Binûn

İçinde Ra'd'ın Zikredildiği Surenin Tefsirinin Başlangıcı — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ}. يقولُ: لا تُجيبُ هذه الآلهةُ التي يَدْعُوها هؤلاء المشركون آلهةً، بشيءٍ يُريدونه، مِن نفعٍ أو دفعِ ضُرٍّ ، {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ}. يقولُ: لا يَنْفَعُ داعىَ الآلهةِ دعاؤه إيَّاها، إلا كما يَنْفَعُ باسطَ كفَّيه إلى الماءِ بسطُه إياهما إليه مِن غيرِ أن يَرْفعَه إليه في إناءٍ ، ولكن ليرتفِعَ إليه بدعائِه إياه ، وإشارتِه إليه، وقبضِه عليه، والعربُ تَضْرِبُ لمن سعَى فيما لا يُدْرِكُه مثلًا بالقابضِ على الماءِ، كما قال بعضُهم :

O'nun: {لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ} “...kendilerine hiçbir şeyle karşılık veremezler” sözü hakkında der ki: Bu müşriklerin ilah diye dua ettikleri bu putlar, onların istedikleri fayda sağlamak veya bir zararı defetmek gibi hiçbir şeye cevap veremezler . {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ} “...ancak suya doğru iki avucunu açan kimseye benzer” sözü ise şöyle demektir: Putlara dua edene onların duası, ancak bir kap içinde suyu kendisine kaldırmaksızın , sırf ona seslenmesi , işaret etmesi ve onu tutmaya çalışmasıyla suyun kendisine yükselmesi için suya doğru iki avucunu açan kimseye bu açışının fayda verdiği kadar fayda verir . Araplar, elde edemeyeceği bir şeyin peşinde koşan kimse için suyu avuçlayan kişiyi örnek verirler. Nitekim bazısı şöyle demiştir :

فإنى وإياكم وشَوْقًا إليكُمُ … كقابضِ ماءٍ لم تَسِقُه أنامِلُه

Benim ve sizin durumunuz, size duyduğum özlem … parmaklarının taşıyamadığı suyu avuçlayan kimse gibidir.

يَعْنى بذلك: أنه ليس في يدِه مِن ذلك، إلا كما في يدِ القابضِ على الماءِ؛ لأن القابضَ على الماءِ لا شيءَ في يدِه. وقال آخَرُ:

[Şair] bununla şunu kastetmektedir: Onun elinde bundan, ancak suyu avuçlayanın elindeki kadar bir şey kalır; zira suyu avuçlayanın elinde hiçbir şey kalmaz. Bir başkası da şöyle demiştir:

فأصبَحتُ ممَّا كان بينى وبينَها … [مِن الوُدِّ مثلَ القابضِ] الماءَ باليدِ

Onunla benim aramdaki [sevgiden dolayı] … [elimde kalan, suyu eliyle avuçlayan kimse gibi] oldu .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا سيفٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن أبي أيوبَ، عن عليٍّ ﵁ في قولِه: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ}. قال: كالرجلِ العطشانِ يَمُدُّ يدَه إلى البئرِ ليَرتَفِعَ الماءُ إليه، وما هو ببالغِه .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Seyf, Ebû Ravk'tan, o Ebû Eyyûb'dan, o da Ali radıyallâhu anh'tan O'nun: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ} “...ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimseye benzer ki su ona ulaşacak değildir” sözü hakkında rivayet etti: “Kuyudaki suyun kendisine yükselmesi için elini kuyuya doğru uzatan susamış adam gibidir; oysa su ona ulaşacak değildir” dedi .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبَابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه. {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ}: يدعو الماءَ بلسانِه، ويشيرُ إليه بيدِه، ولا يأتيه أبدًا .

Bize el-Hasen b. Muhammed rivayet edip dedi ki: Bize Şebâbe rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ} “...ancak suya doğru iki avucunu açan kimseye benzer...” sözü hakkında rivayet etti: “Diliyle suya seslenir ve eliyle ona işaret eder, fakat su ona asla gelmez” .

قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرَنى الأعرجُ، عن مجاهدٍ: {لِيَبْلُغَ فَاهُ}: يَدْعوه ليأتيَه، وما هو بآتيه، كذلك لا يَستجيبُ مَن هو دونَه.

[el-Hasen b. Muhammed] dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti, o dedi ki: Bana el-A'rec, Mücâhid'den nakletti: {لِيَبْلُغَ فَاهُ} “...ağzına ulaşsın diye...” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: “Kendisine gelsin diye suya seslenir, oysa su ona gelecek değildir; işte O'ndan başkası da [kendisine yalvarana] böylece karşılık veremez” .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ}: يَدْعو الماءَ بلسانِه، ويُشِيرُ إليه بيدِه، فلا يأتيه أبدًا.

Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ} “...ancak suya doğru iki avucunu açan kimseye benzer...” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: “Diliyle suya seslenir ve eliyle ona işaret eder, fakat su ona asla gelmez.”

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da...

مجاهدٍ؛ قال: وثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنا وَرْقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Mücâhid'den rivayet etti. [el-Müsennâ] dedi ki: Bize İshâk da rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini rivayet etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، مثلَ حديثِ الحسنِ، عن حجاجٍ.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den, el-Hasen'in Haccâc'dan yaptığı rivayetin benzerini nakletti.

قال ابن جريجٍ: وقال الأعرجُ، عن مجاهدٍ: {لِيَبْلُغَ فَاهُ}. قال: يَدْعوه لأنْ يأتيَه، وما هو بآتيه، فكذلك لا يَسْتَجيبُ مَن دونَه.

İbn Cüreyc dedi ki: el-A'rec de Mücâhid'den O'nun: {لِيَبْلُغَ فَاهُ} “...ağzına ulaşsın diye...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: “Kendisine gelsin diye ona seslenir, oysa su ona gelecek değildir; işte O'ndan başkası da [kendisine yalvarana] böylece karşılık veremez.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ}. وليس ببالغِه حتى يَتَمَزَّعَ عنقُه، ويَهْلِكَ عَطَشًا. قال اللَّهُ تعالى: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ}. هذا مَثَلٌ ضرَبه اللَّهُ؛ أي هذا الذي يَدْعو مِن دونِ اللَّهِ هذا الوَثَنَ وهذا الحَجَرَ، لا يَستَجيبُ له بشيءٍ أبدًا، ولا يَسُوقُ إليه خيرًا، ولا يَدْفَعُ عنه سوءًا، حتى يأتيَه الموتُ، كمثَلِ هذا الذي بسَط ذراعَيْه إلى الماءِ ليَبْلُغَ فاه، ولا يَبْلُغُ فاه، ولا يَصِلُ ذلك إليه، حتى يموتَ عَطَشًا .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ} “O'ndan başka yalvardıkları ise kendilerine hiçbir şeyle karşılık veremezler. Onların durumu, ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimseye benzer ki su ona ulaşacak değildir” sözü hakkında rivayet etti: “Boynu kopup susuzluktan helak oluncaya kadar da su ona ulaşacak değildir. Allah Teâlâ: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “Kâfirlerin duası ancak sapıklık içindedir” buyurmuştur. Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir; yani Allah'tan başka bu puta ve bu taşa dua edene, o [put] ölüm gelip çatıncaya kadar asla hiçbir şeyle karşılık veremez, ona ne bir hayır getirebilir ne de ondan bir kötülüğü savabilir. Tıpkı ağzına ulaşsın diye suya doğru iki kolunu uzatan, oysa susuzluktan ölünceye kadar su ağzına ulaşmayan ve kendisine varmayan kimsenin durumu gibi” .

وقال آخرون: معنى ذلك: والذين يَدْعون مِن دونِه لا يَسْتَجِيبون لهم بشيءٍ، إلا كباسطِ كفَّيْه إلى الماءِ؛ ليتناولَ خيالَه فيه، وما هو ببالغِ ذلك.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; O'ndan başka dua ettikleri varlıklar, sudaki aksini yakalamak için suya doğru iki avucunu açan ama buna asla ulaşamayan kimse gibi olan durum müstesna, kendilerine hiçbir şekilde karşılık veremezler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليّ بن أبى طلحةَ، عن ابن عباسٍ قولَه: {كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ}. فقال: هذا مَثَلُ

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'ın: {كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ} “...tıpkı ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimse gibi...” kavli hakkında [şöyle] dediğini rivayet etti: “[İbn Abbâs] dedi ki: Bu, [şunun] misalidir:

المشركِ مع اللَّهِ غيرَه، فمثَلُه كمثَلِ الرجلِ العطشانِ الذي يَنْظُرُ إلى خيالِه في الماءِ مِن بعيدٍ، فهو يريدُ أن يَتَناولَه ولا يَقْدِرُ عليه .

Onun durumu, uzaktan sudaki gölgesine/aksine bakan, onu yakalamak isteyen fakat buna güç yetiremeyen susamış bir adamın durumu gibidir” dedi .

وقال آخرون في ذلك ما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ} إلى: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ}. يقولُ: مَثَلُ الأوثانِ الذين يُعْبَدُون مِن دونِ اللَّهِ، كمثلِ رجلٍ قد بلَغه العَطَشُ، حتى كرَبه الموتُ، وكفَّاه في الماءِ قد وضَعهما لا يَبْلغان فاه. يقولُ اللَّهُ: لا تَسْتجيبُ له الآلهةُ، ولا تَنْفَعُ الذين يَعْبُدونها، حتى يَبْلُغَ كفَّا هذا فاه، وما هما ببالغتَين فاه أبدًا.

Bu hususta diğerleri de Muhammed b. Sa'd'ın bana rivayet ettiği şu görüşü söylemişlerdir; o dedi ki: Bana babam rivayet etti, o dedi ki: Bana amcam rivayet etti, o dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ} “O'ndan başka yalvardıkları ise kendilerine hiçbir şeyle karşılık veremezler...” sözünden {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “Kâfirlerin duası ancak sapıklık içindedir” sözüne kadar olan kısım hakkında rivayet etti; [İbn Abbâs] der ki: Allah'tan başka tapınılan putların misali, susuzluğun son raddeye ulaştığı, neredeyse ölümün eşiğine geldiği ve iki avucunu suya daldırdığı hâlde avuçları ağzına ulaşmayan bir adamın misali gibidir. Allah şöyle buyurur: Bu adamın avuçları ağzına asla ulaşamayacağı gibi, bu ilahlar da kendisine karşılık veremez ve onlara tapanlara hiçbir fayda sağlayamazlar.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ}. قال: لا يَنْفعونهم بشيءٍ إلا كما يَنْفَعُ هذا بكفَّيه، يعنى بَسْطَهما إلى ما لا يُنالُ أبدًا.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ} “O'ndan başka yalvardıkları ise kendilerine hiçbir şeyle karşılık veremezler. Onların durumu, ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimseye benzer ki su ona ulaşacak değildir” sözü hakkında şöyle dedi: “Şu kimsenin iki avucunu hiçbir zaman ulaşılamayacak bir şeye açması ne kadar fayda verirse, onlar da kendilerine ancak o kadar fayda sağlarlar.”

وقال آخرون في ذلك ما حدَّثنا به محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ} وليس الماءُ ببالغٍ فاه ما قام باسطًا كفَّيْه لا يَقْبِضُهما، {وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ}. قال: هذا مَثَلٌ ضرَبه اللَّهُ لمن اتخَذ مِن دونِ اللَّهِ إلهًا أنه غيرُ نافعِه، ولا يَدْفَعُ عنه سوءًا، حتى يموتَ على ذلك.

Bu hususta diğerleri de Muhammed b. Abdi'l-A'lâ'nın bize rivayet ettiği şu görüşü söylemişlerdir; o dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den rivayet etti: {إِلَّا كَبَاسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْمَاءِ لِيَبْلُغَ فَاهُ} “...ancak ağzına ulaşsın diye suya doğru iki avucunu açan kimseye benzerler”; [Katâde] dedi ki: O, iki avucunu yummayıp açık tuttuğu müddetçe su onun ağzına ulaşacak değildir; {وَمَا هُوَ بِبَالِغِهِ وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “...oysa o, ona ulaşacak değildir. Kâfirlerin duası ise ancak sapıklık içindedir”. Dedi ki: Bu, Allah'ın Kendisinden başka bir ilah edinen kimse için verdiği bir misaldir; o [ilah], bu hal üzere ölünceye kadar kendisine hiçbir fayda sağlayamaz ve ondan hiçbir kötülüğü savamaz.

وقوله: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ}. يقولُ: وما دعاءُ مَن كفَر باللَّهِ ما يَدْعو مِن الأوثانِ والآلهةِ، {إِلَّا فِي ضَلَالٍ}. يقولُ: إلا في غيرِ استقامةٍ ولا هُدًى؛ لأنه يُشْرِكُ باللَّهِ.

O'nun: {وَمَا دُعَاءُ الْكَافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “Kâfirlerin duası ancak sapıklık içindedir” sözüne gelince; der ki: Allah'ı inkâr eden kimsenin putlardan ve ilahlardan yalvarıp istedikleri şeyler, {إِلَّا فِي ضَلَالٍ} “...ancak sapıklık içindedir”; yani Allah'a şirk koştuğu için doğruluktan ve hidayetten uzak bir sapıklıktadır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (١٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (١٥)} “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez yalnız Allah'a secde eder” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: فإن امتنَع هؤلاء الذين يَدْعون مِن دونِ اللَّهِ الأوثانَ والأصنامَ للَّهِ شركاءَ؛ من إفرادِ الطاعةِ وإخلاصِ العبادةِ له، فللهِ يَسْجُدُ مَن في السماواتِ مِن الملائكةِ الكرامِ، ومَن في الأرضِ مِن المؤمنين به طوعًا، فأما الكافرون به، فإنهم يَسْجُدون له كَرْها حينَ يُكْرَهون على السجودِ.

Zikri Yüce olan der ki: Allah'tan başka putları ve heykelleri O'na ortak koşarak yalvaran bu kimseler, O'na itaati birlemekten ve ibadeti yalnız O'na has kılmaktan kaçınsalar da, göklerde bulunan kerim melekler ve yeryüzünde bulunan müminler isteyerek (tav'an) O'na secde ederler. O'nu inkâr eden kâfirlere gelince; onlar da secdeye zorlandıkları vakit istemeyerek (kerhen) O'na secde ederler.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}. فأما المؤمنُ فيَسْجُدُ طائعًا، وأما الكافرُ فيَسْجُدُ كارِهًا .

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez yalnız Allah'a secde eder”. [Katâde dedi ki:] “Mümin isteyerek secde eder, kâfir ise istemeyerek secde eder” .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبرَنا ابن المباركِ، عن سفيانَ، قال: كان ربيعُ بنُ خُثَيمٍ إذا تلا هذه الآيةَ: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}. قال: بلى يا ربّاه .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Süveyd rivayet edip dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Süfyân'dan haber verdi, o dedi ki: Rebî' b. Huseym şu ayeti okuduğu zaman: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez yalnız Allah'a secde eder”, “Evet ya Rabbi!” derdi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا}. قال: مَن دخَل طائعًا هذا طوعًا، وكَرْهًا مَن لم يَدخُلْ إلا بالسيفِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا} “Göklerde ve yerde bulunanlar ister istemez yalnız Allah'a secde eder” sözü hakkında şöyle dedi: “İsteyerek giren kimse bu 'isteyerek' olandır; 'istemeyerek' olan ise ancak kılıç [zoru] ile girendir.”

وقوله: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}. يقولُ: ويَسْجُدُ أيضًا ظلالُ كلِّ مَن سجَد للَّهِ طوعًا وكَرْهًا، بالغَدَواتِ والعَشَايا، وذلك أن ظِلَّ كلِّ شخصٍ فإنه يَفئُ بالعشيِّ، كما قال جلَّ ثناؤُه: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ} [النحل: ٤٨].

O'nun: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “...onların gölgeleri de sabah akşam...” sözüne gelince; der ki: Sabah vakitlerinde ve akşam vakitlerinde, Allah'a ister istemez secde eden herkesin gölgeleri de secde eder. Zira her şahsın gölgesi akşamüstü uzayıp meyleder. Nitekim senası yüce olan şöyle buyurmuştur: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ} [en-Nahl: 48] “Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin sağdan ve soldan boyun bükerek Allah'a secde etmek üzere uzanıp döndüğünü görmezler mi?”.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.

Tevil ehlinden bir topluluk da bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}. يَعْنى: حينَ يَفِئُ ظلُّ أحدِهم عن يمينِه أو شمالِه .

Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, o dedi ki: Bana amcam rivayet etti, o dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “...onların gölgeleri de sabah akşam...” sözü hakkında rivayet etti; “Onlardan birinin gölgesi sağına veya soluna meylettiği vakittir” demektir .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ الزبيرِ، عن سفيانَ، قال في تفسيرِ مجاهدٍ: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}. قال: ظِلُّ المؤمنِ يَسْجُدُ طوعًا وهو طائعٌ، وظِلُّ الكافرِ يَسْجُدُ طوعًا وهو كارِهٌ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, Süfyân'dan nakletti; [Süfyân] Mücâhid'in tefsirinde: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “Göklerde ve yerde bulunanlar da onların gölgeleri de sabah akşam ister istemez yalnız Allah'a secde eder” ayeti hakkında şöyle dedi: “Müminin gölgesi isteyerek secde eder, kendisi de itaatkârdır; kâfirin gölgesi ise isteyerek secde eder, kendisi ise istemeyendir .”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ}. قال: ذُكِر أن ظلالَ الأشياءِ كلِّها تسجدُ له، وقرَأ: {سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ} [النحل: ٤٨]. قال: تلك الظلالُ تَسْجُدُ للَّهِ.

Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “...onların gölgeleri de sabah akşam...” sözü hakkında şöyle dedi: Bütün eşyanın gölgelerinin O'na secde ettiği zikredilmiştir. Ve: {سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ} “...boyun bükerek Allah'a secde ederler” [en-Nahl: 48] ayetini okudu ve şöyle dedi: İşte o gölgeler Allah'a secde eder.

والآصالُ جمعُ أُصُلٍ، والأُصُلُ: جمعُ أصيلٍ، والأصيلُ: هو العَشِيُّ، وهو ما بينَ العصرِ إلى مغربِ الشمسِ؛ قال أبو ذؤَيبٍ .

el-Âsâl (الآصال), usul (أُصُل) kelimesinin çoğuludur. el-Usul ise asîl (أصيل) kelimesinin çoğuludur. el-Asîl ise ikindi vakti ile güneşin batışı arasındaki akşam vaktidir. Ebû Züeyb şöyle demiştir :

لعَمرِى لأنتَ البيتُ أُكرِمُ أهْلَه … وأقْعُدُ في أفيائِه بالأصائلِ

Ömrüme yemin olsun ki sen öyle bir evsin ki halkına ikram ederim … Ve akşam vakitlerinde gölgelerinde otururum .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَفَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا} “De ki: 'Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?' De ki: 'Allah'tır.' De ki: 'O hâlde O'nu bırakıp da kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar verme gücüne sahip olmayan veliler mi edindiniz?'” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لهؤلاء المشركين باللَّهِ: مَنْ ربُّ السماواتِ والأرضِ ومدبرُها، فإنهم سيقولون: اللَّهُ. وأمَر اللَّهُ نبيَّه ﷺ أن يقولَ: اللَّهُ. فقال له: قلْ يا محمدُ: ربُّها الذي خلَقَها وأنشأَها، هو الذي لا تَصْلُحُ العبادةُ إلا له، وهو اللَّهُ. ثم قال: فإذا أجابوك بذلك، فقُلْ لهم: أفَاتَّخَذْتم مِن دونِ ربِّ السماواتِ والأرضِ أولياءَ لا تَمْلِكُ لأنفسِها نفعًا تَجْلِبُه إلى نفسِها، ولا ضَرًّا تَدْفَعُه عنها، وهى إذ لم تَمْلِكْ ذلك لأنفسِها، فمِنْ مِلكِهِ لغيرِها أبعدُ ، فعبَدتُموها وترَكتُم عبادةَ مَن بيدِه النفعُ والضَّرُّ، والحياةُ والموتُ، وتدبيرُ الأشياءِ كلِّها! ثم ضرَب لهم جلَّ ثناؤُه مثلًا فقال: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِير}.

Zikri Yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed, Allah'a şirk koşan şu kimselere de ki: Göklerin, yerin ve onları çekip çevirenin Rabbi kimdir? Onlar muhakkak: “Allah'tır” diyeceklerdir. Allah da Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e “Allah'tır” demesini emretmiştir. Ona şöyle buyurmuştur: De ki ey Muhammed: Onları yaratan ve var eden Rabbi, ibadetin ancak kendisine layık olduğu varlıktır ki O da Allah'tır. Sonra şöyle buyurur: Sana böyle cevap verdiklerinde onlara de ki: O hâlde göklerin ve yerin Rabbini bırakıp da kendilerine ne elde edebilecekleri bir fayda sağlamaya ne de kendilerinden savabilecekleri bir zararı defetmeye güç yetiremeyen veliler mi edindiniz? Bunlar kendileri için bile buna güç yetiremezken, başkası için bunu yapabilmelerinden daha da uzaktırlar . Siz ise bunları ilah edinip fayda ve zararı, hayatı ve ölümü ve bütün varlıkları çekip çevirmeyi elinde bulunduran zâta ibadeti terk ettiniz! Sonra senası yüce olan onlara bir misal getirerek şöyle buyurdu: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِير} “De ki: 'Hiç kör ile gören bir olur mu?'”.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (١٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (١٦)} “De ki: 'Kör ile gören bir olur mu? Yoksa karanlıklar ile aydınlık bir olur mu? Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerine benzer mi göründü?' De ki: 'Her şeyin yaratıcısı Allah'tır. O, tektir; her şeye boyun eğdiren mutlak hâkimdir.'” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لهؤلاء المشركين الذين عبَدوا مِن دونِ اللَّهِ الذي بيدِه نفعُهم وضَرُّهم، ما لا يَنْفَعُ ولا يَضُرُّ: هل يَسْتَوى الأعمى الذي لا يُبْصِرُ شيئًا، ولا يَهْتدى لمحَجَّةٍ يَسْلُكُها، إلا بأن يُهْدَى، والبصيرُ الذي يَهدى الأعمى لمحجَّةِ الطريقِ الذي لا يُبْصِرُه، إنهما لا شكَّ لَغَيرُ مستوِيَين، يقولُ: فكذلك لا يَسْتَوى المؤمنُ الذي يُبْصِرُ الحقَّ فيَتْبَعُه، ويَعْرِفُ الهُدَى فيَسْلُكُه؛ وأنتم أيها المشركون، الذين لا تَعْرِفون حقًّا، ولا تُبْصِرون رُشدًا.

Zikri Yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Faydası ve zararı elinde bulunan Allah'ı bırakıp ne fayda ne de zarar verebilen şeylere tapan şu müşriklere de ki: Hiçbir şey görmeyen ve kendisine yol gösterilmedikçe gideceği ana yolu bulamayan kör ile, görmeyen köre görmediği ana yolu gösteren gören kimse bir olur mu? Şüphesiz bu ikisi asla eşit değildir. Der ki: İşte hakkı görüp ona uyan ve hidayeti tanıyıp onun yolundan giden mümin ile; hiçbir hakkı tanımayan ve hiçbir doğru yolu göremeyen siz ey müşrikler de asla bir olamazsınız.

وقولُه: {أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وهل تَسْتَوى الظُّلُماتُ التي لا تُرَى فيها المَحَجَّةُ فتُسْلَكَ، ولا يُرَى فيها السبيلُ فيُركَبَ، والنورُ الذي تُبصَرُ به الأشياءُ، ويَجلو ضوءُه الظلامَ؟ يقولُ: إنَّ هذين لا شكَّ لَغَيرُ مستوِيَين، فكذلك الكفرُ باللَّهِ إنما صاحبُه منه في حَيْرةٍ، يَضْرِبُ أبدًا في غَمْرةٍ لا يَرْجِعُ منه إلى حقيقةٍ، والإيمانُ باللَّهِ صاحبُه منه في ضياءٍ، يَعمَلُ على علمٍ بربِّه، ومعرفةٍ منه بأنَّ له مُثيبًا يُثيِبُه على إحسانِه، ومعاقِبًا يُعاقبُه على إساءتِه، ورازقًا يَرْزُقُه، ونافعًا يَنْفَعُه.

O'nun: {أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ} “...Yoksa karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?...” sözüne gelince; Zikri Yüce olan der ki: İçinde gidilecek ana yolun seçilemediği ve takip edilecek izin görülemediği karanlıklar ile eşyanın kendisiyle görüldüğü ve aydınlığıyla karanlığı yarıp aydınlatan nur hiç bir olur mu? Şüphesiz bu ikisi asla eşit değildir. İşte Allah'ı inkâr etmek de böyledir; onun sahibi bir şaşkınlık içindedir ve hiçbir hakikate ulaşamadan daima bir gaflet batağında bocalayıp durur. Allah'a iman ise böyledir; onun sahibi bir aydınlık içindedir, Rabbine dair bir ilim üzere amel eder ve yaptığı iyiliğe karşılık kendisine mükâfat verecek, yaptığı kötülüğe karşılık kendisini cezalandıracak, kendisini rızıklandıracak ve kendisine fayda sağlayacak bir Rabbinin olduğunu bilerek hareket eder.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ}: أما الأعمى والبصيرُ، فالكافرُ والمؤمنُ، وأما الظلماتُ والنورُ، فالهُدى والضلالُة.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ} “De ki: Kör ile gören bir olur mu, yahut karanlıklar ile aydınlık bir olur mu?” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Kör ve görene gelince; kâfir ve mümindir. Karanlıklar ve aydınlığa gelince; hidâyet ve sapıklıktır.

وقولُه: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لهؤلاءِ المشركين: أخلَق أوثانُكم التي اتَّخَذْتُموها أولياءَ مِن دونِ اللَّهِ خلْقًا كخلقِ اللَّهِ، فاشْتَبه عليكم أمرُها فيما خلَقتْ وخلقَ اللَّهُ، فجعَلتُموها له شركاءَ مِن أجلِ ذلك، أم إنما بكم الجهلُ والذَّهابُ عن الصوابِ؟ فإنه لا يُشْكِلُ على ذى عقلٍ أن عبادةَ ما لا يَضُرُّ ولا يَنْفَعُ مِن الفعلِ جهلٌ، وأن العبادةَ إنما تَصْلُحُ للذى يُرْجَى نَفْعُه، ويُخْشَى ضَرُّه، كما أن ذلك غيرُ مُشكِلٍ خطؤُه وجهلُ فاعلِه، كذلك لا يُشْكِلُ جهلُ مَن أشرَك في عبادةِ مَن يَرْزُقُه ويَكْفُلُه ويَمُونُه، عبادةَ مَن لا يَقْدِرُ له على ضَرٍّ ولا نفعٍ.

O'nun: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ} “...Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü?...” sözüne gelince; Zikri Yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Ey Muhammed! Şu müşriklere de ki: Allah'tan başka edindiğiniz putlarınız, Allah'ın yaratması gibi bir yaratma yaptılar da, onların yarattıkları ile Allah'ın yarattığı durum size benzer mi göründü ki bundan dolayı onları O'na ortaklar kıldınız? Yoksa sizde sadece bir cehalet ve doğrudan uzaklaşma mı var? Zira aklı başında olan bir kimseye, eylem olarak ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere tapmanın bir cehalet olduğu; kulluğun ise ancak faydası umulan ve zararından korkulan Zât'a yaraşacağı kapalı değildir. Bu işin yanlışlığı ve bunu yapanın cehaleti açık olduğu gibi; kendisini rızıklandıran, gözeten ve geçindiren Zât'a ibadet etmek yerine kendisine ne zarar ne de fayda vermeye gücü yetmeyen şeylere ibadet etmeyi ortak koşan kimsenin cehaleti de kapalı değildir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال بعضُ أهلِ التأويلِ.

Tevil ehlinden bazıları da bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ}: حمَلهم ذلك على أن شَكُّوا في الأوثانِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den naklen anlattı: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ} “...Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar mı buldular?...” [ifadesi hakkında]: Bu durum onları putlar hakkında şüpheye düşürdü .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ} خلقوا كخلقِه

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, [o da] Mücâhid'den naklen anlattı: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ} “...Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü?...” [ifadesi hakkında]: [Yani] O'nun yarattığı gibi yarattılar da

فحمَلهم ذلك على أن شكُّوا في الأوثانِ.

bu durum onları putlar hakkında şüpheye düşürdü.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.

قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن كثيرٍ: سمِعتُ مجاهدًا يقولُ: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ}: ضُرِبَت مثلًا.

Dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Kesîr dedi ki: Mücâhid'i şöyle derken işittim: {أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ خَلَقُوا كَخَلْقِهِ فَتَشَابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ} “...Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma kendilerince birbirine benzer mi göründü?...” [ifadesi] bir darbımesel olarak getirilmiştir.

وقولُه: {قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ}. يَقُولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ لهؤلاءِ المشركين إذا أقَرُّوا لك أن أوثانَهم التي أشرَكوها في عبادةِ اللَّهِ لا تَخْلُقُ شيئًا: فاللَّهُ خالِقُكم وخالِقُ أوثانِكم، وخلَق كلَّ شيءٍ، فما وجهُ إشراكِكم ما لا تَخْلُقُ ولا تَضُرُّه ؟

O'nun: {قُلِ اللَّهُ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ} “...De ki: 'Her şeyin yaratıcısı Allah'tır...'” sözüne gelince; Zikri Yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurur: Allah'a ibadette ortak koştukları putlarının hiçbir şey yaratmadığını sana itiraf ettiklerinde şu müşriklere de ki: Sizi de putlarınızı da yaratan ve her şeyi yaratan Allah'tır. O hâlde ne yaratabilen ne de O'na zarar verebilen şeyleri ortak koşmanızın gerekçesi nedir ?

وقولُه: {وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ}. يقولُ: وهو الفردُ الذي لا ثانىَ له، القهارُ الذي يَسْتَحقُّ الأُلوهةَ والعبادةَ، لا الأصنامُ والأوثانُ، التي لا تَضُرُّ ولا تَنْفَعُ.

O'nun: {وَهُوَ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “...O, tektir, her şeye boyun eğdirendir.” sözü ise şöyle demektir: O, ikincisi olmayan tektir; ilahlığa ve ibadete layık olan mutlak galiptir (el-Kahhâr), ne zarar ne de fayda verebilen putlar ve heykeller değil.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ (١٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ (١٧)} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi ölçülerince akıp doldu. Sel de üste çıkan bir köpük yüklendi. Bir süs eşyası veya bir kullanım eşyası elde etmek arzusuyla ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de bunun gibi bir köpük (cüruf) vardır. İşte Allah, hak ile bâtıla böyle misal verir. Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır. İşte Allah, misalleri böyle verir.” sözünün teviline dair açıklama:

قال أبو جعفرٍ: وهذا مَثَلٌ ضرَبه اللَّهُ للحقِّ والباطلِ، والإيمانِ به والكفرِ. يقولُ تعالى ذكرُه: مَثَلُ الحقِّ في ثباتِه والباطلِ في اضْمِحْلالِه مَثَلُ ماءٍ أنزَلَه اللَّهُ مِن السماءِ إلى الأرضِ، {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}. يَقُولُ: فاحتَمَلتُه الأوديةُ بمِلْئِها؛ الكبيرُ بكبرِه، والصغيرُ بصِغَرِه، {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}. يقولُ: فاحتمَل السيلُ

Ebû Ca'fer der ki: Bu, Allah'ın hak ve bâtıl ile O'na iman ve inkâr için verdiği bir misaldir. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sebat ve devamlılığı hususunda hakkın, yok olup gitmesi hususunda ise bâtılın misali; Allah'ın gökten yere indirdiği bir suyun misali gibidir: {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “...Dereler kendi miktarınca sel olup aktı...” [Allah Teâlâ] şöyle buyurur: Dereler dolusunca o suyu yüklendi; büyüğü büyüklüğünce, küçüğü küçüklüğünce. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “...Bunun üzerine sel, üste çıkan bir köpük yüklendi...” [Allah Teâlâ] şöyle buyurur: Sel yüklendi...

الذي حدَث عن ذلك الماءِ الذي أنزَله اللَّهُ مِن السماءِ زَبدًا عاليًا فوقَ السيلِ. فهذا أحدُ مَثَلَى الحقِّ والباطلِ، فالحقُّ هو الماءُ الباقى الذي أنزَله اللَّهُ مِن السماءِ، والزَّبَدُ الذي لا يُنتفَعُ به هو الباطلُ.

Allah'ın gökten indirdiği o sudan meydana gelen sel, selin üzerinde kabaran bir köpük yüklendi. İşte bu, hak ve batılın iki misalinden biridir; hak, Allah'ın gökten indirdiği ve baki kalan sudur; faydalanılmayan köpük ise batıldır.

والمَثلُ الآخرُ: (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ). يقولُ جلَّ ثناؤُه: ومثلٌ آخرُ للحقِّ والباطلِ، مَثَلُ فضةٍ أو ذهَبٍ يُوقِدُ عليها الناسُ في النارِ؛ طَلَبَ حليةٍ يَتَّخِذُونها، أو متاعٍ، وذلك مِن النُّحاس والرَّصاصِ والحديدِ، يُوقَدُ عليه ليُتَّخَذَ منه متاعٌ يُنْتَفَعُ به، {زَبَدٌ مِثْلُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ومما توقِدون عليه مِن هذه الأشياءِ زَبَدٌ مثلُه، بمعنى: مثلُ زَبَدِ السيلِ، لا يُنْتَفَعُ به ويَذْهَبُ باطلًا، كما لا يُنْتَفَعُ بزَبَدِ السيلِ ويَذْهَبُ باطلًا.

Diğer misal ise: (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ) “...Bir süs eşyası elde etmek arzusuyla ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de...” [ifadesidir]. Övgüsü Yüce olan şöyle buyurur: Hak ve batıl için bir diğer misal de insanların kendisinden yapacakları bir süs eşyası elde etmek arzusuyla ateşte erittikleri gümüş veya altın ile; kendisinden yararlanılacak bir eşya yapılmak üzere ateşte eritilen bakır, kurşun ve demir gibi bir kullanım eşyası misalidir: {زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...bunun gibi bir köpük (cüruf) vardır...” Zikri Yüce olan der ki: Üzerinde ateş yaktığınız bu şeylerde de tıpkı onun gibi bir köpük (cüruf) vardır; yani tıpkı selin köpüğü gibi, ondan faydalanılmaz ve bâtıl olup gider; selin köpüğünden faydalanılmayıp yok olup gittiği gibi.

ورُفِع الزبدُ بقولِه: (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ). ومعنى الكلامِ: ومما تُوقِدون عليه في النارِ زبدٌ مثلُ زبَدِ السيلِ في بُطولِ زبَدِه، وبقاءِ خالصِ الذهبِ والفضةِ.

Köpük (ez-Zebed) kelimesi, (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ) “...ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de...” sözüyle merfû kılınmıştır. Sözün anlamı şudur: Ateşte erittiğiniz şeylerin üzerinde de, cürufunun yok olup gitmesi ve saf altın ile gümüşün baki kalması bakımından selin köpüğü gibi bir köpük (cüruf) vardır.

يقولُ اللَّهُ تعالى: {كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ}. يقولُ: كما مَثّل اللَّهُ الإيمانَ والكفرَ في بطولِ الكفرِ وخيبةِ صاحبِه عندَ مجازاةِ اللَّهِ، بالباقى النافعِ مِن ماءِ السيلِ وخالصِ الذهبِ والفضةِ، كذلك يُمَثِّلُ اللَّهُ الحقَّ والباطلَ. {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً}. يَقُولُ: فأما الزَّبَدُ الذي علا السيلَ والذهبَ والفضةَ والنُّحاسَ والرَّصاصَ عندَ الوقودِ عليها، فيَذْهَبُ بدفعِ الرياحِ، وقذفِ الماءِ به،

Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ} “İşte Allah, hak ile batılı böyle misallendirir.” Şöyle demektedir: Allah’ın, küfrün yok olup gitmesi ve Allah’ın karşılık vermesi anında sahibinin hüsrana uğraması hususunda imanı ve küfrü; sel suyundan ve saf altın ile gümüşten geriye kalan faydalı şey ile misallendirdiği gibi, Allah hak ile batıyı da böyle misallendirir. {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “Köpük ise atılıp yok olur gider.” Şöyle buyurmaktadır: Selin, altının, gümüşün, bakırın ve kurşunun ateşte eritilmesi esnasında üzerlerine çıkan köpük (cüruf) ise; rüzgârların savurması, suyun onu fırlatıp atması,

وتَعَلُّقِه بالأشجارِ وجوانبِ الوادى، {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ} مِن الماءِ والذهبِ والفضةِ والرَّصاصِ والنُّحاسِ، فالماءُ يَمْكُثُ في الأرضِ فتشربُه، والذهبُ والفضةُ تَمْكُثُ للناسِ، {كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ}، يَقُولُ: كما مثَّل هذا المثلَ للإيمانِ والكفرِ، كذلك يُمَثِّلُ الأمثالَ.

ağaçlara ve vadinin kenarlarına takılıp kalmasıyla yok olup gider. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ} “...insanlara fayda veren şey ise...” sudan, altından, gümüşten, kurşundan ve bakırdan [ibarettir]; suya gelince, toprakta kalır ve toprak onu emer; altın ve gümüş ise insanların yararına kalır. {كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ} “...İşte Allah, misalleri böyle verir.” Der ki: İman ve küfür için bu misali verdiği gibi, diğer misalleri de böylece verir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}: فهذا مثلٌ ضرَبه اللَّهُ، احتَملت منه القلوبُ على قَدْرِ يقينِها وشكِّها، فأما الشكُّ فلا يَنْفَعُ معه العملُ، وأما اليقينُ فينْفَعُ اللَّهُ به أهلَه؛ وهو قولُه: {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً}، وهو الشكُّ، {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}، وهو اليقينُ، كما يُجْعَلُ الحُلِيُّ في النارِ، فيؤخذُ خالصُه ويُتْرَكُ خَبَثُه في النارِ، فكذلك يَقْبلُ اللَّهُ اليقينَ ويَتْرُكُ الشكَّ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan naklen O'nun: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir; kalpler ondan kendi yakînleri ve şüpheleri ölçüsünce yüklenmişlerdir. Şüpheye gelince, onunla beraber amelin bir faydası olmaz; yakîne gelince, Allah onunla ehline fayda verir. Bu da O'nun: {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...Köpüğe gelince, o atılır gider...” sözüdür ki o şüphedir; {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...” sözü ise yakîndir. Tıpkı süs eşyasının ateşe konulup safının alınması ve cürufunun ateşte bırakılması gibi; Allah da yakîni kabul eder ve şüpheyi terk eder .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}. يقولُ: احتمَل السيلُ ما في الوادى مِن عُودٍ ودِمْنةٍ، {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ}، فهو الذهبُ والفضةُ والحِليةُ، "والمتاعُ" النُّحاسُ والحديدُ،

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi miktarınca akıp çağladı. Sel de üste çıkan bir köpük yüklenip götürdü...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: [İbn Abbâs] der ki: Sel, vadide bulunan ağaç dallarını ve çerçöpü yüklenip sürükledi. {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ} “Üzerinde ateşi yaktıkları şeylerden de...” [ifadesine gelince], o altın, gümüş ve ziynettir. “Metâ” ise bakır ve demirdir,

وللنُّحاسِ والحديدِ خَبَثٌ، فجعَل اللَّهُ مثَلَ خبَثهِ كزبدِ الماءِ، {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ}، فالذهبُ والفضةُ، وأما ما يَنْفَعُ الأرضَ فما شرِبتْ مِن الماءِ فأنْبَتَت، فجعَل ذلك مَثَل العملِ الصالحِ يَبْقَى لأهلِه، والعملِ السيئَ يَضْمَحِلُّ عن أهلِه، كما يَذْهَبُ هذا الزَّبَدُ، فكذلك الهُدَى والحقُّ جاء مِن عندِ اللَّهِ، فمن عمِل بالحقِّ كان له، وبقِى كما يَبْقَى ما يَنْفَعُ الناسَ في الأرضِ، وكذلك الحديدُ لا يُسْتَطاعُ أن يُجْعَلَ منه سِكِّينٌ ولا سيفٌ حتى يُدخَلَ في النارِ، فتأكُلَ خَبَثَه، فيَخْرُجَ جَيِّدُه، فيُنْتَفَعَ به، فكذلك يَضْمَحِلُّ الباطلُ إذا كان يومُ القيامةِ، وأُقيم الناسُ، وعُرِضَت الأعمالُ، فيَزيغُ الباطلُ ويَهْلِكُ، ويَنْتَفِعُ أهلُ الحقِّ بالحقِّ، ثم قال: {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} . حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ} إلى {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} فقال: {ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ}: الذهبِ [والفضةِ] ، {أَوْ مَتَاعٍ}: الصُّفْرِ والحديدِ. قال: كما أُوقِدَ على الذهبِ والفضةِ والصُّفْرِ والحديدِ، فخلَص خالِصُه، قال: {كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}، كذلك بقاءُ الحقِّ لأهلِه فانْتَفَعوا به .

Bakır ve demirin bir cürufu vardır; Allah onun cürufunun misalini suyun köpüğü gibi kılmıştır. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ} “...insanlara fayda veren şey ise...” altın ve gümüştür. Yeryüzüne fayda veren şeye gelince, toprağın sudan içip de bitki bitirmesidir. Allah bunu, sâlih amelin ehline kalması, kötü amelin ise tıpkı bu köpüğün yok olup gitmesi gibi ehlinden yok olup gitmesi için bir misal kılmıştır. İşte hidayet ve hak da Allah katından gelmiştir; kim hak ile amel ederse bu onun lehinedir ve insanlara fayda veren şeyin yeryüzünde kalması gibi baki kalır. Nitekim demir de ateşe sokulup ateş onun cürufunu yakmadıkça ve kaliteli kısmı çıkıp da kendisinden yararlanılır hâle gelmedikçe ondan bıçak veya kılıç yapılması mümkün olmaz. İşte kıyamet günü olup da insanlar diriltildiğinde ve ameller arz edildiğinde batıl da böyle yok olur; batıl sapıp helak olur, hak ehli ise haktan faydalanır. Sonra şöyle buyurdu: {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...Bir süs eşyası veya bir kullanım eşyası elde etmek arzusuyla ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de bunun gibi bir köpük vardır...” Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, [o da] el-Hasan'dan O'nun: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ} ayetinden {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} ayetine kadar olan sözü hakkında nakletti. [Hasan] dedi ki: {ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ} “...süs eşyası arzusuyla...”: Altın [ve gümüş], {أَوْ مَتَاعٍ} “...veya bir kullanım eşyası...”: Bakır ve demirdir. Dedi ki: Tıpkı altın, gümüş, bakır ve demir üzerinde ateş yakılıp da safının açığa çıkması gibi, dedi ki: {كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...İşte Allah, hak ile bâtıla böyle misal verir. Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...” Hakkın ehline kalması da böyledir, böylece ondan faydalanmışlardır .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ الزَّعفرانيُّ، قال: ثنا حجاجُ بنُ محمدٍ، قال: قال ابن

Bize el-Hasen b. Muhammed ez-Za‘ferânî anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed anlattı, dedi ki: İbn

جريجٍ: أخبرَنى عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ، أنه سمِع مجاهدًا يقولُ: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}. قال: ما أطاقت مِلْأَها، {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}. قال: انْقَضَى الكلامُ، ثم اسْتَقْبَل فقال: (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ). قال: المتاعُ الحديدُ والنُّحاسُ والرَّصاصُ وأشباهُه. {زَبَدٌ مِثْلُهُ}. قال: خَبَثُ ذلك مثلُ زبدِ السيلِ. قال: وأمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الأرْضِ، وأمَّا الزَّبَدُ فيذهبُ جُفاءً. قال: فذلك مَثَلُ الحقِّ والباطلِ .

Cüreyc dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr, Mücâhid'i şöyle derken işittiğini bildirdi: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...” Dedi ki: Vadilerin alabildiği kadar doldu. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “...Sel de üste çıkan bir köpük yüklendi...” Dedi ki: Söz tamamlandı, sonra yeniden başlayarak şöyle buyurdu: (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ) “...Bir süs eşyası veya bir kullanım eşyası elde etmek arzusuyla ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de bunun gibi bir köpük vardır...” Dedi ki: Kullanım eşyası (meta); demir, bakır, kurşun ve benzerleridir. {زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...bunun gibi bir köpük vardır...” Dedi ki: Bunların cürufu da selin köpüğü gibidir. Dedi ki: “İnsanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır; köpüğe gelince, o atılır gider.” Dedi ki: İşte bu, hak ve batılın misalidir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن كثيرِ، عن مجاهدٍ أنه سمِعه يقولُ. فذكَر نحوَه، وزاد فيه: قال: قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ: قولَه: هو {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً}. قال: جُمودًا في الأرضِ، {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}: يَعْنى الماءَ وهما مَثَلان؛ مَثَلُ الحقِّ والباطلِ.

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Abdullah b. Kesîr'den, [o da] Mücâhid'den bizzat işittiğini nakletti. Benzerini zikretti ve şunları ekledi: Dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid O'nun: {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...Köpüğe gelince, o atılır gider...” sözü hakkında şöyle dedi: Yerde kuruyup yok olmasıdır. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...” [ifadesiyle] suyu kastetmektedir. Bunlar iki misaldir; hak ve batılın misalidir.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {زَبَدًا رَابِيًا}: السيلُ مِثْلُه خَبَثُ الحديدِ والحلِيةِ، {فَيَذْهَبُ جُفَاءً}: جمودًا في الأرضِ، (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ). الحديدُ والنُّحاسُ والرَّصاصُ وأشباهُه، وقولُه: {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}، إنما هما مَثَلان للحقِّ والباطلِ.

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den naklen O'nun: {زَبَدًا رَابِيًا} “...üste çıkan bir köpük...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Seldir ; onun misali demirin ve süs eşyasının cürufudur. {فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...atılır gider...”: Yeryüzünde kuruyup gitmesidir. (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ) “...Bir süs eşyası veya bir kullanım eşyası elde etmek arzusuyla ateşte erittikleri madenlerin üzerinde de bunun gibi bir köpük vardır...”: Demir, bakır, kurşun ve benzerleridir. O'nun: {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...” sözü ise hak ve batıl için verilmiş iki misalden ibarettir.

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ. قال: وثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti. Dedi ki: Bize İshak da anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, [o da] İbn Ebî Necîh'ten, [o da]...

مجاهدٍ - يزيدُ أحدُهما على صاحبِه - في قولِه: {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}. قال: بملئِها. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}. قال: الزَّبَدُ السيلُ. {ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ}. قال: خَبَثُ الحديدِ والحليةِ. {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً}. قال: جمودًا في الأرضِ. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}. قال: الماءُ، وهما مثَلان للحقِّ والباطلِ.

Mücâhid'den -biri diğerinden fazla olarak- O'nun: {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “...vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Alabildiği kadarıyla doldu. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “...Sel de üste çıkan bir köpük yüklendi...” [ifadesi hakkında]: Köpük, seldir dedi. {ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...Bir süs eşyası veya bir kullanım eşyası arzusuyla bunun gibi bir köpük vardır...” [ifadesi hakkında]: Demirin ve takının cürufudur dedi. {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...Köpüğe gelince, o atılır gider...” [ifadesi hakkında]: Yeryüzünde kuruyup yok olmasıdır dedi. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...” [ifadesi hakkında]: Sudur, bunlar hak ve batıl için verilmiş iki misaldir dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} الصغيرُ بصِغَرِه، والكبيرُ بكِبَرِه، {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}: أي عاليًا، {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً}، والجُفاء ما يَتَعَلَّقُ بالشجرِ، {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}. هذه ثلاثةُ أمثالٍ، ضرَبها اللَّهُ في مَثَلٍ واحدٍ. يقولُ: كما اضْمَحَلَّ هذا الزبدُ، فصار جُفاءً لا يُنْتَفَعُ به ولا تُرْجَى بَرَكتُه، كذلك يَضْمَحِلُّ الباطلُ عن أهلِه كما اضْمَحَلَّ هذا الزبدُ، وكما مكَث هذا الماءُ في الأرضِ، فأمْرَعت هذه الأرضُ وأخرَجت نباتَها، كذلك يَبْقَى الحقُّ لأهلِه كما بَقِى هذا الماءُ في الأرضِ، فأخرَج اللَّهُ به ما أخرَج مِن النباتِ. قولُه: (وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ) الآيةُ، كما يَبْقَى خالصُ الذهبِ والفضةِ حينَ أُدْخِل النارَ وذهَب خَبَثُه، كذلك يَبْقَى الحقُّ لأهلِه. قولُه: {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ}، يقولُ: هذا الحديدُ والصُّفْرُ الذي يُنْتَفَعُ به فيه منافعُ، يقولُ: كما يَبقى خالصُ هذا الحديدِ وهذا الصُّفْرِ حينَ أُدْخِل النارَ وذهَب خبثُه، كذلك يَبْقَى الحقُّ لأهلِه، كما بَقِى خالصُهما.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “[O], gökten bir su indirdi de vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...” Küçüğü küçüklüğünce, büyüğü büyüklüğünce [doldu]. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “...Sel de üste çıkan bir köpük yüklendi...”; yani [köpük] üste çıkmıştır. {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...Bir süs eşyası veya bir alet yapmak için ateşte erittikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük çıkar. İşte Allah, hak ile bâtılı böyle misallendirir. Köpüğe gelince, o atılır gider...”. Cüfâ (جُفَاء), ağaçlara takılıp kalan [çer çöp]tür. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...İnsanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...”. Bunlar, Allah'ın tek bir meselde darbetmiş olduğu üç misaldir. [Katâde] der ki: Tıpkı bu köpüğün yok olup giderek kendisinden yararlanılamayan ve bereketi umulmayan bir atığa dönüşmesi gibi, aynı şekilde bâtıl da bu köpüğün yok olup gitmesi gibi ehlinden yok olup gider. Ve tıpkı bu suyun yerde kalıp yerin yeşermesi ve bitkisini çıkarması gibi, hak da -suyun yerde kalıp Allah'ın onunla bitkilerden çıkardığını çıkarması gibi- kendi ehli için öylece kalıcı olur. O'nun: (وَمِمَّا تُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ) “üzerinde ateş yaktıkları şeylerden...” ayetindeki sözü [hakkında Katâde şöyle demiştir]: Ateşe sokulduğunda altının ve gümüşün saf olanı kalıp cürufu yok olduğu gibi, hak da ehli için öylece kalır. O'nun: {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...veya bir alet yapmak için... bunun gibi bir köpük [çıkar]” sözü [hakkında Katâde] şöyle der: Bu, kendisinden faydalanılan ve içinde menfaatler bulunan demir ile bakırdır. Şöyle der: Bu demir ile bu bakır ateşe sokulduğunda cürufu gidip saf olanı kaldığı gibi, hak da tıpkı bu ikisinin safının kaldığı gibi ehli için öylece kalır.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال ثنا: محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} الكبيرُ بقدْرِه، والصغيرُ بقدْرِه، {زَبَدًا رَابِيًا}. قال: رَبَا فوقَ الماءِ الزَّبَدُ، (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ). قال: هو الذهبُ إذا أُدْخِل النارَ بَقِى صَفْوُه، ونُفِى ما كان مِن كَدَرِه، وهذا مثلٌ ضرَبه اللَّهُ للحقِّ والباطلِ، {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} يتعلق بالشجرِ فلا يكونُ شيئًا، هذا مَثَلُ الباطلِ، {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ}، وهذا يُخرِجُ النباتَ، وهو مثلُ الحقَّ، {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ}. قال: المتاعُ الصُّفْرُ والحديدُ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den naklen anlattı: {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “...vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...” Büyüğü büyüklüğünce, küçüğü küçüklüğünce. {زَبَدًا رَابِيًا} “...üste çıkan bir köpük...” Dedi ki: Köpük suyun üstüne çıktı. (وَمِمَّا تُوقُدونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ) “...üzerinde ateş yaktıkları şeylerden de...” Dedi ki: O altındır; ateşe sokulduğunda saflığı kalır, bulanıklığı ise atılır. Bu, Allah'ın hak ve batıl için verdiği bir misaldir. {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...Köpüğe gelince, o atılır gider...” Ağaçlara takılır da hiçbir şey olmaz; bu , batılın misalidir. {وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ} “...insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır...” Bu ise bitkileri çıkarır ve hakkın misalidir. {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...veya bir kullanım eşyası [arzusuyla] bunun gibi bir köpük vardır...” Dedi ki: Meta, bakır ve demirdir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا هَوْدَةُ بنُ خليفةَ، قال: ثنا عوفٌ، قال: بلَغنى في قولِه: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}. قال: إنما هو مَثلٌ ضرَبه اللَّهُ للحقِّ والباطلِ، {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}: الصغيرُ على قَدْرِه، والكبيرُ على قَدْرِه، وما بينَهما على قَدْرِه، {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}. يقولُ: عظيمًا، وحيثُ استقرَّ الماءُ يَذْهَبُ الزَّبَدُ جُفاءً، فتَطِيرُ به الريحُ، فلا يَكُونُ شَيئًا، ويَبقَى صريحُ الماءِ الذي يَنْفَعُ الناسَ؛ منه شرابُهم ونباتُهم ومَنْفَعتُهم، {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ}، ومِثْلُ الزَّبَدِ كلُّ شيءٍ يُوقَدُ عليه في النارِ؛ الذهبُ والفضةُ والنُّحاسُ والحديدُ، فيَذْهَبُ خَبَثُه، ويَبْقَى ما يَنْفَعُ في أيديهم، والخَبَثُ والزَّبَدُ مَثَلُ الباطلِ، والذي يَنْفَعُ الناسَ مما تحصَّل في أيديهم مما يَنْفَعُهم المالُ الذي في أيديهم.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Hevde b. Halîfe anlattı, dedi ki: Bize Avf anlattı, dedi ki: Bana O'nun: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...” sözü hakkında ulaştı ki, şöyle demiştir: Bu, Allah'ın hak ile batıl için verdiği bir misaldir. {فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “...vadiler kendi ölçülerince akıp doldu...”: Küçüğü kendi ölçüsünce, büyüğü kendi ölçüsünce, ikisinin arası da kendi ölçüsüncedir. {فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “...Sel de üste çıkan bir köpük yüklendi...” Der ki: Büyük [bir köpük yüklendi]. Su bir yerde durulduğunda ise köpük atılıp yok olur, rüzgâr onu savurur da hiçbir şey olmaz; insanlara fayda veren suyun saf kısmı ise baki kalır; içecekleri, bitkileri ve faydaları ondadır. {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...veya bir kullanım eşyası [arzusuyla] bunun gibi bir köpük vardır...” Ateşte eritilen her şey; altın, gümüş, bakır ve demir de köpük gibidir; cürufu gider, ellerinde faydalı olan şey kalır. Cüruf ve köpük batılın misalidir; insanlara fayda veren, ellerine geçen ve kendilerine yarayan şey ise ellerindeki maldır.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ}. قال: هذا مَثَلٌ ضَرَبه اللَّهُ للحقِّ

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “Bir süs veya bir kullanım eşyası [elde etmek] arzusuyla ateşte üzerini körükledikleri şeylerden de bunun gibi bir köpük [posa] çıkar” sözü hakkında şöyle dedi: Bu, Allah'ın hak için verdiği bir misaldir

والباطلِ. فقرَأ: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا}، هذا الزَّبَدُ لا يَنْفَعُ، {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} هذا لا يَنْفَعُ أيضًا، قال: وبَقِى الماءُ في الأرضِ فنفَع الناسَ، وبَقى الحُلِيُّ الذي صلَح مِن هذا، فانْتَفَع الناسُ به، {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ}. وقال: هذا مثلٌ ضرَبه اللَّهُ للحقِّ والباطلِ.

ve batıl için verdiği bir misaldir. Sonra: {أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا} “O, gökten bir su indirdi de vadiler kendi ölçülerince akıp doldu. Sel de üste çıkan bir köpük yüklendi...” ayetini okudu; bu köpük fayda vermez. {أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ} “...veya bir kullanım eşyası [arzusuyla] bunun gibi bir köpük vardır...” [ayetini okudu]; bu da fayda vermez. Dedi ki: Su yeryüzünde kaldı ve insanlara fayda verdi; bundan elde edilen kullanışlı süs eşyası da kaldı ve insanlar ondan yararlandılar. {فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ} “...Köpüğe gelince, o atılır gider; insanlara fayda veren şey ise yeryüzünde kalır. İşte Allah, misalleri böyle verir.” [ayetini okudu] ve: Bu, Allah'ın hak ile batıl için verdiği bir misaldir, dedi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}. قال: الصغيرُ بصِغَرِه، والكبيرُ بكِبَرِه .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: {أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا} “...vadiler kendi ölçülerince...” [hakkında]: Küçüğü küçüklüğünce, büyüğü büyüklüğünce, demiştir .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا طلحةُ بنُ عمرٍو، عن عطاءٍ: ضرَب اللَّهُ مثلًا للحقِّ والباطلِ، فضرَب مَثَلَ الحقَّ كمَثَلِ السيلِ الذي يَمْكُثُ في الأرضِ، وضرَب مَثَلَ الباطلِ كمَثَلِ الزَّبَدِ الذي لا يَنْفَعُ الناسَ .

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Talha b. Amr, Atâ'dan nakletti: Allah hak ve batıl için bir misal verdi; hakkın misalini yeryüzünde kalan sel gibi, batılın misalini ise insanlara fayda vermeyen köpük gibi verdi .

وعنَى بقولِه: {رَابِيًا}: عاليًا مُنْتَفِخًا، مِن قولِهم: ربَا الشئُ يَرْبُو رُبُوًّا فهو رابٍ. ومنه قيل للنَّشَزِ مِن الأرضِ كهيئةِ الأكَمَةِ: رابيةٌ. ومنه قولُ اللَّهِ تعالى: {اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} [الحج: ٥]، [فصلت: ٣٩].

O'nun: {رَابِيًا} “...üste çıkan...” sözüyle kastettiği; yüksek, kabarmış olandır. Bu, Arapların: Rabâ eş-şey’u yerbû rubüvven fe-hüve râbin (ربَا الشئُ يَرْبُو رُبُوًّا فهو رابٍ) [şey kabardı/yükseldi, o kabarmış/yükselmiştir] sözünden gelir. Tepelik şeklindeki engebeli araziye de bu sebeple râbiye (yükselti/tepe) denilmiştir. Allah Teâlâ'nın: {اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} [el-Hac: 5], [Fussilet: 39] “...kıpırdanır ve kabarır...” sözü de bu köktendir.

وقيل للنُّحاسِ والرَّصاصِ والحديدِ في هذا الموضعِ: المتاعُ. لأنه يُسْتَمْتَعُ به، وكلُّ ما يَتمتَّعُ به الناسُ فهو متاعٌ؛ كما قال الشاعرُ :

Bu makamda bakır, kurşun ve demire; kendisinden faydalanıldığı (istimtâ' edildiği) için el-Metâ' (kullanım eşyası) denilmiştir. İnsanların kendisinden yararlandığı her şey metadır; nitekim şair de şöyle demiştir :

تَمَتَّعْ يا مُشَعَّثُ إنَّ شيئًا … سَبَقْتَ به المماتَ هو المتاعُ

Faydalan ey Müşe‘as! Şüphesiz ölümden önce elde ettiğin şey, işte [asıl] metadır.

وأما الجُفاءُ، فإنى حُدِّثت عن أبي عُبيدةَ مَعْمَرِ بن المثنى قال: قال أبو عمرِو بنُ العلاءِ، يقالُ: قد أجْفَأَتِ القِدرُ؛ وذلك إذا غَلَتْ فانْصَبَّ زَبَدُها، أو سكَنت فلا يَبْقَى منه شيءٌ .

el-Cüfâ' (جُفاء) kelimesine gelince; bana Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: Kad ecfeeti'l-kıdru (قد أجْفَأَتِ القِدرُ) denir; bu da tencere kaynayıp köpüğü döküldüğünde yahut dindiğinde ondan hiçbir şey kalmadığı zaman söylenir .

وقد زعَم بعضُ أهلِ العربيةِ مِن أهلِ البصرةِ أن معنى قولِه: {فَيَذْهَبُ جُفَاءً}: تَنْشَفُه الأرضُ. وقال: يُقالُ: جَفا الوادى وأجْفَى في معنى نَشِف، وانْجَفَى الوادى: إذا جاء بذلك الغُثاءِ، وغَثى الوادى، فهو يَغْنِى غَثْيًا وغَثَيانا. وذَكَر عن العربِ أنها تَقُولُ: جَفَأْتُ القِدْرَ أجْفَؤُها: إذا أخرَجتَ جُفاءَها، وهو الزَّبَدُ الذي يَعْلُوها، وأجْفَأْتُها إِجْفَاءً، لغةٌ. قال: وقالوا: جَفَأتُ الرجلَ جَفْئًا: صرَعتُه.

Basralı bazı Arap dili âlimleri, O'nun: {فَيَذْهَبُ جُفَاءً} “...o atılır gider...” sözünün anlamının: "Toprak onu emer/kurutur" demek olduğunu ileri sürmüşlerdir. Ve demişlerdir ki: Vadi kuruduğunda, Cefe'l-vâdî ve ecfâ (جَفا الوادى وأجْفَى) denir; vadi o çer çöpü getirdiğinde ise İncefe'l-vâdî (وانْجَفَى الوادى) denir. Vadi çer çöp getirdiğinde Gasiye'l-vâdî fe-hüve yagşâ gasyen ve gaseyânen (غَثى الوادى، فهو يَغْنِى غَثْيًا وغَثَيانا) denir. Araplardan şöyle dediklerini aktarmıştır: Tencerenin cüfâ'sını yani üzerine çıkan köpüğünü aldığında Cefe'tü'l-kıdre ecfeuhâ (جَفَأْتُ القِدْرَ أجْفَؤُها) dersin; bir lehçede Ecfe'tühâ icfâen (أجْفَأْتُها إِجْفَاءً) de denir. Dedi ki: Bir adamı yere serdiğinde Cefe'tü'r-racüle cef'en (جَفَأتُ الرجلَ جَفْئًا) derler.

وقيل: {فَيَذْهَبُ جُفَاءً} بمعنى جَفْئًا؛ لأنه مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: جَفَأً الوادى غُثَاءَه جُفاءً . فخَرَج مخرَجَ الاسمِ وهو مصدرٌ. كذلك تفعَلُ العربُ في مصدرِ كلَّ ما كان مِن فعلِ شيءٍ اجْتَمع بعضُه إلى بعضٍ كالقُماشِ والدُّقاقِ والحُطامِ والغُثاءِ. تُخْرِجُه على مذهبِ الاسمِ، كما فعَلت ذلك في قولِهم: أعْطَيتُه عطاءً، بمعنى الإعْطاءِ. ولو أُريد مِن القُماشِ المصدرُ على الصحةِ لقيل: قد قَمَشْتُه قَمْشًا.

{فَيَذْهَبُ جُفَاءً} ifadesinin cef'en (جَفْئًا) anlamında olduğu da söylenmiştir; çünkü bu, söz söyleyenin: Cefe'l-vâdî gusâehû cüfâen (جَفَأً الوادى غُثَاءَه جُفاءً) [Vadi çer çöpünü fırlatıp attı] sözündeki bir mastardır . Mastar olduğu hâlde isim kalıbında gelmiştir. Araplar, kumaş (toplanıp atılan döküntü) , dukāk (ufantı), hutâm (kırıntı) ve gusâ (çer çöp) gibi birbirine toplanıp biriken şeylerin fiilinden türeyen her mastarda böyle yaparlar. Tıpkı: A'taytuhû atâen (أعْطَيتُه عطاءً) [Ona bağışta bulundum] sözlerinde i'tâen (bağışlamak) anlamında kullandıkları gibi, onu da isim vezninde çıkarırlar. Şayet kumaş kelimesinden asıl kurala göre mastar kastedilseydi, Kad kameştühû kamşen (قد قَمَشْتُه قَمْشًا) denilirdi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ أُولَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهَادُ (١٨)} “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat (cennet) vardır. O'na icabet etmeyenlere gelince, yeryüzünde bulunanların hepsi ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi. İşte onlar için hesabın kötüsü vardır. Onların varacağı yer cehennemdir. O ne kötü yataktır!” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: أما الذين استجابوا للَّهِ فآمَنوا به حينَ دعاهم إلى الإيمانِ به

Allah Teâlâ zikri yüce [şöyle] buyurmaktadır: Kendilerini O'na inanmaya çağırdığında Allah'a icabet edip O'na iman eden,

وأطاعوه، فاتَّبعوا رسولَه وصدَّقوه فيما جاءهم به مِن عندِ اللَّهِ، فإن لهم الحسنَى؛ وهى الجنةُ.

O'na itaat eden, Resûlüne uyup Allah katından getirdiği şeylerde onu tasdik eden kimseler için el-Hüsnâ (en güzel karşılık) vardır; o da cennettir.

كذلك حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى}: وهى الجنةُ.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لِلَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنَى} “Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel mükâfat vardır...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O [en güzel mükâfat], cennettir.

وقولُه: {وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وأما الذين لم يَسْتَجِيبوا له حينَ دعاهم إلى توحيدِه والإقرارِ برُبوبيتِه، ولم يُطِيعوه فيما أمَرهم به، ولم يَتَّبِعوا رسولَه فيُصَدِّقوه فيما جاءهم به من عندِ ربِّهم، فلو أنَّ لهم ما في الأرضِ جميعًا من شيءٍ ومثلَه معه مِلْكًا لهم ثم قُبِلَ مِثْلُ ذلك، وقُبِل ذلك منهم بدلًا مِن العذابِ الذي أعدَّه اللَّهُ لهم في نارِ جهنمَ وعِوضًا، لافْتَدَوْا به أنفسَهم منه.

O'nun: {وَالَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ} “...O'na icabet etmeyenlere gelince, yeryüzünde bulunanların hepsi ve bir katı daha onların olsa, kurtulmak için onu fidye verirlerdi...” sözüne gelince; Zikri Yüce olan der ki: O, kendilerini tevhide ve Rabliğini ikrara çağırdığında O'na icabet etmeyen, kendilerine emrettiği şeylerde O'na itaat etmeyip Resûlüne uymayan ve Rablerinden getirdiği hususlarda onu tasdik etmeyen kimselere gelince; yeryüzünde bulunan şeylerin hepsi ve bir misli daha onların mülkünde olsa, sonra da bunun bir benzeri kabul edilse ve bu, cehennem ateşinde Allah'ın kendileri için hazırladığı azaba bedel ve karşılık olarak onlardan kabul edilseydi , kendilerini ondan kurtarmak için fidye verirlerdi.

يَقُولُ اللَّهُ: {أُوْلَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ}. يقولُ: هؤلاء الذين لم يَسْتَجِيبوا للَّهِ {لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ}. يقولُ: لهم عندَ اللَّهِ أن يَأْخُذَهم بذُنوبِهم كلِّها، فلا يَغْفِرَ لهم منها شيئًا، ولكن يُعَذِّبُهم على جميعِها.

Allah şöyle buyurur: {أُوْلَئِكَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ} “...İşte onlar için hesabın kötüsü vardır...” Der ki: Allah'a icabet etmeyen şu kimseler için {لَهُمْ سُوءُ الْحِسَابِ} “...hesabın kötüsü vardır.” Der ki: Allah katında onların durumu, günahlarının tamamından hesaba çekilmeleri, bunlardan hiçbirinin bağışlanmaması ve hepsinden dolayı azap görmeleridir.

كما حدَّثنا الحسنُ بنُ عرفةَ، قال: ثنا يونسُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عونٌ، عن فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، قال: قال لنا شهرُ بنُ حَوْشَبٍ: {سُوءُ الْحِسَابِ} أن لا يَتَجاوزَ له عن شيءٍ.

Nitekim bize el-Hasen b. Arafe anlattı, dedi ki: Bize Yûnus b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Avn, Ferkad es-Sebahî'den anlattı, dedi ki: Şehr b. Havşeb bize şöyle dedi: {سُوءُ الْحِسَابِ} “...hesabın kötüsü...”, kendisine hiçbir şeyin bağışlanmaması [ve görmezden gelinmemesi]dir.

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: ثنى الحجاجُ بنُ أبى عثمانَ، قال: ثنى فَرْقَدٌ السَّبَخِيُّ، قال: قال إبراهيمُ النَّخَعيُّ: يا فرقدُ، أتدرى ما سوءُ الحسابِ؟ قلتُ: لا. قال: هو أن يُحاسَبَ الرجلُ بذنبِه كلِّه، لا يُغفَرُ له منه شيءٌ .

Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bana el-Haccâc b. Ebî Osmân anlattı, dedi ki: Bana Ferkad es-Sebahî anlattı, dedi ki: İbrâhîm en-Nehaî şöyle dedi: "Ey Ferkad! Hesabın kötüsü nedir bilir misin?" Ben: "Hayır," dedim. Dedi ki: "Kişinin bütün günahlarından hesaba çekilmesi ve bunlardan hiçbirinin bağışlanmamasıdır."

وقولُه: {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ}. يقولُ: ومَسْكنُهم الذي يَسْكُنُونه يومَ القيامةِ جهنمُ. {وَبِئْسَ الْمِهَادُ}. يقولُ: وبئسَ الفِراشُ والوِطاءُ جهنمُ التي هي مأواهم يومَ القيامةِ.

O'nun: {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “...Onların varacağı yer cehennemdir...” sözüne gelince; der ki: Kıyamet günü oturacakları yerleri cehennemdir. {وَبِئْسَ الْمِهَادُ} “...O ne kötü yataktır!” sözü hakkında da şöyle der: Kıyamet günü onların varacağı yer olan cehennem ne kötü bir döşek ve yataktır!

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ (١٩)}.

Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ كَمَنْ هُوَ أَعْمَى إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ (١٩)} “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, kör olan kimse gibi olur mu? Ancak akıl sahipleri ibret alır.” sözünün teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: أهذا الذي يَعْلمُ أن الذي أنزَله اللَّهُ عليك يا محمدُ حقٌّ، فيؤمنُ به ويصدِّقُ ويعملُ بما فيه، كالذى هو أعْمَى، فلا يَعْرِفُ مَوْقِعَ حُجَةِ اللَّهِ عليه به، ولا يَعْلَمُ ما ألزَمه اللَّهُ مِن فرائضِه.

Zikri Yüce olan şöyle buyurur: Ey Muhammed! Allah'ın sana indirdiğinin hak olduğunu bilip buna iman eden, tasdik eden ve içindekilerle amel eden şu kimse; kör olup da Allah'ın bununla aleyhine getirdiği hüccetin yerini kavrayamayan ve Allah'ın kendisine farz kıldığı vecibeleri bilmeyen kimse gibi midir?

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، عن عمرٍو، عن سعيدٍ، عن قتادةَ في قولِه: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ}. قال: هؤلاء قومٌ انْتَفَعوا بما سمِعوا مِن كتابِ اللَّهِ، وعقَلوه ووَعَوْه. قال اللَّهُ: {كَمَنْ هُوَ أَعْمَى}. قال: عن الخيرِ فلا يُبْصِرُه.

Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Amr'dan, o Saîd'den, o da Katâde'den O'nun: {أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ} “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse...” kavli hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: “Bunlar, Allah'ın Kitabı'ndan işittiklerinden faydalanan, onu akleden ve kavrayan bir topluluktur.” Allah [şöyle] buyurdu: {كَمَنْ هُوَ أَعْمَى} “...hiç kör olan kimse gibi midir?” [Katâde] dedi ki: “Hayra karşı [kördür], dolayısıyla onu görmez.”