Binûn

İçinde Yûsuf (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Zikredildiği Surenin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

كما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ، قال: ثنا أسْباطُ، عن السديِّ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: قالت له: يا يوسُفُ، ما أَحْسَنَ شَعَرَك! قال: هو أولُ ما يَنْتَثِرُ من جسدى. قالت: يا يوسُفُ، ما أحْسَنَ وجهَك! قال: هو للترابِ يَأْكُلُه. فلم تَزَلْ حتى أَطْمَعَتْه، فهمَّت

Nitekim bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den rivayet etti: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın onu arzuladı; o da kadını arzulayacaktı.” [es-Süddî] dedi ki: Kadın ona: "Ey Yûsuf! Saçın ne kadar da güzel!" dedi. [Yûsuf]: "O, bedenimden ilk dökülecek olandır" dedi. Kadın: "Ey Yûsuf! Yüzün ne kadar da güzel!" dedi. [Yûsuf]: "O, toprağın yiyeceği [bir şey]dir" dedi. [Kadın], nihayet onu heveslendirinceye kadar [bu şekilde devam etti]. Bunun üzerine [kadın] ona meyletti...

به، وهمَّ بها، فدخَلا البيتَ، وغلَّقَت الأبوابَ، وذهَب ليحُلَّ سَراويلَه، فإذا هو بصورةِ يعقوبَ قائمًا في البيتِ، قد عضَّ على أصبعِه، يقولُ: يا يوسُفُ تُواقِعُها! فإنما مَثَلُك ما لم تُواقِعْها مَثَلُ الطيرِ في جوِّ السماءِ لا يُطاقُ، ومَثَلُك إن واقعْتَها مَثَلُه إذا مات، وقَع إلى الأرضِ، لا يَسْتَطِيعُ أَن يَدْفَعَ عن نفسِه، ومَثَلُك ما لم تُواقِعْها مَثَلُ الثَّوْرِ الصَّعبِ الذي لا يُعْمَلُ عليه، ومَثَلُك إن واقَعْتَها مَثَلُ الثورِ حينَ يموتُ فيَدْخُلُ النَّمْلُ في أصلِ قرْنَيْه، لا يَسْتَطِيعُ أَن يَدْفَعَ عن نفسِه، فربَط سَراويلَه، وذهَب ليَخْرُجَ يَشْتَدُّ ، فأَدْرَكَته، فأَخَذَت بمؤخَّرِ قميصِه مِن خلفِه، فخرَقَتْه حتى أَخْرَجَته منه، وسقَط، وطرَحه يوسُفُ، واشتدَّ نحوَ البابِ .

ona meyletti, o da kadına meyletti. İkisi odaya girdiler ve kadın kapıları kilitledi. [Yûsuf] şalvarını çözmeye yeltendiği anda, bir de baktı ki Ya'kûb odada ayakta durmuş parmağını ısırıyor ve şöyle diyor: "Ey Yûsuf! Onunla beraber mi olacaksın?! Zira sen onunla beraber olmadığın sürece durumun, göğün boşluğunda uçan ve kendisine güç yetirilemeyen kuş gibidir; onunla beraber olursan durumun, öldüğünde yere düşüp kendini savunamayan o kuş gibidir. Sen onunla beraber olmadığın sürece durumun, boyunduruk vurulamayan azgın öküz gibidir; onunla beraber olursan durumun, öldüğünde boynuzlarının dibine karıncaların girdiği ve kendini savunamayan o öküz gibidir." Bunun üzerine Yûsuf şalvarını bağladı ve hızla koşarak çıkmaya yöneldi. Kadın ona yetişti ve arkasından gömleğinin etek ucunu tuttu , gömleği yırttı, nihayet Yûsuf'u ondan sıyırdı. [Gömlek] yere düştü, Yûsuf onu bıraktı ve hızla kapıya doğru koştu .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: أكَبَّت عليه - يعنى المرأةَ - تُطْمِعُه مرةً، وتُخيفه أخرى، وتَدْعُوه إلى لذَّةٍ مِن حاجةِ الرجالِ، في جَمالِها وحُسْنِها ومُلْكِها، وهو شابٌّ مُسْتَقْبِلٌ ، يَجِدُ مِن شَبَقِ الرجالِ ما يَجِدُ الرجلُ، حتى رَقَّ لها مما يَرَى مِن كَلْفِها به، ولم يَتَخَوَّفُ منها، حتى همَّ بها، وهمَّت به، حتى خَلَوَا في بعض بُيوتِه .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan rivayet etti, dedi ki: [Kadın] —yani Azîz'in karısı— güzelliği, cemali ve mülküyle onu bir defasında heveslendirerek, bir defasında korkutarak erkeklerin arzusu olan bir lezzete çağırmak için üzerine düştü. Yûsuf ise gençliğinin baharında bir delikanlıydı; erkeklerin duyduğu şehveti o da duyuyordu; nihayet kadının kendisine olan aşırı düşkünlüğünü görünce ona acıdı ve ondan çekinmedi; ta ki o kadına, kadın da ona meyletti ve evlerden birinde baş başa kaldılar .

ومعنى الهمِّ بالشيءِ في كلامِ العربِ حَديثُ المرءِ نفسَه بمواقعتِه، ما لم يُواقِعْ،

Arap kelamında bir şeye hemm (هم) etmenin anlamı; kişinin, fiilen işlemediği sürece o şeyi yapmayı içinden geçirmesidir.

فأما ما كان من همِّ يوسُفَ بالمرأةِ وهمِّها به، فإن أهل العلمِ قالوا في ذلك ما أنا ذاكرُه :

Yûsuf'un kadına, kadının da Yûsuf'a meyletmesine gelince; ilim ehli bu konuda zikredeceğim görüşleri ileri sürmüşlerdir :

وذلك ما حدَّثنا أبو كريبٍ وسفيانُ بنُ وكيعٍ وسهلُ بنُ موسى الرازيُّ، قالوا: ثنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، عن ابن عباسٍ، سُئِل عن همِّ يوسُفَ ما بلَغ؟ قال: حَلَّ الهِمْيانَ، وجلس منها مجلسَ الخاتنِ لفظُ الحديثِ لأبي كُريبٍ .

İşte bunlardan biri, bize Ebû Küreyb, Süfyân b. Vekî' ve Sehl b. Mûsâ er-Râzî'nin rivayet ettiği şu haberdir: Dediler ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan nakletti ki; kendisine Yûsuf'un meylinin nereye vardığı soruldu. O da: "Kuşağını çözdü ve kadına karşı sünnetçinin oturduğu gibi oturdu " dedi. Hadisin lafzı Ebû Küreyb'e aittir .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابن عُيينةَ، قال: سمِع عبيدُ اللهِ بنُ أَبي يَزِيدَ ابنَ عباسٍ في قولِه: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: جلَس منها مجلسَ الخاتنِ، وحَلَّ الهِمْيانَ .

Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' rivayet edip dediler ki: Bize İbn Uyeyne rivayet etti, dedi ki: Ubeydullâh b. Ebî Yezîd, İbn Abbâs'ın: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” kavli hakkında: "Kadına karşı sünnetçinin oturduğu gibi oturdu ve kuşağını çözdü " dediğini işitti.

حدَّثنا زيادُ بنُ عبدِ اللهِ الحَسَّانيُّ، وعمرُو بنُ عليٍّ، والحسنُ بنٌ محمدٍ، قالوا: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن عبيدِ اللهِ بن أبى يزيدَ، قال: سَمِعْتُ ابنَ عباسٍ سُئِل: ما بلَغ مِن هِمِّ يوسُفَ؟ قال: حَلَّ الهِمْيانَ، وجلَس منها مجلسَ الخاتنِ.

Bize Ziyâd b. Abdillâh el-Hassânî, Amr b. Alî ve el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dediler ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Ubeydullâh b. Ebî Yezîd'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs'a: "Yûsuf'un meyli nereye vardı?" diye sorulduğunu işittim; o: "Kuşağını çözdü ve kadına karşı sünnetçinin oturduğu gibi oturdu" dedi.

حدَّثني زيادُ بنُ عبدِ اللهِ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي عديٍّ، عن ابن جُريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكةَ، قال: سأَلْتُ ابن عباسٍ: ما بلَغ مِن همِّ يوسُفَ؟ قال:

Bana Ziyâd b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî Adiy, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o İbn Ebî Müleyke'den şöyle dediğini nakletti: İbn Abbâs'a: "Yûsuf'un meyli nereye vardı?" diye sordum; o şöyle dedi:

اسْتَلْقَت له، وجلَس بينَ رِجْلَيْها .

"Kadın onun için sırtüstü yattı, o da kadının iki bacağı arasına oturdu ."

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن ابن جُريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: اسْتَلْقَت له، وحلَّ ثيابَه.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” [ayeti hakkında]: "Kadın onun için sırtüstü yattı, o da elbiselerini çıkardı/çözdü" dediğini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا قَبيصةُ بنُ عقبةَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكةَ، عن ابن عباسٍ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. ما بلَغ؟ قال: اسْتَلقَت له، وجلَس بينَ رجليها، وحلَّ ثيابَه، أو ثيابَها .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} [ayeti hakkında]: "[Meyli] nereye vardı?" diye sorulunca; "Kadın onun için sırtüstü yattı, o da kadının iki bacağı arasına oturdu; kendi elbiselerini veya kadının elbiselerini çözdü " dediğini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقَ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن ابن جُريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكةَ، قال: سأَلْتُ ابن عباسٍ: ما بلَغ مِن همِّ يوسُفَ؟ قال: اسْتَلْقَتْ على قَفاها، وقعَد بينَ رجليها ليَنْزِعَ ثيابَه .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet etti, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs'a: "Yûsuf'un meyli nereye vardı?" diye sordum; o da: "Kadın sırtüstü uzandı, o da elbiselerini çıkarmak üzere kadının iki bacağı arasına oturdu " dedi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن نافعِ بن عمرَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، قال: سُئِل ابن عباسٍ عن قولِه: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. ما بلَغ مِن همِّ يوسُفَ؟ قال: حَلَّ الهِمْيانَ. يعنى السَّراويلَ .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti ve bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Nâfi' b. Ömer'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs'a Allah'ın: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” kavli hakkında: "Yûsuf'un meyli nereye vardı?" diye soruldu; o da: "Kuşağını çözdü; yani şalvarını " dedi.

حدَّثنا أبو كُريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمعتُ الأعمشَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: حلَّ السراويلَ، حتى ثُنَّتَه،

Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî' rivayet edip dediler ki: Bize İbn İdrîs rivayet etti, dedi ki: el-A'meş'i, Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” kavli hakkında şöyle derken işittim: "[Yûsuf], şalvarını kasığına kadar çözdü,

واسْتَلْقَت له .

kadın da onun için sırtüstü uzandı ."

حدَّثني زيادُ بنُ عبدِ اللهِ الحسَّانيُّ، قال: ثنا مالكُ بنُ سُعَيْرٍ ، قال: ثنا الأعمشُ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: حلَّ سَراويلَه، حتى وقَع على المِيتَنَيْن .

Bana Ziyâd b. Abdillâh el-Hassânî rivayet edip dedi ki: Bize Mâlik b. Suayr rivayet etti, dedi ki: Bize el-A'meş, Mücâhid'den: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” kavli hakkında: "Şalvarını uyluklarının iç kısmına kadar indirdi" dediğini rivayet etti.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: جلَس منها مجلسَ الرجلِ من امرأتِه.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” [ayeti hakkında]: "Bir erkeğin hanımına karşı oturduğu gibi oturdu" dediğini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، قال: ثني القاسمُ بنُ أبي بَزَّةَ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: أما همُّها به، فاسْتَلْقَت له، وأما همُّه بها فإنه قعَد بينَ رجليها، ونزَع ثيابَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl rivayet etti, dedi ki: Bana el-Kâsım b. Ebî Bezze: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” [ayeti hakkında]: "Kadının ona meyline gelince; onun için sırtüstü uzandı. Yûsuf'un kadına meyline gelince ise; kadının iki bacağı arasına oturdu ve elbisesini sıyırdı" dediğini rivayet etti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثني حجاجُ بنُ محمدٍ، عن ابن جُريجٍ، قال: أخبرني عبدُ اللهِ بنُ أبي مُلَيْكةَ، قال: قلتُ لابنِ عباسٍ: ما بلَغ مِن همِّ يوسُفَ؟ قال: اسْتَلْقَت له، وجلَس بينَ رجليها يَنْزِعُ ثيابَه.

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'ten rivayet etti, dedi ki: Bana Abdullah b. Ebî Müleyke haber verip dedi ki: İbn Abbâs'a: "Yûsuf'un meyli ne dereceye ulaştı?" diye sordum. O da: "Kadın onun için sırtüstü uzandı, [Yûsuf da] elbisesini sıyırarak kadının iki bacağı arasına oturdu" dedi.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: [ثنا الحِمَّانيُّ] ، قال: ثنا يحيى بنُ اليَمانِ، عن سفيانَ، عن عليّ بن بَذِيمةَ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ وعكرمةَ، قالا: حَلَّ السَّراويلَ، وجلَس منها مجلسَ الخاتنِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: [Bize el-Himmânî rivayet etti] , dedi ki: Bize Yahyâ b. el-Yemân, Süfyân'dan, o Alî b. Bezîme'den, o Saîd b. Cübeyr ve İkrime'den: "Şalvarını çözdü ve kadına karşı sünnetçinin oturduğu gibi oturdu " dediklerini rivayet etti.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ العَنْقَزيُّ، عن شَريكٍ، عن جابرٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: اسْتَلْقَت، وحلَّ ثيابَه حتى بلَغ الثُّنَّاتِ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed el-Ankazî, Şerîk'ten, o Câbir'den, o Mücâhid'den: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” [ayeti hakkında]: "Kadın sırtüstü uzandı, o da kasık kıvrımlarına kadar elbisesini çözdü" dediğini rivayet etti.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: أَطْلَق تِكَّةَ سَراويلِه .

Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Kays, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyletti” [ayeti hakkında]: "Şalvarının bağını çözdü " dediğini rivayet etti.

حدَّثني الحسنُ بنُ يحيى، قال: أَخْبَرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُلَيْكَة، قال: شَهِدْتُ ابنَ عباسٍ سُئِل عن همِّ يوسفَ ما بلَغ؟ قال: حَلَّ الهِمْيانَ، وجلَس منها مجلسَ الخاتنِ .

Bana el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den bildirdi, dedi ki: İbn Abbâs'a şahit oldum, Yûsuf'un meylinin nereye vardığı sorulduğunda: "Kuşağını çözdü ve kadına karşı sünnetçinin oturduğu gibi oturdu " dedi.

فإن قال قائلٌ: وكيف يَجوزُ أن يُوصَفَ يوسُفُ [بمثلِ هذا]، وهو للهِ نبيٌّ؟ قيل: إن أهلَ العلمِ اخْتَلَفوا في ذلك؛ فقال بعضُهم: كان من ابْتُلِى مِن الأنبياءِ بخَطيئةٍ، فإنما ابْتلاه اللهُ بها؛ ليَكونَ مِن اللهِ ﷿ على وَجَلٍ إِذا ذكَرها، فيَجِدُّ في طاعتِه إشفاقًا منها، ولا يَتَّكِلُ على سَعةِ عفوِ اللهِ ورحمتِه.

Şayet bir kimse: “Yûsuf, Allah'ın bir peygamberi olduğu halde [böyle bir şeyle] nitelenmesi nasıl caiz olur?” diyecek olursa şöyle denilir: İlim ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Peygamberlerden her kim bir günahla imtihan edilmişse, Allah onu ancak, onu hatırladığında Allah Azze ve Celle'den korku ve haşyet duysun, bundan sakınarak O'na itaatte son derece gayret göstersin ve Allah'ın affının ve rahmetinin genişliğine güvenip gevşemesin diye bununla imtihan etmiştir.

وقال آخرون: بل ابْتلاهم اللهُ بذلك، ليُعَرِّفَهم موضعَ نعمتِه عليهم، بصَفْحِه عنهم، وترْكِه عقوبتَهم عليه في الآخرةِ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis Allah, kendilerini bağışlaması ve ahirette bunun yüzünden onları cezalandırmaktan vazgeçmesi suretiyle, üzerlerindeki nimetinin yerini/kadrini onlara bildirmek için onları bununla imtihan etmiştir.

وقال آخرون: بلِ ابْتَلاهم بذلك؛ ليَجْعَلَهم أئمةً لأهل الذنوبِ في رَجاءِ رحمةِ اللهِ، وتركِ الإياسِ من عفوِه عنهم إذا تابوا.

Başkaları da şöyle demiştir: Bilakis Allah, tövbe ettikleri takdirde Allah'ın rahmetini umma ve O'nun affından ümit kesmeme hususunda günahkâr kimselere onları birer önder kılmak için kendilerini bununla imtihan etmiştir.

وأما آخرون، ممَّن خالَف أقوالَ السلفِ، وتأوَّلوا القرآنَ بآرائِهم، فإنهم قالوا في ذلك أقوالًا مختلفةً؛ فقال بعضُهم: معناه: ولقد همَّت المرأةُ بيوسُفَ، وهمَّ بها يوسُفُ أن يَضْرِبَها، أو يَنالَها بمكروهٍ، لهمِّها به مما أرادتْه مِن المكروهِ، لولا أن يوسفَ رأَى برهانَ ربِّه، وكفَّه ذلك عما همَّ به مِن أذاها، لا أنها ارْتَدَعَت مِن قِبل نفسِها، قالوا: والشاهدُ على صحةِ ذلك قولُه: {كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ}. قالوا: فالسوءُ هو ما كان همَّ به مِن أذاها، وهو غيرُ الفحشاءِ.

Selefin görüşlerine muhalefet edip Kur'an'ı kendi şahsi görüşleriyle tevil eden diğer bir grup ise bu konuda farklı görüşler ileri sürmüştür. Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Kadın Yûsuf'a meyletti; Yûsuf da kadının kendisine yapmak istediği kötülükten ötürü ona meylettiğinden dolayı onu dövmeye veya ona kötü bir muamelede bulunmaya meyletti; şayet Yûsuf Rabbinin delilini görmemiş olsaydı —ki bu delil onu kadına vermeyi düşündüğü eziyetten alıkoymuştur, yoksa kadının kendi nefsinden vazgeçmesinden ötürü değil— [ona vuracaktı]. Dediler ki: Bunun doğruluğunun delili O'nun: {كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ} “İşte böylece biz, kötülük ve fuhşu ondan uzaklaştırmak için [delilimizi gösterdik]” kavlidir. Dediler ki: Kötülük (es-Sû') , onun kadına vermek istediği eziyettir ki bu fuhşiyattan farklı bir şeydir.

وقال آخرون منهم: معنى الكلامِ: ولقد همَّت به، فتَناهَى الخبرُ عنها، ثم ابْتُدِئ الخبرُ عن يوسُفَ، فقيل: وهمَّ بها يوسُفُ لولا أن رأَى برهانَ ربِّه، كأنهم وجَّهوا معنى الكلامِ إلى أن يوسُفَ لم يَهُمَّ بها، وأن الله إنما أخْبر أن يوسُفَ لولا رؤيتُه برهانَ ربِّه لَهمَّ بها، ولكنه رأَى برهانَ ربِّه فلم يَهُمَّ بها، كما قيل: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا} [النساء: ٨٣].

Onlardan diğer bazıları ise şöyle demiştir: Sözün manası: "Andolsun kadın ona meyletti"dir, böylece kadına dair haber tamamlanmış, sonra Yûsuf hakkında yeni bir habere başlanarak: "Rabbinin delilini görmeseydi Yûsuf da ona meyledecekti" denilmiştir. Sanki onlar sözün manasını, Yûsuf'un kadına hiç meyletmediği ve Allah'ın ancak Yûsuf'un Rabbinin delilini görmemiş olsaydı ona meyledeceğini, fakat Rabbinin delilini gördüğü için ona meyletmediğini haber verdiği şekline hamletmişlerdir; nitekim: {وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا} “Eğer Allah’ın üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, şeytana uyardınız” [en-Nisâ: 83] ayetinde buyrulduğu gibi.

ويُفْسِدُ هذين القولين أن العربَ لا تُقَدِّمُ جوابَ "لولا" قبلَها، لا تقولُ: لقد قمتُ لولا زيدٌ. وهى تريدُ: لولا زيدٌ لقد قمتُ، هذا مع خلافِهما جميعَ أهلِ

Bu iki görüşü geçersiz kılan husus şudur: Araplar "levlâ" (لولا) [edatının] cevabını kendisinden önce getirmezler; "Zeyd olmasaydı mutlaka kalkardım" demek istedikleri hâlde "Mutlaka kalkardım Zeyd olmasaydı" demezler. Bununla birlikte bu iki görüş, bütün

العلمِ بتأويلِ القرآنِ، الذين عنهم يُؤْخَذُ تأويلُه.

Kur'an'ın tevilinin kendilerinden alındığı bütün tevil ehli ilim adamlarına da muhaliftir.

وقال آخرون منهم: بل قد همَّت المرأةُ بيوسُفَ، وهمَّ يوسُفُ بالمرأةِ، غيرَ أن همَّهما كان تمثيلًا منهما بين الفعل والتركِ، لا عزمًا ولا إرادةً، قالوا: ولا حرجَ في حديثِ النفسِ، ولا في ذكرِ القلبِ، إذا لم يَكُنْ معهما عزمٌ ولا فعلٌ .

Onlardan bir başkaları da şöyle demiştir: Bilakis kadın Yûsuf'a meyletmiş, Yûsuf da kadına meyletmiştir; şu kadar var ki onların meyli, kesin bir azim ve irade olmaksızın, sadece fiili işlemek ile terk etmek arasında zihinde canlandırma/düşünceden ibaretti. Dediler ki: Beraberinde kesin bir azim ve fiil bulunmadıkça, nefsin içinden geçirdiği şeylerde ve kalbin hatıralarında bir günah/sorumluluk yoktur .

وأما البرهانُ الذي رآه يوسُفُ، فترَك مِن أجلِه مُواقعةَ الخَطيئةِ، فإن أهلَ العلمِ مختلفون فيه؛ فقال بعضُهم: نُودِى بالنَّهيِ عن مُواقَعةِ الخَطيئةِ.

Yûsuf'un görüp de hatayı işlemekten kendisi sebebiyle vazgeçtiği bürhana (delile) gelince; ilim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir. Bazıları: "Ona günahı işlemekten nehyeden bir nida geldi" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُلَيْكةَ، عن ابن عباسٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: نُودِى: يا يوسُفُ أتَزْنِى، فتَكونَ كالطيرِ وقَع ريشُه فذهَب يَطيرُ، فلا ريشَ له ؟

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı...” [ayeti hakkında]: "Ona: 'Ey Yûsuf! Zina mı edeceksin? O takdirde tüyleri dökülen ve uçmaya kalktığında tüyü kalmayan kuş gibi olursun' diye nida edildi " dediğini rivayet etti.

قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، عن ابن عباسٍ، قال: لم يُعطِ على النداءِ حتى رأَى برهانَ ربِّه. قال: تمثالَ صورةِ وجهِ أبيه. قال سفيانُ: عاضًّا على إصبَعِه، فقال له: يا يوسُفُ، تَزْنى فتكونَ كالطيرِ ذهَب

[Ebû Küreyb] dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "[Yûsuf] Rabbinin delilini görünceye kadar [yapılan] nida üzerine [durumundan] vazgeçmedi." [İbn Abbâs] dedi ki: "[Bu delil,] babasının yüzünün suretinin bir timsali idi." Süfyân dedi ki: "[Babasını] parmağını ısırır halde [gördü]. Babası ona: 'Ey Yûsuf! Zina mı edeceksin? O takdirde [tüyleri] dökülen kuş gibi olursun...' dedi.

ريشُه ؟!

Tüyleri dökülmüş vaziyette mi kalacaksın ?!" dedi.

حدَّثني زيادُ بنُ عبدِ اللهِ الحَسَّانيُّ، قال: ثنى محمدُ بنُ أَبي عَدِيٍّ، عن ابن جريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، قال: قال ابن عباسٍ: [نُودِى: يا بنَ يعقوبَ، لا تَكُنْ كالطائرِ له ريشٌ، فإذا زنَى ذهَب ريشُه، أو قعَد لا ريشَ له. قال: فلم يُعْطِ على النداءِ. فلم يَزِدْ على هذا . قال ابن جريجٍ: وحدَّثني [غيرُ واحدٍ أنه رأَى أباه عاضًا على إصبَعِه.

Bana Ziyâd b. Abdillâh el-Hassânî rivayet edip dedi ki: Bana Muhammed b. Ebî Adiy, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: [Ona: "Ey Ya'kûb'un oğlu! Tüyleri olan, zina ettiğinde tüyleri dökülen veya tüysüzce kalan kuş gibi olma!" diye nida edildi. Dedi ki: Bu nida üzerine [durumu] bırakmadı . Bundan fazlasını söylemedi . İbn Cüreyc dedi ki: Bana birden fazla kişi, onun babasını parmağını ısırırken gördüğünü rivayet etti.

حدَّثنا] أبو كُريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن نافعِ بن عمرَ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، قال: قال ابن عباسٍ] : {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: نُودِى فلم [يَسْمَعْ، فقيل له] : يا بنَ يعقوبَ، تُرِيدُ أَن تَزْنِيَ فتكون كالطيرِ نُتِف فلا ريشَ له ؟

Bize] Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti ve bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Nâfi' b. Ömer'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs dedi ki] : {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı...” [ayeti hakkında]: "Ona seslenildi ama [işitmedi; bunun üzerine ona denildi ki] : 'Ey Ya'kûb'un oğlu! Zina etmek mi istiyorsun; tüyleri yolunup tüyü kalmayan kuş gibi mi olmak istiyorsun ?'"

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن طلحةَ بن عمرٍو الحَضْرميِّ، عن ابن أبي مُليكة، قال: بلَغَنى أن يوسُفَ لما جلَس بينَ رِجْلَي المرأةِ [فهو يَحُلُّ] هِمْيانَه، نُودِي: يا يوسُفُ بنَ يعقوبَ، لا تَزْنِ، فإن الطيرَ إذا زنَى تَناثَر ريشُه. فأَعْرَض، ثم

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, Talha b. Amr el-Hadramî'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, dedi ki: Bana ulaştığına göre Yûsuf, kadının iki bacağı arasına oturup kuşağını [çözmekte iken] kendisine: "Ey Ya'kûb'un oğlu Yûsuf! Zina etme; zira kuş zina ettiği zaman tüyleri dökülür!" diye nida edildi. [Yûsuf bundan] yüz çevirdi, sonra

نُودِى. فأَعْرَض، فتمَثَّل له يعقوبُ عاضًّا على إصبَعِه، فقام.

tekrar nida edildi. Yûsuf yine yüz çevirdi. Derken Ya'kûb parmağını ısırır halde ona temessül etti; bunun üzerine [Yûsuf] hemen kalktı.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا قَبيصةُ بنُ عقبةَ ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن جريجٍ، عن ابن أبي مُليكةَ، عن ابن عباسٍ، قال: نُودِى: يا بنَ يعقوبَ، لا تَكُنْ كالطيرِ إذا زنَى ذهَب ريشُه، وبقِى لا ريشَ له، فلم يعطِ على النداءِ، فَفُزِّع .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Kabîsa b. Ukbe rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf'a]: "Ey Ya'kûb'un oğlu! Zina ettiğinde tüyleri dökülen ve tüysüz kalan kuş gibi olma!" diye nida edildi; fakat nida üzerine vazgeçmedi , bunun üzerine korkutuldu .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجُ بنُ محمدٍ، عن ابن جريجٍ، قال: أَخْبرَنى عبدُ اللهِ بنُ أبي مُليكةَ، قال: قال ابن عباسٍ: نُودِى: يا بنَ يعقوبَ، لا تكونَنَّ كالطائرِ له ريشٌ، فإذا زنَى ذهَب ريشُه. قال: أو قعَد لا ريشَ له. فلم يُعطِ على النداءِ شيئًا ، حتى رأَى برهانَ ربِّه، ففرِق ففرَّ .

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: Bana Abdullâh b. Ebî Müleyke haber verip dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: [Yûsuf'a]: "Ey Ya'kûb'un oğlu! Tüyleri olan, zina edince tüyleri giden kuş gibi sakın olma!" —yahut "tüysüz kalan"— diye nida edildi. Nida üzerine [bu fiili] hiç bırakmadı ; nihayet Rabbinin delilini görünceye kadar. O vakit korktu ve kaçtı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخْبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرَنا ابن عُيينةَ، عن عثمانَ بن أبي سليمانَ، عن ابن أبي مُليكةَ، قال: قال ابن عباسٍ: نُودِى: يا بنَ يعقوبَ، أتزْنِى فتكونَ كالطيرِ وقَع ريشُه فذهَب يطيرُ، فلا ريشَ له ؟

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Osmân b. Ebî Süleymân'dan, o İbn Ebî Müleyke'den bildirdi, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: [Yûsuf'a]: "Ey Ya'kûb'un oğlu! Zina mı edeceksin? O takdirde tüyleri dökülen ve uçmaya kalktığında tüyü kalmayan kuş gibi olursun" diye nida edildi .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخْبرنا ابن وهبٍ، قال: أخْبرنى نافعُ بْنُ يَزِيدَ، عن همامِ بن يحيى، عن قتادةَ، قال: نُودِى يوسفُ، فقيل: أنت مكتوبٌ في الأنبياءِ، تَعْمَلُ

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Nâfi' b. Yezîd, Hemmâm b. Yahyâ'dan, o da Katâde'den bildirdi; [Katâde] şöyle dedi: Yûsuf'a nida edilip şöyle denildi: "Sen peygamberler arasında yazılmış birisin; [buna rağmen] yapacak mısın...

عملَ الشفهاءِ ؟

beyinsizlerin işini mi yapacaksın ?"

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن ابن جريجٍ، عن ابن أبي مليكةَ، قال: نودى: يوسفُ بنَ يعقوبَ، تزنى فتكونَ كالطيرِ نُتِف فلا ريشَ له؟

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, İbn Cüreyc'den, o İbn Ebî Müleyke'den rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf'a]: "Ey Ya'kûb oğlu Yûsuf! Zina mı edeceksin; tüyleri yolunup hiç tüyü kalmayan kuş gibi mi olmak istiyorsun?" diye nida edildi.

وقال آخرون: البرهانُ الذي رأه يوسُفُ فكفَّ عن مواقعةِ الخطيئةِ من أجلِه، صورةُ يعقوبَ ﵉ يتَوَعَّدُه.

Başkaları ise şöyle demiştir: Yûsuf'un gördüğü ve kendisi sebebiyle günahtan el çektiği burhan, Ya'kûb aleyhisselâm'ın kendisini tehdit eden suretidir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ محمدٍ العَنْقزيُّ، قال: أخْبرنا إسرائيلُ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى صورةَ - أو تمثالَ - وجهِ يعقوبَ عاضًّا على إصبعِه، فخرَجَت شهوتُه من أناملِه .

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Muhammed el-Ankazî rivayet etti, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf] parmağını ısırmış halde Ya'kûb'un yüzünün suretini -yahut timsalini- gördü; bunun üzerine şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ العَنْقَزِى، عن إسرائيلَ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: مَثَل له يعقوبُ، فضرَب في صدرِه، فخرَجَت شهوتُه مِن أناملِه .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. el-Ankazî, İsrâîl'den, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Ya'kûb ona temessül etti ve göğsüne vurdu; böylece şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ بشرٍ، عن مِسْعَرٍ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى تمثالَ وجهِ أبيه قائلًا بكفِّه هكذا، وبسَط كفَّه، فخرَجَت شهوتُه مِن أناملِه.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Bişr, Mis'ar'dan, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf] eliyle şöyle yapar bir halde babasının yüzünün timsalini gördü -ve [râvi] avucunu açtı-; bunun üzerine şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ. وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن أبي حَصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: مَثَل له يعقوبُ عاضًّا على أصابعِه، فضرَب صدرَه، فخرَجَت شهوتُه من أناملِه .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti. Bize İbn Vekî' de rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Ya'kûb parmaklarını ısırır halde ona temessül etti ve göğsüne vurdu; bunun üzerine şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti .

حدَّثنا يونُسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ وهبٍ، قال: أخْبرني ابن جُريجٍ، عن ابن أبي مُلَيْكَةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى صورةَ يعقوبَ واضعًا أَنْمُلتَه على فِيه يَتَوَعَّدُه، ففرَّ .

Bize Yûnus b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullâh b. Vehb rivayet etti, dedi ki: Bana İbn Cüreyc, İbn Ebî Müleyke'den, o İbn Abbâs'tan {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında haber verdi, dedi ki: Ya'kûb'un parmak ucunu ağzına koymuş kendisini tehdit eder suretini gördü de hemen kaçtı .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عبَّادٍ، قال: ثنا جريرُ بنُ حازمٍ، قال: سَمِعْتُ عبدَ اللهِ بنَ أبى مُلَيْكَةَ يُحَدِّثُ عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا}. قال: حينَ رأى يعقوبَ في سقفِ البيتِ، قال: فنُزِعَت شهوتُه التي كان يَجِدُها، [فخرَج يَسْعَى] إلى بابِ البيتِ، فتبِعَته المرأةُ.

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd rivayet etti, dedi ki: Bize Cerîr b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Abdullâh b. Ebî Müleyke'yi İbn Abbâs'tan {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın onu arzu etmişti; o da kadını arzu etmişti” kavli hakkında şöyle anlatırken işittim: [Yûsuf] Ya'kûb'u evin tavanında gördüğü vakit, dedi ki: Hissetmekte olduğu şehveti sökülüp alındı, [bunun üzerine koşarak] evin kapısına yöneldi, kadın da onun peşine düştü.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ. وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن قُرَّةَ بن خالدٍ السَّدوسيِّ، عن الحسنِ، قال: زعَموا - واللهُ أعلمُ - أن سقفَ البيتِ انْفَرَج، فرأَى يعقوبَ عاضًّا على أصابعِه .

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî' rivayet etti. Bize İbn Vekî' de rivayet edip dedi ki: Bize babam, Kurre b. Hâlid es-Sedûsî'den, o el-Hasan'dan rivayet etti, dedi ki: İddia ettiklerine göre —Allah en iyisini bilir— evin tavanı yarıldı ve [Yûsuf] parmaklarını ısırmış halde Ya'kûb'u gördü .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُليةَ، عن يونُسَ، عن الحسنِ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأى تمثالَ يعقوبَ عاضًّا على إصبعِه يقولُ:

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o el-Hasan'dan {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Eğer Rabbinin delilini görmüş olmasaydı” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf] Ya'kûb'un sûretini parmağını ısırmış halde şöyle derken gördü:

يوسُفُ، يوسُفُ .

"Yûsuf, Yûsuf!" .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن يونُسَ، عن الحسنِ نحوَه.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye, Yûnus'tan, o el-Hasan'dan bunun benzerini rivayet etti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عمرٌو العَنْقَزيُّ، قال: أخْبرنا سفيانُ الثوريُّ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى تمثالَ وجهِ يعقوبَ، فخرَجَت شهوتُه مِن أناملِه.

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Amr el-Ankazî rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân es-Sevrî, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] bildirdi, dedi ki: Ya'kûb'un yüzünün timsalini gördü; bunun üzerine şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن سفيانَ، عن عليِّ بن بَذِيمةً، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: رأَى صورةً فيها وجهُ يعقوبَ عاضًّا على أصابعِه، فدفَع في صدرِه، فخرَجت شهوتُه مِن أناملِه، فكلُّ ولدِ يعقوبَ وُلِد له اثنا عشر رجلًا إلا يوسُفَ، فإنه نقَص بتلك الشهوةِ، ولم يُولَدْ له غيرُ أحدَ عَشَرَ .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, Süfyân'dan, o Alî b. Bezîme'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf] içinde Ya'kûb'un parmaklarını ısırır haldeki yüzünün bulunduğu bir suret gördü. [Ya'kûb] onun göğsüne vurdu ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti. Bu sebeple Ya'kûb'un çocuklarının her birinin on ikişer erkek evladı doğdu; ancak Yûsuf hariç. Zira o şehvet eksildiğinden dolayı onun sadece on bir evladı doğdu .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَني يونُسُ بنُ يزيدَ، عن ابن شِهابٍ، أن حميد بنَ عبدِ الرحمنِ أخبرَه أن البرهانَ الذي رأَى يوسُفُ، يعقوبُ .

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus b. Yezîd, İbn Şihâb'dan bildirdi; Humeyd b. Abdirrahmân ona haber vermiş ki Yûsuf'un gördüğü burhan Ya'kûb'dur .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عيسى بنُ المنذرِ، قال: ثنا أيوبُ بنُ سُوَيْدٍ، قال: ثنا يونُسُ بنُ يزيدَ الأَيْليُّ، عن الزهريِّ، عن حميدِ بن عبدِ الرحمنِ مثلَه .

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ b. el-Münzir rivayet etti, dedi ki: Bize Eyyûb b. Süveyd rivayet etti, dedi ki: Bize Yûnus b. Yezîd el-Eylî, ez-Zührî'den, o Humeyd b. Abdirrahmân'dan benzerini rivayet etti .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: مَثَل له يعقوبُ.

Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Mücâhid] dedi ki: Ya'kûb ona temessül etti (göründü) .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عمرٍو، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Hukkâm, Amr'dan, o Mansûr'dan, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: يعقوبَ .

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet etti, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: [Burhan] Ya'kûb'dur .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet etti, dedi ki: Bize Verkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ. وحدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرنا الثوريُّ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: مثَل له يعقوبُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti. Bize el-Hasan b. Yahyâ da rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den bildirdi, dedi ki: Ya'kûb ona temessül etti .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: جلَس منها مجلسَ الرجلِ من امرأتِه حتى رأَى صورةَ يعقوبَ في الجُدُرِ.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf] duvarlarda Ya'kûb'un suretini görünceye kadar bir erkeğin eşine oturduğu gibi onun karşısında oturdu.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: مَثَل له يعقوبُ.

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: Ya'kûb ona temessül etti.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، قال: ثنا القاسمُ بنُ أبي بَزَّةَ، قال: نُودِى: يا بنَ يعقوبَ، لا تكونَنَّ كالطيرِ له ريشٌ، فإذا زنَى قعد ليس له ريشٌ. فلم يَعْرِضْ للنداءِ، وقعَد، فرفَع رأسَه فرأَى وجةَ يعقوبَ [عاضًّا على إصبعِه، فقام مرعوبًا اسْتِحياءً مِن اللهِ تعالى ذكرُه، فذلك قولُ اللهِ ﷾: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}؛ وجةَ يعقوبَ] .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet etti, dedi ki: Bize Şibl rivayet etti, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Ebî Bezze rivayet edip dedi ki: [Yûsuf'a]: "Ey Ya'kûb'un oğlu! Tüyleri olan, zina edince tüysüz kalakalan kuş gibi sakın olma!" diye nida edildi. Yûsuf bu nidaya iltifat etmeyip oturdu. Başını kaldırdığında Ya'kûb'un yüzünü [parmağını ısırmış halde gördü ve zikri yüce Allah'tan haya ederek dehşet içinde ayağa kalktı. İşte Allah Azze ve Celle'nin: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli budur; (burhan) Ya'kûb'un yüzüdür] .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن النضرِ بن عربيٍّ، عن عكرمةَ، قال: مَثَل له يعقوبُ عاضًّا على أصابعهِ.

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, en-Nadr b. Arabî'den, o İkrime'den rivayet etti, dedi ki: Ya'kûb parmaklarını ısırmış halde ona temessül etti.

حدَّثنا أبو كريبٍ ، قال : ثنا وكيعٌ ، عن نضرِ بن عربيٍّ، عن عكرمةَ مثلَه.

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki : Bize Vekî' , Nadr b. Arabî'den, o İkrime'den benzerini rivayet etti.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: مَثَل له يعقوبُ، فدفَع في صدرِه، فخرَجَت شهوتُه مِن أناملِه .

Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Kays, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, dedi ki: Ya'kûb ona temessül etti ve göğsüne vurdu; böylece şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti .

قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عليٍّ بن بَذِيمةَ، قال: كان يُولَدُ لكلِّ رجلٍ منهم اثنا عشَرَ ابنًا إلا يوسُفَ، وُلِد له أحدَ عَشَرَ، مِن أجلِ ما خرَج مِن

Dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet etti, dedi ki: Bize Süfyân, Alî b. Bezîme'den rivayet etti, dedi ki: Yûsuf müstesna, onlardan her bir erkeğin on iki erkek çocuğu doğardı; Yûsuf'un ise kendisinden çıkan...

شهوتِه .

şehvetinden çıkan şey sebebiyle on bir [oğlu] doğdu .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال أبو شُريحٍ: سمِعْتُ عبيدَ اللهِ بنَ أبي جعفرٍ يقولُ: بلَغ من شهوةِ يوسُفَ أن خرَجَت مِن بَنَانِه.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Ebû Şüreyh dedi ki: Ubeydullâh b. Ebî Ca'fer'i şöyle derken işittim: Yûsuf'un şehveti öyle bir dereceye vardı ki parmak uçlarından çıktı.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يَعْلَى بْنُ عُبيدٍ، عن محمدٍ الخراسانيِّ، قال: سأَلْتُ محمدَ بنَ سِيرينَ عن قولهِ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: مثَل له يعقوبُ عاضًا على أصابعِه يقولُ: يوسُفُ بنَ يعقوبَ بن إسحاقَ بن إبراهيمَ خليلِ اللهِ، اسمُك اسمُ الأنبياءِ وتَعْمَلُ عملَ السفهاءِ ؟!

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd, Muhammed el-Horasânî'den rivayet etti, dedi ki: Muhammed b. Sîrîn'e {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavlini sordum. Dedi ki: Ya'kûb parmaklarını ısırır halde ona temessül edip: "Ey Allah'ın dostu İbrâhîm oğlu İshâk oğlu Ya'kûb oğlu Yûsuf! İsmin peygamberlerin ismidir de beyinsizlerin amelini mi işliyorsun ?!" dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن يونُسَ، عن الحسنِ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى يعقوبَ عاضًا على إصبعِه يقولُ: يوسفُ .

Bana Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey', Yûnus'tan, o el-Hasan'dan {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında rivayet etti, dedi ki: [Yûsuf] Ya'kûb'u parmağını ısırarak "Yûsuf!" derken gördü .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال قتادةُ: رأَى صورةَ يعقوبَ، فقال: يا يوسُفُ، تَعْمَلُ عملَ الفُجَّارِ وأنت مكتوبٌ في الأنبياءِ؟! فاسْتحْيَا منه.

Bize Muhammed b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den rivayet etti, dedi ki: Katâde şöyle dedi: [Yûsuf] Ya'kûb'un suretini gördü; [Ya'kûb] şöyle dedi: "Ey Yûsuf! Sen peygamberler arasında yazılı iken günahkârların amelini mi işliyorsun?!" Bunun üzerine [Yûsuf] ondan haya etti.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. رأَى آيةً من آياتِ ربهِ، حجَزه اللهُ بها عن معصيتِه، ذُكِر لنا أنه مَثَل له يعقوبُ حتى كلَّمه، فعصَمه اللهُ، ونزَع كلَّ شهوةٍ كانت في مَفاصلِه.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [Katâde dedi ki:] Rabbinin ayetlerinden bir ayet gördü; Allah onunla kendisini günah işlemekten alıkoydu. Bize anlatıldığına göre Ya'kûb ona temessül edip kendisiyle konuştu; böylece Allah onu korudu ve eklemlerindeki bütün şehveti çekip aldı.

قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، أنه مَثَل له يعقوبُ وهو عاضٌّ على إصبعٍ مِن أصابعِه .

Dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o el-Hasan'dan rivayet etti ki parmaklarından birini ısırmış halde Ya'kûb ona temessül etti .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هُشَيْمٌ، قال: أخْبرنا إسماعيلُ بنُ أبي سالمٍ، عن أبي صالحٍ، قال: رأَى صورةَ يعقوبَ في سقفِ البيتِ عاضًا على إصبعِه، يقولُ: يا يوسُفُ يا يوسفُ يعنى قولَه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} .

Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym rivayet etti, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Sâlim, Ebû Sâlih'ten bildirdi, dedi ki: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavlini kastederek; [Yûsuf] evin tavanında Ya'kûb'un suretini parmağını ısırıp "Ey Yûsuf! Ey Yûsuf!" derken gördü .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخْبرنا هُشيمٌ، عن منصورٍ، ويونُسُ، عن الحسنِ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى صورةَ يعقوبَ في سقفِ البيتِ عاضًّا على إصبعهِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym, Mansûr ve Yûnus'tan, onlar da el-Hasan'dan {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında bildirdi, dedi ki: Evin tavanında Ya'kûb'un suretini parmağını ısırmış halde gördü .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشيمُ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن أبي صالحٍ مثلَه، وقال: عاضًّا على إصبعِه يقولُ: يوسُفُ، يوسُفُ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet etti, dedi ki: Bize Hüşeym, İsmâîl b. Sâlim'den, o Ebû Sâlih'ten benzerini bildirdi ve: Parmağını ısırıp "Yûsuf, Yûsuf!" diyordu, dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن حفصِ بن حميدٍ، عن شِمْرِ بن عطيةَ، قال: نظَر يوسُفُ إلى صورةِ يعقوبَ عاضًّا على إصبعِه يقولُ: يا يوسُفُ. فذاك حيث كفَّ، وقام فانْدَفَعَ .

Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Ya'kûb el-Kummî, Hafs b. Humeyd'den, o Şimr b. Atiyye'den rivayet etti, dedi ki: Yûsuf parmağını ısırıp "Ey Yûsuf!" diyen Ya'kûb'un suretine baktı. İşte o anda [bu işten] vazgeçti, ayağa kalktı ve koşup gitti .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن سالمٍ وأبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى صورةً فيها وجهُ

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet etti, dedi ki: Bize Şerîk, Sâlim ve Ebû Hasîn'den, [onlar da] Saîd b. Cübeyr'den {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti; [Saîd b. Cübeyr] şöyle dedi: İçinde ... yüzü bulunan bir suret gördü:

يعقوبَ عاضًّا على أصابعِه، فدفَع في صدرِه، فخرَجَت شهوتُه مِن بين أناملِه .

Ya'kûb parmaklarını ısırmış vaziyetteydi. [Ya'kûb] onun göğsüne vurdu ve şehveti parmak uçlarının arasından çıkıp gitti .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعيمٍ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: رأَى تمثالَ وجهِ أبيهِ، فخرَجَت الشهوةُ مِن أناملِه .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet etti, dedi ki: Bize Mis'ar, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: Babasının yüzünün timsalini gördü; böylece şehvet parmak uçlarından çıkıp gitti .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يحيى - يعنى ابنَ عَبَّادٍ - قال: ثنا أبو عَوانةَ، عن إسماعيلَ بن سالمٍ، عن أبي صالحٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: تمثالَ صورةِ يعقوبَ في سقفِ البيتِ .

Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ —yani İbn Abbâd— rivayet etti, dedi ki: Bize Ebû Avâne, İsmâîl b. Sâlim'den, o Ebû Sâlih'ten {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] rivayet etti, dedi ki: [Burhan] evin tavanındaki Ya'kûb'un suretinin timsalidir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، [قال: ثنا عبدُ الرزاقِ] ، قال: أخْبرنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن يونُسَ بن عُبيدٍ، عن الحسنِ، قال: رأى يعقوبَ عاضًّا على يدِه .

Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet etti, [dedi ki: Bize Abdürrezzâk rivayet etti] , dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân, Yûnus b. Ubeyd'den, o el-Hasan'dan bildirdi, dedi ki: Ya'kûb'u elini ısırmış halde gördü .

قال: أخْبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخْبرنا الثوريُّ، عن أبي حَصِينٍ، عن سعيدِ بن جبير في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: يعقوبَ، ضرَب بيدِه على صدرِه، فخرَجَت شهوتُه مِن أناملِه .

Dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Hasîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında bildirdi, dedi ki: [Burhan] Ya'kûb'dur; eliyle onun göğsüne vurdu, böylece şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti .

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ، قال: أخْبرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}؛ آيةً مِن ربِّه يَزْعُمون أنه مَثَل له يعقوبُ فاسْتَحْيَا منه.

Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” kavli hakkında şöyle derken işittim: [Burhan,] Rabbinden bir ayettir. [Rivayet edenlerin] iddia ettiklerine göre [bu burhan], Ya'kûb'un ona görünmesi idi, o da ondan utandı.

وقال آخرون: بل البرهانُ الذي رأَى يوسُفُ، ما أَوْعَد اللهُ ﷿ على الزنى أهله.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Yûsuf'un gördüğü burhan, Allah Azze ve Celle'nin zina ehline vaad ettiği cezadır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي مَوْدودٍ، قال: سَمِعْتُ محمدَ بنَ كعبٍ القُرظيَّ، قال: رفع يوسُفُ رأسَه إلى سقفِ البيتِ، فإذا كتابٌ في حائطِ البيتِ: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} [الإسراء: ٣٢].

Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Vekî', Ebû Mevdûd'dan rivayet etti, dedi ki: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi şöyle derken işittim: Yûsuf başını evin tavanına kaldırdı; bir de baktı ki evin duvarında şu yazı var: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur.” [el-İsrâ: 32].

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن أبي موْدودٍ، عن محمدِ بنِ كعبٍ، قال: رفَع يوسُفُ رأسَه إلى سقفِ البيتِ حينَ همَّ، فرأَى كتابًا في حائطِ البيتِ: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً (١) وَسَاءَ سَبِيلًا} .

Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Ebû Mevdûd'dan, o Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etti, dedi ki: Yûsuf [kadına] kastettiği sırada başını evin tavanına kaldırdı ve evin duvarında şu yazıyı gördü: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur.” (١) .

قال: ثنا زيدُ بنُ الحُبابِ، عن أبي مَعْشَرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ}. قال: لولا ما رأَى في القرآنِ من تعظيمِ الزنى .

Dedi ki: Bize Zeyd b. el-Hubâb, Ebû Ma'şer'den, o Muhammed b. Ka'b'dan rivayet etti: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabbinin burhanını görmeseydi...” [ayeti hakkında] dedi ki: Şayet Kur'an'da zinanın [günahının] büyüklüğüne dair gördüğü şeyler olmasaydı .

حدَّثنا يونُسُ، قال: أَخْبَرنا ابن وهبٍ، قال: أَخْبَرنى نافعُ بنُ يزيدَ، عن أبي صخرٍ، قال: سمِعْتُ القُرَظيَّ يقولُ في البرهانِ الذي رأَى يوسُفُ: ثلاثُ آياتٍ مِن كتابِ اللهِ: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} [الانفطار: ١٠] الآية. وقولُه: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} [يونس: ٦١] الآية. وقولُه: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} [الرعد: ٣٣].

Bize Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Nâfi' b. Yezîd, Ebû Sahr'dan haber verdi, dedi ki: el-Kurazî'yi Yûsuf'un gördüğü burhan hakkında şöyle derken işittim: "Allah'ın Kitabı'ndan üç ayettir: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} [el-İnfitâr: 10] “Şüphesiz üzerinizde koruyucular [melekler] vardır” ayeti; O'nun: {وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ} [Yûnus: 61] “[Ey Muhammed!] Sen hangi işte bulunursan bulun...” ayeti ve O'nun: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} [er-Ra'd: 33] “Herkesin kazandığını gözetip koruyan [Allah, böyle olmayan gibi midir?]” [sözüdür]."