حدَّثنا أحمد بن عبد الصمد الأنصارىُّ، قال: ثنا أبو عامرٍ العَقَدىُّ، عن قُرَّةَ، قال: سمِعْتُ الحسن يقولُ: لما جاءوا بقميص يوسفَ، فلم يَرَ يعقوبُ شَقًّا، قال: يا بَنِيَّ، واللهِ ما عهِدتُ الذئب حليمًا!
Bize Ahmed b. Abdissamed el-Ensârî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âmir el-Akadî, Kurre'den rivayet etti; dedi ki: el-Hasan'ı şöyle derken işittim: Yusuf'un gömleğini getirdiklerinde ve Yakub [onda] hiçbir yırtık görmeyince şöyle dedi: “Ey oğullarım! Vallahi ben kurdu [böyle] yumuşak huylu bilmezdim!”
حدَّثنا محمد بن المُثنَّى، قال: ثنا حمادُ بنُ مَسْعَدةَ، عن عِمْرانَ بنِ مسلمٍ، عن الحسن، قال: لما جاء إخوة يوسف بقميصه إلى أبيهم، قال: جعَل يُقَلِّبُه، فيقولُ: ما عهِدْتُ الذئب حليمًا، أكل ابنى، وأبقى على قميصِه !
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade, İmrân b. Müslim'den, o el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: Yusuf'un kardeşleri onun gömleğini babalarına getirdiklerinde, [Yakub] onu evirip çevirmeye başladı ve şöyle diyordu: “Ben kurdu [böyle] yumuşak huylu bilmezdim; oğlumu yemiş de gömleğini esirgemiş !”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ}. قال: لما أَتَوْا نبيَّ الله يعقوبَ بقميصه، قال: ما أَرَى أَثرَ سَبُعٍ ولا طَعْنٍ ولا خَرْقٍ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ} “Üzerine sahte bir kan [sürülmüş] gömleğiyle geldiler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Allah'ın nebisi Yakub'a gömleğini getirdiklerinde o: “Ne bir yırtıcı hayvan izi ne bir darbe izi ne de bir yırtık görüyorum” dedi .
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {بِدَمٍ كَذِبٍ}: الدمُ كذبٌ، لم يَكُنْ دمَ يوسُفَ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {بِدَمٍ كَذِبٍ} “Sahte bir kan ile” [ayeti hakkında]: “Kan yalandı, Yusuf'un kanı değildi” dediğini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أَخْبَرنا مُجالِدٌ، عن الشعبيِّ، قال: ذبحوا جَدْيًا، ولطَّخوه مِن دمه، فلمَّا نظَر يعقوبُ إلى القميصِ
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym rivayet edip dedi ki: Bize Mücâlid, eş-Şa‘bî'den haber verdi; o şöyle dedi: Bir oğlak kestiler ve onun kanından [gömleğe] sürdüler. Yakub gömleğe bakınca
صحيحًا، عرف أن القومَ كذبوه، فقال لهم: إن كان هذا الذئب لحليمًا، حيث رحم القميص، ولم يَرْحَم ابنى! فعرف أنهم قد كذبوه .
[onun] sapasağlam olduğunu görünce, o topluluğun kendisine yalan söylediğini anladı ve onlara şöyle dedi: “Şu kurt ne kadar da yumuşak huyluymuş ki gömleğe acımış da oğluma acımamış!” Böylece onların kendisine yalan söylediklerini anladı .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة، عن سفيان، عن سماكٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ}. قال: لما أُتى يعقوب بقميص يوسُفَ، فلم ير فيه خرقًا، قال: كذَبْتُم، لو أكَلَه السَّبُعُ لخَرَّق قميصه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Süfyân'dan, o Simâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbas'tan {وَجَاءُوا عَلَى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ} “Üzerine sahte bir kan [sürülmüş] gömleğiyle geldiler” [ayeti hakkında] rivayet etti; dedi ki: Yakub'a Yusuf'un gömleği getirildiğinde ve onda bir yırtık görmeyince: “Yalan söylediniz! Eğer onu yırtıcı hayvan yemiş olsaydı gömleğini parçalardı” dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاق الأزرقُ ويَعْلَى، عن زكريا، عن سماكٍ، عن عامرٍ، قال: كان فى قميص يوسُفَ ثلاثُ آياتٍ، حين جاءوا على قميصه بدمٍ كذب. قال: وقال يعقوب: لو أكَلَه الذئبُ لخَرَّق قميصه .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İshak el-Ezrak ve Ya'lâ, Zekeriyyâ'dan, o Simâk'tan, o Âmir'den rivayet ettiler; dedi ki: Yusuf'un gömleğinde üç ibret/alamet vardı; gömleğine sahte bir kanla geldikleri zaman bunlardan biriydi. Dedi ki: Yakub da: “Eğer onu kurt yemiş olsaydı gömleğini parçalardı” dedi .
حدَّثنا [الحسن بن محمدٍ] ، قال: ثنا محمد، قال: ثنا زكريا، عن سماك، عن عامر أنه كان يقولُ: فى قميص يوسُفَ ثلاث آياتٍ؛ حين أُلْقِي على وجه أبيه فارْتَدَّ بصيرًا، وحين قُدَّ مِن دُبُرٍ، وحين جاءوا على قميصه بدم كذبٍ .
Bize [el-Hasan b. Muhammed] rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Zekeriyyâ, Simâk'tan, o Âmir'den onun şöyle dediğini rivayet etti: Yusuf'un gömleğinde üç ibret/alamet vardı; babasının yüzüne bırakılıp da gözlerinin yeniden görür hale geldiği an, arkadan yırtıldığı an ve gömleğine sahte bir kanla geldikleri an .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن إسرائيل، عن سماك، عن عامر، قال: كان في قميص يوسُفَ ثلاث آياتٍ؛ الشَّقُّ، والدمُ، وأَلْقاه على وجه أبيه فارْتَدَّ بصيرًا .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o Âmir'den rivayet etti; dedi ki: Yusuf'un gömleğinde üç ibret/alamet vardı: Yırtık, kan ve [gömleği] babasının yüzüne bırakıp da gözlerinin yeniden görür hale gelmesi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا قُرَّةُ، عن الحسن، قال: لما جيء بقميص يوسُفَ إلى يعقوب، فرأى الدم، ولم يَرَ الشَّقَّ، قال: ما عهدتُ الذئب حليمًا!
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âmir rivayet edip dedi ki: Bize Kurre, el-Hasan'dan rivayet etti; dedi ki: Yusuf'un gömleği Ya'kûb'a getirildiğinde, [üzerinde] kanı görüp herhangi bir yırtık görmeyince: "Kurdun [bu denli] halim ve şefkatli olduğunu hiç bilmezdim!" dedi.
قال: ثنا حمادُ بنُ مَسْعَدةَ، قال: ثنا قُرةُ، عن الحسن بمثله.
Dedi ki: Bize Hammâd b. Mes'ade rivayet edip dedi ki: Bize Kurre, el-Hasan'dan benzerini rivayet etti.
فإن قال قائلٌ: كيف قيل: {بِدَمٍ كَذِبٍ} وقد علِمْتَ أنه كان دمًا لا شكَّ فيه، وإن لم يَكُنْ كان دمَ يوسُفَ؟ قيل: فى ذلك من القول وجهان؛ أحدهما: أن يكون قيل: {بِدَمٍ كَذِبٍ}؛ لأنه كُذِب فيه، كما يقالُ: الليلةَ الهلالُ. وكما قيل: {فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ} [البقرة: ١٦]. وذلك قولٌ كان بعضُ نحويى البصرة يقولُه.
Eğer birisi: “Yusuf'un kanı olmasa bile onun şüphesiz bir kan olduğunu bildiğin halde nasıl {بِدَمٍ كَذِبٍ} “Sahte bir kan ile” denilmiştir?” derse, şöyle denir: Bu konuda iki açıklama şekli vardır: Birincisi; {بِدَمٍ كَذِبٍ} denilmiştir, çünkü o hususta yalan söylenmiştir. Nitekim “Bu gece hilaldir [yani hilal görülmüştür]” denmesi ve Allah'ın: {فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ} [el-Bakara: 16] “Ticaretleri kâr etmedi” buyurması gibidir. Bu, bazı Basra nahivcilerinin söylediği bir görüştür.
والوجه الآخرُ: وهو أن يقال: هو مصدرٌ بمعنى مفعولٍ، وتأويلُه: وجاءوا على قميصه بدمٍ مكذوبٍ، كما يقالُ: ماله عقلٌ ولا معقولٌ، ولا له جَلَدٌ، ولا مجْلودٌ. والعربُ تَفْعَلُ ذلك كثيرًا، تَضَعُ مفعولًا في موضع المصدر، والمصدرَ في موضعِ مفعولٍ، كما قال الراعي :
Diğer vecih ise şudur: [Buradaki lafız] mef'ûl (ismi mef'ûl) anlamında bir masdardır. Anlamı da: “Gömleğinin üzerinde uydurulmuş (yalan) bir kanla geldiler” şeklindedir. Nitekim “Onun ne aklı ne de kavrayışı var; ne sabrı ne de dayanma gücü var” denilir. Araplar bunu çokça yapar; mef'ûlü masdar yerine, masdarı da mef'ûl yerine koyarlar. Râî'nin dediği gibi:
حتى إذا لم يَتْرُكوا لعِظامِه … لحمًا ولا لفؤادِه مَعقولا
Sonunda onun kemiklerine et bırakmadıklarında, / Gönlüne de akıl/bağ bırakmadılar.
وذلك كان يقولُه بعضُ نحويى الكوفة.
Bunu da bazı Kûfe nahivcileri söylüyordu.
وقولُه: {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا}. يقول تعالى ذكره: قال يعقوب لبنيه الذين أخْبَروه أن الذئب أكَل يوسُفَ، مكذِّبًا لهم في خبرهم ذلك: ما الأمرُ كما تقولون: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا}. يقولُ: بل زيَّنت لكم أنفسكم أمرًا في يوسُفَ وحسَّنَته، ففَعَلْتُموه.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} “[Babaları] dedi ki: ‘Aksine nefisleriniz size [kötü] bir işi süsleyip hoş gösterdi’” sözü hakkında der ki: Yakub, Yusuf'u kurdun yediğini haber veren oğullarına bu haberlerinde onları yalanlayarak: “İş sizin dediğiniz gibi değil, {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} [aksine nefisleriniz size bir işi süsleyip hoş gösterdi]” dedi. Yani: Aksine nefisleriniz Yusuf hakkında size bir işi süsleyip güzel gösterdi, siz de onu yaptınız.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا}. قال: يقولُ: بل زَيَّنَت لكم أنفسكم أمرًا.
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti: {قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} “[Babaları] dedi ki: ‘Aksine nefisleriniz size [kötü] bir işi süsleyip hoş gösterdi’”. [Katâde] dedi ki: “Aksine nefisleriniz size [kötü] bir işi süsleyip hoş gösterdi” demektir.
وقولُه: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}. يقولُ: فصبرى على ما فعلتُم بي في أمرِ يوسُفَ صبرٌ جميلٌ، أو فهو صبرٌ جميلٌ.
Allah'ın: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” sözü hakkında der ki: Yusuf konusunda bana yaptığınız şeylere karşı benim sabrım güzel bir sabırdır veya [bana düşen] güzel bir sabırdır.
وقولُه: {وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ}. يقول: واللهَ أَسْتَعِينُ على كفايتي شرَّ ما تَصِفون من الكذب.
Allah'ın: {وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır” sözü hakkında der ki: Söylediğiniz yalanın şerrini benden defetmesi için sadece Allah'tan yardım dilerim.
وقيل: إن الصبر الجميل هو الصبرُ الذي لا جَزَعَ فيه.
Güzel sabrın, içinde feryat ve sızlanma (ceza‘) bulunmayan sabır olduğu da söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نميرٍ، عن وَرْقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}. قال: ليس فيه جَزَعٌ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” [ayeti hakkında]: “İçinde feryat ve sızlanma olmayan [sabırdır]” dediğini rivayet etti .
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا سفيان، عن مجاهدٍ: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}: في غيرِ جَزَعٍ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mücâhid'den: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” [ayeti hakkında]: “Feryat ve sızlanma olmaksızın [sabretmektir]” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Dedi ki: Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن عبد الرحمن بن يحيى، عن
Dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Abdurrahman b. Yahyâ'dan haber verdi, o da...
حِبَّانَ بنِ أَبي جَبَلةَ، قال: سُئل رسول الله ﷺ عن قوله: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}، قال: "صبرٌ لا شَكْوَى فيه". قال: مَن بَثَّ فلم يَصْبِرْ .
Hıbbân b. Ebî Cebele'den rivayet etti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e O'nun: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” sözü hakkında soruldu; o da: “İçinde şikâyet olmayan sabırdır” buyurdu. [Râvi] dedi ki: “Kim derdini açığa vurup yayarsa sabretmiş olmaz” .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبرنا عبد الرحمن ابنُ يحيى، عن حِبَّانَ بن أبي جَبَلَةَ، أن النبىَّ ﷺ سُئل عن قوله: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}. قال: "صبرٌ لا شكوى فيه".
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman b. Yahyâ, Hıbbân b. Ebî Cebele'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e O'nun: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” sözü hakkında sorulduğunu haber verdi. O da: “İçinde şikâyet olmayan sabırdır” buyurdu.
قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}: ليس فيه جَزَعٌ.
Dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” [ayeti hakkında]: “İçinde feryat ve sızlanma olmayandır” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ}. قال: في غيرِ جَزَعٍ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, bir adamdan, o Mücâhid'den O'nun: {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır” sözü hakkında: “Feryat ve sızlanma olmaksızın [sabretmektir]” dediğini haber verdi .
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا الثوريُّ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أَخْبَرنا الثوريُّ، عن بعض أصحابه، قال: يقالُ: ثلاثٌ من الصبر؛ ألَّا تُحَدِّثَ بوجعك ولا بمصيبتِك. ولا تُزَكِّى نفسَك.
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize es-Sevrî, arkadaşlarından bazısından [naklen] haber verdi; [o] şöyle dedi: “Üç şey sabırdandır: Ağrını/acını anlatmaman, musibetini [insanlara] söylememen ve kendini temize çıkarmamandır.”
قال: أخبرنا الثورىُّ، عن حبيب بن أبي ثابتٍ، أن يعقوب النبيَّ ﷺ كان قد سقط حاجباه، فكان يَرْفَعُهما بخرقةٍ، فقيل له: ما هذا؟ قال: طول الزمانِ، وكثرة الأحزان. فأوحى الله ﵎ إليه: يا يعقوب أتشكُوني؟ قال: يا ربِّ، خطيئةً أخطَأْتُها، فاغْفِرْها لي .
Dedi ki: Bize es-Sevrî, Habîb b. Ebî Sâbit'ten haber verdi ki: Yakub Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kaşları [yaşlılıktan] gözlerinin üzerine düşmüştü; onları bir bez parçasıyla yukarı kaldırırdı. Kendisine: “Bu nedir?” denildi. O da: “Zamanın uzaması ve hüzünlerin çokluğudur” dedi. Bunun üzerine Allah celle celâluhû ona şöyle vahyetti: “Ey Yakub, beni mi şikâyet ediyorsun?” O da: “Ey Rabbim! Bu işlediğim bir hataydı, beni bağışla” dedi .
وقوله: {وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ}. حدَّثنا بشرٌ قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ}، أي: على ما تكذبون .
Allah'ın: {وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır” sözü hakkında: Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَاللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Anlattıklarınıza karşı yardımı istenecek olan ancak Allah'tır” [ayeti hakkında]: “Yani söylediğiniz yalanlara karşı” dediğini rivayet etti .
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٩)} “Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler; o da kovasını kuyuya sarkıttı. ‘Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!’ dedi. Onu bir ticaret malı olarak gizlediler. Allah ise onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi” sözünün tevili hakkında [şöyle denilir]:
يقول تعالى ذكره: وجاءت مارَّةُ الطريقِ مِن المسافرين {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ}، وهو الذي يَرِدُ المَنْهَلَ والمَنْزِلَ، ووُرودُه إياه مصيره إليه ودخولُه، {فَأَدْلَى دَلْوَهُ}. يقولُ: أَرْسَل دَلْوَه فى البئرِ. يقالُ: أَدْلَيْتُ الدلو في البئرِ، إِذا أَرْسَلْتَها فيها ، فإذا اسْتَقَيْتَ فيها قلتَ: دَلَوْتُ أَدْلُو دَلْوًا.
Allah Teâlâ der ki: Yolculardan yoldan geçen bir kafile geldi. {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ} “sucularını gönderdiler”. Bu kişi, su başına ve konak yerine varan kimsedir. Onun oraya varması (vürûdu), oraya yönelmesi ve oraya girmesidir. {فَأَدْلَى دَلْوَهُ} “o da kovasını sarkıttı”; yani kovasını kuyuya saldı demektir. Kovayı kuyuya saldığında: Edleytü’d-delve fi’l-bi’r (أَدْلَيْتُ الدلو في البئرِ) denir; kuyudan su çektiğinde ise: Delevtü edlû delven (دَلَوْتُ أَدْلُو دَلْوًا) dersin.
وفى الكلام محذوفٌ اسْتُغْنى بدَلالة ما ذُكر عليه فتُرِك، وذلك: فأَدْلى دلْوَه، فتعلَّق به يُوسُفُ فخرج، فقال المُدْلى: يا بُشْرَى هذا غلامٌ.
Sözde, zikredilen kısmın delaleti sebebiyle ihtiyaç duyulmadığından hazfedilmiş [ve metinde açıkça yer verilmeyip] bırakılmış bir kısım vardır; o da şudur: [Kovasını sarkıttı], Yûsuf kovaya tutundu ve çıktı; bunun üzerine kovayı sarkıtan kişi: “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” dedi.
وبالذي قلنا في ذلك جاءت الأخبارُ عن أهل التأويل.
Bu konuda söylediğimiz doğrultuda tevil ehlinden rivayetler gelmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرو بن محمد، عن أسباط، عن السدىِّ: {وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ}: فتعلَّق يوسُفُ بالحبل فخرج، فلمَّا رآه صاحب الحبل نادى رجلًا من أصحابه يقال له: بُشْرَى: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o es-Süddî'den rivayet etti: {وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ} “Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler; o da kovasını kuyuya sarkıttı” [ayeti hakkında]: Yusuf ipe tutundu ve çıktı. İpin sahibi onu görünce, arkadaşlarından kendisine Büşrâ denilen bir adama: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Ey Büşrâ, işte bir oğlan çocuğu!” diye seslendi .
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ}: فتشَبَّث الغلامُ بالدَّلْوِ، فلمَّا خرج قال: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ} “Sucularını gönderdiler; o da kovasını kuyuya sarkıttı” [ayeti hakkında]: Çocuk kovaya yapıştı; [kuyudan] çıkınca [adam]: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ}. يقالُ: أرْسَلوا رسولَهم، فلمَّا أدْلَى دَلْوَه تَشَبَّث بها الغلامُ قال: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ} “Sucularını gönderdiler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Elçilerini gönderdiler” denilir. Adam kovasını sarkıtınca çocuk ona yapıştı; adam: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” dedi .
واختلفوا في معنى قوله: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ}؛ فقال بعضُهم: ذلك تَبْشِيرٌ من المُدلى دلوه أصحابه في إصابته يوسف بأنه أصاب عبدًا.
O'nun: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” sözünün anlamı konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bu, kovasını sarkıtan kişinin Yusuf'u bulması sebebiyle bir köle elde ettiğini arkadaşlarına müjdelemesidir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ: {قَالَ يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ}: تباشروا به حين أخرجوه، وهى بئرٌ بأرض بيت المقدس معلومٌ مكانُها .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {قَالَ يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “[Kovayı sarkıtan kimse:] «Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!» dedi”. Onu [kuyudan] çıkardıklarında birbirlerini müjdelediler. Bu, Beytülmakdis arazisinde yeri bilinen bir kuyudur .
حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثور، عن معمرٍ، عن قَتادةَ: {يَابُشْرَى (٧) هَذَا غُلَامٌ}. قال: بشَّرَهم واردهم حين وجد يوسُفَ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {يَابُشْرَى (٧) هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!”. Dedi ki: Sucuları Yusuf'u bulduğu vakit onları müjdeledi .
وقال آخرون: بل ذلك اسم رجل من السيَّارة بعينه ناداه المُدْلِى لمَّا خرج يوسُفُ مِن البئرِ مُتَعَلِّقًا بالحبل.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bu, Yusuf ipe tutunarak kuyudan çıktığında kovayı sarkıtan kimsenin bizzat kervandaki bir adama seslendiği isimdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرو بن محمد، قال: ثنا أسباط، عن السدي: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ}. قال: نادَى رجلًا من أصحابه يقال له: بُشْرَى. فقال: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} (٢).
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!”. Dedi ki: Arkadaşlarından kendisine Büşrâ denilen bir adama seslendi ve: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Ey Büşrâ! İşte bir oğlan çocuğu!” dedi (٢).
حدَّثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا خلف بن هشام، قال: ثنا يحيى بن آدم، عن قيس بن الربيع، عن السدىِّ فى قوله: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ}. قال: كان اسم صاحبِه بُشْرَى .
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Halef b. Hişâm rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Kays b. er-Rebî'den, o es-Süddî'den O'nun: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Arkadaşının adı Büşrâ idi .
حدَّثني المُثنَّى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرحمن بن أبي حمادٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ ظُهَيْرٍ، عن السدىِّ فى قوله: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ}. قال: اسمُ
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Ebî Hammâd rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Zuheyr, es-Süddî'den O'nun: {يَابُشْرَى هَذَا غُلَامٌ} “Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Dedi ki: ... adı
الغلامِ بُشْرَى. قال: يا بُشْرَى. كما تقولُ: يا زيد .
...Büşrâ idi. [Kovayı çeken kişi,] tıpkı "Ey Zeyd!" dediğin gibi: "Ey Büşrâ!" demiştir .
واخْتَلَفَت القرأةُ فى قراءة قوله ذلك؛ فقرأ ذلك عامة قرأة أهل المدينة: (يا بُشْرَىَّ) . بإثباتِ ياءِ الإضافة، غير أنه أدْغَم الألفَ في الياء طلبًا للكسرة التي تَلْزَمُ ما قبل ياء الإضافة من المتكلم فى قولهم: غلامي وجاريتي. في كلِّ حالٍ، وذلك من لغة طيِّىٍ، كما قال أبو ذُؤَيبٍ :
Kıraat imamları O'nun bu sözünün kıraatinde ihtilaf ettiler. Medine ehlinin kurrâsının geneli bunu, izafet yâ'sını sabit kılarak (يا بُشْرَىَّ) şeklinde okudu; ancak onların her hâlükârda "ğulâmî" (غلامي) ve "câriyetî" (جاريتي) sözlerinde olduğu gibi mütekellim izafet yâ'sından önceki harfe gereken kesreyi elde etmek gayesiyle elifi yâ'ya idgam etti. Bu da Tayy kabilesinin lügatindendir; nitekim Ebû Züeyb şöyle demiştir :
سبقوا هَوَىَّ وأَعْنَقوا لَهَواهُمُ … فتُخُرِّموا ولكلِّ جنبٍ مَصْرَعُ
Benim arzumu geçtiler ve kendi arzularına doğru hızla koştular... / Derken birer birer yok olup gittiler, her yan için bir yıkılış/ölüm yeri vardır .
وقرأ ذلك عامةُ قرأةِ الكوفيين: {يابُشْرَى}. بإرسال الياء وترك الإضافة .
Kûfelilerin kurrâsının geneli ise bunu, yâ harfini [madd ile] serbest bırakarak ve izafeti terk ederek: {يابُشْرَى} “Ey müjde! / Müjde!” şeklinde okudu .
وإذا قُرِئ ذلك كذلك، احْتَمَل وجهين من التأويل: أحدهما: ما قاله السدىُّ، وهو أن يكونَ اسم رجلٍ دعاه المُسْتَقِى باسمه، كما يقال: يا زيد، ويا عمرُو. فيكونُ "بُشْرَى" في موضع رفعٍ بالنداء.
Bu şekilde okunduğunda iki tevil ihtimali taşır: Birincisi: es-Süddî'nin söylediğidir; o da su çeken kimsenin bir adamı, tıpkı "Ey Zeyd!" ve "Ey Amr!" denildiği gibi adıyla çağırmış olmasıdır. Bu durumda "Büşrâ" (بُشْرَى) nida sebebiyle ref mahallinde olur.
والآخرُ: أن يكون أراد إضافةَ البُشْرَى إلى نفسه، فحذف الياء وهو يُرِيدُها، فيكونُ مُفْرَدًا وفيه نيَّةُ الإضافة، كما تَفْعَلُ العرب فى النداء فتقولُ: يا نفسُ اصْبِرى،
Diğeri ise: Müjdeyi (el-büşrâ) nefsine izafe etmek istemiş, [izafet] kastı olduğu halde yâ harfini hazfetmiş olmasıdır. Bu durumda [kelime] müfred olur ve kendisinde izafet niyeti bulunur; nitekim Araplar nidada böyle yaparak: Yâ nefsu-sbirî (يا نفسُ اصْبِرى) “[Ey nefsim, sabret!]” derler,
ويا نَفْسِ اصْبرى، ويا بُنيُّ لا تَفْعَلْ، ويا بُنَيِّ لا تَفْعَلْ. فتُفْرِدُ وتَرْفَعُ وفيه نيةُ الإضافة، وتُضِيفُ أحيانًا فتَكْسِرُ، كما تقولُ: يا غلامُ أَقْبِلْ، ويا غلامِ أَقْبِلْ.
Ve Yâ nefsi-sbirî (ويا نَفْسِ) "[Ey nefsim, sabret!]", Yâ büneyyü lâ tef'al (ويا بُنيُّ لا تَفْعَلْ) "[Ey oğulcuğum, yapma!]" ve Yâ büneyyi lâ tef'al (ويا بُنَيِّ لا تَفْعَلْ) "[Ey oğulcuğum, yapma!]" derler. Böylece [kelimeyi] müfred kılıp ref ederler ve onda izafet niyeti bulunur; bazen de izafet yapıp kesre verirler; tıpkı: Yâ gulâmu akbil (يا غلامُ أَقْبِلْ) "[Ey delikanlı, beri gel!]" ve Yâ gulâmi akbil (ويا غلامِ) "[Ey kölem, beri gel!]" dediğin gibi.
وأعْجَبُ القراءاتِ فى ذلك إلىَّ قراءة من قرأه بإرسال الياء وتسكينها؛ لأنه إن كان اسم رجلٍ بعينه، كان معروفًا فيهم، كما قال السدىُّ، فذلك هي القراءة الصحيحة لاشكَّ فيها، وإن كان من التبشير فإنه يَحْتَمِلُ ذلك إِذا قُرِئَ كذلك على ما بيَّنتُ.
Bu hususta kıraatlerin bana en sevimli geleni, yâ harfini [madd ile] serbest bırakarak ve sükûn ile okuyanın kıraatidir. Çünkü şayet es-Süddî'nin dediği gibi aralarında bilinen belirli bir adamın ismi idiyse, şüphesiz doğru kıraat budur. Eğer müjdeleme anlamında ise, açıkladığım üzere bu şekilde okunduğunda bu anlamı da ihtiva eder.
وأما التشديد والإضافة فى الياء فقراءةٌ شاذَّةٌ لا أرى القراءة بها، وإن كانت لغةً معروفةً؛ لإجماع الحُجَّة من القرأة على خلافها.
Yâ harfindeki şedde ve izafete gelince; her ne kadar bilinen bir lehçe olsa da, hüccet ehli kurrânın bunun aksine icma etmesi sebebiyle onunla okunmasını uygun görmediğim şaz bir kıraattir.
وأما قوله: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. فإن أهل التأويل اخْتَلَفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: وأسَرَّه الواردُ المُسْتَقِى وأصحابُه من التُّجار الذين كانوا معهم، وقالوا لهم: هو بضاعةٌ اسْتَبْضَعْناها بعضَ أهل مصر؛ لأنهم خافوا إن علموا أنهم اشْتَرَوْه بما اشْتَرَوْه به أن يطلبوا منهم فيه الشَّركة.
O'nun: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” sözüne gelince; tevil ehli bunun tevili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Su çeken sucu ve arkadaşları onu, yanlarında bulunan tüccarlardan gizlediler ve onlara: "O, Mısır halkından birine ulaştırmak üzere yanımıza ticaret malı olarak aldığımız bir kimsedir" dediler. Çünkü onlar, onu ne karşılığında satın aldıklarını bilmeleri hâlinde kendilerinden ona ortak olmayı talep etmelerinden korktular.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. قال: صاحبُ الدَّلْوِ ومن معه قالوا لأصحابهم: إنما اسْتَبْضَعْناه. خِيفةَ أن يَشْرَكوهم فيه إن علموا بثمنه، وتبعهم إخوتُه
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: «Kova sahibi ve yanındakiler, arkadaşlarına: "Biz onu sadece yanımıza ticaret malı olarak aldık" dediler. [Bunu], değerini/fiyatını bildikleri takdirde kendilerine onda ortak olmalarından korktukları için [söylediler]. Kardeşleri de onların peşine düştü...»
يقولون للمُدْلِى وأصحابه: اسْتوثِقْ منه لا يَأْبَقْ. حتى وقفوه بمصر، فقال: مَن يبْتاعُنى ويُبَشَّرَ؟ فاشتراه الملِك، والملكُ مُسْلِمٌ .
Kovayı sarkıtana ve arkadaşlarına: "Ona mukayyet olun, kaçmasın!" diyorlardı. Nihayet onu Mısır'da pazara çıkardılar; [Yusuf]: "Beni kim satın alır da müjdelenir?" dedi. Bunun üzerine onu melik satın aldı; melik ise Müslümandı .
حدَّثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوه، غير أنه قال: خِيفةَ أن يَسْتَشْرِكوهم إن علموا به، واتَّبَعَهم إخوته يقولون للمُدْلِى وأصحابه: اسْتوثِقوا منه لا يَأْبَق. حتى أوْقَفوه بمصر. وسائر الحديث مثل حديثِ محمدِ بنِ عمرٍو .
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti; şu kadar var ki o: "Onu bildikleri takdirde kendilerine ortak olmak istemelerinden korktukları için" dedi ve: "Kardeşleri onların peşine düşüp kovayı sarkıtana ve arkadaşlarına: «Ona mukayyet olun, kaçmasın!» diyorlardı. Nihayet onu Mısır'da pazara çıkardılar" [dedi]. Hadisin geri kalanı Muhammed b. Amr'ın hadisi gibidir .
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti.
قال: وثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بنحوه، غير أنه قال: خيفة أن يُشاركوهم فيه إن علموا بثمنه.
Dedi ki: Bize İshak da rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti; şu kadar var ki o: "Fiyatını öğrendikleri takdirde ona ortak olmalarından korkarak" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوه، إلا أنه قال: خيفةَ أن يَسْتَشْرِكوهم فيه إن علموا ثمنه. وقال أيضًا: حتى أوْقَفوه بمصر.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti; ancak o: "Fiyatını bildikleri takdirde onda kendilerine ortak olmak istemelerinden korkarak" dedi. Ayrıca: "Nihayet onu Mısır'da pazara çıkardılar" dedi.
حدَّثنا ابن وكيع، قال: ثنا عمرو بن محمد، قال: ثنا أسباط، عن السديِّ: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. قال: لما اشْتَراه الرجلان فَرِقَا مِن الرُّفْقَةِ أَن يقولوا: اشْتَرَيْناه. فيسألونهم الشركة، فقالا: إن سألونا: ما هذا؟ قلنا: بضاعةٌ اسْتَبْضَعْناه أهل الماء.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: O iki adam onu satın alınca, kafiledekilerin [kendilerine]: "Biz onu satın aldık" demelerinden ve bunun üzerine kendilerinden ortaklık talep etmelerinden korktular. Bu sebeple: "Şayet bize 'Bu nedir?' diye sorarlarsa, 'Su başı ahalisinin satmamız için bize verdiği bir ticaret malıdır' deriz" dediler.
فذلك قولُه: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} بينَهم .
İşte bu O'nun: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” sözüdür .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وأسَرَّه التجارُ بعضُهم من بعض.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: "Tüccarlar onu birbirlerinden gizlediler" şeklindedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريب، قال: ثنا وكيعٌ، عن سفيان، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. قال: أسرَّه التجارُ بعضُهم من بعض .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî‘, Süfyân'dan, o bir adamdan, o Mücâhid'den {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Tüccarlar onu birbirlerinden gizlediler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ الفضلُ، قال: ثنا سفيان، عن مجاهدٍ: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. قال: أَسَرَّه التجارُ بعضُهم من بعض.
Bana el-Müsenna rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Mücâhid'den {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: Tüccarlar onu birbirlerinden gizlediler.
وقال آخرون: معنى ذلك: وأَسَرُّوا بيعَه.
Başkaları ise şöyle dedi: Bunun anlamı: "Onun satışını gizlediler" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. قال: أَسَرُّوا بيعَه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” [ayeti hakkında] şöyle dediğini haber verdi: Onun satışını gizlediler .
حدَّثني الحارث، قال: ثنا عبد العزيز، قال: ثنا قيسٌ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ:
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Kays, Câbir'den, o da Mücâhid'den rivayet etti:
{وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. قال: قالوا لأهل الماء: إنما هو بضاعةٌ .
{وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” [ayeti hakkında] dedi ki: Su başındakilere: "O ancak bir ticaret malıdır" dediler .
وقال آخرون: إنما عَنى بقوله: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. إخوة يوسفَ أنهم أسَرُّوا شأن يوسُفَ أن يكون أخاهم، قالوا: هو عبدٌ لنا.
Başkaları ise şöyle dedi: O, {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” sözüyle Yusuf'un kardeşlerini kastetmiştir; onlar Yusuf'un kardeşleri olduğu gerçeğini gizleyip: "O bizim bir kölemizdir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن سعد، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً}. يعنى: إخوة يوسُفَ أَسَرُّوا شأنه، وكتموا أن يكون أخاهم، وكتم يوسُفُ شأنه، مخافة أن يَقْتُلَه إخوته، واختار البيع، فذكره إخوته لوارد القوم، فنادى أصحابه، قال: يا بُشْرَى ، هذا غلامٌ يُباع. فباعه إخوته .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً} “Onu bir ticaret malı olarak gizlediler” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Yani Yusuf'un kardeşleri onun durumunu gizlediler ve kardeşleri olduğunu sakladılar. Yusuf da kardeşlerinin kendisini öldürmesinden korkarak durumunu gizledi ve satılmayı tercih etti. Kardeşleri onu kavmin sucusuna bahsettiler, o da arkadaşlarına seslenip: "Müjde! İşte satılık bir köle/oğlan!" dedi. Böylece kardeşleri onu sattılar .
وأولى هذه الأقوال بالصواب قولُ مَن قال: وأسرَّ وارد القوم المُدْلِى دلوه ومن معه من أصحابه مِن رُفقته السيَّارةِ، أمْرَ يوسُفَ أنهم اشْتَرَوْه؛ خيفةً منهم أن يَسْتَشْرِكوهم، وقالوا لهم: هو بضاعةٌ أبْضَعها معنا أهلُ الماءِ. وذلك أنه عَقِبَ الخبر عنه، فلأن يكونَ ما وليه من الخبر خبرًا عنه، أشبهُ مِن أن يكون خبرًا عمَّن هو بالخبر عنه غيرُ متَّصِل.
Bu görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle diyenin görüşüdür: Kavmin kovasını sarkıtan sucusu ve yanındaki arkadaşları, kendilerine ortak olmak istemelerinden korktukları için yolcu kafilesinden Yusuf'u satın aldıkları gerçeğini gizlediler ve onlara: "O, su başındakilerin ticaret malı olarak yanımıza verdiği biridir" dediler. Zira bu [ifade], onunla ilgili haberin hemen ardındandır ; binaenaleyh peşinden gelen haberin onun haberi olması, kendisiyle haber irtibatı bulunmayan kimselerin haberi olmasından daha uygundur.
وقولُه: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ}. يقول تعالى ذكره: والله ذو علمٍ بما يَعْمَلُه باعةُ يوسُفَ ومُشْتَروه في أمره، لا يَخْفَى عليه من ذلك شيءٌ، ولكنه ترك تغيير
O'nun: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” sözüne gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah, Yusuf'u satanların ve satın alanların onun durumu hakkında yaptıklarını çok iyi bilendir; bundan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; fakat O, [durumu] değiştirmeyi...
ذلك ليُمْضِىَ فيه وفيهم حكمه السابق فى علمه، وليُرِيَ إخوة يوسُفَ ويوسُفَ وأباه قدرته فيه.
...bunu, ilminde önceden geçen hükmünü onun ve onlar hakkında yürürlüğe koymak, Yusuf'un kardeşlerine, Yusuf'a ve babasına onun hakkındaki kudretini göstermek için [böylece bırakmıştır].
وهذا وإن كان خبرًا مِن الله تعالى ذكره عن يوسُفَ نبيِّه ﷺ، فإنه تذكيرٌ من الله نبيَّه محمدًا ﷺ، وتسليةٌ منه له عما كان يَلْقى من أقربائه وأنسبائه المشركين من الأذى فيه، يقولُ له: فاصْبِرْ يا محمد على ما نالك في الله، فإني قادرٌ على تغيير ما ينالُك به هؤلاء المشركون، كما كنتُ قادرًا على تغيير ما لقِى يُوسفُ مِن إخوته في حال ما كانوا يَفْعَلون به ما فعلوا، ولم يَكُن ترْكى ذلك لهوانٍ بيوسُفَ علىَّ، ولكن لماضى علمى فيه وفى إخوته. فكذلك تركي تغيير ما يَنالُك به هؤلاء المشركون لغيرِ هَوانٍ بك علىَّ، ولكن لسابق علمى فيك وفيهم، ثم يَصِيرُ أمرك وأمرهم إلى عُلُوِّك عليهم، وإذعانهم لك، كما صار أمر إخوة يوسف إلى الإذعان ليوسُفَ بالسُّؤْدُدِ عليهم، وعلوِّ يوسف عليهم.
Bu, her ne kadar zikri yüce olan Allah'tan peygamberi Yusuf sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bir haber olsa da, Allah'ın peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hatırlatması ve müşrik akrabaları ile hısımlarından Allah uğrunda gördüğü eziyetlere karşı O'na bir tesellisidir. O'na şöyle buyurmaktadır: "Ey Muhammed! Allah uğrunda başına gelenlere sabret; zira ben, bu müşriklerin sana yaptıkları şeyleri değiştirmeye kādir olduğum gibi, Yusuf'un kardeşlerinden gördüğü şeyleri de onlar kendisine yaptıklarını yaparlarken değiştirmeye kādirdim . Benim bunu [değiştirmeyip] bırakmam, Yusuf'un katımda değersiz olmasından ötürü değil, onun ve kardeşleri hakkındaki geçmiş ilmim sebebiyledir. Aynı şekilde bu müşriklerin sana yaptıklarını değiştirmeyip bırakmam da senin katımda değersiz olmandan ötürü değil, senin ve onlar hakkındaki ezeli ilmim sebebiyledir. Sonunda senin ve onların durumu, senin onlara üstün gelmene ve onların sana boyun eğmesine varacaktır; nitekim Yusuf'un kardeşlerinin durumu da Yusuf'un onlara efendilik etmesine ve Yusuf'un onlara üstün gelmesine boyun eğmeleriyle sonuçlanmıştır."
القول في تأويل قوله تعالى: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠)} “Onu değersiz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar. Zaten ona değer vermiyorlardı” sözünün tevili hakkında:
يعنى تعالى ذكره بقوله: {وَشَرَوْهُ} : وباع إخوة يوسُفَ يوسُفَ.
Zikri yüce olan [Allah], {وَشَرَوْهُ} “Onu sattılar” sözüyle şunu kastetmektedir: Yusuf'un kardeşleri Yusuf'u sattılar.
فأما إذا أراد الخبر عن أنه ابتاعه، قال: اشْتَرَيْتُه. ومنه قولُ ابنِ مُفَرِّغٍ الحميريِّ.
Bir kimse bir şeyi satın aldığını bildirmek istediğinde ise: “اشْتَرَيْتُه” (Onu satın aldım) der. İbn Müferriğ el-Himyerî'nin şu sözü de bundandır:
وشرَيْتُ بُرْدًا ليْتَنى … مِن قَبْلِ بُرْدٍ كنتُ هامَهْ
Sattım Bürd'ü, keşke ben... / Bürd'den önce bir kuru kafa/baykuş olsaydım!
يقولُ: بِعْتُ بُرْدًا. وهو عبدٌ كان له.
[Şair] "Bürd'ü sattım" demektedir; Bürd ise onun sahip olduğu bir kölesiydi.
وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوب، قال: ثنا إبراهيمُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، عن مغيرةَ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن إبراهيم أنه كره الشراء والبيع للبدوىِّ، قال: والعربُ تقول: اشْرِ لى كذا وكذا. أى: بِعْ لى كذا وكذا. وتلا هذه الآية: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ}. يقولُ: باعوه، وكان بيعُه حرامًا .
Bana Ya'kūb rivayet edip dedi ki: Bize İbrâhim rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Mugīre'den, o Ebû Ma'şer'den, o İbrâhim'den rivayet etti ki kendisi bedevî için alışveriş yapmayı mekruh görürdü ve: "Araplar: 'Bana şunu şunu sat (اشْرِ) ' derler, yani: 'Bana şunu şunu satıver (بِعْ)' [demektir]" derdi ve şu ayeti okudu: {وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ} “Onu değersiz bir fiyata, birkaç dirheme sattılar”. Yani: Onu sattılar, oysa onun satılması haramdı .
حدَّثنا الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: إخوة يوسفَ أحد عشر رجلًا، باعوه حينَ أَخْرَجه المُدْلِى بدَلْوه .
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Varkā', İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: "Yusuf'un kardeşleri on bir adamdı; su çeken kimse onu kovasıyla çıkardığı zaman onu sattılar ."
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ بمثله.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، وثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله بن أبي جعفر، عن وَرْقاء، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ مثله.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti; [yine bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki:] Bize İshak rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, Varkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.