وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: (وفيه تَعْصِرون) بالتاءِ ، وقرَأه بعضُهم: (وفيه يُعْصَرون). بمعنى: يُمْطَرون .
Kûfelilerin kurrâsının geneli bunu ‘tâ’ harfiyle: (وفيه تَعْصِرون / ve onda sıkarsınız) şeklinde okumuştur . Bazıları da yağmura kavuşturulurlar anlamında: (وفيه يُعْصَرون / ve onda yağmura erdirilirler) şeklinde okumuştur .
وهذه قراءةٌ لا أَسْتَجِيرُ القراءةَ بها؛ لخلافِها ما عليه قرأةُ الأمصارِ.
Bu, ana merkezlerin kurrâsının üzerinde olduğu [kıraate] aykırılığı sebebiyle okunmasını caiz görmediğim bir kıraattir.
والصوابُ مِن القراءةِ في ذلك أن لقارئِه الخيارَ في قراءتِه بأيِّ القراءتين الأُخْرَيَينْ شاء؛ إن شاء بالياءِ ردًّا على [الخبرِ به] عن الناسِ، على معنى: فيه يُغاثُ الناسُ وفيه يَعْصِرون أعنابَهم وأدهانَهم، وإن شاء بالتاءِ ردًّا على قولِه: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ}، وخطابًا به لمن خاطَبه بقولِه: {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} - لأنهما قراءتان مُسْتَفِيضتان في قرأةِ الأمصارِ باتفاقِ المعنى، وإن اخْتَلَفت الألفاظُ بهما. وذلك أن المخاطَبِين بذلك كان لا شكَّ أنهم إذا أُغِيثوا وعصَروا، أُغِيث الناسُ الذين كانوا بناحيتِهم وعصَروا، وكذلك كانوا إذا أُغِيث الناسُ بناحيتِهم وعصَروا، أُغِيث المخاطَبون وعصَروا. فهما متفقتا المعنى، وإن اخْتَلَفَت الألفاظُ بقراءةِ ذلك.
Bu konuda kıraat açısından doğru olan; okuyanın, diğer iki kıraatten dilediğini okumakta serbest olmasıdır: Dilerse, insanlardan [yapılan haber vermeye] atfen ‘yâ’ harfiyle; [yani] «onda insanlara yağmur yağdırılır ve onda [insanlar] üzümlerini ve yağlarını sıkarlar» anlamında [okur]. Dilerse de Allah’ın: {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar müstesna” sözüne atfen ve: {يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “saklayacağınız az bir miktar müstesna, onlar için önceden biriktirdiklerinizi yerler” sözüyle muhatap aldığı kimselere hitap olarak ‘tâ’ harfiyle [okur]. Çünkü bu ikisi, lafızları farklı olsa da anlam birliği ile ana merkezlerin kurrâsı arasında müstefîz (yaygın) olan iki kıraattir. Zira şüphe yok ki bununla muhatap olanlar yağmura erdirilip [ürünlerini] sıktıklarında , kendi çevrelerindeki insanlar da yağmura erdirilmiş ve [ürünlerini] sıkmış olurlar. Aynı şekilde çevrelerindeki insanlar yağmura erdirilip [ürünlerini] sıktıklarında, bizzat muhataplar da yağmura erdirilmiş ve [ürünlerini] sıkmış olurlar. Dolayısıyla bunun kıraatinde lafızlar farklı olsa da bu iki okuyuşun anlamı birdir.
وكان بعضُ مَن لا علمَ له بأقوالِ السلفِ مِن أهلِ التأويلِ، ممن يُفَسِّرُ القرآنَ برأيِه على مذهبِ كلامِ العربِ، يُوَجِّهُ معنى قولِه: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ}. إلى: وفيه يَنْجُون من الجَدْبِ والقَحْطِ بالغَيْثِ، ويَزْعُمُ أَنه مِن العَصَرِ، والعَصَرُ التي بمعنى المَنْجاةِ، مِن قولِ أبى زُبَيْدٍ الطائيِّ :
Tevil ehlinden selefin sözleri hakkında ilmi olmayıp Kur'an'ı Arap kelamının üslubu üzere kendi re'yiyle tefsir eden bazı kimseler, Allah'ın: {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “ve onda sıkarlar” sözünün anlamını: Onda yağmur sayesinde kuraklıktan ve kıtlıktan kurtulurlar, şeklinde yorumlamakta ve bunun el-asar (العَصَر) kelimesinden geldiğini iddia etmektedir. Kurtuluş anlamındaki asar, Ebû Zübeyd et-Tâî'nin şu sözünden [alınmıştır]:
صادِيًا يَسْتَغِيثُ غيرَ مُغاثٍ … ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ
"Susuz kalmış olup yardım ister de imdadına yetişilmez, oysa o, zorda kalanın sığınağı (usra) idi."
أي: المقهورِ، ومِن قولِ لَبيدٍ :
Yani: Zor durumdaki kimsenin; ve Lebîd'in şu sözünden [alınmıştır]:
فبات [وأسْرَى] القومُ آخرَ ليلِهم … وما كان وَفَّافًا بغيرِ مُعَصَّرٍ
"O geceledi, topluluk ise gecelerinin sonunda [yola çıkıp] yürüdü ; oysa o, bir sığınak olmaksızın hızlı koşan [biri] değildi."
وذلك تأويلٌ يَكْفِى مِن الشهادةِ على خطئِه خلافُه قولَ جميعٍ أهلِ العلمِ مِن الصحابةِ والتابعين.
Bu; sahâbe ve tâbiînden bütün ilim ehlinin görüşüne aykırı oluşu, hatalı olduğuna şahitlik etmesi bakımından kâfi gelen bir yorumdur.
وأما القولُ الذي روَى الفرجُ بنُ فَضَالةَ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، فقولٌ لا معنى له؛ لأنه خلافُ المعروفِ مِن كلامِ العربِ، وخلافُ ما يُعْرَفُ مِن قولِ ابن عباسٍ ﵄.
el-Ferec b. Fadâle'nin Ali b. Ebî Talha'dan rivayet ettiği söze gelince, bu anlamsız bir sözdür; çünkü hem Arapların bilinen kelamına aykırıdır hem de İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] bilinen söze aykırıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)} “Kral: ‘Onu bana getirin!’ dedi. Elçi ona gelince [Yûsuf]: ‘Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor! Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir’ dedi.” sözünün tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا رجَع الرسولُ الذي أرْسَلوه إلى يوسُفَ - الذي قال: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ} - فأخْبَرَهم بتأويلِ رُؤيا الملكِ عن يوسُفَ، علِم الملكُ حقيقةَ ما [أصابه يوسفُ] مِن تأويلِ رُؤْياه، وصحةَ ذلك، وقال الملكُ: ائْتُونى بالذي عبَر رؤياىَ هذه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yûsuf'a gönderdikleri -ki o: {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِ} “Ben size onun yorumunu haber veririm, hemen beni gönderin” diyen kimsedir- elçi geri dönüp kralın rüyasının tevilini Yûsuf'tan [naklederek] onlara haber verince, kral [Yûsuf'un isabet ettiği] rüya tevilinin hakikatini ve doğruluğunu anladı ve kral: "Bu rüyamı tabir eden kişiyi bana getirin!" dedi.
كالذى حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: فخرَج نبو مِن عندِ يوسُفَ بما أفْتاهم به مِن تأويلِ رؤيا الملكِ، حتى أتى الملكَ فأخْبَره بما قال، فلما أخْبَره بما في نفسِه بمثلِ النهارِ، وعرَف أن الذي قال كائنٌ كما قال، قال : {ائْتُونِي بِهِ}.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Nebv , kralın rüyasının tevili hususunda Yûsuf'un kendilerine açıkladığı fetva ile onun yanından çıkıp nihayet krala geldi ve onun söylediklerini krala haber verdi. Gündüz gibi apaçık şekilde [kralın] içindekini haber verip onun söylediğinin aynen dediği gibi gerçekleşeceğini anlayınca : {ائْتُونِي بِهِ} “Onu bana getirin” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسْباطَ، عن السديِّ، قال: لما أتَى الملكَ رسولُه قال: {ائْتُونِي بِهِ}.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, [o da] es-Süddî'den anlattı, dedi ki: Elçisi krala gelince [kral]: {ائْتُونِي بِهِ} “Onu bana getirin!” dedi.
وقولُه: {فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ}. يقولُ: فلما جاء رسولُ الملكِ يَدْعُوه إلى الملكِ، {قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ}. يقولُ: قال يوسُفُ للرسولِ: ارْجِعْ إلى سيدِك، {فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}، وأبَى أن يَخْرُجَ مِع الرسولِ، [وإجابةَ] الملكِ حتى يَعْرِفَ صحةَ أمرِه عندَه مما كانوا قذَفوه به مِن شأنِ النساءِ، فقال للرسولِ: سَلِ الملكَ ما شأنُ النسوةِ اللاتى قطَّعْن أيديَهن، والمرأةِ التي سُجِنْتُ بسببِها ؟
Allah'ın: {فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ} “Elçi ona gelince” sözü: Kralın elçisi onu krala çağırmak için gelince , {قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ} “‘Efendine dön’ dedi” demektir. Yani Yûsuf elçiye: Efendine dön, {فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor!” dedi. Kendisine kadınlar meselesinde iftira attıkları konuda kralın nezdinde durumunun doğruluğu anlaşılıncaya kadar elçiyle çıkmaktan ve krala [icabet etmekten] kaçındı. Böylece elçiye: "Krala, ellerini kesen o kadınların ve sebebiyle hapsedildiğim o kadının durumu neydi diye sor!" dedi.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}، والمرأةِ التي سُجِنْتُ [بسببِ أمرِها] عما كان مِن ذلك؟
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: {فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Elçi ona gelince: ‘Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor!’ dedi” ve o meseleden ötürü [kendisi yüzünden] hapsedildiğim kadın hakkında [sor]?
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسباطَ، عن السديِّ، قال: لما أتَى الملكَ رسولُه فأخبَره، قال: {ائْتُونِي بِهِ}. فلما أتاه الرسولُ ودعاه إلى الملكِ، أبَى يوسُفُ الخروجَ معه، وقال: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} الآية؟ قال السديُّ: قال ابن عباسٍ: لو خرَج يوسُفُ يومَئِذٍ قبلَ أن يَعْلَمَ الملكُ بشأنِه، ما زالت في نفسِ العزيزِ منه حاجةٌ، يقولُ: هذا الذي راوَد
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, [o da] es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Kralın elçisi krala gelip [durumu] haber verince, [kral]: {ائْتُونِي بِهِ} “Onu bana getirin!” dedi. Elçi [Yûsuf'a] gelip kendisini krala çağırınca, Yûsuf onunla [zindandan] çıkmaktan kaçındı ve: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor!” [ayetini sonuna kadar okudu]? es-Süddî dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Şayet Yûsuf, kral onun durumunu öğrenmeden önce o gün çıksaydı, Azîz'in içinde ona dair bir kuşku kalmaya devam eder ve: “İşte bu, [benim]
امرأتَه .
karısını baştan çıkarmaya çalışan kimsedir" diyecekti .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن رجلٍ، عن أبي الزِّنادِ، [عن الأعرجِ] ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "يَرْحَمُ اللهُ يوسُفَ؛ إن كان ذا أَناةٍ، لو كنتُ أنا المحبوسَ ثم أُرْسِل إليَّ، لخرَجْتُ سريعًا، إن كان لحَليمًا ذا أَناةٍ" .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, bir adamdan, Ebü'z-Zinâd'dan, [el-A'rec'den] , o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Yûsuf'a rahmet etsin; gerçekten o ne kadar temkinli idi! Eğer ben hapsedilseydim de sonra bana [elçi] gönderilseydi, hemen çıkardım. Doğrusu o pek yumuşak huylu (halîm) ve pek temkinli idi.”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "لو لبِثْتُ في السجنِ ما لبِث يوسُفُ، ثم جاءنى الداعى لأَجَبْتُه، إذ جاءه الرسولُ فقال: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} " الآية .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Seleme, Ebû Hüreyre'den anlattı, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Eğer zindanda Yûsuf'un kaldığı kadar kalsaydım, sonra da beni çağıran gelseydi hemen icabet ederdim. Hani elçi ona geldiğinde: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} ‘Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor!’” ayetini demişti .
حدَّثني يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنى سليمانُ بنُ بلالٍ، عن محمدِ بن عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه.
Bana Yûnus b. Abdile'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini haber verdi.
حدَّثنا زكريا بنُ أبانٍ المصريُّ ، قال: ثنا سعيدُ بنُ تَلِيدٍ ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ القاسمِ، قال: ثنى بكرُ بنُ مُضَرَ، عن عمرِو بن الحارثِ، عن يونُسَ بن يزيدَ، عن ابن شِهابٍ، قال: أخبَرنى أبو سلمةَ بنُ عبدِ الرحمنِ، وسعيدُ بنُ المسيبِ، عن أبي هريرةَ أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: "لو لبِثْتُ في السجنِ ما لبِث يوسُفُ لأَجَبْتُ الداعىَ".
Bize Zekeriyyâ b. Ebân el-Mısrî anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Telîd anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana Bekr b. Mudar, Amr b. el-Hâris'ten, o Yûnus b. Yezîd'den, o İbn Şihâb'dan nakletti; dedi ki: Bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Hüreyre'den Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu haber verdi: “Eğer zindanda Yûsuf'un kaldığı kadar kalsaydım, beni çağırana hemen icabet ederdim.”
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرنى يونُسُ، عن ابن شِهابٍ، عن أبي سلمةَ بن عبدِ الرحمنِ، وسعيدِ بن المسيبِ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan, o Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem benzerini haber verdi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عفانُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا حمادٌ، عن محمدِ بن عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ، وقرَأ هذه الآيةَ: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} - قال النبيُّ ﷺ: "لو كنتُ أنا لأَسْرَعْتُ الإجابةَ، وما ابْتَغَيْتُ العُذْرَ" .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} “Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor! Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” - Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ben olsaydım icabette acele eder, [önceden aklanıp] mazeret göstermeyi aramazdım.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المِنْهالِ، قال: ثنا حمادٌ، عن ثابتٍ، عن النبيِّ ﷺ، ومحمدُ بنُ عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ أنه قرَأ: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} الآية، فقال
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Sâbit'ten, o Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem; [yine Hammâd] Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti ki O, {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların durumu neydi diye ona sor!” ayetini [okudu] ve şöyle buyurdu:
النبيُّ ﷺ : "لو [كنت، أنا لو] بُعِث إليَّ، لأسْرَعْتُ في الإجابةِ وما ابْتَغَيْتُ العُذْرَ".
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem : “Eğer [ben olsaydım ve] bana [elçi] gönderilseydi, hemen icabet eder ve [önceden aklanıp] mazeret göstermeyi aramazdım.” buyurdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبَرنا ابن عُيينةَ، عن عمرٍو بن دينارٍ، عن عكرمةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لقد عجِبْتُ مِن يوسُفَ وصبرِه وكرمِه، واللَّهُ يَغْفِرُ له، حينَ سُئِل عن البَقَراتِ العِجافِ والسِّمانِ، ولو كنتُ مكانَه ما أخبَرْتُهم بشيءٍ حتى أَشْتَرِطَ أن يُخْرِجونى، ولقد عجِبْتُ مِن يوسُفَ وصبرِه وكرمِه، واللَّهُ يَغْفِرُ له حينَ أتاه الرسولُ، ولو كنتُ مكانَه لبادَرْتُهم البابَ، ولكنه أراد أن يكونَ له العُذْرُ" .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da İkrime'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Yûsuf'a, onun sabrına ve cömertliğine hayran kaldım -Allah onu bağışlasın- zayıf ve semiz inekler sorulduğunda; eğer ben onun yerinde olsaydım beni [zindandan] çıkarmalarını şart koşuncaya kadar onlara hiçbir şey haber vermezdim. Ve Yûsuf'a, onun sabrına ve cömertliğine hayran kaldım -Allah onu bağışlasın- elçi ona geldiğinde; eğer ben onun yerinde olsaydım hemen onlardan önce kapıya koşardım. Fakat o, [önceden aklanıp] bir mazereti olmasını istedi.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}: أَراد نبيُّ اللهِ ﷺ أن لا يَخْرُجَ حتى يَكونَ له العذرُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah'ın: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor!” sözü hakkında nakletti: Allah'ın peygamberi [aleyhisselâm] [aklanıp] bir mazereti oluncaya kadar çıkmamayı istedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ قولَه: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ}. قال: أراد يوسُفُ العذرَ قبلَ أن يَخْرُجَ مِن السجنِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den Allah'ın: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “Efendine dön ve ellerini kesen o kadınların zoru neydi, ona sor!” sözü hakkında nakletti; dedi ki: Yûsuf zindandan çıkmadan önce [aklanıp] mazeretinin [ortaya konmasını] istedi .
وقولُه: {إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ}. يقولُ: إن الله تعالى ذكرُه ذو علمٍ
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını hakkıyla bilendir” sözü hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: Şüphesiz zikri yüce olan Allah, [...] ilim sahibidir;
بصَنيعِهن وأفعالِهن التي فعَلْن بى ويَفْعَلْن بغيرى مِن الناسِ، لا يَخْفَى عليه ذلك كلُّه، وهو مِن وَرَاءِ جَزائِهن على ذلك.
bana yaptıkları ve insanlardan başkalarına yapacakları hile ve davranışlarını hakkıyla bilendir; bunların hiçbiri O'na gizli kalmaz ve O, bu yaptıklarının cezasını eksiksiz verecektir, demektir.
وقيل: إن معنى ذلك: إن سيدى إطفيرَ العزيزَ زوجَ المرأةِ التي راوَدَتْنى عن نفسى، ذو علمٍ ببَراءتى مما قَرَفتنى به مِن السوءِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı: Beni baştan çıkarmaya çalışan kadının kocası olan efendim Azîz İtfîr, bana isnat ettiği kötülükten berî olduğumu bilmektedir, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١)}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١)} “[Kral kadınlara]: ‘Yûsuf’u baştan çıkarmaya çalıştığınız zaman durumunuz neydi?’ dedi. [Kadınlar]: ‘Hâşâ Allah için! Biz onda hiçbir kötülük görmedik’ dediler. Azîz’in karısı da: ‘Şimdi hak ortaya çıktı; onu ben baştan çıkarmaya çalıştım ve şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir’ dedi.” sözünün tevili hakkında:
وفى هذا الكلامِ متروكٌ، قد اسْتُغْنِى بدلالةِ ما ذُكِر عليه عنه ، وهو: فرجَع الرسولُ إلى الملكِ مِن عندِ يوسُفَ برسالتِه، فدعا الملكُ النِّسْوةَ اللاتى قطَّعْنَ أيديَهن، وامرأةَ العزيزِ، فقال لهن: {مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ}؟
Bu sözde, zikredilenlerin delaletiyle yetinilerek hazfedilmiş (terk edilmiş) kısımlar vardır ; o da şudur: Elçi, Yûsuf'un yanından onun mesajıyla krala döndü. Bunun üzerine kral, ellerini kesen kadınları ve Azîz'in karısını çağırdı ve onlara: {مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} “Yûsuf'u baştan çıkarmaya çalıştığınız zaman durumunuz neydi?” dedi.
كالذى حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: فلمَّا جاء الرسولُ الملكَ مِن عندِ يوسُفَ بما أرسَلَه إليه، جمَع النِّسوة، وقال: {مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ}.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Elçi krala Yûsuf'un yanından kendisine gönderdiği haberle gelince, kadınları topladı ve: {مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} “Yûsuf'u baştan çıkarmaya çalıştığınız zaman durumunuz neydi?” dedi.
ويعنى بقولِه: {مَا خَطْبُكُنَّ}: ما كان أمْرُكن، وما كان شأنُكن {إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ}؟ فأَجَبْنَه فقُلْن: {حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ}.
[Yüce Allah] {مَا خَطْبُكُنَّ} “Durumunuz neydi?” sözüyle: {إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} “Yûsuf'u baştan çıkarmaya çalıştığınız zaman” durumunuz neydi, meseleniz neydi? [demek istemektedir]. Bunun üzerine ona cevap verip: {حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} “Hâşâ! Allah için, biz onun hiçbir kötülüğünü bilmedik” dediler.
{قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}. تقولُ: الآنَ تبَيَّن الحقُّ، وانكَشَف فظهَر، {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ }، وإن يوسُفَ لمن الصادقين في قولِه: {هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} [يوسف: ٢٦].
{قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Azîz'in karısı: ‘Şimdi hak ortaya çıktı’ dedi”. Yani: Şimdi hak açığa kavuştu, perdesi kalktı ve belirginleşti; {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ} “Onu ben baştan çıkarmaya çalıştım” ve şüphesiz Yûsuf: {هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} “O beni baştan çıkarmaya çalıştı” [Yûsuf: 26] sözünde doğru söyleyenlerdendir, demektedir.
وبمثلِ ما قلْنا في معنى: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} - قال أهلُ التأويلِ.
{الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” sözünün anlamı hakkında söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنا معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}. قال: تبَيَّن .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Açığa çıktı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}: تبَيَّن .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” sözü hakkında şöyle nakletti: Açığa kavuştu .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نُمَيْرٍ ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr , Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبَابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
[حدَّثني المُثَنَّى، [قال: ثنا إسحاقُ] ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ أبى جعفرٍ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bana el-Müsennâ anlattı, [dedi ki: Bize İshâk anlattı] , dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} يقولُ : الآن تبَيَّن الحقُّ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” [ayeti hakkında] şöyle diyor : Şimdi hak açığa kavuştu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ ، عن قتادةَ: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}. قال: تبيَّن .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer , Katâde'den nakletti: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı”. Şöyle dedi: Açığa çıktı .
حدَّثنا الحسنُ بنُ [محمدٍ، قال: حدَّثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: حدَّثنا أسباطُ، عن السُّدِّيِّ] : {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}. قال: تبيَّن .
Bize el-Hasen b. [Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti] : {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı”. Şöyle dedi: Açığa çıktı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسباطَ، عن السديِّ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o da es-Süddî'den benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا جويبرٌ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir haber verdi, [o da]...
الضحاكِ مثلَه .
Dahhâk'tan benzerini haber verdi .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: قالت راعيلُ امرأَةُ أطفيرَ العزيزِ: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}. أي: الآن برَز الحقُّ وتبيَّن، {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} فيما كان قال يوسُفُ مما ادَّعَت عليه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti: Azîz Itfîr'in karısı Râîl: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” yani şimdi hak belirginleşti ve açığa kavuştu, {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} “onu ben baştan çıkarmaya çalıştım ve şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir”, kendisine isnat ettiği şey hakkında Yûsuf'un söylemiş olduğu sözde [doğrudur], dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسْباطَ، عن السديِّ، قال: قال الملكُ: ائْتُونى بهن. فقال: {مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ}؟ {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ}، ولكن امرأةُ العزيزِ أخبَرتْنا أنها راوَدَتْه عن نفسِه ، ودخَل معها البيتَ، وحلَّ سراويلَه، ثم شدَّه بعدَ ذلك، فلا تَدْرِى ما بدا له، فقالت امرأةُ العزيزِ: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti, dedi ki: Kral: "Onları bana getirin" dedi. Sonra: {مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} “Yûsuf'u baştan çıkarmaya çalıştığınız zaman durumunuz neydi?” dedi. [Kadınlar]: {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} “Hâşâ Allah için! Biz onda hiçbir kötülük görmedik, fakat Azîz'in karısı bize kendisinin onu baştan çıkarmaya çalıştığını , Yûsuf'un onunla odaya girdiğini, şalvarını çözüp sonra tekrar bağladığını ve ona ne olduğunu bilmediğini haber verdi” dediler. Bunun üzerine Azîz'in karısı: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” dedi .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ}: تبيَّن (١).
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Şimdi hak ortaya çıktı” sözü hakkında şöyle dedi: Açığa kavuştu (١).
وأصلُ حَصْحَص "حصَّ". ولكن قيل: حَصْحَص. كما قيل: {فَكُبْكِبُوا} [الشعراء:٩٤] في كُبُّوا. وقيل: كَفْكَف في "كَفَّ"، [وذَرْذَر في "ذَرَّ"]. وأصلُ الحَصِّ: اسْتِئْصالُ الشئِ، يقالُ منه: حصَّ شعرَه. إذا اسْتَأْصَله
Hasshasa (حَصْحَص) kelimesinin aslı hassa (حصَّ) fiilidir. Fakat [tıpkı] kubba (كُبُّوا) yerine {فَكُبْكِبُوا} [eş-Şuarâ: 94] “Tepetaklak atıldılar” denildiği gibi [burada da] hasshasa denilmiştir. Nitekim keffe (كَفَّ) yerine kefkefe (كَفْكَف), [zerra (ذَرَّ) yerine de zerzere (ذَرْذَر)] denilir. El-Hass (الحَصّ) kelimesinin asıl anlamı ise bir şeyin kökünü kazımaktır (istisâl). Nitekim bir kimse saçını kökünden kazıdığında hassa şa‘rahû (حصَّ شعرَه) denilir.
جَزًّا، وإنما أُرِيد في هذا الموضعِ بقولِه : {حَصْحَصَ الْحَقُّ}: ذهَب الباطلُ والكذبُ فانْقَطَع، وتبَيَّن الحقُّ فظهَر.
Buradaki {حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Hak ortaya çıktı” sözüyle kastedilen ise; bâtılın ve yalanın tamamen yok olup kesilmesi, hakkın ise tebeyyün edip açığa çıkmasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢)} “[Yûsuf dedi ki:] ‘Bu, [efendimin] yokluğunda ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir’” sözünün tevili hakkında:
يعنى بقولِه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}: هذا الفعلُ الذي فَعَلْتُه، مِن ردِّى رسولَ الملكِ إليه، وترْكى إجابتَه والخروجَ إليه، ومسألتى إياه أن يَسْأَلَ النِّسوةَ اللاتى قطَّعْن أيديَهن، عن شأنِهن إذ قطَّعْن أيديَهن - إنما فعَلْتُه ليَعْلَمَ أنى لم أَخُنْه في زوجتِه، {بِالْغَيْبِ}. يقولُ : لم أَرْكَبُ منها فاحشةً في حالِ غيبتِه عنى، وإذا لم يَرْكَبْ ذلك بمَغيبِه ، فهو (٢) في حالٍ مَشْهَدِه إياه أُخْرَى أن يَكونَ بعيدًا مِن ركوبِه.
Allah'ın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözüyle [şunu] kastetmektedir: Kralın elçisini ona geri çevirmem, onun davetine icabet edip yanına çıkmayı ertelemem ve kraldan ellerini kesen kadınlara bu durumlarını sormasını istemem şeklinde yaptığım bu davranışı; {بِالْغَيْبِ} “gıyabında” eşi konusunda ona hıyanet etmediğimi bilsin diye yaptım. Şöyle demektedir : O benden uzakta ve gaybette iken onun hanımıyla çirkin bir iş işlemedim. Onun gıyabında bunu işlememişse , huzurunda bulunduğu durumda bunu işlemekten uzak durmaya daha da lâyıktır.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: يقولُ يوسُفُ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ} إطفيرُ سيدُه {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}: أنى لم أَكُنْ لأُخالِفَه إلى أهلِه مِن حيثُ لا يَعْلَمُه .
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan nakletti, dedi ki: Yûsuf şöyle demektedir: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ} Efendisi Itfîr bilsin diye, {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “gıyabında ona hıyanet etmediğimi”; yani o bilmezken ailesi hususunda ona arkasından hıyanet etmeyeceğimi [bilsin diye] .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}؛ يوسُفُ يقولُه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”; bunu Yûsuf söylemektedir.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}؛ يوسُفُ يقولُه: لم أَخُنْ سيدى .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”; bunu Yûsuf söylemektedir: Efendime hıyanet etmedim .
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال: يوسُفُ يقولُه.
Dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”. Şöyle dedi: Bunu Yûsuf söylemektedir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال: هذا قولُ يوسُفَ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”. Şöyle dedi: Bu, Yûsuf'un sözüdür .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. [قال: هو يوسفُ، لم يَخُنِ العزيزَ في امرأتِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil b. Sâlim'den, o da Ebû Sâlih'ten Allah'ın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü hakkında nakletti: [Şöyle dedi: Bu Yûsuf'tur; hanımı konusunda Azîz'e hıyanet etmemiştir.
حدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: حدَّثنا عبيدٌ ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}] : هو يوسُفُ، يقولُ: لم أَخُنِ الملكَ بالغيبِ .
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı , dedi ki: Dahhâk'ı Allah'ın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü hakkında şöyle derken işittim] : Bu Yûsuf'tur; gıyabında krala hıyanet etmedim, demektedir .
وقولُه: {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ}. يقولُ: فعَلْتُ ذلك ليعلَمَ سيدى
Allah Teâlâ'nın: {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “Ve şüphesiz Allah hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmaz” ayeti hakkında [Taberî] şöyle der: [Yûsuf:] Efendim bilsin diye bunu yaptım...
أنى لم أَخُنْه بالغيبِ، {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ}. يقولُ: [فقلت ذلك ليعلَمَ سَيِّدى أنى لم أخُنْه بالغيبِ، {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ}. يقولُ] : وأن الله لا يُسَدِّدُ صَنيعَ من خان الأماناتِ، ولا يُرْشِدُ فعالَهم في خيانتِهموها.
gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilsin diye yaptım. {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını [bilsin diye]”. Şöyle buyurmaktadır: [Bunu efendim gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilsin diye söyledim; {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını [bilsin diye]”. Şöyle demektedir] : Şüphesiz Allah emanetlere hıyanet edenlerin işini başarıya ulaştırmaz ve emanete hıyanet etmelerindeki fiillerini hedefine vardırmaz.
واتَّصَل قولُه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. بقولِ امرأةِ العزيزِ: {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ}. لمعرفةِ السامعين لمعناه، كاتِّصالِ قولِ اللَّهِ تعالى: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} [النحل: ٣٤). بقولِ المرأةِ: {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً}. وذلك أن قولَه: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}. خبرٌ مبتدأٌ، وكذلك قولُ فرعونَ لأصحابِه في سورةِ الأعرافِ: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ}. وهو متصلٌ بقولِ الملأِ: {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} [الأعراف: ١١٠].
Dinleyicilerin anlamı bilmesi sebebiyle [Yûsuf'un]: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü, Azîz'in karısının: {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} “Onu ben baştan çıkarmaya çalıştım ve şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir” sözüne bitişmiştir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} [Neml: 34] “Onlar hep böyle yaparlar” sözünün, o kadının (Belkıs'ın): {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً} “halkının onurlu kimselerini zelil ederler” sözüne bitişmesi gibi. Zira O'nun: {وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ} “Onlar hep böyle yaparlar” sözü müstakil yeni bir haberdir. A'râf sûresinde Firavun'un adamlarına söylediği: {فَمَاذَا تَأْمُرُونَ} “Ne buyurursunuz?” sözünün, ileri gelenlerin: {يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} [el-A'râf: 110] “Sizi yurdunuzdan çıkarmak istiyor” sözüne bitişik olması da böyledir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣)} “‘Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, daima kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir’” sözünün tevili hakkında:
يقولُ يوسُفُ صلواتُ اللهِ عليه: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي}. مِن الخطأِ والزَّلَلِ فأُزَكِّيَها، {إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ}. يقولُ: إن النفوسَ - نفوسَ العبادِ - تَأْمُرُهم بما تَهْواه، وإن كان هواها في غيرِ ما فيه رضا اللهِ، {إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي}. يقولُ: إلا أن يَرْحَمَ ربِّي مَن شاء مِن خلقِه، فيُنْجِيَه مِن اتِّباعِ هواها، وطاعتِها فيما تَأْمُره به مِن السُّوءِ، {إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ}.
Yûsuf -salavâtullâhi aleyh- şöyle demektedir: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} “‘Ben nefsimi temize çıkarmam’” yani [onu] hatadan ve günahtan arındırıp temize çıkarmam. {إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “‘çünkü nefis daima kötülüğü emreder’”. [Yani] şüphesiz nefisler -kulların nefisleri-, arzusu Allah'ın rızasının bulunmadığı bir şeyde dahi olsa, arzuladığı şeyi onlara emreder. {إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي} “‘Rabbimin merhamet ettiği hariç’”. Şöyle demektedir: Rabbimin, yarattıklarından dilediğine merhamet etmesi; böylece onu nefsinin arzusuna uymaktan ve nefsin kendisine emrettiği kötülük hususunda ona itaat etmekten kurtarması müstesnadır. {إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} “‘Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir’”.
و"ما" في قولِه: {إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي}. في موضعٍ نصبٍ، وذلك أنه استثناءٌ مُنْقَطِعٌ عما قبلَه، كقولِه: {وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا} [يس: ٤٣، ٤٤] بمعنى: إلا أن يُرْحَموا، و"أن" إذا كانت في معنى المصدرِ تُضارِعُ "ما".
{إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي} “Rabbimin merhamet ettiği hariç” sözündeki "mâ" (ما) nasb mahallindedir. Çünkü bu, öncesinden münkatı bir istisnadır; tıpkı: {وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا} [Yâsîn: 43-44] “kendilerine tarafımızdan bir rahmet ulaşması müstesna, onlar kurtarılamazlar da” ayetindeki gibi yani "merhamet olunmaları müstesna" anlamındadır. Mastar anlamında olduğunda "en" (أن) edatı "mâ" (ما) edatına benzer.
ويعنى بقولِه: {إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ}. إِن اللَّهَ ذو صَفْحٍ عن ذنوبٍ مَن تاب مِن ذنوبِه، بتركِه عقوبتَه عليها، وفضيحتَه بها {رَحِيمٌ} به بعدَ توبتِه أن يُعَذِّبَه عليها.
Allah'ın: {إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” sözüyle [şunu] kastetmektedir: Şüphesiz Allah, günahlarından tevbe eden kimseyi cezalandırmaktan ve rezil etmekten vazgeçerek onun günahlarını bağışlayandır; tevbesinden sonra ona azap etmeme hususunda ona karşı {رَحِيمٌ} “çok merhametlidir”.
وذُكِر أن يوسُفَ قال هذا القولَ، مِن أجلِ أن يوسُفَ لما قال: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال مِلَكٌ مِن الملائكةِ: ولا يومَ همَمْتَ بها؟! فقال يوسُفُ حينَئذٍ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ}. وقد قيل: إن القائلَ ليوسُفَ: ولا يومَ همَمْتَ بها، فحلَلْتَ سَراويلَك؟! هو امرأةُ العزيزِ، فأجابها يوسُفُ بهذا الجوابِ.
Rivayet edildiğine göre Yûsuf bu sözü şu sebeple söylemiştir: Yûsuf: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” deyince meleklerden bir melek: "Ona meylettiğin gün de mi değil?!" demiştir. Bunun üzerine Yûsuf: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” demiştir. Yûsuf'a: "Ona meylettiğin ve şalvarını çözdüğün gün de mi değil?!" diyen kişinin Azîz'in karısı olduğu, Yûsuf'un da ona bu cevabı verdiği de söylenmiştir.
وقيل: إن يوسُفَ قال ذلك ابتداءً مِن قِبَلِ نفسِه.
Yûsuf'un bunu doğrudan kendi tarafından [bir soru yöneltilmeksizin] söylediği de ifade edilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ قال: لما جمَع الملكُ النسوةَ، فسأَلهن: هل راوَدْتُنَّ يوسُفَ عن نفسِه؟ {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} الآيةَ، قال يوسُفُ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال: فقال له جِبريلُ: ولا يومَ همَمْتَ بما همَمْتَ؟! فقال: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ}.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini nakletti: Kral kadınları toplayıp onlara: "Yûsuf'u siz mi baştan çıkarmaya çalıştınız?" diye sorunca onlar: {قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Hâşâ! Allah için, biz onun hakkında hiçbir kötülük bilmedik, dediler. Azizin karısı da: 'Şimdi hak ortaya çıktı...'” ayetini [okudular]. Yûsuf: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, [efendimin] yokluğunda ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Bunun üzerine Cibrîl ona: "Niyetlendiğin şeye niyetlendiğin gün de mi [hıyanet etmedin]?!" dedi. [Yûsuf da]: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis, var gücüyle kötülüğü emreder” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ قال: لما جمَع الملكُ النِّسْوةَ، قال لهن: أنتن راوَدْتُنَّ يوسُفَ عن نفسِه؟ ثم ذكَر سائرَ الحديثِ، مثلَ حديثِ أبى كُرَيْبٍ، عن وكيعٍ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: Kral kadınları toplayınca onlara: "Yûsuf'u siz mi baştan çıkarmaya çalıştınız?" dedi. Sonra hadisin kalanını Ebû Küreyb'in Vekî'den rivayet ettiği hadis gibi zikretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: أخبرنا إسرائيلُ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ قال: لما جمَع الملكُ النسوةَ، قال: أنتن راوَدْتُن يوسُفَ عن نفسِه؟ ثم ذكَر نحوَه، غيرَ أنه قال: فغمَزه جِبريلُ، فقال: ولا حينَ همَمْتَ بها؟! فقال يوسُفُ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan haber verdi, dedi ki: Kral kadınları toplayınca: "Yûsuf'u siz mi baştan çıkarmaya çalıştınız?" dedi. Sonra benzerini nakletti; şu kadar var ki şöyle dedi: Cibrîl onu dürttü ve: "Ona meylettiğin zaman da mı değil?!" dedi. Bunun üzerine Yûsuf: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وَكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن مِسْعَرٍ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: لما قال يوسُفُ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال جبريلُ أو مَلَكٌ: ولا يومَ [همَمْتَ بها] ؟! فقال: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı; bize İbn Vekî' de anlattı, dedi ki: Bize babam, Mis'ar'dan, o Ebû Hasîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti, dedi ki: Yûsuf: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” deyince Cibrîl veya bir melek: "Ona [meylettiğin] gün de mi değil ?!" dedi. Bunun üzerine [Yûsuf]: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثنا عمرُو بنُ عليٍّ، قال: ثنا وكيعٌ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن أبي
Bize Amr b. Alî anlattı, dedi ki: Bize Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar, Ebû
حَصِينٍ، [عن سعيدِ بن جبيرٍ بنحوِه، إلا أنه قال : قال له المَلَكُ: ولا حينَ همَمْتَ بها ؟ ولم يَقُلْ: أو جبريلُ. ثم ذكَر سائرَ الحديثِ مثلَه.
Hasîn'den, [o da Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletti; ancak şu var ki o şöyle dedi : Melek ona: "Ona meylettiğin zaman da mı değil ?" dedi ve "veya Cibrîl" demedi. Sonra hadisin kalanını aynen zikretti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ] ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ وأحمدُ بنُ بَشِيرٍ، عن مِسْعَرٍ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال: فقال له الملكُ أو جبريلُ: ولا حينَ همَمْتَ بها؟ فقال يوسُفُ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ}.
Bize İbn Vekî' anlattı] , dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr ve Ahmed b. Beşîr, Mis'ar'dan, o Ebû Hasîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”. Dedi ki: Bunun üzerine melek veya Cibrîl ona: "Ona meylettiğin zaman da mı değil?" dedi. Yûsuf da: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi.
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيانَ، عن أبي سِنانٍ، عن ابن أبي الهُذَيْلِ، قال: لما قال يوسُفُ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال له جبريلُ: ولا يومَ همَمْتَ [بما همَمْتَ به] ؟! فقال: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Süfyân'dan, o Ebû Sinân'dan, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den nakletti, dedi ki: Yûsuf: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” deyince Cibrîl ona: "[Meylettiğin şeye] meylettiğin gün de mi değil ?!" dedi. Bunun üzerine [Yûsuf]: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن أبي سِنانٍ، عن ابن أبى الهُذَيْلِ بمثلِه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû Sinân'dan, o da İbn Ebî'l-Hüzeyl'den benzerini nakletti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: أخبرنا مِسْعَرٌ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، مثلَ حديثِ ابن وكيعٍ، عن محمدٍ بن بشرٍ وأحمدَ بن بَشيرٍ، سواءً.
Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Amr anlattı, dedi ki: Bize Mis'ar, Ebû Hasîn'den, o da Saîd b. Cübeyr'den, İbn Vekî'in Muhammed b. Bişr ve Ahmed b. Beşîr'den rivayet ettiği hadisin aynısını tamamen haber verdi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا العَلاءُ بنُ عبدِ الجبارِ، وزيدُ بنُ حُبابٍ، عن حمادِ بن سلمةَ، عن ثابتٍ، عن الحسنِ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال له جبريلُ: اذْكُرْ همَّك . فقال: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ b. Abdilcebbâr ve Zeyd b. Hubâb, Hammâd b. Seleme'den, o Sâbit'ten, o da el-Hasen'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”. Cibrîl ona: "Meylini hatırla " dedi. Bunun üzerine o: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عفَّانُ، قال: ثنا حمادٌ، عن ثابتٍ، عن الحسنِ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال جبريلُ: يا يوسُفُ، اذْكُرُ همَّك. قال : {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Sâbit'ten, o da el-Hasen'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”. Cibrîl: "Ey Yûsuf, meylini hatırla" dedi. [Yûsuf] : {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال: هذا قولُ يوسُفَ. قال: فقال له جبريلُ: ولا حينَ حلَلْتَ سَراويلَك؟ قال: فقال يوسُفُ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} الآية.
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil b. Sâlim'den, o da Ebû Sâlih'ten Allah'ın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü hakkında nakletti: Bu, Yûsuf'un sözüdür, dedi. [Ebû Sâlih] dedi ki: Bunun üzerine Cibrîl ona: "Şalvarını çözdüğün zaman da mı değil?" dedi. Yûsuf da: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder...” ayetini [okudu].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبرنا هُشيمٌ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن أبي صالحٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, İsmâil b. Sâlim'den, o da Ebû Sâlih'ten benzerini haber verdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. ذُكِر لنا أن الملكَ الذي كان مع يوسُفَ قال له: اذْكُرُ ما همَمْتَ به، قال نبيُّ اللَّهِ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize rivayet edildiğine göre, Yûsuf'la beraber olan melek ona: "Meylettiğin şeyi hatırla" dedi. Allah'ın peygamberi de: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: بلَغَنى أن المَلَكَ قال له حينَ قال ما قال: أتَذْكُرُ همَّك؟ فقال: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; dedi ki: Bana ulaştığına göre o söylediğini söylediği zaman melek ona: "Meylini hatırlıyor musun?" dedi. O da: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ}. قال الملكُ، وطعَن في جنبِه: يا يوسُفُ، ولا حينَ همَمْتَ؟ قال: فقال: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da İkrime'nin: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” sözü hakkında nakletti: Melek onun böğrüne dokunarak: "Ey Yûsuf, meylettiğin zaman da mı değil?" dedi. [İkrime] dedi ki: Bunun üzerine [Yûsuf]: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} “Ben nefsimi temize çıkarmam” dedi .
ذكرُ مَن قال: قائلُ ذلك له المرأةُ
Bunu ona söyleyenin kadın olduğunu söyleyenlerin görüşü:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسْباطَ، عن السديِّ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} قال: قاله يوسُفُ حينَ جِئ به ليُعْلِمَ العزيزَ أنه لم يَخُنْه بالغيبِ في أهلِه، {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ}. فقالت امرأةُ العزيزِ: يا يوسُفُ، ولا يومَ حلَلْتَ سَراويلَك؟ فقال يوسُفُ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ}.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir”. [es-Süddî] dedi ki: Bunu Yûsuf [huzura] getirildiği zaman Azîz'e, ailesi hususunda gıyabında ona hıyanet etmediğini bildirmek için söyledi: {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “Ve şüphesiz Allah, hainlerin hilesini başarıya ulaştırmaz”. Bunun üzerine Azîz'in hanımı: "Ey Yûsuf, şalvarını çözdüğün gün de mi [hıyanet etmedin]?" dedi. Yûsuf da: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum; çünkü nefis, muhakkak kötülüğü emreder” dedi.
ذكرُ مَن قال: قائلُ ذلك يوسُفُ لنفسِه، مِن غيرِ تذكيرِ مذكِّرٍ ذكَّره، ولكنه تذكَّر ما كان سلَف منه في ذلك
Bunu kendisine hatırlatan bir hatırlatıcı olmaksızın, bilakis bu konuda geçmişte kendisinden sadır olan şeyi bizzat hatırlayarak kendi kendine söyleyenin Yûsuf olduğunu söyleyenlerin görüşü:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ}. هو قولُ يوسُفَ لمَليكِه حينَ أراه اللهُ عُذْرَه، فذكَّره أنه قد همَّ بها وهمَّت به، فقال يوسُفُ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} الآية .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve şüphesiz Allah'ın hainlerin hilesini başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu, Allah kendisine mazeretini gösterdiğinde Yûsuf'un efendisine söylediği sözdür. [Yûsuf] kadına meylettiğini ve kadının da kendisine meylettiğini hatırlattı ve Yûsuf: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “Ben nefsimi temize çıkarmam; çünkü nefis daima kötülüğü emreder...” ayetini söyledi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)} “Hükümdar: ‘Onu bana getirin, kendime özel [danışman] yapayım’ dedi. Onunla konuşunca da: ‘Şüphesiz bugün sen bizim katımızda yüksek makam sahibi ve güvenilir birisin’ dedi.”
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَقَالَ الْمَلِكُ} يعنى ملكَ مصرَ الأكبرَ، وهو فيما ذكَر ابن إسحاقَ [الوليدُ بنُ الريَّانِ] .
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: {وَقَالَ الْمَلِكُ} “Hükümdar dedi ki”; yani Mısır'ın büyük hükümdarı. Bu da İbn İshâk'ın zikrettiğine göre [el-Velîd b. er-Reyyân]'dır .
حدَّثنا بذلك ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ عنه، حينَ تبيَّن عُذْرَ يوسُفَ، وعرَف أمانتَه وعلمَه. قال لأصحابِه: {ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي}. يقولُ: أَجْعَلْه من خُلَصائى دونَ غيرى.
Bize bunu İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme ondan [İbn İshâk'tan] nakletti; [hükümdar] Yûsuf'un mazeretini açıkça görüp onun güvenilirliğini ve ilmini anlayınca, adamlarına şöyle dedi: {ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي} “Onu bana getirin, kendime özel [danışman] yapayım”. Şöyle demektedir: Onu başkasına değil, sadece kendime has kılayım (en yakınım yapayım).
وقولُه: {فَلَمَّا كَلَّمَهُ}. يقولُ: فلمَّا كلَّم الملِكُ يوسفَ وعرَف براءتَه، وعِظَمَ أمانتِه، قال له: إنك يا يوسُفُ {لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ}. أي: مُتَمَكِّنٌ مما أرَدْتَ وعرَض لك مِن حاجةٍ قِبَلَنا؛ لرفعةِ مكانِك ومنزلتِك لدينا، أمينٌ على ما اؤْتُمِنْتَ عليه مِن شيءٍ.
Ve O'nun: {فَلَمَّا كَلَّمَهُ} “Onunla konuşunca” sözü. Şöyle demektedir: Hükümdar Yûsuf ile konuşup onun masumiyetini ve güvenilirliğinin büyüklüğünü anlayınca, ona: Şüphesiz sen ey Yûsuf, {لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ} “bizim katımızda yüksek makam sahibi ve güvenilir birisin” dedi. Yani: Katımızdaki yerinin ve mevkinin yüceliğinden dolayı bizim nezdimizde dilediğin ve sana arız olan her ihtiyacı elde etme imkânına sahipsin; sana emanet edilen her hususta güvenilirsin.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن أسْباطَ، عن السديِّ، قال: لما وجَد الملكُ له عُذْرًا قال: {ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي}.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Amr, Esbât'tan, o da es-Süddî'den nakletti; dedi ki: Hükümdar onun için bir mazeret bulduğunda: {ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي} “Onu bana getirin, kendime özel [danışman] yapayım” dedi.