كالذي حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}. قال: بعدَ حِينٍ .
Nitekim bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı” hakkında: Bir müddet sonra, dedi .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî‘ anlattı; [yine] bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, ...'den anlattı:
سفيانَ، عن عاصمٍ، عن أبى رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه .
Süfyân'dan, o Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den , o da İbn Abbâs'tan aynısını nakletti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا الثوريُّ، عن عاصمٍ، عن أبى رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den , o da İbn Abbâs'tan aynısını haber verdi.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو بكرِ بنُ عياشٍ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}: بعد حِينٍ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı : {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”; bir müddet sonra.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: أخْبَرنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، قال: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}. قال: بعدَ حِينٍ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o da Ebû Rezîn'den haber verdi, dedi ki: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”. Bir müddet sonra, dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن عاصمٍ، عن أبي رَزِينٍ، عن ابن عباسٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Âsım'dan, o Ebû Rezîn'den, o da İbn Abbâs'tan aynısını anlattı .
قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}. يقولُ: بعدَ حِينٍ.
Dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan onun: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bir müddet sonra demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}. قال: ذكَر بعدَ حينٍ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] anlattı: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”. Dedi ki: Bir müddet sonra hatırladı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}: بعدَ حينٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan anlattı: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”; bir müddet sonra .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ مثلَه .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan aynısını anlattı .
[حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عفانُ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدُ بنُ أبي عَروبةَ، عن قتادةَ، عن الحسنِ مثلَه] .
[Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey' anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Ebî Arûbe, Katâde'den, o da el-Hasan'dan aynısını anlattı] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}: بعدَ حينٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”; bir müddet sonra .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن كثيرٍ: {بَعْدَ أُمَّةٍ}: بعدَ حينٍ. قال ابن جريجٍ: وقال ابن عباسٍ: {بَعْدَ أُمَّةٍ} قال: بعدَ سِنينَ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Kesîr şöyle dedi: {بَعْدَ أُمَّةٍ} “nice zaman sonra”; bir müddet sonra. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da: {بَعْدَ أُمَّةٍ} “nice zaman sonra” hakkında: Yıllar sonra, dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السديِّ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}. قال: بعدَ حينٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den anlattı: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”. Bir müddet sonra, dedi .
[حدَّثني المُثَنَّى، قال: حدَّثنا الحِمَّانيُّ، قال: حدَّثنا شريكٌ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}. قال: بعدَ حينٍ].
[Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Simâk'tan, o da İkrime'den anlattı: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”. Dedi ki: Bir müddet sonra].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}: أي: بعدَ حِقْبةٍ مِن الدهرِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Simâk'tan, o da İkrime'den anlattı: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı”: Yani zamandan bir çağ (uzun bir süre) sonra.
وهذا التأويلُ على قراءةِ مَن قرَأ: {بَعْدَ أُمَّةٍ} بضمِّ الألفِ، وتشديدِ الميمِ، وهى قراءةُ القرأةِ في أمصارِ الإسلامِ.
Bu tevil, elifin zammesi ve mîmin şeddesiyle {بَعْدَ أُمَّةٍ} şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göredir; ki bu da İslam beldelerindeki kıraat âlimlerinin kıraatidir.
وقد رُوِى عن جماعةٍ مِن المتقدِّمين أنهم قرَءوا ذلك: (بَعدَ أَمَهٍ) بفتح الألفِ، وتخفيفِ الميمِ وفتحِها، بمعنى: بعدَ نسيانٍ . وذكَر بعضُهم أن العربَ تقولُ مِن ذلك: أمِه الرجلُ يأْمَهُ أَمَهًا، إذا نسِى. وكذلك تأوَّله مَن قرَأ ذلك كذلك.
Önceki âlimlerden bir topluluktan ise bunu, unutmadan sonra anlamında, elifin fethası ve mîmin hafif (şeddesiz) ve fethalı okunuşuyla (بَعدَ أَمَهٍ) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir . Bazıları Arapların bu kökten olmak üzere unuttuğu zaman: Kişi unuttu (أمِه الرجلُ يأْمَهُ أَمَهًا) dediklerini zikretmiştir. Bu lafzı bu şekilde okuyan kimse de onu böyle tevil etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri :
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عفَّانُ، قال: ثنا همامٌ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ أنه كان يَقْرَؤها : (بعدَ أمهٍ)، ويُفَسِّرُها: بعدَ نسيانٍ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Hemmâm, Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o bunu : (بعدَ أمهٍ) şeklinde okur ve bunu: Unutmadan sonra diye tefsir ederdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا بَهْزُ بنُ أَسَدٍ، عن همامٍ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ أنه قرَأ: (بَعْدَ أَمَهٍ). يقولُ: بعد نِسيانٍ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Behz b. Esed, Hemmâm'dan, o Katâde'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet etti: O, (بَعْدَ أَمَهٍ) şeklinde okumuştur. Şöyle demektedir: Unutmadan sonra.
حدَّثني أبو غَسَّانَ مالكُ بنُ الخليلِ اليَحْمَدِيُّ، قال: ثنا ابن أبي عَدِيٍّ، عن أبي هارونَ الغنَويِّ، عن عكرمةَ أنه قرَأ: (بعدَ أمهٍ ). والأَمَهُ النِّسيانُ .
Bana Ebû Gassân Mâlik b. el-Halîl el-Yahmedî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Ebû Hârûn el-Ganevî'den, o da İkrime'den anlattı; o: (بعدَ أمهٍ ) şeklinde okumuştur. el-Emeh (الأَمَهُ) ise unutmak demektir.
حدَّثني يعقوبُ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنا أبو هارونَ الغَنَويُّ، عن عكرمةَ مثلَه.
Bana Ya'kūb ve İbn Vekî' anlattılar, dediler ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hârûn el-Ganevî, İkrime'den aynısını anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، قال: قال هارونُ، وثنى أبو هارونَ الغَنَويُّ، عن عكرمةَ: (بعدَ أمهٍ (٢)): [بعدَ نسيانٍ] .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Hârûn söyledi; ve bana Ebû Hârûn el-Ganevî, İkrime'den anlattı: (بعدَ أمهٍ (٢)); [unutmadan sonra] .
[قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ: (وادَّكَر بعدَ أَمَهٍ): بعدَ نسيانٍ] .
[Dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o Katâde'den, o da İkrime'den anlattı: (وادَّكَر بعدَ أَمَهٍ); unutmadan sonra] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن ابن عباسٍ: أي: بعدَ نسيانٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı: Yani: Unutmadan sonra .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا [محمدُ بنُ] ثورٍ، عن معمرٍ، عن
Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize [Muhammed b.] Sevr, Ma'mer'den, o da
قتادةَ: (وادَّكَر بعدَ أَمَهٍ ). قال: مِن بعدِ نسيانِه .
Katâde'den anlattı: (وادَّكَر بعدَ أَمَهٍ ). Dedi ki: Unutmasından sonra .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو النعمانِ عارمٌ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن عبدِ الكريمِ أبى أميةَ المُعَلِّمِ، عن مجاهدٍ أنه قرَأ: (وادَّكَر بعدَ أَمَهٍ (١)) .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebü'n-Nu'mân Ârim anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Abdülkerîm Ebû Ümeyye el-Muallim'den , o da Mücâhid'den anlattı; o: (وادَّكَر بعدَ أَمَهٍ (١)) şeklinde okumuştur .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أبي مرزوقٍ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: (وادَّكَر بعدَ أمَهٍ (١)). قال: بعدَ نسيانٍ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Ebû Merzûk'tan, o Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan anlattı: (وادَّكَر بعدَ أمَهٍ (١)). Dedi ki: Unutmadan sonra .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (وادَّكَر بعد أَمَهٍ (١)). يقولُ: بعدَ نسيانٍ.
Bana Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı: (وادَّكَر بعد أَمَهٍ (١)) sözü hakkında şöyle derken işittim: Unutmadan sonra, demektir.
وقد ذُكِر فيها قراءةٌ ثالثةٌ، وهى ما حدَّثني به المُثَنَّى، قال: أخْبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ الزبيرِ، عن سفيانَ، عن حميدٍ، قال: قرَأ مجاهدٌ: (وادَّكَر بعدَ أَمْهٍ (١)) مجزومةَ الميمِ مخففةً .
Bu konuda üçüncü bir kıraat daha zikredilmiştir ki o da el-Müsennâ'nın bana anlattığı şu rivayettir; dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, Süfyân'dan, o da Humeyd'den anlattı, dedi ki: Mücâhid, mîmin cezm'i ve şeddesiz oluşuyla (وادَّكَر بعدَ أَمْهٍ (١)) şeklinde okumuştur .
وكأن قارئَ ذلك كذلك أراد به المصدرَ، مِن قولِهم: أمِه يَأْمَهُ أمْهًا، وتأويلُ هذه القراءةِ نظيرُ تأويلِ من فتَح الألفَ والميمَ.
Bunu bu şekilde okuyan kimse, Arapların; emehe ye'mehu emhen (أَمِهَ يَأْمَهُ أَمْهًا) sözünden [türeyen] masdarı kastetmiş gibidir. Bu kıraatin tevili de elif ve mîm harflerini fetha ile okuyan kimsenin tevilinin benzeridir.
وقولُه: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ}. يقولُ: أنا أُخْبِرُكم بتأويلِه، {فَأَرْسِلُونِ}. يقولُ: فأطْلِقونى أَمْضِى لآتِيَكم بتأويلِه مِن عندِ العالمِ به.
Allah'ın: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ} “Ben size onun tabirini haber veririm” sözü; ben size onun tabirini bildiririm, {فَأَرْسِلُونِ} “hemen beni gönderin” sözü ise; beni salıverin gideyim de onu bilen zatın yanından size tabirini getireyim, demektir.
وفى الكلامِ محذوفٌ قد تُرِك ذكرُه استغناءً بما ظهَر عما تُرِك، وذلك: فأرْسَلوه فأتَى يوسُفَ، فقال له: يا يوسُفُ يا أيُّها الصدِّيقُ.
Sözde, açıkta olan şeyin zikredilmeyenden müstağni kılması sebebiyle zikri terk edilmiş hazfedilmiş bir kısım vardır; o da şudur: Onu gönderdiler, o da Yusuf'a gelip ona: 'Ey Yusuf, ey dosdoğru kişi!' dedi.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قال الملكُ للملأِ حولَه: {إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ} الآية. وقالوا له ما قالوا ، سمِع نبو مِن ذلك ما سمِع، ومسألتَه عن تأويلِها، ذكَر يوسُفَ، وما كان عبَر له ولصاحبِه، وما جاء مِن ذلك على ما قال مِن قولِه، قال: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ}. يقولُ اللهُ تعالى: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ}: أي: حِقْبةٍ مِن الدهرِ، فأتاه فقال: يا يوسُفُ، إن الملكَ قد رأَى كذا وكذا. فقصَّ عليه الرؤيا، فقال فيها يوسُفُ ما ذكَر اللهُ تعالى لنا في الكتابِ، فجاءهم مثلَ فَلَقِ الصبحِ تأويلُها، فخرَج نبو مِن عندِ يوسُفَ، بما أفْتاهم به مِن تأويلِ رُؤْيا الملكِ ، وأخْبَره بما قال.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Melik etrafındaki ileri gelenlere: {إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ} “Ben yedi semiz inek görüyorum” ayetini söyledi. Onlar da ona diyeceklerini deyince , Nebû bundan işiteceğini işitti ve onun tabiri hakkındaki sorusunu duydu; Yusuf'u, kendisine ve arkadaşına yaptığı tabiri ve onun dediği söz üzere gerçekleşen şeyleri hatırladı da: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ} “Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin” dedi. Allah Teâlâ: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “ve nice zaman sonra hatırladı” yani bir çağ (uzun bir süre) sonra buyurmaktadır. Bunun üzerine [Nebû] onun yanına gelip dedi ki: 'Ey Yusuf! Melik şöyle şöyle gördü.' Rüyayı ona anlattı; Yusuf da bu konuda Allah Teâlâ'nın bize Kitap'ta zikrettiği açıklamayı yaptı. Rüyasının tevili onlara sabah aydınlığı gibi apaçık geldi. Böylece Nebû , Melikin rüyasının tabirine dair onların sorduğu fetvayla Yusuf'un yanından çıktı ve [Melike] onun söylediklerini haber verdi.
وقيل: إن الذي نجا منهما إنما قال: أرْسِلونى؛ لأن السجنَ لم يَكُنْ في المدينةِ.
Şöyle de denilmiştir: O ikisinden kurtulan kimse 'beni gönderin' demiştir; çünkü zindan şehrin içinde değildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السدِّيِّ: {وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ}،
İbn Vekî‘ bize rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, [o da] es-Süddî'den [nakletti]: {وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ} “O ikisinden kurtulmuş olan ve bir zaman sonra [Yusuf'u] hatırlayan kişi dedi ki: 'Ben size onun yorumunu haber veririm, hemen beni [zindana] gönderin.'”,
قال : قال ابن عباسٍ: لم يَكُنِ السجنُ في المدينةِ، فانْطَلَق الساقى إلى يوسُفَ، فقال: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ}. الآياتِ .
Dedi ki : İbn Abbâs şöyle demiştir: Zindan şehrin içinde değildi; bunun üzerine sâkî Yusuf'a gidip: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ} “Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver...” ayetlerini [okudu].
قولُه: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ}، فإن معناه: أفْتِنا في سبعٍ بقراتٍ سِمانٍ رُئِين في المنامِ، يأْكُلُهن سبعٌ منها عَجافٌ، وفى سبعِ سُنْبِلاتٍ خُضْرٍ رُئِين أيضًا، وسبعٍ أُخَر منهن يابساتٍ.
Allah'ın: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ} “Bize rüyada görülen, yedi zayıf ineğin yediği yedi semiz inek ve yedi yeşil başak ile diğer yedi kuru başak hakkında fetva ver” sözünün anlamı şudur: Rüyada görülen, yedi zayıf ineğin kendilerini yediği yedi semiz inek ile yine [rüyada] görülen yedi yeşil başak ve bunlardan diğer yedi kuru başak hakkında bize fetva ver.
فأما السَّمانُ مِن البقرِ، فإنها السِّنونُ المُخْصِبةُ.
Semiz ineklere gelince, onlar bolluk ve bereket dolu yıllardır.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ}. قال: أما السَّمانُ فسِنونَ منها مُخْصِبةٌ. وأما السبعُ العِجافُ فسِنون مُجْدِبةٌ، لا تنبتُ شيئًا .
Nitekim bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ} “Yedi zayıf ineğin yediği yedi semiz inek hakkında bize fetva ver” ayeti hakkında nakletti; dedi ki: Semiz olanlar, onlardan bolluk dolu yıllardır. Yedi zayıf [inek] ise hiçbir şey bitirmeyen kurak yıllardır .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ}: فالسِّمانُ المخَاصِيبُ ، والبقراتُ العِجافُ هي السِّنون المُحولُ الجُدُوبُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ} “Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver” [ayeti hakkında demiştir ki]: Semiz olanlar bereketli yıllardır , zayıf inekler ise kıtlık ve kuraklık yıllarıdır .
قولُه: {وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ}. أما الخضرُ فهن السِّنون
{وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ} “ve yedi yeşil başak ile diğer kuru [başaklar]” sözü[ne gelince]: Yeşil olanlar ise...
المَخَاصِيبُ ، وأما اليابساتُ فهن الجُدُوبُ المُحُولُ.
bereketli yıllardır ; kuru olanlar ise kıtlık ve kuraklık yıllarıdır.
والعِجافُ جمعُ عَجِفٍ ، وهى المَهازِيلُ.
İcâf (عِجَاف), acif (عَجِف) kelimesinin çoğuludur; bunlar zayıf ve cılız olanlardır.
وقولُه: {لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ}. يقولُ: كى أَرْجِعَ إلى الناسِ فأُخْبِرَهم، {لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ليَعْلَموا تأويلَ ما سألْتُك عنه مِن الرؤيا.
Allah'ın: {لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ} “Umarım ki insanlara dönerim de onlar da bilirler” sözü; insanlara döneyim de onlara haber vereyim, {لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ} “onlar da bilsinler” sözü ise; sana sorduğum rüyanın tabirini bilsinler diye, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧)} “[Yusuf] dedi ki: 'Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz; biçtiğinizi, yiyeceğiniz az bir miktar dışında başağında bırakın.'” sözünün tevili hakkında.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال يوسُفُ لسائلِه عن رُؤْيا الملكِ: {تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا}. يقولُ: تَزْرَعون هذه السبعَ السنينَ كما كنتم تَزْرَعون سائرَ السنينَ قبلَها، على عادتِكم فيما مضَى.
Allah Teâlâ zikri yüce olan buyuruyor ki: Yusuf, Melikin rüyasını kendisine soran kimseye şöyle dedi: {تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا} “Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz”. Yani: Bu yedi yıl boyunca, bundan önceki diğer yıllarda ektiğiniz gibi, geçmişteki âdetiniz üzere ekersiniz.
والدأْبُ العادةُ، ومِن ذلك قولُ امرئِ القيسِ :
De'b (دَأْب), âdet demektir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir :
كدأْبِك مِن أُمِّ الحُوَيْرِثِ قبلَها … وجارتِها أمِّ الرَّبابِ بمأْسَلِ
Daha önce Ümmü'l-Huveyris'ten ve Me'sel'deki komşusu Ümmü'r-Rebâb'dan yana âdetin olduğu gibi...
يعني: كعادتك منها.
Yani: Ondan yana olan âdetin gibi.
وقولُه: {فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ}. وهذه
Ve O'nun: {فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ} “Hasat ettiğiniz şeyleri -yiyeceğiniz az bir miktar hariç- başağında bırakın.” buyruğu [hakkında]: Bu ise
مَشورةٌ أشار بها نبيُّ اللهِ ﷺ على القومِ، ورأْىٌ رآه لهم صلاحًا؛ يأمُرهم باسْتِبْقاء طعامِهم.
Allah'ın Peygamberi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) o topluluğa verdiği bir tavsiye ve onlar için uygun gördüğü bir tedbirdir; onlara yiyeceklerini saklayıp korumalarını emretmektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال لهم نبيُّ اللهِ يوسُفُ : {تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا} الآية: فإنما أراد نبيُّ اللهِ ﷺ البقاءَ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Allah'ın Peygamberi Yusuf onlara: {تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا} “Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz...” ayetini [söylediğinde]: Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece [yiyeceğin bozulmadan] kalmasını kastetmiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨)} “Sonra bunun ardından, saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiklerinizi yiyip tüketecek yedi zorlu [yıl] gelecektir.” sözünün tevili hakkında.
يقولُ: ثم يَجِئُ مِن بعدِ السِّنينَ السبعِ التي تَزْرَعون فيها دأَبًا سِنون {سَبْعٌ شِدَادٌ}. يقولُ: جُدوبٌ قَحْطةٌ، {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ}. يقولُ: يُؤْكَلُ فيهن ما قدَّمتم في إعدادِ ما أعْدَدْتم لهن في السنين السبعةِ الخَصْبةِ، مِن الطعامِ والأقواتِ.
Buyuruyor ki: Sonra âdetiniz üzere ekin ekeceğiniz o yedi yılın ardından {سَبْعٌ شِدَادٌ} “yedi zorlu [yıl]” gelecektir; yani kıtlık ve kuraklık [yılları], {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ} “onlar için önceden biriktirdiklerinizi yiyip tüketecektir”; yani o yedi bolluk yılında onlar için hazırladığınız yiyecek ve azıklar o yıllarda yenilip tüketilecektir.
وقال جلَّ ثناؤُه: {يَأْكُلْنَ}. فوصَف السنين بأنهن يَأْكُلْن، وإنما المعنى أن أهلَ تلك الناحية يَأْكُلون فيهن، كما قيل:
Celle senâuhu: {يَأْكُلْنَ} “yiyip tüketirler” buyurmuştur. Böylece yılları yemekle/tüketmekle nitelemiştir; oysa asıl anlam, o bölgenin halkının bu [yıllar]da yiyeceğidir. Nitekim şöyle denilmiştir:
نَهارُك يا مَغرُورُ سَهْوٌ وغَفْلَةٌ … وليلُك نومٌ والرَّدَى لك لازِمُ
Gündüzün ey aldanmış kişi, unutkanlık ve gaflettir; gecen ise uykudur ve helak peşindedir.
فوصَف النهارَ بالسهوِ والغَفْلةِ، والليلَ بالنومِ، وإنما يُسْهَى في هذا ويُغْفَلُ فيه ، ويُنامُ في هذا؛ لمعرفةِ المخاطَبِين بمعناه والمرادِ منه.
Burada gündüzü unutkanlık ve gafletle, geceyi de uykuyla nitelemiştir; oysa muhataplar bunun anlamını ve murat edileni bildikleri için sadece bunda yanılınıp gaflete düşülür ve bunda uyunur.
{إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ}. يقولُ: إلا يَسيرًا مما تُحْرِزونه .
{إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar hariç”. Yani: Koruma altına alacağınız az bir şey müstesna, demektir.
والإحصانُ التَّصْييرُ في الحصنِ، وإنما المرادُ منه الإحْرازُ.
İhsân (إحصان), kaleye koymak demektir; ancak bundan murat edilen koruma altına almaktır (ihrâzdır).
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ}. يقولُ: يَأْكُلْن ما كنتم اتَّخَذْتم فيهن مِن القُوتِ {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den Allah'ın: {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ} “onlar için önceden biriktirdiklerinizi yiyip tüketecekler” sözü hakkında nakletti; dedi ki: O yıllar için edindiğiniz azıkları yerler, {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar hariç”.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ}، وهن الجُدوبُ المُحُولُ، {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ} “Sonra bunun ardından yedi zorlu [yıl] gelecektir” -ki onlar kıtlık ve kuraklık yıllarıdır-, {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiklerinizi yiyip tüketecektir”.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ} [وهن الجُدُوبُ] ، {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ}: مما تَدَّخِرون .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ} “Sonra bunun ardından yedi zorlu [yıl] gelecektir” [ki onlar kıtlık yıllarıdır], {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiklerinizi yiyip tüketecekler”: [yani] biriktirip sakladıklarınızdan.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ}. يقولُ: تَخْزُنون .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar hariç” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Depoladıklarınız .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {تُحْصِنُونَ}: تُحْرْزون.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız”: koruma altına alacağınız, demiştir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ}. قال: مما تَرْفَعون.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti: {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar hariç, onlar için önceden biriktirdiklerinizi yiyip tüketecektir”. Dedi ki: Saklayıp kaldırdıklarınızdan.
وهذه الأقوالُ في قولِه: {تُحْصِنُونَ}. وإن اخْتَلَفَت ألفاظُ قائليها فيه، فإن معانيَها مُتقاربةٌ، وأصلُ الكلمةِ وتأويلُها على ما بيَّنْتُ.
Allah'ın: {تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız” sözü hakkındaki bu görüşlerin sahiplerinin lafızları farklı olsa da manaları birbirine yakındır; kelimenin aslı ve tevili ise açıkladığım üzeredir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩)} “Sonra bunun ardından, insanların kendisinde yağmura kavuşacağı ve kendisinde [ürünlerini] sıkıp sıkacakları bir yıl gelecektir.” sözünün tevili hakkında.
وهذا خبرٌ مِن يوسُفَ ﵇ للقومِ، عما لم يَكُنْ في رؤيا مَلكِهم، ولكنه مِن علمِ الغيبِ الذي آتاه اللهُ دلالةً على نبوتِه، وحجةً على صدقِه.
Bu, Yûsuf aleyhisselâm'ın o topluluğa krallarının rüyasında yer almayan bir hususu haber vermesidir. Fakat bu, peygamberliğine bir delil ve doğruluğuna bir hüccet olmak üzere Allah'ın kendisine bahşettiği gayb ilmindendir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: ثم زاده اللهُ علمَ سَنَةٍ لم يَسْأَلوه عنها، فقال: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} .
Nitekim bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti; dedi ki: Sonra Allah ona, kendisine sormadıkları bir yılın ilmini ziyade kıldı da: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “Sonra bunun ardından, insanların kendisinde yağmura kavuşacağı ve kendisinde [ürünlerini] sıkacakları bir yıl gelecektir” dedi.
ويعنى بقولِه: {فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ}: بالمطرِ والغيثِ.
{فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} “insanların kendisinde yağmura kavuşacağı” sözüyle; yağmur ve bol yağış ile [kurtulacakları] kastedilmektedir.
وبنحوِ ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de buna benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ}. [قال: فيه يُغاثون بالمطرِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} “Sonra bunun ardından insanların kendisinde yağmura kavuşacağı bir yıl gelecektir” sözü hakkında nakletti; [dedi ki: Orada yağmurla imdada kavuşurlar .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ يزيدَ الواسطيُّ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ}. قال] : بالمطرِ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd el-Vâsıtî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} “insanların kendisinde yağmura kavuşacağı” [ayeti hakkında]. Dedi] : Yağmurla .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ}. قال: أخْبَرَهم بشيءٍ لم يَسْأَلوه عنه، وكان اللهُ قد علَّمه إياه؛ {عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ}: بالمطرِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ} “Sonra bunun ardından bir yıl gelecektir” [ayeti hakkında] dedi ki: Onlara kendisine sormadıkları bir şeyi haber verdi; oysa Allah bunu kendisine öğretmişti; {عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} “insanların kendisinde yağmura kavuşacağı bir yıl”: Yağmurla .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da
مجاهدٍ: {فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} بالمطرِ .
Mücâhid'den nakletti: {فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} “insanların kendisinde yağmura kavuşacağı”: Yağmurla .
وأما قولُه: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في تأويِله؛ فقال بعضُهم: معناه: وفيه يَعْصِرون العنبَ والسِّمْسِمَ وما أشبَه ذلك.
Allah'ın: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve kendisinde [ürünlerini] sıkıp sıkacakları” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı, onda üzümü, susamı ve benzeri şeyleri sıkarlar, demektir demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. قال: الأعنابَ والدُّهْنَ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve kendisinde [ürünlerini] sıkacakları” [ayeti hakkında nakletti]; dedi ki: Üzümleri ve yağı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} السِّمْسِمَ دُهْنُا، والعنبَ خمرًا، والزيتونَ زيتًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle demiştir: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve kendisinde [ürünlerini] sıkacakları”: Susamı yağ olarak, üzümü şarap olarak ve zeytini zeytinyağı olarak [sıkarlar] .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. يقولُ: يُصِيبُهم غيثٌ ، فيَعْصِرون فيه العنبَ، ويَعْصِرون فيه الزيتَ، ويَعْصِرون مِن كلِّ الثَّمراتِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “insanların kendisinde yağmura kavuşacağı ve [ürünlerini] sıkacakları bir yıldır” sözü hakkında nakletti; şöyle der: Onlara bol yağmur isabet eder , böylece onda üzümü sıkarlar, onda zeytinyağını sıkarlar ve onda her türlü meyveden sıkarlar.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. قال: يَعْصِرون أعنابَهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar”. Dedi ki: Üzümlerini sıkarlar .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السديِّ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. قال: العنبَ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda [ürünlerini] sıkarlar”. Dedi ki: Üzümü.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، [قال: ثنا محمدُ بنُ يزيدَ الواسطيُّ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} ]. [قال: الزيتَ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, [dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd el-Vâsıtî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar” ]. [Dedi ki: Zeytinyağını .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، [قال: حدثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}] . قال: كانوا يَعْصِرون الأعنابَ والثَّمراتِ .
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, [dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar”] . Dedi ki: Üzümleri ve meyveleri sıkıyorlardı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. قال: يَعْضِرون الأعنابَ والزيتونَ والثمارَ مِن الخَصْبِ، هذا علمٌ آتاه اللهُ يوسُفَ لم يُسْأَلْ عنه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar”. Dedi ki: Bolluktan ötürü üzümleri, zeytinleri ve meyveleri sıkarlar; bu, Allah'ın Yûsuf'a verdiği, kendisine sorulmamış bir ilimdir .
وقال آخرون: معنى قولِه: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}: وفيه يَحْلِبون.
Başkaları ise şöyle dedi: Allah'ın: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar” sözünün anlamı: Onda süt sağarlar, demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى [فرجُ بنُ فضالةَ] ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. قال: فيه يَحْلِبون .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana [Ferec b. Fadâle] , Ali b. Ebî Talha'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar”. Dedi ki: Onda süt sağarlar .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخْبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبى حمادٍ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Ebî Hammâd anlattı,
قال: ثنا الفرجُ بنُ فَضالةَ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، قال: كان ابن عباسٍ يَقْرَأُ : (فيه [تَعْصِروا) بالتاءِ] ، يعنى تَحْتَلِبون .
Dedi ki: Bize el-Ferec b. Fadâle, Ali b. Ebî Talha'dan anlattı, dedi ki: İbn Abbâs : [‘T’ harfiyle] (فيه [تَعْصِروا) / Onda sıkarsınız] şeklinde okurdu, yani süt sağarsınız .
واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأه بعضُ قرأةٍ أهلِ المدينةِ والبصرةِ والكوفةِ: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} بالياءِ ، بمعنى ما وصَفْتُ مِن قولِ مَن قال: عصرُ الأعنابِ والأدْهانِ.
Kurrâ bu lafzın okunuşunda ihtilaf etti; Medine, Basra ve Kûfe kurrâsının bir kısmı bunu, üzüm ve yağların sıkılması diyenlerin görüşünden nitelediğim anlamda ‘yâ’ harfiyle: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve kendisinde [ürünlerini] sıkarlar” şeklinde okudu .