ أصلُه الحُزْمةُ مِن الحَشيشِ، تُشَبَّهُ بها الأحلامُ المختلطةُ، التي لا تأويل لها، والأحلامُ جمعُ حُلْمٍ، وهو ما لم يَصْدُقُ مِن الرُّؤْيا. ومِن الأضغاثِ قولُ ابن مقبلٍ :

Bu, dığs (ضِغْث) kelimesinin çoğuludur; dığsın aslı ise ot demetidir. Tabiri olmayan karmakarışık düşler buna benzetilir. Ahlâm ise hulm (حُلْم) kelimesinin çoğulu olup doğru çıkmayan rüyalardır. Edgâs (demetler) kelimesinin kullanımına İbn Mukbil'in şu beyti örnektir :

خَوْدٌ كأَنَّ فِراشَها وُضِعَت به … أضغاثُ رَيْحَانٍ غَداةَ شَمالِ

«Genç ve güzel bir kadındır ; sanki yatağına, kuzey rüzgârı esen bir sabah vakti reyhan demetleri konmuştur .»

ومنه قولُ الآخرِ :

Bir başkasının şu sözü de bu kabildendir :

يَحْمِي ذِمارَ جَنِينٍ قلَّ مانعُه … طاوٍ كضِغْثِ الخَلَا في البطنِ مُكْتَمِنِ

«Koruyucusu az olan bir ceninin hakkını korur ; karında gizlenmiş, yaş ot demeti gibi bükülüp kıvrılmıştır.»

وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}. يقولُ: مُشْتَبِهةٌ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] birbirine karışmış [belirsiz düşlerdir].

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}: كاذبةٌ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan onun: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Asılsız, yalan [düşlerdir] .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: لما قصَّ الملكُ رُؤْياه التي رأَى على أصحابِه، قالوا: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}. أي: فعلُ الأحْلامِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Melik gördüğü rüyayı adamlarına anlattığında onlar: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir” dediler. Yani: Düşlerin karışmasıdır.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}. قال: أخلاطُ أحلامٍ، {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir” hakkında şöyle dedi: Karmakarışık düşlerdir, {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} “biz böyle düşlerin tabirini bilenler değiliz” .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أبي مَرْزُوقٍ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ، قال : {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}: كاذبةٌ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Ebû Merzûk'tan, o Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan anlattı, dedi ki : {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir”; asılsız, yalandır.

قال: ثنى المُحارِبيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكٍ: {قَالُوا أَضْغَاثُ}. قال: كذبٌ.

Dedi ki: Bana el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan anlattı: {قَالُوا أَضْغَاثُ} “[Karmakarışık] dediler”. Dedi ki: Yalandır.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}: هي الأحلامُ الكاذبةُ .

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı Allah'ın: {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir” sözü hakkında şöyle derken işittim: Bunlar asılsız, yalan düşlerdir .

وقولُه: {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ}. يقولُ: وما نحن بما تَئُولُ إليه

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} “Biz böyle karmakarışık düşlerin yorumunu bilenler değiliz” buyruğuna gelince; [Ebû Ca‘fer] şöyle der: [Yani] biz, ... varacağı akıbete

الأحلامُ الكاذبةُ بعالِمين. والباءُ الأولى التي في التأويلِ مِن صلةِ العالمين، والتي في العالمين الباءُ التي تَدْخُلُ في الخبرِ مع ما التي بمعنى الجَحْدِ. ورُفعَ {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ}؛ لأن معنى الكلامِ: ليس هذه الرؤيا بشيءٍ، إنما هي أضْغَاتُ أحلامٍ.

asılsız düşlerin varacağı akıbete vakıf değiliz, demektir. [Arapça ibarede] et-te'vîl (التأويل) kelimesindeki ilk bâ (ب) harfi el-âlimîn (العالمين) kelimesinin sılasıdır (tümlecidir); el-âlimîn (العالمين) kelimesindeki bâ (ب) harfi ise olumsuzluk anlamı taşıyan mâ (ما) edatının haberine dahil olan harf-i cerdir. {أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “karmakarışık düşlerdir” ifadesinin merfû (ötreli) okunması ise kelamın anlamının: 'Bu rüya bir şey değildir, o ancak karmakarışık düşlerdir' şeklinde olmasındandır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)} “O ikisinden kurtulmuş olan ve nice zaman sonra hatırlayan kimse dedi ki: 'Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.' (Yusuf'un yanına varınca): 'Ey Yusuf, ey dosdoğru kişi! Bize yedi semiz ineği yiyen yedi zayıf inek ile yedi yeşil başak ve bir o kadar da kuru başak hakkında fetva ver (yorum yap); umarım ki insanlara dönerim de onlar da bilirler'” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الذي نجا مِن القتلِ من صاحبَيِ السجنِ، اللذين اسْتَعْبَرا يوسُفَ الرؤيا، {وَادَّكَرَ} . يقولُ: وتذَكَّر ما كان نسِى مِن أمرِ يوسُفَ وذِكْرِ حاجتِه للملكِ، التي كان سأَله عندَ تعبيره رُؤْياه أن يَذْكُرَها له بقولِه: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ}. {بَعْدَ أُمَّةٍ}: يعنى بعدَ حينٍ.

Allah Teâlâ zikruhû buyurur ki: Yusuf'tan rüyalarının tabirini isteyen iki zindan arkadaşından öldürülmekten kurtulmuş olanı dedi [ve]: {وَادَّكَرَ} “ve hatırladı”. Yani: Yusuf'un durumundan unuttuğu şeyi ve rüyasını tabir ettiği sırada {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “Efendinin yanında beni an” sözüyle Melike iletmesini istediği ihtiyacını andı. {بَعْدَ أُمَّةٍ} “nice zaman sonra”: Yani bir müddet sonra.