القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢)} “O, erginlik çağına erişince kendisine hüküm ve ilim verdik. İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız” kavlinin tefsiri.
يقول تعالى ذكرُه: {وَلَمَّا بَلَغَ} يوسُفُ {أَشُدَّهُ}. يقولُ: ولمَّا بَلَغَ مُنْتَهى شدتِه وقوتِه فى شبابِه وحَدِّه، وذلك فيما بينَ ثمانيَ عشرةَ سنةً إلى ستين سنةً، وقيل: إلى أربعين سنةً.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yusuf {وَلَمَّا بَلَغَ} “erişince” {أَشُدَّهُ} “erginlik çağına”. Yani gençliğinde ve en dinamik çağında gücünün ve kuvvetinin zirvesine ulaştığında [kendisine hüküm ve ilim verdik]. Bu da on sekiz yaş ile altmış yaş arasıdır; kırk yaşa kadar olduğu da söylenmiştir.
يقالُ منه: مضَت أشُدُّ الرجلِ. أى: شدتُه. وهو جمعٌ مثلُ الأضُرِّ والأُشُرِّ لم يُسْمَعْ له بواحدٍ مِن لفظِه، ويَجِبُ فى القياسِ أن يكونَ واحدُه "شَدٌّ"، كما واحدُ الأضُرِّ ضَرٌّ، وواحدُ [الأشُرِّ شَرٌّ] ، كما قال الشاعرُ :
Bu kökten olmak üzere: 'مضَت أشُدُّ الرجلِ' (Adamın en güçlü çağı geçti) denir, yani gücü kuvveti [geçti] demektir. Bu, 'el-adurr' (الأضُرّ) ve 'el-üşürr' (الأُشُرّ) gibi kendi lafzından tekili işitilmemiş bir çoğuldur. Kıyasa göre tekilinin, 'el-adurr'un tekilinin 'darr' ve [‘el-üşürr’ün tekilinin ‘şerr’] olması gibi 'şedd' (شَدّ) olması gerekir. Nitekim şair şöyle demiştir :
هل غيرُ أن كثُر الأشُرُّ وأَهْلَكَت … حَرْبُ المُلوكِ أكاثِرَ الأموالِ
Şımarıklık ve taşkınlığın çoğalması ve hükümdarların savaşının … Malların çoğunu yok etmesinden başka bir şey oldu mu?
وقال حُميدٌ:
Humeyd de şöyle demiştir:
وقد أتَى لو تُعْتِبُ العَواذِلُ … بعدَ الأَشُدِّ أربعٌ كَوامِلُ
Kınayan kadınlar vazgeçecek olsalar, gerçekten geldi … En güçlü çağdan sonra tam dört [yıl].
وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ فى الذى عنَى اللهُ به فى هذا الموضعِ مِن مبلغِ "الأشُدِّ"؛ فقال بعضُهم: عُنِى به ثلاثٌ وثلاثون سنةً.
Tefsir ehli, Allah'ın bu yerde "eşüdd" (en güçlü çağ) miktarı ile kastettiği [yaş] hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bununla otuz üç yaş kastedilmiştir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ والحسنُ بنُ محمدٍ، قالا: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ}. قال: ثلاثًا وثلاثين سنةً .
Bize İbn Vekî' ve el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dediler ki: Bize Amr b. Muhammed rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Otuz üç yaş" dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.
[حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ مثلَه] .
[Bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr, Leys'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti] .
حُدِّثْتُ عن علىِّ بنِ الهيثمِ، عن بشرِ بنِ المفضلِ، عن عبدِ اللهِ بنِ عثمانَ بنِ خُثَيْمٍ ، عن مجاهدٍ، قال: سمعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ في قولِه: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ}. قال: بضعًا وثلاثين سنةً .
Bana Ali b. el-Heysem'den, onun Bişr b. el-Mufaddal'dan, onun Abdullah b. Osman b. Huseym'den , onun Mücâhid'den naklettiğine göre şöyle demiştir: İbn Abbas'ın O'nun: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Otuz küsur yaş" dediğini işittim.
وقال آخرون: بل عُنِى به عشرون سنةً.
Başkaları ise: "Aksine bununla yirmi yaş kastedilmiştir." dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حُدِّثْتُ عن علىِّ بنِ المسيبِ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ}. قال: عشرين سنةً .
Bana Ali b. el-Müseyyeb'den, onun Ebû Ravk'tan, onun ed-Dahhâk'tan O'nun: {وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “erginlik çağına erişince” kavli hakkında: "Yirmi yaş" dediği rivayet edildi.
ورُوِى عن ابنِ عباسٍ مِن وجهٍ غيرِ مَرْضىٍّ أنه قال: ما بينَ ثمانيَ عشْرةَ سنةً إلى ثلاثين.
İbn Abbas'tan güvenilir olmayan bir yolla onun: "On sekiz ile otuz yaş arasıdır" dediği de rivayet edilmiştir.
وقد بيَّنْتُ معنى "الأشُدِّ".
"Eşüdd" kelimesinin anlamını daha önce açıklamıştım.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللهَ ﷿ أخْبَر أنه آتَى يوسُفَ لمَّا بلَغ أشُدَّه حُكْمًا وعلمًا. والأشُدُّ هو انتهاءُ قوتِه وشبابِه، وجائزٌ أن يكونَ آتاه ذلك وهو ابنُ ثمانيَ عشْرةَ سنةً، وجائزٌ أن يكونَ آتاه وهو ابنُ عشرين سنةً، وجائزٌ أن يكونَ آتاه وهو ابنُ ثلاثٍ وثلاثين سنةً، ولا دلالةَ [له في كتابٍ] ولا أثرٍ عن الرسولِ ﷺ ولا في إجماعِ الأمةِ، على أىِّ ذلك كان، وإذ لم يَكُنْ ذلك موجودًا مِن الوجهِ الذى ذكَرْتُ، فالصوابُ أن يقالَ فيه كما قال ﷿ حتى تَثْبُتَ حجةٌ بصحةِ ما قيل في ذلك مِن الوجهِ الذى يَجِبُ التسليمُ له، فيُسَلَّمَ لها حينَئذٍ.
Bu konuda doğruluğa en yakın olan görüş şöyle denilmesidir: Aziz ve celil olan Allah, Yusuf en güçlü çağına ulaştığında ona hüküm ve ilim verdiğini haber vermiştir. "Eşüdd" ise gücünün ve gençliğinin zirvesidir. Bunu ona on sekiz yaşındayken vermiş olması da caizdir, yirmi yaşındayken vermiş olması da caizdir, otuz üç yaşındayken vermiş olması da caizdir. Bunlardan hangisi olduğuna dair [Kitap'ta] , Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'den gelen bir rivayette veya ümmetin icmaında bir delil yoktur. Bu durum zikrettiğim yoldan mevcut olmadığına göre, bu hususta teslim olunması zorunlu olan yoldan söylenenlerin doğruluğuna dair kesin bir delil sabit oluncaya kadar, aziz ve celil olan [Allah]'ın buyurduğu gibi söylemek en doğru olandır; o vakit de ona teslim olunur.
وقولُه: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: أعْطَيْناه حينَئذٍ الفهمَ والعلمَ.
Ve O'nun: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} “kendisine hüküm ve ilim verdik” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O vakit ona anlayış ve ilim verdik.
كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا}. قال: العقلَ والعلمَ قبل النبوةِ.
Nitekim bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} “kendisine hüküm ve ilim verdik”. [Mücâhid] dedi ki: Peygamberlikten önceki akıl ve ilimdir.
وقولُه: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وكما جزَيْتُ يوسُفَ فآتَيْتُه بطاعتِه إياى الحكمَ والعلمَ، ومكَّنْتُه فى الأرضِ، واسْتَنْقَذْتُه مِن أيدى إخوتِه الذين أرادوا قتلَه، كذلك نَجْزِى مَن أَحْسَن فى عملِه فأطاعنى فى أمرى، وانْتَهَى عما نهَيْتُه عنه مِن معاصىَّ.
Ve O'nun: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız” kavli hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Yusuf'u bana itaat etmesi sebebiyle hüküm ve ilim vererek mükâfatlandırdığım, yeryüzünde ona güç ve iktidar verdiğim ve onu kendisini öldürmek isteyen kardeşlerinin elinden kurtardığım gibi; amelinde güzel davranıp emrimde bana itaat eden ve yasakladığım günahlardan sakınan kimseleri de işte böyle mükâfatlandırırız.
وهذا وإن كان مخرجُ ظاهرِه على كلِّ محسنٍ، فإن المرادَ به محمدٌ نبيُّ الله ﷺ يقولُ له ﷿: كما فعَلْتُ هذا بيوسُفَ مِن بعدِ ما لقِى مِن إخوتِه ما لقِى وقاسَى مِن البلاءِ ما قاسَى، فمكَّنْتُه في الأرضِ، ووطَّأْتُ له في البلادِ، فكذلك أَفْعَلُ بك، فأُنَجِّيك مِن مشركي قومِك الذين يَقْصِدونك بالعَداوةِ، وأُمَكِّنُ لك في الأرضِ، وأُوتِيك الحكمَ والعلمَ؛ لأن ذلك جَزائي أهل الإحسانِ في أَمْرِى ونهيي.
Bu ifadenin zahiri her iyilik yapanı kapsasa da, bununla kastedilen Allah'ın nebisi Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem'dir. Aziz ve celil olan [Allah] ona şöyle buyurmaktadır: Kardeşlerinden gördüklerini gördükten ve çektiği imtihanları çektikten sonra Yusuf'a yaptığım gibi yapıp ona yeryüzünde güç ve iktidar verdiğim ve memleketleri onun emrine amade kıldığım gibi; sana da öyle yapacağım, seni sana düşmanlık besleyen kavminin müşriklerinden kurtaracağım, yeryüzünde sana güç ve iktidar vereceğim ve sana hüküm ve ilim vereceğim. Çünkü bu, emrim ve yasağım hususunda güzel davranan kimselere vereceğim mükâfattır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ}. يقولُ: المُهْتدِين .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbas'ın: {وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız” kavli hakkında: "Hidayete erenleri" dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣)} “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi; kapıları sımsıkı kapattı ve 'Gelsene bana!' dedi. O ise: 'Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı. Gerçek şu ki, zalimler kurtuluşa eremez' dedi” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وراوَدَت امرأةُ العزيزِ، وهى التي كان يوسفُ في بيتِها، عن نفسِه أن يُواقِعَها.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Aziz'in hanımı -ki Yusuf onun evindeydi- onunla birlikte olmak için nefsinden murat almak istedi.
كما حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: ولما بلَغ أَشُدَّه،
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti: [Yusuf] en olgun çağına erişince,
راوَدَته التي هو في بيتِها عن نفسِه، امرأةُ العزيزِ .
evinde bulunduğu kadın, yani Aziz'in karısı, onun nefsinden murat almak istedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسباطُ، عن السدىِّ: {وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ}. قال: أحَبَّته .
Bize İbn Vekî' rivayet etti, dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ} “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murat almak istedi” kavli hakkında: "Ona âşık oldu" dediğini rivayet etti.
قال: ثني أبي، عن إسرائيلَ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: قالت: تَعالَهْ .
[İbn Vekî'] dedi ki: Bana babam, İsrâîl'den, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den kadının: "Haydi gel!" dediğini rivayet etti.
وقولُه: {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ}. يقولُ: وغلَّقَت المرأةُ أبوابَ البيوتِ عليها وعلى يوسُفَ، لما أرادت منه وراوَدَته عليه، بابًا بعدَ بابٍ.
Ve O'nun: {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ} “ve kapıları sımsıkı kapattı” kavli hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kadın, Yusuf'tan arzuladığı ve kendisinden murat almak istediği şey için odaların kapılarını kendi ve Yusuf'un üzerine kapı kapı sımsıkı kilitledi.
وقولُه: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ}. اختَلَفَت القرَأَةُ في ذلك؛ فقرَأَته عامةُ قرَأَةِ الكوفةِ والبصرةِ: {هَيْتَ لَكَ} بفتحِ الهاءِ والتاءِ ، بمعنى: هلمَّ لك، وادْنُ وتقَرَّبْ. كما قال الشاعرُ لعلىِّ بنِ أبى طالبٍ رضوانُ الله عليه :
Ve O'nun: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} “ve: 'Gelsene bana!' dedi” kavlinde kıraat imamları ihtilaf etmişlerdir. Kûfe ve Basra kurrâsının geneli bunu, hâ ve tâ harflerinin fethasıyla {هَيْتَ لَكَ} şeklinde okumuşlardır ki bu, "haydi gel, yaklaş ve sokul" anlamındadır. Nitekim şair, Ali b. Ebî Tâlib -Allah'ın rızası üzerine olsun- hakkında şöyle demiştir :
أبلِغْ أميرَ المؤمنـ … ــين أخا العِراقِ إذا أتَيْتَا
Iraklıların kardeşi olan müminlerin emirine ulaştır vardığında,
أنّ العِراقَ وأهلَه … عُنُقٌ إليك فَهَيْتَ هَيْتَا
Irak ve ahalisinin sana doğru boyun büktüğünü ; haydi gel, haydi gel!
يعني: تعالَ واقْرُبُ.
Yani: Gel ve yaklaş, [demektir].
وبنحوِ الذي قلْنا في ذلك تأوَّله مَن قرَأه كذلك.
[Kelimeyi] bu şekilde okuyan kimse de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir şekilde tevil etmiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ المُخَرِّمىُّ، قال: ثنا أبو الجَوَّابِ، قال: ثنا عمارُ بنُ رُزَيقٍ ، عن الأعمشِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {هَيْتَ لَكَ}. قال: هلُمَّ لك .
Bana Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî rivayet edip dedi ki: Bize Ebü'l-Cevvâb rivayet etti, dedi ki: Bize Ammâr b. Rüzeyk , el-A'meş'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbas'ın: {هَيْتَ لَكَ} [ayeti] hakkında: "Haydi gelsene sana!" dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن علىٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {هَيْتَ لَكَ}. قال: هلمَّ لك .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet etti, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbas'ın: {هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında: "Haydi gelsene sana!" dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ [قولَه: {قَالَتْ] هَيْتَ لَكَ}. تقولُ : هلمَّ لك .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbas'tan [O'nun: {قَالَتْ] هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında]: "[Kadın] 'Haydi gelsene sana!' demektedir " dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا حجاجٌ، قال: ثنا حمادٌ، عن عاصمِ ابنِ بَهْدَلةَ، عن زِرِّ بنِ حُبَيْشٍ أنه كان يَقْرِأُ هذا الحرفَ: {هَيْتَ لَكَ} نصبًا، أيْ: هلُمَّ لك .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Âsım b. Behd理性'den, o Zirr b. Hubeyş'in bu kelimeyi {هَيْتَ لَكَ} şeklinde nasb ile yani: "Haydi gelsene sana!" anlamında okuduğunu rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، قال: قال ابنُ جريجٍ: قال ابنُ عباسٍ قولَه: {هَيْتَ لَكَ}. قال: تقولُ: هَلُمَّ لك.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc rivayet etti, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbas O'nun: {هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında şöyle demiştir: "[Kadın]: 'Haydi gelsene sana!' demektedir."
حدَّثني أحمدُ بنُ سُهَيْلٍ الواسطىُّ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ عيسى، قال: ثنا النَّضْرُ بنُ عربيٍّ الجَزَرىُّ، عن عِكرمةَ مولى ابنِ عباسٍ في قولِه: {هَيْتَ لَكَ}. قال: هلُمَّ
Bana Ahmed b. Süheyl el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Kurre b. Îsâ rivayet etti, dedi ki: Bize en-Nadr b. Arabî el-Cezerî, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'den O'nun: {هَيْتَ لَكَ} “Haydi gelsene sana!” kavli hakkında rivayet etti, [İkrime] dedi ki: "Haydi gel
لك. قال: هي بالحَوْرانيةِ .
sana! [İkrime] dedi ki: Bu Havrân lehçesindedir ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ}. قال: كان الحسنُ يقولُ: هَلُمَّ لك.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "el-Hasan: 'Haydi gelsene sana!' derdi."
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {هَيْتَ لَكَ}. يقولُ بعضُهم: هلُمَّ لك .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den, o el-Hasan'dan: {هَيْتَ لَكَ} [ayeti hakkında]: "Bazıları: 'Haydi gelsene sana!' [demektir] derler " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السدىِّ: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ}. قال: هلُمَّ لك، وهى بالقِبْطيةِ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o es-Süddî'den O'nun: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında: "Haydi gelsene sana! [demektir] ve bu Kıptîcedir " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ بنُ عطاءٍ، عن عمرٍو، عن الحسنِ: {هَيْتَ لَكَ}، قال: كلمةٌ بالسُّرْيانيةِ، أي: عليك .
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Amr'dan, o el-Hasan'dan: {هَيْتَ لَكَ} [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet etti: "Süryanice bir kelimedir, yani: 'sana yöneliktir / haydi sana' demektir."
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {هَيْتَ لَكَ}. قال: هلمَّ لك.
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o Katâde'den, o el-Hasan'dan: {هَيْتَ لَكَ} [ayeti hakkında]: "Haydi gelsene sana! [demektir]" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا خلفُ بنُ هشامٍ، قال: ثنا محبوبٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {هَيْتَ لَكَ}. قال: هلمَّ لك.
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Halef b. Hişâm rivayet etti, dedi ki: Bize Mahbûb, Katâde'den, o el-Hasan'dan: {هَيْتَ لَكَ} [ayeti hakkında]: "Haydi gelsene sana! [demektir]" dediğini rivayet etti.
قال: ثنا عفَّانُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ: {هَيْتَ لَكَ}. أى: هلمَّ.
[el-Hasan b. Muhammed] dedi ki: Bize Affân rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Âsım'dan, o Zirr'den: {هَيْتَ لَكَ} [ayeti hakkında]: "Yani: Haydi gel! [demektir]" dediğini rivayet etti.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا الثوريُّ، قال: بلَغَني في قولِه: {هَيْتَ لَكَ}. قال: هلمَّ لك .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize es-Sevrî rivayet etti, dedi ki: O'nun: {هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında bana: "Haydi gelsene sana! [demektir] " [şeklinde] ulaştı.
حدَّثنا أحمدُ بنُ يُوسُفَ، قال: ثنا أبو عُبيدٍ، قال: ثنا علىُّ بنُ عاصمٍ، عن خالدٍ الحَذَّاءِ، عن عِكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قرَأ: {هَيْتَ لَكَ}. وقال: تَدْعُوه إلى نفسِها .
Bize Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ubeyd rivayet etti, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Hâlid el-Hazzâ'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan onun: {هَيْتَ لَكَ} şeklinde okuduğunu ve: "[Kadın] onu kendisine çağırmaktadır " dediğini rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {هَيْتَ لَكَ}. قال: لغةٌ عربيةٌ تَدْعُوه بها.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "[Bu,] onu kendisine çağırdığı Arapça bir ifadedir ."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه، إلا أنه قال: لغةٌ بالعربيةِ تَدْعُوه بها إلى نفسِها.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti; ancak o: "Arapça bir dildir, onunla [kadın] onu kendisine çağırmaktadır" dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا شَبابةُ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثل حديثِ محمدِ بنِ عمرٍو سَواءً .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Muhammed b. Amr'ın hadisinin tıpatıp aynısını rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن يونُسَ، عن الحسنِ: {هَيْتَ لَكَ} بفتح الهاءِ والتاءِ، وقال: تقولُ : هلمَّ لك.
Bize Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym, Yûnus'tan, o el-Hasan'dan: Hâ ve tâ harflerinin fethasıyla {هَيْتَ لَكَ} şeklinde [okuduğunu] rivayet etti ve: "[Kadın] 'Haydi gelsene sana!' demektedir " dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال : قال أبو عبيدٍ : كان الكِسائيُّ يَحْكِيها -يعنى: {هَيْتَ لَكَ} - قال: وقال: وهى لغةٌ لأهلِ حَوْرانَ وقَعَت إلى الحجازِ، معناها: تعالى. قال: وقال أبو عبيدٍ: سأَلْتُ شيخًا عالمًا من أهل حَوْرانَ، فذكَر أنها لغتُهم يَعْرِفُها .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki : Ebû Ubeyd dedi ki : Kisâî bunu -yani: {هَيْتَ لَكَ} lafzını- naklederdi. Dedi ki: O [şöyle] dedi: Bu, Havrân halkının Hicaz'a geçmiş bir lehçesidir, anlamı 'gel' demektir. Ebû Ubeyd dedi ki: Havrân halkından âlim bir ihtiyara sordum da bunun kendi lehçeleri olduğunu ve bunu bildiğini belirtti .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ: {هَيْتَ لَكَ}. قال: تَعالَ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan: {هَيْتَ لَكَ} [hakkında]: "'Gel' [demektir] " dediğini rivayet etti.
حدَّثني يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابنُ وَهْبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ}. قال: هلمَّ لك إلىَّ .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} kavli hakkında şöyle dedi: "'Haydi gelsene bana!' [demektir] ."
وقرَأ ذلك جماعةٌ مِن المتقدِّمين: (وقالت هِئْتُ لكَ). بكسرِ الهاءِ وضمِّ التاءِ والهمزِ ، بمعنى: تهَيَّأْتُ لك، من قولِ القائلِ: هِئْتُ للأمرِ أَهِيءُ هَيْئةً.
Öncekilerden bir topluluk ise bunu: Hâ'nın kesresi, tâ'nın dammesi ve hemze ile (وقالت هِئْتُ لكَ) şeklinde okumuştur ki; bir kimsenin 'İş için hazırlandım' (هِئْتُ للأمرِ أَهِيءُ هَيْئةً) sözünden hareketle 'Senin için hazırlandım' anlamındadır.
وممَّن رُوِى ذلك عنه ابنُ عباسٍ وأبو عبدِ الرحمنِ السُّلَميُّ وجماعةٌ غيرُهما. حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا الحجّاجُ، عن هارونَ، عن أبانٍ العَطَّارِ، عن قتادةَ، أن ابنِ عباسٍ قرَأها كذلك مكسورةَ الهاءِ مضمومةَ
Bunun kendisinden rivayet edildiği kimseler arasında İbn Abbâs, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve bu ikisi dışında bir topluluk da bulunmaktadır. Bize Ahmed b. Yûsuf rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc, Hârûn'dan, o Ebân el-Attâr'dan, o Katâde'den [naklen] rivayet etti ki; İbn Abbâs bunu aynı şekilde hâ'nın kesresi ve [tâ'nın] dammesiyle...
التاءِ. قال أحمدُ: قال أبو عُبيدٍ: لا أَعْلَمُها إلا مهموزةً .
dammesiyle okuduğunu rivayet etti. Ahmed dedi ki: Ebû Ubeyd şöyle dedi: Ben bunu sadece hemzeli olarak biliyorum .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، عن أبانٍ العَطَّارِ، عن عاصمٍ، عن أبي عبدِ الرحمنِ السُّلَميُّ: (هِئْتُ لك). أي: تهَيَّأتُ لكَ.
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Ebân el-Attâr'dan, o Âsım'dan, o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den: (هِئْتُ لك) [kıraati hakkında]: "Yani: Senin için hazırlandım [demektir]" dediğini rivayet etti.
قال: ثنا عبدُ الوهَّابِ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن عكرمةَ مثلَه .
Dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o Katâde'den, o İkrime'den aynısını rivayet etti .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: كان عكرمةُ يقولُ: تهَيأْتُ لك.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet etti, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti, dedi ki: İkrime: "Senin için hazırlandım [demektir]" derdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: (هِئْتُ لك). قال عكرمةُ: تهَيَّأتُ لك.
Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti, dedi ki: (هِئْتُ لك) [hakkında] İkrime: "Senin için hazırlandım [demektir]" dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عاصمِ بن بَهْدَلةَ، قال: كان أبو وائلٍ يقولُ: (هِئْتُ لك). أي: تَهَيَّأْتُ لك. وكان أبو عمرِو بنُ العَلاءِ والكِسائيُّ يُنكِران هذه القراءةَ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc rivayet etti, dedi ki: Bize Hammâd, Âsım b. Behd理性'den rivayet etti, dedi ki: Ebû Vâil (هِئْتُ لك) derdi; yani: "Senin için hazırlandım [demektir]". Ebû Amr b. el-Alâ ve el-Kisâî ise bu kıraati inkâr ederlerdi .
حُدِّثْتُ عن عليّ بن المغيرةِ، قال: قال أبو عُبيدةَ مَعْمَرُ بنُ المثنَّى: شَهِدْتُ أبا عمرٍو، وسأَله أبو أحمدَ، أو أحمدُ، وكان عالمًا بالقرآنِ، عن قولِ من قال: (هِئتُ لكَ). بكسرِ الهاءِ وهمزِ الياءِ، فقال أبو عمرٍو: نَبْسِيٌّ - أي: باطلٌ -
Bana Ali b. el-Muğîre'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ şöyle dedi: Ebû Amr'ın yanında bulunuyordum. Kur'an'ı iyi bilen Ebû Ahmed -veya Ahmed-, 'hâ' harfinin kesresi ve 'yâ' harfinin hemzesiyle (هِئتُ لكَ) [şeklinde] okuyan kimsenin sözü hakkında ona sordu. Ebû Amr şöyle dedi: "Nebsî -yani bâtıl-"
جعَلَها "فِلْتُ" مِن "تهَيَّأَت"، فهذا الخَنْدقُ ، فاسْتَعْرِضِ العربَ حتى تنتهىَ إلى اليمنِ، هل تَعْرِفُ أحدًا يقولُ: هِئْتُ لك ؟
"O bunu 'teheyye'tü'den (تهَيَّأَت) 'filtü' (فِلْتُ) veznine sokmuş. İşte şu Hendek ! Haydi Yemen'e varıncaya kadar Arapları bir yokla; (هِئْتُ لك) diyen bir tek kimse bulabilir misin?" dedi.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: لم يكنِ الكسائيُّ يَحْكِي: (هِئْتُ لك) عن العربِ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Kâsım rivayet etti, dedi ki: Kisâî, Araplardan (هِئْتُ لك) [kullanımını] nakletmezdi.
وقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ أهلِ المدينةِ: (هِيتَ لك). بكسرِ الهاءِ وتسكينِ الياءِ وفتحِ التاءِ .
Medine ehlinin kurrâsının geneli bunu: Hâ'nın kesresi, yâ'nın sükûnu ve tâ'nın fethasıyla (هِيتَ لك) şeklinde okumuştur .
وقرَأه بعضُ المكِّيين: (هَيْتُ لك). بفتحِ الهاءِ وتسكينِ الياءِ وضمِّ التاءِ .
Mekkelilerin bazıları ise bunu: Hâ'nın fethası, yâ'nın sükûnu ve tâ'nın dammesiyle (هَيْتُ لك) şeklinde okumuştur .
وقرَأه بعضُ البصريِّين، وهو عبدُ اللهِ بنُ أبي إسحاقَ: (هَيْتِ لكَ). بفتحِ الهاءِ وكسرِ التاءِ .
Basralıların bazıları -ki o da Abdullah b. Ebî İshâk'tır- ise bunu: Hâ'nın fethası ve tâ'nın kesresiyle (هَيْتِ لكَ) şeklinde okumuştur .
وقد أنْشَد بعضُ الرُّواةِ بيتًا لطَرَفةَ بن العَبدِ في "هَيْتُ" بفتحِ الهاءِ وضمِّ التاءِ، وذلك :
Bazı râviler, Tarafe b. el-Abd'in hâ'nın fethası ve tâ'nın dammesiyle "هَيْتُ" [lafzı] hakkındaki şu beytini inşâd etmişlerdir :
ليس قومى بالأبْعَدِين إذا ما … قال داعٍ مِن العَشِيرةِ هَيْتُ
Kavmim hiç de geri duranlardan değildir, ne zaman ki… Aşiretten bir çağrıcı 'Gelin!' (heyte / heytü) diye nida etse.
وأولى القِراءاتِ في ذلك قراءةُ مَن قرَأه: {هَيْتَ لَكَ} بفتحِ الهاءِ
Bu hususta kıraatlerin en evlâ olanı; onu hâ'nın fethasıyla {هَيْتَ لَكَ} “Gelsene bana!” şeklinde okuyanın kıraatidir
والتاءِ وتسكينِ الياءِ؛ لأنها اللغةُ المعروفةُ في العربِ دونَ غيرِها، وأنها - فيما ذُكر - قراءةُ رسولِ اللهِ ﷺ.
tâ'nın fethası ve yâ'nın sükûnu ile {هَيْتَ لَكَ} şeklinde okuyanın kıraatidir; çünkü Araplarda başkası değil, bilinen lehçe budur ve zikredildiğine göre Resûlullah ﷺ'in kıraati de böyledir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يَحيى، قال: أخْبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، قال : قال ابن مسعودٍ: قد سمِعْتُ القَرَأَةَ فسمِعْتُهم مُتقارِبِين، فاقْرَءوا كما عُلِّمْتُم، وإياكم والتَّنطُّعَ والاختلافَ، فإنما هو كقولِ أحدِكم: هلمَّ وتعالَ. ثم قرَأ عبدُ اللهِ: {هَيْتَ لَكَ}. قال (١): فقلتُ: يا أبا عبدِ الرحمنِ، إن ناسًا يَقْرَءُونها: (هيتُ لك). فقال عبدُ اللهِ: [إني أَقْرَؤُها] كما عُلِّمْتُ، أَحبُّ إليَّ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den rivayet etti, dedi ki : İbn Mes'ûd şöyle dedi: Ben kurrâyı dinledim ve onların [okuyuşlarının] birbirine yakın olduğunu gördüm; binaenaleyh size öğretildiği gibi okuyun, aşırıya kaçmaktan ve ihtilaf etmekten sakının; zira bu ancak birinizin 'Haydi gel' ve 'Gel' demesi gibidir. Sonra Abdullah {هَيْتَ لَكَ} şeklinde okudu. Dedi ki (١): Ben: 'Ey Ebû Abdirrahmân! İnsanlar bunu (هيتُ لك) şeklinde okuyorlar' dedim. Abdullah: '[Onu] bana öğretildiği gibi okumam bana daha sevimlidir ' dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جَريرٌ، عن الأعمشِ، عن أبي وائلٍ، قال: سمعتُ عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ يَقْرَأُ هذه الآيةَ: {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ}. قال: فقالوا له: ما كنا نَقْرَؤُها إلا: (هيتُ لك). فقال عبدُ اللهِ: إنى أَقْرَؤُها كما عُلِّمْتُ أَحَبُّ إليَّ .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Ebû Vâil'den rivayet etti, dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'u bu ayeti {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} şeklinde okurken işittim. Dedi ki: Ona: 'Biz bunu sadece (هيتُ لك) şeklinde okurduk' dediler. Abdullah: 'Onu bana öğretildiği gibi okumam bana daha sevimlidir ' dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيَينةَ، عن منصورٍ، عن أبي وائلٍ، قال: قال عبدِ اللهِ: {هَيْتَ لَكَ}. فقال له مسْروقٌ: إن ناسًا يَقْرَءُونها: (هيتُ لك)؟ فقال: دَعُوني، فإني أَقْرَأُ كما أُقْرِئْتُ أَحبُّ إليَّ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Mansûr'dan, o Ebû Vâil'den rivayet etti, dedi ki: Abdullah [b. Mes'ûd]: {هَيْتَ لَكَ} “Haydi gelsene!” dedi. Mesrûk ona: “Birtakım kimseler bunu (هيتُ لك) şeklinde okuyorlar?” dedi. [Abdullah]: “Beni bırakın; zira bana öğretildiği gibi okumam bana daha sevimlidir” dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا آدمُ العَسْقَلانيُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن الأعمشِ، عن شَقِيقٍ، عن ابن مسعودٍ، قال: {هَيْتَ لَكَ}. بنصبِ الهاءِ والتاءِ وبلا همزٍ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Âdem el-Askalânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şu'be, el-A'meş'ten, o Şakîk'ten, o İbn Mes'ûd'dan: Hâ ve tâ'nın nasbıyla ve hemzesiz olarak {هَيْتَ لَكَ} dediğini rivayet etti .
وذكَر أبو عُبيدةَ مَعْمَرُ بنُ المَثَنَّى أن العربَ لا تُثَنِّي "هَيْتَ" ولا تَجْمَعُ ولا تُؤَنِّثُ، وأنها تُصَوِّرُه في كلِّ حالٍ، وإنما يَتَبَيَّنُ العددُ بما بعدُ، وكذلك التأنيثُ والتذكيرُ. وقال: تقولُ للواحدِ: هَيتَ لك. وللاثنين: هيتَ لكما. وللجمعِ: هَيْتَ لكم. وللنساءِ: هَيْتَ لَكُنّ .
Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ zikretti ki: Araplar "هَيْتَ" lafzını tesniye yapmaz, çoğul yapmaz ve müennes kılmazlar; bilakis onu her durumda bu kalıpta tutarlar. Sayı ve aynı şekilde müenneslik ile müzekkerlik ancak kendisinden sonraki ile açıklık kazanır. Dedi ki: Bir tek kişiye: 'هَيتَ لك' (Haydi gelsene sana), iki kişiye: 'هيتَ لكما' (Haydi gelsenize ikinize), çoğula: 'هَيْتَ لكم' (Haydi gelsenize size) ve kadınlara: 'هَيْتَ لَكُنّ' (Haydi gelsenize sizlere) dersin .
وقولُه: {قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: قال يوسُفُ إذ دَعَتْه المرأةُ إلى نفسِها، وقالت له: هلمَّ إلى: أعْتَصِمُ باللهِ مِن الذي تدعُونِي إليه، وأَسْتَجِيرُ به منه.
O'nun: {قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Allah'a sığınırım!'” kavline gelince; senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kadın kendisini ona çağırıp ona 'Haydi gel bana!' dediğinde Yûsuf dedi ki: Beni kendisine çağırdığın şeyden Allah'a sığınır ve O'ndan himaye dilerim.
وقولُه: {إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ}. يقولُ: إن صاحبَك وزوجَك سيدى.
O'nun: {إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ} “Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel bir konak yeri verdi” kavli ise; [Yûsuf] der ki: Şüphesiz senin sahibin ve kocan benim efendimdir.
كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، عن أسْباطَ، عن السديِّ: {مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي}. قال: سيدى.
Nitekim bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed, Esbât'tan, o es-Süddî'den: {مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي} [ayeti hakkında]: "[Rabbî;] efendim demektir" dediğini rivayet etti.
قال: ثنا ابن نُمَيْرٍ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، [عن مجاهدٍ] : {إِنَّهُ رَبِّي}. قال: سيدى .
Dedi ki: Bize İbn Nümeyr, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, [o Mücâhid'den] : {إِنَّهُ رَبِّي} [hakkında]: "Efendim demektir " dediğini rivayet etti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، عن وَرْقاءَ، عن ابن أبي
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe, Verkâ'dan, o İbn Ebî
نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ : {قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي}. قال: سيدى. يعني زوجَ المرأةِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den : {قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي} [hakkında]: "'Efendim [demektir]' dedi; yani kadının kocasını kastetmektedir" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي}: يعنى أطفيرَ. يقولُ : إنه سيدى .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan: {قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي} [hakkında]: "Itfîr'i kastetmektedir . 'Şüphesiz o benim efendimdir ' demektedir " dediğini rivayet etti.
وقولُه: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ}. يقولُ: أَحْسَن مَنْزِلَتى وَأَكْرَمَنى، وائتَمَنَنِي فَلا أَخونُه.
O'nun: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ} “Bana güzel bir konak yeri verdi” kavli ise; [Yûsuf] der ki: [Efendim] benim makamımı/konumumu güzel kıldı, bana ikramda bulundu ve bana güvendi; dolayısıyla ben ona hıyanet etmem.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ}: أمِنَنِى على بيتِه وأهلِه .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ} [kavli]: "Beni evi ve ailesi hususunda emin kıldı [demektir]."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرٌو، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ}: فلا أَخونُه في أهلِه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Amr rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ} “Bana güzel bir konak yeri verdi” [kavli hakkında]: "Ailesi hususunda ona hıyanet etmem [demektir]" dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ}. قال: يُرِيدُ يوسُفُ سيدَه زوجَ المرأةِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet etti, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {أَحْسَنَ مَثْوَايَ} [ayeti hakkında]: "Yûsuf, kadının kocası olan efendisini kastetmektedir" dediğini rivayet etti.
وقولُه: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ}. يقولُ: إنه لا يُدْرِكُ البقاءَ ولا يُنْجِحُ مَن ظلَم، ففعَل ما ليس له فعلُه، وهذا الذي تدْعوني إليه مِن الفُجورِ ظلمٌ وخِيانةٌ لسيدى الذي ائْتَمَنَنى على منزلِه.
O'nun: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Gerçek şu ki zalimler kurtuluşa eremez” kavli ise; [Yûsuf] der ki: Haksızlık eden ve yapmaya hakkı olmayan şeyi yapan kimse ebedî kurtuluşa eremez ve başarıya ulaşamaz. Beni kendisine çağırdığın bu gayrimeşru ilişki/fısk, bir zulüm ve beni evine emin kılan efendime karşı bir hıyanettir.
كما حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ}. قال: هذا الذي تَدْعُونى إليه ظلمٌ، ولا يُفْلِحُ مَن عمِل به .
Nitekim bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan: {إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} [hakkında]: "Beni kendisine çağırdığın bu şey bir zulümdür; bunu işleyen kimse de asla kurtuluşa eremez " dediğini rivayet etti.
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)}.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlinin teviline dair açıklama: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤)} “Andolsun kadın onu arzuladı; eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadını arzulayacaktı. İşte böylece biz, kötülük ve fuhşu ondan uzaklaştırmak için [delilimizi gösterdik]. Muhakkak ki o, ihlâsa erdirilmiş kullarımızdandı.”
ذُكِر أن امرأةَ العزيزِ لما هَمَّت بيوسُفَ، وأرادَت مُراودتَه، جعَلَت تَذْكُرُ له محاسنَ نفسِه، وتُشَوِّقُه إلى نفسِها.
Zikredildiğine göre, Azîz'in karısı Yûsuf'a meylettiğinde ve onu nefsine ram etmek istediğinde, ona kendi güzelliklerini sayıp dökmeye ve onu kendisine arzulatıp heveslendirmeye başladı.