وإذا جاءت تلك الإهراقةُ، لم يُعتدَّ بها من الحملِ، ونقَص ذلك حملَها حتى يَرْتَفِعَ ذلك؛ وإذا ارتفعَ استقبلت عِدَّةً مستقبلةً تسعةَ أشهرٍ؛ وأما ما دامت تَرَى الدمَ، فإن الأرحامَ تَغِيضُ ، والولدُ يَرِقُّ، فإذا ارتفَع ذلك الدمُ، رَبَا الولدُ، واعتَدَّت حينَ يرتفع عنها ذلك الدمُ، عدَّةَ الحمل تسعةَ أشهرٍ، وما كان قبلَه فلا تَعْتَدُّ به، هو هراقةٌ، يُبْطِلُ ذلك أجمعَ أكتعَ .
Bu kanama geldiğinde, o [süre] gebelikten sayılmaz ve bu durum kesilinceye kadar gebeliğini eksiltir; kesildiği zaman ise baştan itibaren dokuz aylık yeni bir süreye başlar. Kan gördüğü sürece rahimler eksiltir ve çocuk zayıflar. Bu kan kesilince çocuk gelişir ve kadın bu kan kendisinden kesildiği andan itibaren dokuz aylık gebelik süresini saymaya başlar; ondan önceki [zamanı] ise hesaba katmaz, o bir kan akıntısıdır ve hepsini tamamen hükümsüz kılar .
وقوله: {وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ}.
Ve O'nun: {وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ} “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” sözü.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ}: إى واللهِ، لقد حفِظ عليهم رزقَهم وآجالَهم، وجعَل لهم أجلًا معلومًا .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدَارٍ} “O'nun katında her şey bir ölçü iledir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Evet, vallahi! Onların rızıklarını ve ecellerini korumuş ve onlar için belirli bir süre takdir etmiştir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ (٩)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعَالِ (٩)} “O, gaybı da görünen âlemi de bilendir, çok büyüktür, yüceler yücesidir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ عالمُ ما غاب عنكم وعن أبصاركِم فلم تَرَوْه، وما شاهدتموه فعاينتم بأبصارِكم، لا يَخْفَى عليه شيءٌ؛ لأنهم خَلْقُه وتدبيرُه، {الْكَبِيرُ} الذي كلُّ شيءٍ دونَه، {الْمُتَعَالِ} المستعلى على كلِّ شيءٍ بقدرته، وهو المتفاعلُ من العلوِّ، مثلُ المتقاربِ من القربِ، والمتدانى من الدنوِّ.
O'nun zikri yücedir, şöyle buyurmaktadır: Allah, sizden ve gözlerinizden gizli kalıp görmediğiniz şeyleri de, tanık olup gözlerinizle bizzat müşahede ettiğiniz şeyleri de bilendir; O'na hiçbir şey gizli kalmaz, çünkü onlar O'nun yaratması ve çekip çevirmesidir. {الْكَبِيرُ} Kendisinden başka her şeyin O'ndan aşağıda olduğu [büyük], {الْمُتَعَالِ} kudretiyle her şeyin üstünde olandır. Bu kelime, el-kurb (yakınlık) kökünden el-mütekârib, ed-dünüvv (yaklaşmak) kökünden el-mütedânî gibi, el-ulüvv (yücelik) kökünden mütefâ'il veznindedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ (١٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ (١٠)} “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün ortalıkta dolaşan [O'nun katında] birdir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: معتدلٌ عندَ اللهِ منكم أيها الناسُ، الذي أسرَّ القولَ والذي جهَر به، والذي {هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} في ظلمتِه بمعصيةِ اللهِ، {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. يقولُ: وظاهرٌ بالنهارِ في ضوئِه، لا يَخْفَى عليه شيءٌ من ذلك، سواءٌ عنده سِرُّ خلقِه وعلانيتُهم؛ لأنه لا يَسْتَسِرُ عندَه شيءٌ ولا يَخْفَى.
O'nun zikri yücedir, şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Sözü gizleyen de, onu açığa vuran da, geceleyin karanlığında Allah'a isyan ederek {هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} [gizlenen de], {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} yani gündüz aydınlığında ortalıkta dolaşan da Allah katında eşittir. O'na bunlardan hiçbir şey gizli kalmaz; kullarının gizlisi de açığı da O'nun katında birdir, çünkü O'nun katında hiçbir şey saklı kalamaz ve gizlenemez.
يُقَالُ منه: سَرَب يَسْرُب سُروبًا. إذا ظهرَ، كما قال قيسُ بنُ الخَطِيمِ :
Açığa çıktığında bundan hareketle [Arapçada]: “Serebe yesrubu surûben” (سَرَب يَسْرُب سُروبًا) denir; nitekim Kays b. el-Hatîm şöyle demiştir :
أَنَّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سَروبِ … وتُقَرِّبُ الأَحْلامُ غيرَ قَرِيبٍ .
“Hiç ortalıkta görünmeyen biri olduğun halde nasıl oldu da açığa çıktın … Oysa düşler uzak olanı yakınlaştırır .”
يَقُولُ: كيف سرَبتِ بالليل بُعد هذا الطريقِ، ولم تَكُونِى تَبْرُزِين وتَظْهَرِين. وكان بعضُهم يَقُولُ: هو السالكُ في سِرْبِه: أي في مَذهبِه ومكانِه.
[Şair] der ki: “Dışarı çıkıp görünmeyen biri olduğun halde bu yolun uzaklığına rağmen geceleyin nasıl göründün ?” Bazıları ise şöyle derdi: O, kendi yolunda (serb); yani gittiği güzergâhta ve yerinde yürüyendir.
واختلَف أهلُ العلم بكلامِ العربِ في السرْبِ؛ فقال بعضُهم: هو آمنٌ في سَربِه، بفتحِ السينِ، فقال بعضُهم: هو آمنٌ في سِربِه، بكسرِ السين.
Arap dili âlimleri 'serb' kelimesi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları, sîn harfinin fethasıyla “O, yolunda/durumunda (serbihî) emniyettedir” derken, bazıları da sîn harfinin kesresiyle “O, yolunda/yuvasında (sirbihî) emniyettedir” demiştir.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولِه: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. يقولُ: هو صاحبُ رِيبةٍ مستخفٍ بالليلٍ، وإذا خرَج بالنهارِ أرى الناس أنه بريءٌ من الإثمِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran, geceleyin gizlenen ile gündüzün serbestçe dolaşan [Allah katında] birdir.” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “O, geceleyin gizlenen bir töhmet/şüphe sahibidir; gündüz dışarı çıktığında ise insanlara günahtan berî olduğunu gösterir .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. قال: ظاهرٌ .
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs: {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “ve gündüzün ortalıkta dolaşan” sözü hakkında: “Ortalıkta olandır ” dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا ابن أَبي عَدِيٍّ، عن عوفٍ، عن أبي رجاءٍ في قولِه: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. قال: إن الله أعلمُ بهم ، سواءٌ من أسرَّ القولَ، ومن جهَر به، ومن هو مستخفٍ بالليلِ، وساربٌ بالنهارِ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize İbn Ebî Adî, Avf'tan, o Ebû Recâ'nın: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Sizden sözü gizleyen de, onu açığa vuran da, geceleyin gizlenen de, gündüzün ortalıkta dolaşan da birdir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah onları en iyi bilendir ; sözü gizleyen de, onu açığa vuran da, geceleyin gizlenen de, gündüzün ortalıkta dolaşan da birdir.”
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عليٌّ بنُ عاصمٍ، عن عوفٍ، عن أبي رجاءٍ: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. قال: من هو مستخفٍ في بيتِه، {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. ذاهبٌ على وجهه؛ علمُه فيهم واحدٌ .
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Avf'tan, o Ebû Recâ'nın: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Sizden sözü gizleyen de, onu açığa vuran da, geceleyin gizlenen de, gündüzün ortalıkta dolaşan da birdir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Evinde gizlenen kimse ile, {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} kendi yoluna gidendir; O'nun onlar hakkındaki ilmi birdir .”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ}. يَقولُ: السرُّ والجهْرُ عندَه سواءٌ، {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. أما المستخفى ففى بيتِه، وأما الساربُ: الخارجُ بالنهارِ، حيثما كان المستخفِى غيبُه الذي يَغِيبُ فيه،
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in şöyle dediğini rivayet etti: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ} “Sizden sözü gizleyen de, onu açığa vuran da birdir”. [Mücâhid] der ki: Gizli olan da açık olan da O'nun katında birdir. {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “Geceleyin gizlenen de, gündüzün ortalıkta dolaşan da [birdir]”. Gizlenen kimse evindedir; sârib ise gündüzleyin dışarı çıkandır. Gizlenen nerede olursa olsun, içine gizlendiği gaybı
والخارجُ عندَه سواءٌ.
dışarı çıkan da O'nun katında birdir” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا الحِمَّانيُّ، قال: ثنا شريكٌ، عن خُصَيفٍ، في قولِه: {مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ}. [قال: راكبٌ رأسَه في المعاصى] ، {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}. قال: ظاهرٌ بالنهارِ .
Dedi ki: Bize el-Himmânî rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan: {مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} “geceleyin gizlenen” sözü hakkında: “[Günahlara körü körüne dalandır] ”; {وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “ve gündüzün ortalıkta dolaşan” sözü hakkında da: “Gündüzün ortalıkta olandır ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ}: كلُّ ذلك عندَه ﵎ سواءٌ، السرُّ عندَه علانيةٌ، قولَه: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ}: أي: في ظلمةِ الليلِ، {وَسَارِبٌ}: أي ظاهرٌ بالنهارِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ} “Sizden sözü gizleyen de, onu açığa vuran da birdir” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bütün bunlar O'nun ﵎ katında birdir, gizli olan O'nun katında açıktır; {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “geceleyin gizlenen de, gündüzün ortalıkta dolaşan da birdir” sözü ise: Gece karanlığında demektir, {وَسَارِبٌ} yani gündüz ortalıkta olandır .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شريكٌ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ وعكرمةَ: {وَسَارِبٌ}. قال: ظاهرٌ بالنهارِ.
Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Husayf'tan, o Mücâhid ve İkrime'den: {وَسَارِبٌ} “ortalıkta dolaşan” sözü hakkında: “Gündüzün ortalıkta olandır” dediklerini rivayet etti.
و "مَن" في قولِه: {مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ}. رفعٌ؛ الأولى منهنّ بقوله سواءٌ، والثانيةُ معطوفةٌ على الأولى، والثالثةُ على الثانيةِ.
{مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} “sözü gizleyen de, onu açığa vuran da, geceleyin gizlenen de” sözündeki 'men' (مَن) edatları ref (ötre) konumundadır; bunlardan ilki Sevâun (سواءٌ) kelimesi dolayısıyla, ikincisi birincisine atıfla, üçüncüsü ise ikincisine atıfladır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ (١١)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsirine dair açıklama: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَالٍ (١١)} “Onun önünden ve arkasından, Allah'ın emriyle kendisini koruyan takipçiler (melekler) vardır. Şüphesiz bir topluluk kendi durumunu değiştirmedikçe, Allah onların durumunu değiştirmez. Allah bir topluluğa bir kötülük dilediği vakit artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir. Onlar için O'ndan başka hiçbir koruyucu ve yardımcı da yoktur.”
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: للَّهِ تعالى ذكرُه مُعَقِّباتٌ. قالوا: و الهاءُ في قولِه: {لَهُ} من ذكرِ اسمِ اللَّهِ، والمعقِّباتُ: التي تَتعَقَّبُ على العبدِ، وذلك أن ملائكةَ الليلِ إذا صَعِدت بالنهارِ، أعقَبتها ملائكةُ النهارِ، فإذا انقضى النهارُ، صعِدت ملائكةُ النهارِ، ثم أعقَبتها ملائكةُ الليلِ. وقالوا: و قيل: معقِّباتٌ. والملائكةُ جمعُ مَلَكٍ، مذكرٌ غيرُ مؤنثٍ، وواحدُ الملائكةِ معقِّبٌ، وجماعتُها مُعقِّبةٌ، ثم جُمِع جمعُه، أعنى جمعَ معقِّبٍ بعدَما جُمِع معقبةً، فقيلَ: معقِّباتٌ. كما قيل: أبناواتُ سعدٍ، ورجالاتُ بنى فلانٍ، جمعُ رجالٍ.
Tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir; bazıları şöyle demiştir: Bunun manası: Zikri yüce olan Allah'ın takipçileri (takipçi melekleri) vardır. Dediler ki: {لَهُ} “Onun” sözündeki 'hâ' (ه) zamiri Allah'ın isminin zikridir. Muakkıbât (المعقبات) ise: Kulun peşinden birbirini takip edenlerdir ; nitekim gece melekleri gündüz yukarı çıktığında onların ardından gündüz melekleri gelir, gündüz sona erdiğinde gündüz melekleri yukarı çıkar, ardından gece melekleri gelir. Dediler ki: Melekler (el-melâike) kelimesi 'melek'in çoğuludur, müzekkerdir, müennes değildir; bir meleğin ismi 'muakkıb', topluluğu 'muakkıbe' denildikten sonra, 'muakkıb'ın çoğulu 'muakkıbe' yapıldıktan sonra onun çoğulu da toplanarak 'muakkıbât' denmiştir; tıpkı 'ricâl'in (adamlar) çoğuluna ricâlâtü benî fülân (falanoğullarının adamları) veya ebnâvâtü Sa'd (Sa'd'ın oğulları) denilmesi gibi.
وقولُه: {مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. [يعنى بقولِه: {مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ}: من قُدَّامِ هذا المستخفى بالليلِ، والساربِ بالنهارِ، {وَمِنْ خَلْفِهِ}] : من وراءِ ظهرِه.
Ve O'nun: {مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “önünde ve arkasında” sözü. [{مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} “önünde” sözüyle: Geceleyin gizlenen ve gündüzün ortalıkta dolaşan bu kimsenin önünden; {وَمِنْ خَلْفِهِ} “arkasında” sözüyle de] : Sırtının gerisinden [olduğunu kastediyor].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ - يعنى ابنَ زاذانَ -، عن الحسنِ في هذه الآيةِ: {مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: الملائكةُ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan -yani İbn Zâzân'dan-, o el-Hasen'in bu ayet hakkındaki: {مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “önünde ve arkasında takipçiler vardır” sözüne dair: “Meleklerdir ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ عبدِ السلامِ بن صالحٍ القُشَيريُّ، قال: ثنا
Bana el-M'esenn'e rivayet edip dedi ki: Bize İbr'ah'ım b. Abdi's-Sel'am b. S'alih el-K'uşeyr'ı rivayet edip dedi ki: Bize
عليُّ بنُ جريرٍ، عن حمادِ بن سلمةَ، عن عبدِ الحميدِ بن جعفرٍ، عن كنانةَ العدويِّ، قال: دخَل عثمانُ بنُ عفَّانَ على رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، أخبِرْنى عن العبدِ كم معه من مَلَكٍ؟ قال: "مَلَكٌ على يمينِك؛ على حسناتِك، وهو أمينٌ على الذي على الشِّمالِ، فإذا عمِلْتَ حَسَنَةً كُتِبَتْ عَشْرًا، وإذا عمِلْتَ سيِّئَةً، قال الذي على الشِّمالِ للذى على اليَمينِ: أكْتُبُ؟ قال: لا، لعَلَّه يَسْتَغْفِرُ اللَّهَ ويَتوبُ. فإذا قال ثَلاثًا، قال: نعم، اكْتُبْ، أرَاحَنا اللَّهُ منه، فبئْسَ القَرِينُ، ما أقَلَّ مُرَاقَبَتَه للَّهِ، وأقَلَّ اسْتِحْياءَه منَّا. يَقُولُ اللَّهُ: {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} [ق: ١٨]. ومَلَكانِ من بين يَديْك ومن خَلْفِك، يَقُولُ اللَّهُ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. ومَلَكٌ قابِضٌ على ناصيتِكَ، فإذا تَوَاضَعْتَ للَّهِ رفَعك، وإذَا تَجَبَّرْتَ على اللَّهِ قَصَمك، ومَلَكانِ على شَفَتَيْك ليس يَحْفَظان عليك إلا الصَّلاةَ على مُحَمَّدٍ، ومَلَكٌ قائمٌ على فِيك، لا يَدَعُ الحَيَّةَ تَدْخُلُ فِي فِيك، ومَلَكانِ على عينيك، فهؤلاء عَشَرَةُ أمْلاكٍ على كُلَّ آدَميٍّ، ينزِلُونَ مَلائِكَةُ [اللَّيْلِ على مَلائِكَةِ] النَّهارِ؛ [لأن ملائكةَ الليلِ سوى ملائكةِ النهارِ] ، فهؤلاء عِشْرُون مَلَكًا على كُلَّ آدَمِىٍّ، وَإبْليِسُ بالنَّهارِ، وولَدُه باللَّيْلِ" .
Ali b. Cerîr, Hammâd b. Seleme'den, o Abdülhamîd b. Ca'fer'den, o Kinâne el-Adevî'den rivayet etti; dedi ki: Osman b. Affân, Resûlullah'ın ﷺ yanına girip: “Ey Allah'ın Resûlü, kulun yanında kaç melek bulunduğunu bana haber verir misiniz?” dedi. Buyurdu ki: “Sağında bir melek vardır; sevaplarının başındadır ve solundakine emindir . Sen bir iyilik yaptığında on yazılır; bir kötülük yaptığında ise soldaki sağdakine: ‘Yazayım mı?’ der. O da: ‘Hayır, belki Allah'tan bağışlanma diler ve tevbe eder’ der. Üç defa söyleyince: ‘Evet, yaz; Allah bizi ondan kurtarsın, ne kötü arkadaştır! Allah'a karşı murakabesi ne kadar az, bizden utanması ne kadar kıttır!’ der. Allah şöyle buyurur: {مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ} [Kâf: 18] “Ağzından tek bir söz çıkmaya dursun, mutlaka yanında hazır bekleyen bir gözetleyici vardır.” İki melek önünde ve arkandadır; Allah şöyle buyurur: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır.” Bir melek alnını tutmaktadır; Allah'a tevazu gösterirsen seni yükseltir, Allah'a karşı kibirlenirsen belini kırar. İki melek dudaklarındadır, Muhammed'e salavat getirmekten başka bir şeyini kaydetmezler. Bir melek ağzının başında durur; yılanın ağzına girmesine izin vermez. İki melek de gözlerindedir. İşte bunlar her bir âdemoğlunun üzerindeki on melektir. Gece melekleri gündüz meleklerinin [üzerine nöbetleşe] inerler; [çünkü gece melekleri gündüz meleklerinden başkadır] . Böylece her âdemoğlu üzerinde yirmi melek vardır. İblis gündüzün, zürriyeti ise geceleyin [faaliyet gösterir] .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ [وَمِنْ خَلْفِهِ}]: الملائكةُ
Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Verkā', İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den { لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ [وَمِنْ خَلْفِهِ] } “Onun önünde ve arkasında kendisini izleyen [melekler] vardır” ayeti hakkında: “Meleklerdir” dediğini rivayet etti.
{يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} .
{يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” ” dediğini rivayet etti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
قال: ثنا عمرُو بنُ عَوْنٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن عبدِ الملكِ، عن قيسٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ}. قال: مع كلِّ إنسانٍ حَفَظةٌ يَحفَظونه من أمرِ اللَّهِ.
Dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Abdülmelik'ten, o Kays'tan, o Mücâhid'in: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ} “Onun önünde ve arkasında kendisini koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında: “Her insanla birlikte onu Allah'ın emriyle koruyan koruyucu melekler (hafeze) vardır” dediğini haber verdi.
قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}: فالمعقباتُ هنَّ من أمرِ اللَّهِ، وهى الملائكةُ .
Dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Takipçiler (el-muakkıbât), Allah'ın emrinden olanlardır ki onlar da meleklerdir .”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن إسرائيلَ، عن سِمَاكٍ، عن عِكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: ملائكةٌ يَحْفَظونه من بين يديه ومن خلفِه، فإذا جاء قَدَرُه خَلَّوا عنه .
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, İsrâîl'den, o Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'ın: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Meleklerdir; onu önünden ve arkasından korurlar, kaderi geldiği zaman ise onu serbest bırakırlar .”
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}، فإذا جاء القدَرُ خَلَّوا عنه.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'ın: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında: “Kader geldiği zaman onu serbest bırakırlar” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ في هذه الآيةِ،
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den bu ayet hakkında [şöyle rivayet etti]:
قال: الحفَظَةُ.
şöyle dediğini rivayet etti: “Koruyucu meleklerdir (hafezedir).”
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: ملائكةٌ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Mansûr'dan, o İbrâhîm'in: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında: “Meleklerdir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا يَعْلى، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبى خالدٍ، عن أبى صالحٍ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ}. قال: ملائكةُ الليلِ يَعْقُبون ملائكةَ النهارِ.
Bize Ahmed b. Hâzim rivayet edip dedi ki: Bize Ya'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Ebû Sâlih'ten: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ} “takipçiler vardır” sözü hakkında: “Gece melekleri gündüz meleklerini takip ederler” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}: هذه ملائكةُ الليلِ يَتَعَاقَبُون فيكم بالليلِ والنهارِ، وذُكِر لنا أنهم يَجْتَمِعُون عندَ صلاةِ العصرِ وصلاةِ الصبحِ.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: Bunlar gece ve gündüz içinizde birbirini takip eden gece melekleridir; bize onların ikindi namazında ve sabah namazında bir araya geldikleri zikredildi.
وفى قراءةِ أبيِّ بن كعبٍ: (له معقِّباتٌ من بين يديه، ورقيبٌ من خلفِه، يَحْفَظُونه من أمرِ اللَّهِ) .
Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ise şöyledir: (Onun önünde takipçiler, arkasında da bir gözetleyici vardır; onu Allah'ın emriyle korurlar) .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قولَه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ}. قال: ملائكةٌ يَتَعَاقَبونه .
Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'nin: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} “Onun önünde takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Birbiri ardınca gelen meleklerdir .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: الملائكةُ. قال ابن جريجٍ: معقِّباتٌ، قال: الملائكةُ تَعَاقبُ الليلَ والنهارَ، وبلَغنا أن النبيَّ ﷺ قال: "يَجْتَمِعُون فيكم عندَ صلاةِ العصرِ وصلاةِ الصبحِ". وقولُه: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال ابن جريجٍ: مثلُ قولِه: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} [ق: ١٧]. قال:
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Huseyn rivayet edip dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o şöyle dedi: İbn Abbâs: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” [ayeti hakkında]: “Onlar meleklerdir” dedi. İbn Cüreyc: “'Muakkibât' (ard arda gelen takipçiler), meleklerin gece ve gündüz birbiri ardınca nöbetleşe gelmesidir; bize ulaştığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: « يَجْتَمِعُون فِيكُمْ عِنْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ وَصَلَاةِ الصُّبْحِ » «İkindi namazında ve sabah namazında aranızda toplanırlar» buyurmuştur” dedi. [Allah Teâlâ'nın]: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onu Allah'ın emriyle korurlar” sözü hakkında ise İbn Cüreyc şöyle dedi: [Bu], O'nun: {عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ} “Biri sağında, diğeri solunda oturmuş iki alıcı melek varken” [Kâf 50/17] sözü gibidir. [İbn Cüreyc devamla] dedi ki:
الحسناتُ من بين يدَيْه، والسيئاتُ من خلفِه؛ الذي عن يمينِه يكتُبُ الحسناتِ، والذي عن شمالِه يكتُبُ السيئاتِ.
“İyilikler onun önünden, kötülükler ise arkasındandır; sağındaki iyilikleri yazar, solundaki de kötülükleri yazar.”
حدَّثنا سَوّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا المعتمِرُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ ليثًا يحدِّثُ عن مجاهدٍ، أنه قال: ما من عبدٍ إلا له ملَكٌ مُوَكَّلٌ بِحفظِه في نومِه ويقظتِه، من الجنِّ والإنسِ والهوامِّ، فما منها شيءٌ يأتيه يُريدُه إلا قال: وراءَك. إلا شيئًا يَأْذَنُ اللَّهُ فيه، فيُصِيبُه .
Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize Mu'temir b. Süleymân rivayet edip dedi ki: Leys'in Mücâhid'den şöyle dediğini rivayet ettiğini işittim: “Hiçbir kul yoktur ki, uykusunda ve uyanıklığında cinlerden, insanlardan ve zehirli/zararlı hayvanlardan (hevâm) kendisini korumakla görevli bir melek bulunmasın . Bunlardan ona kötülük kastıyla gelen hiçbir şey yoktur ki melek ona: ‘Geri dur!’ demesin; ancak Allah'ın izin verdiği şey müstesna, o şey ona isabet eder .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: يعنى: الملائكةُ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'ın: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yani meleklerdir.”
وقال آخرون: بل عنَى بالمعقِّباتِ في هذا الموضعِ: الحرسَ الذي يتعاقبُ على الأميرِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, bu ayette takipçiler (el-muakkıbât) ile emirin/yöneticinin başında nöbetleşe duran muhafızlar kastedilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثنا أبو هشامٍ الرِّفَاعيُّ، قال: ثنا ابن يمانٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن حبيبِ بن أبى ثابتٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: [ذكَر مَلِكًا] من ملوكِ الدنيا له حرسٌ، من دونِه حرسٌ.
Bize Ebû Hişâm er-Rifâî rivayet edip dedi ki: Bize İbn Yemân rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Habîb b. Ebî Sâbit'ten, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'ın: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “[İbn Abbâs] dünya krallarından önünde muhafızlar, onların da önünde başka muhafızlar bulunan bir kralı zikretti .”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. يعنى: وليُّ
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'ın: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” sözü hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: [Yani] iktidar/otorite sahibi...
السُّلطانِ يَكُونُ عليه الحرسُ .
üzerinde muhafızlar bulunur .”
حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن شَرَقيٍّ، أنه سمِع عكرمةَ يقولُ في هذه الآيةِ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: هؤلاء الأمراءُ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Şarkî'den rivayet etti; o İkrime'nin bu ayet: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” hakkında: “Bunlar emirlerdir/yöneticilerdir ” dediğini işitmiştir.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عمرُ بنُ نافعٍ، قال: سمِعتُ عكرمةَ يقولُ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: المواكبُ من بين يدَيْه ومن خلفِه .
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize Ömer b. Nâfi' rivayet edip dedi ki: İkrime'nin: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” [ayeti] hakkında: “Önündeki ve arkasındaki koruma alayları/muhafız birlikleridir ” dediğini işittim.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: [ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعت الضحاكَ يقولُ] في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: هو السلطانُ [المحترسُ من أمرِ اللَّهِ] ، وهم أهلُ الشركِ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi; dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: [Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ın] O'nun: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “O, [Allah'ın emrinden korunmaya çalışan] sultandır; onlar da şirk ehlidir .”
وأولى التأويلين في ذلك بالصوابِ قولُ مَنْ قال: الهاءُ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ}. من ذِكرِ "مَنْ" التي في قولِه: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ}. وأن
Bu konudaki iki yorumdan doğruya en yakın olanı; {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ} “Onun takipçileri vardır” sözündeki 'hâ' (هـ) zamirinin, {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} “geceleyin gizlenen kimse” ifadesindeki 'men' (مَنْ) edatına ait olduğunu ve
المعقِّباتِ من بين يديه ومن خلفِه، هي حَرَسُه وجَلاوِزَتُه كما قال ذلك من ذكَرنا قولَه.
önündeki ve arkasındaki takipçilerin de, görüşünü zikrettiğimiz kimselerin dediği gibi onun muhafızları ve koruma görevlileri (celâvize) olduğunu söyleyenlerin görüşüdür.
وإنما قلنا ذلك أولى التأويلين بالصوابِ؛ لأن قولَه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ}. أقربُ إلى قولِه: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ}. منه إلى: {عَالِمُ الْغَيْبِ}؛ فهى لقربِها منه أولى بأن تكُونَ من ذكْرِه، وأن يكُونَ المعنيُّ بذلك هذا، مع دَلالةِ قولِ اللَّهِ: {وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ}. على أنهم المعنِيُّون بذلك، وذلك أنه جلَّ ثناؤُه ذكَر قومًا أهلَ معصيةٍ له وأهلَ رِيبةٍ، يَسْتَخْفُون بالليلِ، ويَظْهَرُون بالنهارِ، ويَمْتَنِعُون عندَ أنفسِهم بحرسٍ يَحْرُسُهم، ومَنَعَةٍ تَمْنَعُهم من أهلِ طاعتِه، أن يَحُولوا بينَهم وبينَ ما يَأْتُون من معصيةِ اللَّهِ، ثم أخبَر أن اللَّهَ تعالى ذكرُه إذا أراد بهم سوءًا لم يَنْفَعْهم حرسُهم، ولا يَدْفَعُ عنهم حِفْظُهم.
Bizim bu yorumu doğruya en yakın kabul etmemizin sebebi şudur: Çünkü O'nun: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ} “Onun takipçileri vardır” sözü, {عَالِمُ الْغَيْبِ} “Gaybı bilendir” ifadesine kıyasla, {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} “geceleyin gizlenen kimse” ifadesine daha yakındır. Dolayısıyla ona yakın olması sebebiyle zamirin ona ait olması ve bununla onun kastedilmiş olması daha uygundur. Bununla birlikte Allah'ın: {وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلَا مَرَدَّ لَهُ} “Allah bir topluluğa bir kötülük diledi mi, artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir” sözü de kastedilenlerin onlar olduğuna delalet etmektedir. Zira O celle senâuh, kendisine isyan eden ve şüphe içinde olan bir topluluğu zikretmiştir; bunlar geceleyin gizlenirler, gündüzün ortaya çıkarlar ve Allah'a itaat edenlerin kendileri ile işledikleri günahlar arasına girmelerini engellemek için kendilerini koruyan muhafızlarla ve engelleyici bir güçle kendilerince güvenceye alırlar. Sonra Allah Teâlâ zikruhu, kendilerine bir kötülük dilediğinde, muhafızlarının onlara hiçbir fayda vermeyeceğini ve korumalarının bu kötülüğü kendilerinden savamayacağını bildirmiştir.
وقولُه: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ هذا الحرفِ على نحوِ اختلافِهم في تأويلِ قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ}. فمَنْ قال: المعقباتُ هي الملائكةُ. قال: الذين يَحْفَظُونه من أمرِ اللَّهِ هم أيضًا الملائكةُ. ومَنْ قال: المعقباتُ هي الحرسُ والجلاوزةُ من بنى آدمَ، قال: الذين يَحْفَظُونه من أمرِ اللَّهِ هم أولئك الحرسُ.
O'nun: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözüne gelince: Tevil ehli, {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ} “onun takipçileri vardır” sözünün tevilindeki ihtilaflarına benzer şekilde bu ifadenin tevilinde de ihtilaf etmişlerdir. “Muakkıbât (takipçiler) meleklerdir” diyenler, onu Allah'ın emriyle koruyanların da melekler olduğunu söylemişlerdir. “Muakkıbât, Âdemoğlundan olan muhafızlar ve görevlilerdir” diyenler ise onu Allah'ın emrinden koruyanların bu muhafızlar olduğunu söylemişlerdir.
واختلَفوا أيضًا في معنى قولِه: {مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. فقال بعضُهم: حِفْظُهم إياه: من أمرِه. وقال بعضُهم: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}: بأمرِ اللَّهِ.
Ayrıca O'nun: {مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle” sözünün anlamı hakkında da ihtilaf ettiler. Onlardan bazıları: “Onların onu koruması O'nun emrindendir” dedi. Bazıları ise: “{يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” [ifadesi], Allah'ın emriyledir (bi-emrillâh)” dedi.
ذكرُ مَن قال: الذين يَحْفَظُونه هم الملائكةُ. ووَجَّه قولَه: بأمرِ اللَّهِ. إلى معنى: أن حفظَها إياه من أمرِ اللَّهِ
Onu koruyanların melekler olduğunu söyleyen ve “Allah'ın emriyle” sözünü meleklerin onu korumasının Allah'ın emrinden olduğu manasına yöneltenlerin görüşleri
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. يقولُ: بإذنِ اللَّهِ، فالمعقِّباتُ: هي من أمرِ اللَّهِ، وهى الملائكةُ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'ın: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Allah'ın izniyle demektir; dolayısıyla takipçiler (el-muakkıbât) Allah'ın emrindendir ki onlar da meleklerdir .”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: الملائكةُ الحَفَظةُ، وحِفْظُهم إياه من أمرِ اللَّهِ .
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'in: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” [ayeti] hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Koruyucu meleklerdir (hafezedir) ve onların onu koruması Allah'ın emrindendir .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ عُبيدٍ، قال: ثنى عبدُ الملكِ، عن ابن عبيدِ اللَّهِ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: الحَفَظَةُ هم من أمرِ اللَّهِ.
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd rivayet edip dedi ki: Bana Abdülmelik, İbn Ubeydillâh'tan, o Mücâhid'in: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında: “Koruyucu melekler (hafeze) Allah'ın emrindendir” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا عليٌّ - يعنى ابنَ عبدِ اللَّهِ بن جعفرٍ - قال: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، عن ابن عباسٍ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} رقباءُ ، {وَمِنْ خَلْفِهِ}. من أمرِ اللَّهِ {يَحْفَظُونَهُ} .
Dedi ki: Bize Ali -yani İbn Abdillâh b. Ca'fer- rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan, o İbn Abbâs'ın: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} “Onun önünde takipçiler” -gözetleyiciler - {وَمِنْ خَلْفِهِ} “ve arkasında vardır”, Allah'ın emrinden {يَحْفَظُونَهُ} “onu korurlar” dediğini rivayet etti.
قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن الجارودِ، عن ابن عباسٍ:
Dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o Katâde'den, o el-Cârûd'dan, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] rivayet etti:
{لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ}. رقيبٌ، {وَمِنْ خَلْفِهِ} .
{لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ} “Onun önünde takipçiler”, bir gözetleyici {وَمِنْ خَلْفِهِ} “ve arkasında vardır” .
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: الملائكةُ من أمرِ اللَّهِ.
Bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize Abdülazîz rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Husaif'ten, o Mücâhid'in: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında: “Melekler Allah'ın emrindendir” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: الملائكةُ من أمرِ اللَّهِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, dedi ki: İbn Abbâs: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” [ayeti] hakkında: “Melekler Allah'ın emrindendir” dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: الحَفَظةُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o İbrâhîm'in: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Onun önünde ve arkasında, Allah'ın emriyle onu koruyan takipçiler vardır” sözü hakkında: “Koruyucu meleklerdir (hafezedir)” dediğini rivayet etti.
ذكرُ مَن قال: عُنِى بذلك: يَحْفَظُونه بأمرِ اللَّهِ
Bununla “Onu Allah'ın emriyle korurlar” manasının kastedildiğini söyleyenlerin görüşleri
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}: أي بأمرِ اللَّهِ .
Bize Muhammed b. Abdilalâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'nin: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında: “Yani Allah'ın emriyle korurlar ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}: وفى بعضِ القراءةِ : (بأمرِ اللَّهِ) .
Bize Bişr b. Muâz rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bazı kıraatlerde ise: (بأمرِ اللَّهِ / Allah'ın emriyle) şeklindedir .”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن عبدِ الملكِ،
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Abdülmelik'ten haber verdi,
عن قيسٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ}. قال: مع كلِّ إنسانٍ حفظةٌ يَحْفَظُونه من أمرِ اللَّهِ.
o Kays'tan, o Mücâhid'in: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ} “Onun önünde ve arkasında takipçiler vardır” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Her insanın yanında, onu Allah'ın emriyle koruyan koruyucular (hafeze) vardır.”
ذكرُ مَنْ قال: تَحْفَظُه الحرسُ من بنى آدمَ من أمرِ اللَّهِ
İnsanı Allah'ın emrinden Âdemoğlundan olan muhafızların koruduğunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. يعنى: وليُّ السلطانِ يَكُونُ عليه الحرسُ، يحفَظُونه من بين يديه ومن خلفِه، يَقُولُ اللَّهُ ﷿: يَحْفَظُونَه من أمرِى، فإنى إذا أردتُ بقومٍ سوءًا فلا مردَّ له، وما لهم من دونِه من والٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'ın: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Yani sultanın korunan adamıdır ; üzerinde muhafızlar bulunur, onu önünden ve arkasından korurlar. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: ‘Onu Benim emrimden koruyorlar; oysa Ben bir topluluğa bir kötülük dilediğimde artık onun geri çevrilmesi mümkün değildir ve onların O'ndan başka hiçbir koruyucusu/velisi yoktur’ .”
حدَّثني أبو هريرةَ الضُّبَعيُّ، قال: ثنا أبو قتيبةَ، قال: ثنا شعبةُ ، عن شَرَقيٍّ، عن عكرمةَ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: الجلاوزةُ .
Bana Ebû Hüreyre ed-Dubaî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Kuteybe rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be , Şarkî'den, o İkrime'nin: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında: “Muhafız görevlilerdir (celâvizedir) ” dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: معنى ذلك: يَحْفَظُونه من أمرِ اللَّهِ، وأمرُ اللَّهِ: الجنُّ ومَنْ يَبْغِى أذاه ومكروهَه قبلَ مجئِ قضاءِ اللَّهِ، فإذا جاء قضاؤُه خَلَّوا بينَه وبينَه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah'ın kazası gelmeden önce onu Allah'ın emrinden -ki Allah'ın emri: cinler ve ona eziyet ve kötülük ulaştırmak isteyen kimselerdir- korurlar. Allah'ın kazası geldiği zaman ise onunla kaderin arasını serbest bırakırlar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثني أبو هريرةَ الضُّبَعيُّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا ورقاءُ، عن منصورٍ، طلحةَ، عن إبراهيمَ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: من الجنِّ .
Bana Ebû Hüreyre ed-Dubaî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, Mansûr'dan, o Talha'dan, o İbrâhîm'in: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında: “Cinlerden [korurlar] ” dediğini rivayet etti.
حدَّثنا سَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ، قال: ثنا المعتمِرُ، قال: سمِعتُ ليثًا يُحَدِّثُ عن
Bize Sevvâr b. Abdillâh rivayet edip dedi ki: Bize el-Mu‘temir rivayet edip dedi ki: Leys'i [şundan] rivayet ederken işittim:
مجاهدٍ أنه قال: ما من عبدٍ إلا له ملَكٌ مُوَكَّلٌ بحفظِه في نومِه ويقظتِه من الجنِّ والإنسِ والهوامِّ، فما منهم شيءٌ يأتيه يُرِيدُه، إلا قال: وراءَك. إلا شيئًا يَأْذَنُ اللَّهُ فيه فيُصِيبُه .
Mücâhid'den naklen dedi ki: “Hiçbir kul yoktur ki, uykusunda ve uyanıklığında cinlerden, insanlardan ve zehirli/zararlı hayvanlardan kendisini korumakla görevli bir melek bulunmasın . Onlardan ona kötülük kastıyla gelen hiçbir şey yoktur ki melek ona: ‘Geri dur!’ demesin; ancak Allah'ın izin verdiği şey müstesna , o şey ona isabet eder .”
حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عياشٍ، عن محمدِ بن زيادٍ الأَلْهَانيِّ، عن يزيدَ بن شُرَيحٍ، عن كعبِ الأحبارِ، قال: لو تجلَّى لابنِ آدمَ كلُّ سهلٍ وحَزْنٍ، لرأَى على كلِّ شيءٍ من ذلك شياطينَ ، لولا أن اللَّهَ وكَّلَ بكم ملائكةً يَذُبُّون عنكم في مطعمِكم ومشربِكم وعوراتِكم، إذنْ لتُخُطِّفتم .
Bize el-Hasan b. Arafe rivayet edip dedi ki: Bize İsmâîl b. Ayyâş, Muhammed b. Ziyâd el-Elhânî'den, o Yezîd b. Şüreyh'ten, o Ka'bü'l-Ahbâr'ın şöyle dediğini rivayet etti: “Âdemoğluna her ova ve dağ tecelli etseydi (açılsaydı), bunlardan her bir şeyin üzerinde şeytanlar görürdü. Şayet Allah yiyeceğinizde, içeceğinizde ve avret yerlerinizde sizi savunan melekleri size görevlendirmemiş olsaydı, muhakkak kapılıp götürülürdünüz .”
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، قال: ثنا عُمارةُ بنُ أبى حفصةَ، عن أبي مِجْلَزٍ، قال: جاء رجلٌ مِن مُرادٍ إلى عليٍّ ﵁ وهو يصلِّي، فقال: احترِسْ، فإن ناسًا من مُرادٍ يُرِيدُون قتلَك. فقال: إن مع كلِّ رجلٍ مَلَكين يَحْفَظَانه مما لم يُقَدَّرْ، فإذا جاء القدَرُ خَلَّيا بينَه وبينَه، وإن الأجلَ جُنَّةٌ حصينةٌ .
Bana Ya'kûb rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uleyye rivayet edip dedi ki: Bize Umâre b. Ebî Hafsa, Ebû Miclez'den rivayet etti; o dedi ki: Murâd kabilesinden bir adam Ali radıyallâhu anh namaz kılarken yanına geldi ve: “Kendini koru, çünkü Murâd'dan bazı kimseler seni öldürmek istiyorlar!” dedi. Bunun üzerine [Ali]: “Her insanın yanında, takdir edilmemiş olan şeylerden onu koruyan iki melek vardır. Kader geldiği zaman ise onunla kaderin arasını serbest bırakırlar. Şüphesiz ecel, sağlam bir kalkandır ” dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن الحسنِ بن ذَكوانَ، عن أبى غالبٍ، عن أبي أُمامةَ، قال: ما من آدميٍّ إلا ومعه مَلَكٌ يَذُودُ عنه، حتى يُسْلِمَه للذى قُدِّر له.
Bize el-Hasan b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Abdülvehhâb, el-Hasan b. Zekvân'dan, o Ebû Gâlib'den, o da Ebû Ümâme'den rivayet etti; o şöyle demiştir: “Hiçbir âdemoğlu yoktur ki, kendisi için takdir edilmiş olana teslim edinceye kadar onu savunan bir melek yanında bulunmasın.”
وقال آخرون: معنى ذلك: يَحْفَظُون عليه من اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah'tan [gelen bir emirle] onun aleyhine [yaptıklarını] kaydederler/korurlar .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}. قال: يَحْفَظُون عليه من اللَّهِ.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'in: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle onu korurlar” sözü hakkında: “Allah'tan [bir emirle] onun aleyhine [amellerini] kaydederler/korurlar” dediğini rivayet etti.
قال أبو جعفرٍ: يعنى ابن جريجٍ بقولِه: يحفَظُون عليه. الملائكةَ الموكَّلةَ بابنِ آدمَ؛ بحفظِ حسناتِه وسيئاتِه، وهى المعقِّباتُ عندَنا، تَحْفَظُ على ابن آدمَ حسناتِه وسيئاتِه من أمرِ اللَّهِ. وعلى هذا القولِ يَجِبُ أن يَكُون معنى قولِه: {مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}: أن الحَفَظَةَ من أمرِ اللَّهِ، أو تحفَظُ بأمرِ اللَّهِ، ويجِبُ أن تكونَ الهاءُ التي في قولِه: {يَحْفَظُونَهُ}. وُحِّدت وذُكِّرت. وهى مرادٌ بها الحسناتُ والسيئاتُ؛ لأنها كنايةٌ عن ذِكْرِ "من" الذي هو مستخفٍ بالليلِ، وساربٌ بالنهارِ، وأن يَكُونَ المستخفى بالليلِ، أُقيم ذكرُه مُقامَ الخبرِ عن سيئاتِه وحسناتِه، كما قيل: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} [يوسف: ٨٢].
Ebû Ca'fer der ki: İbn Cüreyc “onun aleyhine kaydederler” sözüyle, Âdemoğluna onun iyiliklerini ve kötülüklerini korumak/kaydetmek üzere görevlendirilmiş melekleri kastetmektedir. Bizce takipçiler (el-muakkıbât) bunlardır; Âdemoğlunun iyiliklerini ve kötülüklerini Allah'ın emrinden [olarak] kaydederler. Bu görüşe göre O'nun: {مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emriyle/emrinden” sözünün anlamı; koruyucuların Allah'ın emrinden olduğu ya da Allah'ın emriyle korudukları şeklinde olması gerekir. Ayrıca {يَحْفَظُونَهُ} “onu korurlar” ifadesindeki zamirin (hâ) -iyilikler ve kötülükler kastedildiği halde- tekil ve müzekker kılınmış olması gerekir; çünkü bu zamir, {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَار} “geceleyin gizlenen ve gündüzün serbestçe gezen kimse” ifadesindeki “men” (kimse) zamirine kinayedir. Geceleyin gizlenen kimsenin zikri de tıpkı: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} “İçinde bulunduğumuz kente ve beraberinde geldiğimiz kervana sor” [Yûsuf: 82] denildiği gibi, onun kötülükleri ve iyilikleri hakkındaki haberin yerine kaim kılınmıştır.
وكان عبدُ الرحمنِ بنُ زيدٍ يقُولُ في ذلك خلافَ هذه الأقوالِ كلِّها.
Abdurrahman b. Zeyd ise bu konuda bütün bu görüşlerin aksini söylüyordu.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَار}. قال: أتى عامرُ بنُ الطفيلِ، وأرْبَدُ بنُ رَبيعةَ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال عامرٌ: ما تَجْعَلُ لى إنْ أنا اتبَعتُك؟ قال: "أنتَ فارِسٌ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ وَسَارِبٌ بِالنَّهَارِ} “geceleyin gizlenen ile gündüzün açıkça gezen...” sözü hakkında şöyle dedi: Âmir b. et-Tufeyl ve Erbed b. Rebîa, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Âmir: “Eğer sana tâbi olursam bana ne verirsin?” dedi. [Allah Resûlü]: “Sen bir süvarisin...
أُعْطِيك أعِنَّةَ الخَيْلِ" قال: فقط! قال: "فما تَبْغى؟ " قال: لى الشرقُ ولك الغربُ. قال: "لا". قال: فلى الوَبَرُ، ولك المدَرُ. قال: "لا". قال: لأَمْلأَنَّها عليك إذنْ خَيلًا ورجالًا. قال: "يَمْنَعُكَ اللَّهُ ذَاكَ، [وابنا قَيْلةَ]. يريدُ الأوسَ والخزرجَ، قال: فخرَجا، فقال عامرٌ لأرْبَدَ: إن كان الرجلُ لنا لمُمَكَّنًا، لو قتلناه ما انتطحت فيه عنزان، ولَرضُوا بأن نَعْقِلَه لهم، [وأحبوا السِّلمَ]، وكَرِهوا الحربَ إذا رأَوا أمرًا قد وقَع. فقال الآخرُ: إن شئتَ. فتشاورا، وقال: ارجِعْ وأنا أَشْغَلُه عنك بالمجادلةِ، وكن وراءَه، فاضرِبْه بالسيفِ ضربةً واحدةً. فكانا كذلك، واحدٌ وراءَ النبيِّ ﷺ، والآخرُ قال: افصُصْ علينا قَصصَك. قال: "ما [تَقُولُ؟ " قال: قرآنُك]. فجعَل يجادِلُه ويَسْتَبْطِئُه، حتى قال له: ما لك حُشِمتَ؟ قال: وضَعتُ يدى على قائمِ سيفى فيبِست، فما قَدَرْتُ على أن أُحْلِىَ ولا أُمِرَّ ولا أحرِّكَها. قال: فخرَجا؛ فلما كانا بالحرَّةِ سمِع بذلك سعدُ بنُ مُعاذٍ وأُسيدُ بنُ حُضَيرٍ، فخرَجا إليهما، على كلِّ واحدٍ منهما لأْمَتُه، ورمُحه بيدِه، وهو متقلِّدٌ سيفَه، فقالا لعامرِ بن
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devamla]: «Sen süvarisin, sana süvari birliklerinin komutasını veririm» buyurdu. O: “Sadece bu kadar mı?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Peki ne istiyorsun?» buyurdu. [Âmir]: “Doğu benim olsun, batı senin olsun” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Hayır» buyurdu. [Âmir]: “Öyleyse kıl çadırda yaşayanlar (bedevîler) benim olsun, kerpiç evlerde yaşayanlar (şehirliler) senin olsun” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Hayır» buyurdu. [Âmir]: “O hâlde andolsun ki buraları sana karşı atlılarla ve yayalarla doldururum!” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Buna Allah ve Kayle'nin iki oğlu engel olur» buyurdu. —Bununla Evs ve Hazrec kabilelerini kastediyordu.— [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun üzerine [ikisi de] çıktılar. Âmir, Erbed'e: “Bu adam bize karşı gerçekten fırsat sunmuştu; şayet onu öldürseydik bu yüzden iki keçi bile birbiriyle tokuşmazdı (hiç kimse kılını kıpırdatmazdı). Diyetini onlara ödememize razı olurlar, [barışı severler] ve işin olup bittiğini gördüklerinde savaştan kaçınırlardı” dedi. Diğeri: “İstersen [yapalım]” dedi. Birbirleriyle istişare ettiler ve [Âmir]: “Geri dön, ben münakaşa ederek onu seninle meşgul ederim; sen de onun arkasında dur ve kılıçla ona tek bir darbe indir!” dedi. Böylece biri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında durdu, diğeri ise: “Kıssalarını bize anlat” dedi. [Resûlullah]: «Ne [diyorsun?]» buyurdu. [Âmir]: “[Söylediğin] Kur'an'ın işte” dedi. Âmir onunla münakaşa etmeye ve diğerini gecikmiş bulup beklemeye başladı; nihayet [dışarı çıktıklarında] ona: “Sana ne oldu da çekinip utandın/korktun?” dedi. [Erbed]: “Elimi kılıcımın kabzasına koydum, derken kuruyup kaldı; artık ne tatlı ne acı [bir iş] yapabildim ne de elimi kıpırdatabildim” dedi. [İbn Zeyd] dedi ki: [İkisi de] çıkıp gittiler. Harre mevkiine vardıklarında bunu Sa‘d b. Muâz ile Üseyd b. Hudayr işitti ve ikisinin karşısına çıktılar. Her birinin üzerinde zırhı, elinde mızrağı vardı ve kılıcını kuşanmıştı. Âmir b.
الطفيلِ: يا أعورُ جئتنا يا أبلَخُ، أنت الذي تشرُطُ على رسولِ اللَّهِ ﷺ؟! لولا أنك في أمانٍ من رسولِ اللَّهِ ﷺ، ما رِمْتَ المنزلَ حتى نضرِبَ عنقَك، ولكن لا تُسْتبقَيَنَّ. وكان أشدَّ الرجلين عليه أُسيدُ بنُ حُضَيرٍ، فقال: لو كان أبوه حيًّا لم يَفْعَلْ بى هذا. ثم قال لأربدَ: اخرُجْ أنت يا أربدُ إلى ناحيةِ عَدَنةَ، وأَخْرُجُ أنا إلى نجدٍ، فنجمَعُ الرجالَ، فنلتقِى عليه. فخرَج أربدُ حتى إذا كان بالرَّقَمِ بعَث اللَّهُ سحابةً من الصيفِ فيها صاعقةٌ فأحرَقته. قال: وخرَج عامرٌ، حتى إذا كان بوادٍ يقالُ له: الجُرَيرُ. أرسَل اللَّهُ عليه الطاعونَ، فجعَل يَصِيحُ: يا آلَ عامرٍ، أغُدَّةٌ كغُدَّةِ البَكْرِ تَقْتُلُنى؟ [يا آلَ] عامرٍ، أَغُدَّةٌ كغُدةِ البَكْرِ تَقْتُلُنى، وموتٌ أيضًا في بيتِ سَلُوليةٍ، وهى امرأةٌ من قيسٍ. فذلك قولُ اللَّهِ: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ} فقرَأ حتى بلَغ: {يَحْفَظُونَهُ}. تلك المعقِّباتُ من أمرِ اللَّهِ، هذا مقدَّمٌ ومؤخرٌ؛ لرسولِ اللَّهِ ﷺ لا معقباتٌ يَحْفَظُونه من بين يديه ومن خلفِه، تلك المعقباتُ من أمرِ اللَّهِ، وقال لهذين: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} فقرأ حتى
[...et-Tufeyl'e]: “Ey şaşı/tek gözlü! Yanımıza geldin de ey kibirli küstah! Sen kim oluyorsun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şart koşuyorsun?! Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sana verdiği eman olmasaydı, boynunu vuruncaya kadar bu konaktan ayrılamazdın; fakat asla sağ bırakılmayacaksın!” dedi. Bu ikisine karşı en sert davrananı Üseyd b. Hudayr idi. [Âmir] dedi ki: “Eğer onun babası hayatta olsaydı bana bunu yapamazdı.” Sonra Erbed'e: “Ey Erbed! Sen Adene tarafına çık, ben de Necid'e çıkayım; adam toplayalım ve onun aleyhine birleşelim” dedi. Erbed yola çıktı; nihayet er-Rakım'a vardığında Allah, içinde yıldırım bulunan bir yaz bulutu gönderdi de [yıldırım] onu yaktı. [İbn Zeyd] dedi ki: Âmir de yola çıktı; nihayet el-Cüreyr denilen bir vadiye ulaştığında Allah onun üzerine tâun (veba) musallat etti. Bunun üzerine: “Ey Âmir ailesi! Genç deve yumrusu gibi bir veba bezi mi beni öldürecek? [Ey] Âmir [ailesi]! Beni genç deve yumrusu gibi bir veba bezi mi öldürecek, üstelik de Selûlli —ki o, Kays kabilesinden bir kadındır— bir kadının evinde ölüm ha!” diye feryat etmeye başladı. İşte Allah'ın şu sözü buna dairdir: {سَوَاءٌ مِنْكُمْ مَنْ أَسَرَّ الْقَوْلَ وَمَنْ جَهَرَ بِهِ} “Sizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran birdir...” [İbn Zeyd] {يَحْفَظُونَهُ} “...onu korurlar” ifadesine kadar okudu. Bu takipçiler/melekler Allah'ın emrindendir; bu [ifadede] bir takdim-tehir (öne alma ve geriye bırakma) vardır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için onun önünden ve arkasından kendisini koruyan takipçiler/melekler vardır, bu takipçiler Allah'ın emrindendir. O iki kişi hakkında da şöyle buyurdu: {إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ} “Şüphesiz ki bir topluluk kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.” [İbn Zeyd] okumaya devam etti ta ki...
بلَغ: {وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ} الآية. فقرَأ حتى بلَغ: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} [الرعد: ١٣، ١٤]. قال: وقال لَبيدٌ في أخيه أربَدَ، وهو يَبْكِيه :
...şu ayete kadar ulaştı: {وَيُرْسِلُ الصَّوَاعِقَ فَيُصِيبُ بِهَا مَنْ يَشَاءُ} “Yıldırımlar gönderir de onlarla dilediğini çarpar” ayetine. Okudu ve nihayet: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “İnkârcıların duası ise sapıklıktan/boşa çıkmaktan başka bir şey değildir” [er-Ra'd: 13, 14] ayetine vardı. [İbn Zeyd] dedi ki: Lebîd de kardeşi Erbed için ağlayarak şöyle demiştir :
أخشَى على أربدَ الحُتُوفَ ولا … أرهبُ نَوْءَ السِّمَاكِ والأَسَدِ
Erbed için ölümden korkarım da... Simâk ve Esed yıldızlarının fırtınasından korkmam.
فجَّعنى الرعدُ والصواعقُ بالـ … ـفارسِ يومَ الكريهةِ النجُدِ
Gök gürültüsü ve yıldırımlar beni yaktı yıktı... O zorlu ve korkunç günlerin yiğit süvarisiyle.
قال أبو جعفرٍ: وهذا القولُ الذي قاله ابن زيدٍ في تأويلِ هذه الآيةِ، قولٌ بعيدٌ من تأويلِ الآيةِ، مع خلافِه أقوالَ من ذكَرنا قولَه من أهلِ التأويلِ، وذلك أنه جعَل الهاءَ في قولِه: {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ}. من ذكرِ رسولِ اللَّهِ ﷺ، ولم يَجرِ له في الآيةِ التي قبلَها، ولا في التي قبلَ الأخرى ذكرٌ، إلا أن يَكُونَ أراد أن يردُّها على قولِه: {إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ} [الرعد: ٧] {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ}. فإن كان أراد ذلك، فذلك بعيدٌ لما بينَهما من الآياتِ، بغيرِ ذكرِ الخبرِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ. وإذا كان كذلك، فكونُها عائدةً على "مَن" التي في قولِه: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ}. أقربُ؛ لأنه قبلَها، والخبرُ بعدَها عنه، فإذا كان ذلك كذلك، فتأويلُ
Ebû Ca‘fer der ki: İbn Zeyd’in bu ayetin teviline dair söylediği bu söz, tefsir ehlinden görüşlerini zikrettiğimiz kimselerin sözlerine aykırı olmasının yanı sıra, ayetin tevilinden de uzaktır. Zira o, {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ} “Onun önünde ve arkasında takip edenler vardır” ayetindeki zamiri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ait kılmıştır. Oysa bir önceki ayette de ondan önceki diğer ayette de kendisinden bahsedilmemiştir. Meğerki bunu: {إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ} [er-Ra‘d: 7] “Sen ancak bir uyarıcısın ve her kavim için bir hidayet rehberi vardır” [ayetiyle] {لَهُ مُعَقِّبَاتٌ} ayetine döndürmek istemiş olsun. Şayet bunu kastetmişse, aradaki ayetlerde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e dair bir haber zikredilmeksizin [böyle bir bağ kurmak] uzaktır. Durum böyle olunca, zamirin O'nun: {وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ} “...ve geceleyin gizlenen kimse” sözündeki 'men' (مَنْ / kimse) lafzına dönmesi daha uygundur; çünkü bu [ifade] ondan öncedir ve sonraki haber de ona aittir. Durum böyle olunca, sözün tevili
الكلامِ: سواءٌ منكم أيها الناسُ من أسرَّ القولَ ومن جَهَر به عند ربِّكم، ومن هو مستخفٍ بفسقِه وريبتِه في ظلمةِ الليلِ، وساربٌ يَذْهَبُ ويَجِئُ في ضوءِ النهار، ممتنعًا بجندِه وحَرَسِه الذين يَتَعَقَّبُونه من أهلِ طاعةِ اللَّهِ، أن يَحُولُوا بينَه وبينَ ما يأتى من ذلك، وأن يُقِيموا حدَّ اللَّهِ عليه، وذلك قولُه: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ}.
...şöyledir: “Ey insanlar! Rabbinizin katında, içinizden sözü gizleyen ile onu açığa vuran birdir; gecenin karanlığında fıskı ve şüphesiyle gizlenen ile gündüzün aydınlığında serbestçe gidip gelen, Allah'a itaat edenlerin onunla bu işledikleri arasına girmelerine ve ona Allah'ın cezasını/haddini uygulamalarına engel olmak üzere kendisini ardı ardına koruyan muhafızları ve ordusuyla koruma altında olan kimse de birdir.” İşte O'nun: {يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Allah'ın emrinden onu korurlar” sözü budur.