قال: ثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {طُوبَى لَهُمْ}. قال: الجنةُ .
Dedi ki: Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Cennettir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ}. قال: لما خلَق اللَّهُ الجنةَ وفرَغ منها، قال: {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ}. وذلك حينَ أعْجَبتْه .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ} “İman edip salih amel işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve varılacak yerin en güzeli onlaradır!” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Allah cenneti yaratıp onu tamamlayınca: {الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ} “İman edip salih amel işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve varılacak yerin en güzeli onlaradır!” buyurdu. Bu da [cennetin] O'nun hoşuna gittiği zamandır .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {طُوبَى لَهُمْ}. قال: الجنةُ.
Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, o da Mücâhid'den: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Cennettir.
وقال آخرون: {طُوبَى لَهُمْ}: شجرةٌ في الجنةِ.
Başkaları ise: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!”, cennette bir ağaçtır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ، عن
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid, ...'den [şöyle] anlattı:
موسى بن سالمٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {طُوبَى لَهُمْ}: شجرةٌ في الجنةِ .
Mûsâ b. Sâlim'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!”, cennette bir ağaçtır, dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الأشعثِ بن عبدِ اللَّهِ، عن شهرِ بن حَوْشبٍ، عن أبي هريرةَ: {طُوبَى لَهُمْ}: شجرةٌ في الجنةِ يقولُ لها: تَفَتَّقى لعبدى عمَّا شاء. فتَتَفَتَّقُ له عن الخيلِ بسرُوجِها ولُجُمِها، وعن الإبلِ بأزِمَّتِها، وعمَّا شاء مِن الكِسوةِ .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o el-Eş‘as b. Abdillâh'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hureyre'den: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!” [ayeti hakkında] anlattı: [O,] Cennette bir ağaçtır; [Allah] ona: 'Kuluma dilediği şey için yarılıp açıl!' der. O da onun için eyerleri ve dizginleriyle atlar, yularlarıyla develer ve giysilerden dilediği şeyler şeklinde yarılıp açılır .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن شهرِ بن حَوْشبٍ، قال طوبى شجرةٌ في الجنةِ، كلُّ شجرِ الجنةِ منها، أغْصَانُها مِن وراِء سورِ الجنةِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, o da Şehr b. Havşeb'den anlattı; dedi ki: Tûbâ, cennette bir ağaçtır; cennetin bütün ağaçları ondandır, dalları da cennet surunun arkasındandır .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدُ بنُ نصرٍ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن معمرٍ، عن الأشعثِ بن عبدِ اللَّهِ، عن شهرِ بن حَوْشبٍ، عن أبي هريرةَ، قال: في الجنةِ شجرةٌ يقالُ لها: طوبى. يقولُ اللَّهُ لها: تَفَتَّقى. فذكَر نحوَ حديثِ ابن عبدِ الأعلى، عن ابن ثورٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Ma‘mer'den, o el-Eş‘as b. Abdillâh'tan, o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hureyre'den haber verdi; dedi ki: Cennette kendisine Tûbâ denilen bir ağaç vardır; Allah ona: 'Yarılıp açıl!' der... [Ravi], İbn Abdil‘a‘lâ'nın İbn Sevr'den rivayet ettiği hadisin benzerini zikretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الجبارِ، قال: ثنا مرْوانُ، قال: أخبَرنا العلاءُ، عن شِمْرِ بن عطيةَ في قولِه: {طُوبَى لَهُمْ}. قال: هي شجرةٌ في الجنةِ يقالُ لها: طوبى.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Mervân anlattı, dedi ki: Bize el-Alâ', Şimr b. Atıyye'den O'nun: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!” sözü hakkında haber verdi; dedi ki: O, cennette kendisine Tûbâ denilen bir ağaçtır.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا سويدٌ، قال: أخبَرنا ابن المباركِ، عن سفيانَ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mubârek, Süfyân'dan, o...
منصورٍ، عن حسانَ بن أبى الأشْرِسِ، عن مُغيثِ بن سُمَىٍّ، قال: طوبى شجرةٌ في الجنةِ، ليس في الجنةِ دارٌ إلا فيها غُصْنٌ، منها، فيجيءُ الطائرُ فيقعُ، فيدْعوه فيأكلُ مِن أحدِ جنْبَيْه قَدِيدًا ، ومِن الآخرِ شِواءً، ثم يقولُ: طِرْ. فيطيرُ .
Mansûr'dan, o Hassân b. Ebi'l-Eşres'ten, o da Mugîs b. Sümey'den haber verdi; dedi ki: Tûbâ, cennette bir ağaçtır; cennette içinde ondan bir dal bulunmayan hiçbir köşk/ev yoktur. Kuş gelip konar, [cennet ehli] onu çağırır; bir yanından kurutulmuş et , diğer yanından da kebap yer. Sonra: 'Uç!' der, o da uçar .
قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن بعضِ أهلِ الشامِ، قال: إن ربَّك أخَذ لُؤلُوةً فوضَعها على راحتَيْه، ثم دَمْلَجها بينَ كفَّيْه، ثم غرَسها وَسْطَ أهلِ الجنةِ، ثم قال لها: امتدِّي حتَّى تَبْلغى مرضاتى. ففعَلتْ، فلما اسْتوتْ تَفَجَّرت مِن أصولِها أنهارُ الجنةِ، وهى طوبى .
Dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Şam ehlinden bazılarından anlattı; dedi ki: Rabbin bir inci aldı, onu iki avucunun üzerine koydu, sonra iki avucu arasında yuvarlayıp düzeltti, sonra onu cennet ehlinin ortasına dikti. Sonra ona: 'Rızama ulaşıncaya kadar uzan!' dedi. O da öyle yaptı. Düzgünce yerleşince köklerinden cennet nehirleri fışkırdı; işte o, Tûbâ'dır .
حدَّثنا الفضلُ بنُ الصَّبَّاحِ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريمِ الصنعانيُّ، قال: ثنى عبدُ الصمدِ بنُ مَعْقِلٍ أنه سمِع وهبًا يقولُ: إن في الجنةِ شجرةً يقالُ لها: طوبى. يَسيرُ الراكبُ في ظلِّها مائةَ عامٍ لا يَقْطَعُها؛ زَهْرُها رِياطٌ، ووَرَقُها بُرُودٌ، وقُضبانُها عَنْبرٌ، وبَطْحاؤُها ياقوتٌ، وتُرابُها كافورٌ، ووَحْلُها مِسْكٌ، يَخْرُجُ مِن أصلِها أنهارُ الخمرِ واللبنِ والعسلِ، وهى مجلِسٌ لأهلِ الجنةِ، فبيْنا هم في مجلِسِهم إذ أتَتْهم ملائكةٌ مِن ربِّهم، يَقُودون نُجُبًا مَزمومةً بسلاسلَ مِن ذهَبٍ، وُجوهُها كالمصابيحِ مِن حُسْنِها، ووَبَرُها كَخَزِّ المِرْعِزَّى مِن لينِه، عليها رِحالٌ ألواحُها مِن ياقوتٍ، ودُفوفُها من ذهبٍ،
Bize el-Fazl b. es-Sabbâh anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Abdilkerîm es-San‘ânî anlattı, dedi ki: Bana Abdüssamed b. Ma‘kıl, Vehb'i şöyle derken işittiğini anlattı: Cennette kendisine Tûbâ denilen bir ağaç vardır. Binitli onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu katedip bitiremez. Çiçekleri riyât (ince ve yumuşak elbiseler), yaprakları bürûd (çizgili kumaşlar), dalları amber, çakılları yakut, toprağı kâfûr, çamuru misktir. Kökünden şarap, süt ve bal nehirleri çıkar. O, cennet ehli için bir toplanma yeridir (meclistir). Onlar meclislerinde bulundukları sırada Rablerinden kendilerine, altın zincirlerle yularlanmış, güzelliğinden yüzleri kandil gibi, yumuşaklığından tüyleri mir‘izzâ yünü gibi soylu binekleri çeken melekler gelir. Üzerlerinde tahtaları yakuttan, kenarları altından semerler vardır,
وثيابُها مِن سندسٍ وإِسْتَبْرَقٍ، فيُنيخُونَها ويَقولون: إِنَّ رَبَّنا أرسلَنا إليكم لتَزورُوه وتسلِّموا عليه. قال: فيرْكَبونها - قال: فهى أسرعُ مِن الطائرِ، وأوطأُ مِن الفِراشِ - نُجُبًا من غيرِ مَهَنةٍ، يَسيرُ الرجلُ إلى جنبِ أخيه وهو يُكَلِّمُه ويُناجيه، لا تصيبُ أُذُنُ راحلةٍ منها أُذُنَ صاحبتِها، ولا بَرْكُ راحلةٍ بَرْكَ صاحبتِها، حتى إن الشجرةَ لتَتَنحَّى عن طُرُقِهم لئلا تفرِّقَ بينَ الرجلِ وأخيه، قال: فيأتون إلى الرحمنِ الرحيمِ، فيُسْفِرُ لهم عن وجهِه الكريمِ حتى يَنْظُروا إليه، فإذا رأَوْه قالوا: اللهمَّ أنتَ السلامُ ومنكَ السلامُ، وحُقَّ لك الجلالُ والإكرامُ. قال: فيقولُ ﵎ عندَ ذلك: أنا السلامُ ومنى السلامُ، وعليكم حَقَّتْ رحمتى ومَحَبَّتي، مرحبًا بعبادى الذين خَشَوْني بغيبٍ وأطاعوا أمرى. قال: فيقولون: ربَّنا إنا لَم نَعْبُدُك حقَّ عبادتِك، ولم نُقَدِّرْكَ حَقَّ قَدْرِكَ، فأْذَنْ لنا بالسجودِ قُدَّامَك. قال: فيقولُ اللَّهُ: إنها ليستْ بدارِ نَصَبٍ ولا عِبادةٍ، ولكنها دارُ مُلْكٍ ونعيمٍ، وإنى قد رفَعتُ عنكم نَصَبَ العبادةِ، فَسَلُونى ما شئتُم، فإِنَّ لِكُلِّ رجلٍ مِنكم أَمنيَّتَه، فيَسْأَلونه، حتى إنَّ أقصرَهم أمنيةً لَيقولُ: ربِّ تنافَس أهلُ الدنيا في دنياهم، فتضايَقوا فيها، ربِّ فآتِنى كلَّ شيءٍ كانوا فيه مِن يومِ خَلَقْتَها إلى أن انْتهت الدنيا. فيقولُ اللَّهُ: لقد قَصَّرَتْ بك اليومَ أمنيتُك، ولقد سأَلْتَ دونَ منزلتِك، هذا لك منى، وسأُتْحِفُك بمنزِلتي؛ لأنه ليس في عطائى نَكَدٌ ولا تَصْرِيدٌ. قال: ثم يقولُ: اعرِضوا على عبادى ما لم تَبْلُغْ أمانيُّهم، ولم يَخْطُرْ لهم على بالٍ. قال: فيَعْرِضون عليهم حتى يَقْضُوهم أمانيَّهم التي في أنفسِهم، فيكونُ فيما يَعْرِضون عليهم بَرَاذِينُ مُقَرَّنَةٌ؛ على كلِّ أربعةٍ منها سريرٌ مِن ياقوتةٍ واحدةٍ، على كلِّ سريرٍ منها قبَّةٌ مِن ذَهَبٍ مُفْرَغةٌ، في كلِّ قبةٍ منها فُرُشٌ مِن فُرُشِ الجنةِ مُظَاهِرَةٌ، في كلِّ قبةٍ منها جاريتان من الحُورِ العِينِ، على كلِّ جاريةٍ مِنهن ثوبان مِن ثيابِ الجنةِ، ليس في الجنةِ لونٌ إلا وهو
[Elbiseleri] ise ince ve kalın ipektendir. [Binekleri] çökertirler ve: 'Rabbimiz, O'nu ziyaret edesiniz ve O'na selâm veresiniz diye bizi size gönderdi' derler. Dedi ki: Onlara binerler -dedi ki: Onlar kuştan daha hızlı ve döşekten daha rahattır-, hiçbir meşakkat görmemiş soylu bineklerdir. Kişi, kardeşinin yanında onunla konuşup söyleşerek yol alır. Hiçbir bineğin kulağı diğerinin kulağına, hiçbir bineğin göğsü de diğerinin göğsüne çarpmaz. Hatta ağaç bile kişi ile kardeşinin arasını ayırmasın diye yollarından çekilir. Dedi ki: Rahmân ve Rahîm [olan Allah]'ın huzuruna gelirler. [Allah] kerîm vechini onlara açar, nihayet O'na bakarlar. O'nu gördüklerinde şöyle derler: 'Allah'ım! Sen Selâm'sın, selâm Sendendir; celâl ve ikram Sana yaraşır.' Dedi ki: Bunun üzerine [Allah] tebâreke ve teâlâ şöyle buyurur: 'Ben Selâm'ım, selâm Bendendir; rahmetim ve sevgim üzerinize hak olmuştur. Görmedikleri hâlde Benden korkan ve emrime itaat eden kullarıma merhaba!' Dedi ki: Şöyle derler: 'Rabbimiz! Biz Sana hakkıyla ibadet edemedik ve Seni hakkıyla takdir edemedik; huzurunda secde etmemiz için bize izin ver.' Dedi ki: Allah şöyle buyurur: 'Şüphesiz burası bir yorgunluk ve ibadet yurdu değildir; bilakis bir mülk ve nimet yurdudur. Ben ibadet yorgunluğunu sizden kaldırdım. Artık Benden dilediğinizi isteyin, zira sizden her bir kişinin bir dileği vardır.' Bunun üzerine O'ndan isterler; öyle ki aralarında dileği en kısa olanı bile şöyle der: 'Rabbim! Dünya ehli dünyalarında birbirleriyle yarıştı da onda sıkıntı çektiler. Rabbim! Onu yarattığın günden dünyanın son bulduğu güne kadar içinde bulundukları her şeyi bana ver!' Allah şöyle buyurur: 'Bugün dileğin senin için kısa kaldı ve mertebenin altında bir şey istedin. Bu Benden sana verilmiştir; kendi katımdaki [lütfumla da] sana ikramda bulunacağım. Çünkü Benim ihsanımda hiçbir güçlük ve kısıntı yoktur.' Dedi ki: Sonra şöyle buyurur: 'Kullarıma, dileklerinin ulaşmadığı ve akıllarına bile gelmeyen şeyleri sunun!' Dedi ki: Kendilerine sunarlar; nihayet içlerindeki dileklerini onlara eksiksiz verirler. Onlara sundukları şeyler arasında birbirine koşulmuş atlar da vardır; her dördünün üzerinde tek bir yakuttan bir taht, her tahtın üzerinde dökme altından bir kubbe, her kubbenin içinde cennet döşeklerinden kat kat döşekler, her kubbenin içinde iri gözlü hûrilerden iki cariye bulunur. Onlardan her cariyenin üzerinde cennet elbiselerinden iki elbise vardır; cennette hiçbir renk yoktur ki onda
فيهما، ولا رِيحٌ طَيِّبةٌ إلا قد عَبِقتَا به، يَنْفُذُ ضَوْءُ وجوهِهما غِلَظَ القبةِ، حتى يَظُنُّ مَن يَراهما أنهما مِن دونِ القبةِ، يرَى مُخَّهما مِن فوقِ سُوقِهما كالسلكِ الأبيضِ مِن ياقوتةٍ حمراءَ، يَرَيان له مِن الفضلِ على صَحابتِه كفضلِ الشمسِ على الحجارةِ أو أفضلَ، ويَرى هو لهما مثلَ ذلك، ثم يَدْخُلُ إليهما فيُحيِّيانه ويُقَبِّلانه ويُعانِقانِه، ويَقولانِ له: واللَّهِ ما ظننَّا أَنَّ اللَّهَ يَخْلُقُ مثلَك. ثم يَأْمرُ اللَّهُ الملائكةَ فيَسيرون بهم صفًّا في الجنةِ، حتى يَنْتَهىَ كلُّ رجلٍ منهم إلى منزلتِه التي أُعِدَّتْ له .
o ikisinde bulunmasın ve hiçbir güzel koku yoktur ki ikisine sinmiş olmasın . Yüzlerinin ışığı kubbenin kalınlığını aşıp geçer; öyle ki onları gören kimse kubbenin dışında olduklarını sanır. Baldırlarının üzerindeki ilikleri, kırmızı bir yakut içindeki beyaz iplik gibi görünür. O ikisi, arkadaşlarına olan üstünlüğünü, güneşin taşlara olan üstünlüğü gibi veya daha üstün görür; o da o ikisi için aynısını görür. Sonra yanlarına girer; onlar onu selamlar, öper ve kucaklarlar ve ona: 'Allah'a yemin olsun ki, Allah'ın senin gibisini yaratacağını zannetmezdik!' derler. Sonra Allah meleklere emreder, melekler de onlardan her bir kişi kendisi için hazırlanmış olan konağına varıncaya kadar onları cennette saf halinde yürütürler .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عليُّ بنُ جريرٍ، عن حمادٍ، قال: شجرةٌ في الجنةِ، في دارِ كلِّ مؤمنٍ غُصْنٌ منها.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Cerîr, Hammâd'dan anlattı; dedi ki: Cennette bir ağaçtır; her müminin evinde ondan bir dal vardır.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن حسانِ بن أبى الأشرسِ، عن مُغيثِ بن سُمَىٍّ، قال: طوبى شجرةٌ في الجنةِ، لو أن رجلًا ركِب قلُوصًا؛ جَذَعًا أو جَذَعةً ثم دار بها، لم يَبْلُغِ المكانَ الذي ارتَحَل منه، حتى يَمُوتَ هَرَمًا، وما مِن أهلِ الجنةِ مَنْزلٌ إلا فيه غصنٌ مِن أغصانِ تلك الشجرةِ، متدلٍّ عليهم، فإذا أرادوا أن يأكُلوا مِن الثمرةِ تَدَلَّى إليهم، فيأكُلون منه ما شاءوا، ويجِيءُ الطيرُ فيأكُلون منه قدِيدًا وشِواءً ما شاءوا، ثم يَطيرُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Hassân b. Ebi'l-Eşres'ten, o da Mugîs b. Sümey'den anlattı; dedi ki: Tûbâ cennette bir ağaçtır; bir adam genç bir deveye binip onun etrafında dolaşsa, yaşlılıktan ölünceye kadar yola çıktığı yere ulaşamaz. Cennet ehlinden, o ağacın dallarından üzerlerine sarkan bir dalın bulunmadığı hiçbir konak yoktur . Meyvesinden yemek istediklerinde onlara doğru sarkar; onlar da diledikleri kadar ondan yerler. Kuş gelir; ondan diledikleri kadar kurutulmuş et ve kebap yerler, sonra [kuş] uçar .
وقد رُوِى عن رسولِ اللَّهِ ﷺ خبرٌ بنحوِ ما قال مَن قال: هي شجرةٌ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, onun bir ağaç olduğunu söyleyen kimsenin sözü doğrultusunda bir haber rivayet edilmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bununla ilgili rivayetin zikri:
حدَّثني سليمانُ بنُ داودَ القُومَسيُّ، قال: ثنا أبو توبةَ الربيعُ بنُ نافعٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ سلَّامٍ، عن زيدٍ، أنه سمِع أبا سلَّامٍ، قال: ثنا عامرُ بنُ زيدٍ البِكَاليُّ، أنه سمِع عُتْبةَ بنَ عبدٍ السلميَّ يقولُ: جاء أعرابيٌّ إلى رسولِ اللَّهِ ﷺ، فقال: يا رسولَ اللَّهِ، إن في الجنةِ فاكهةً؟ قال: "نعم، فيها شجرةٌ تُدْعى طوبى، هي تطابقُ الفِردوسَ". قال: أيَّ شجرِ أرضِنا تُشْبِهُ؟ قال: "ليستْ تُشْبِهُ شيئًا مِن شجرِ أرضِك، ولكن أتَيْتَ الشامَ؟ ". فقال: لا يا رسولَ اللَّهِ. فقال: "فإنها تُشْبِهُ شجرةً تُدْعَى الجَوْزةَ، تَنْبُتُ على ساقٍ واحدةٍ، ثم يَنْتَشِرُ أعلاها". قال: ما عِظَمُ أصلِها؟ قال: "لو ارْتَحَلَتْ جَذَعةٌ مِن إبلِ أهلِك ما أحاطتْ بأصلِها حتى تَنْكَسِرَ تُرْقُوَتاها هَرَمًا" .
Bana Süleymân b. Dâvûd el-Kūmesî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Tevbe er-Rebî‘ b. Nâfi‘ anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Sellâm, Zeyd'den anlattı; o Ebû Sellâm'ı işitmiş, [Ebû Sellâm] dedi ki: Bize Âmir b. Zeyd el-Bikâlî anlattı; o Utbe b. Abd es-Sülemî'yi şöyle derken işitmiş: Bir bedevi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cennette meyve var mıdır?' dedi. [Resûlullah]: 'Evet, orada Tûbâ denilen bir ağaç vardır; o Firdevs'e denk gelir' buyurdu. [Bedevi]: 'Bizim memleketimizin hangi ağacına benzer?' dedi. [Resûlullah]: 'Senin memleketinin ağaçlarından hiçbirine benzemez. Fakat sen Şam'a gittin mi?' buyurdu. [Bedevi]: 'Hayır, ey Allah'ın Resûlü' dedi. [Resûlullah]: 'O, [Şam'da] ceviz denilen bir ağaca benzer; tek bir gövde üzerinde biter, sonra üst kısmı yayılır' buyurdu. [Bedevi]: 'Kökünün büyüklüğü ne kadardır?' dedi. [Resûlullah]: 'Ailenin develerinden genç bir deve yola çıksa, yaşlılıktan köprücük kemikleri kırılıncaya kadar onun kökünü dolaşıp bitiremez' buyurdu .
حدَّثنا الحسنُ بنُ شبيبٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ زيادٍ الجَريرِيُّ، عن فُراتِ بن أبى الفُراتِ، عن معاويةَ بن قُرَّةَ، عن أبيه، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: " {طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ}: شجرةٌ غرَسَها اللَّهُ بيدِه، ونفَخ فيها مِن رُوحِه، تَنْبُتُ بالحُلِيِّ والحُلَلِ، وإن أغصانَها لتُرى مِن وراءِ سُورِ الجنةِ".
Bize el-Hasen b. Şebîb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ziyâd el-Cerîrî, Furât b. Ebi'l-Furât'tan, o Muâviye b. Kurre'den, o da babasından nakletti; babası dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « {طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ} “Ne mutlu onlara ve güzel bir gelecek (onlarındır)!” [ayeti hakkında]: [Tûbâ], Allah'ın kendi eliyle diktiği, ruhundan üflediği bir ağaçtır; takılar ve elbiseler bitirir ve şüphesiz onun dalları cennet surunun arkasından görünür.»
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني عمرُو بنُ الحارثِ، أن درَّاجًا حدَّثه، أن أبا الهيثمِ حدَّثه، عن أبي سعيدٍ الخُدْريِّ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، أن رجلًا قال له: يا رسولَ اللَّهِ، ما طوبى؟ قال: "شجرةٌ في الجنةِ مسيرةُ مائةِ سنةٍ، ثيابُ أهلِ الجنةِ تَخْرُجُ مِن أكمامِها" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'ın kendisine anlattığını, ona da Ebu'l-Heysem'in Ebû Saîd el-Hudrî'den, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğini haber verdi; bir adam O'na: 'Ey Allah'ın Resûlü! Tûbâ nedir?' dedi. [Resûlullah]: 'Cennette yüz yıllık mesafede olan bir ağaçtır; cennet ehlinin elbiseleri onun tomurcuklarından/kılıflarından çıkar' buyurdu .
فعلى هذا التأويلِ الذي ذكَرنا عن رسولِ اللَّهِ ﷺ الروايةَ به، يَجِبُ أن يَكونَ القولُ في رفعِ قولِه: {طُوبَى لَهُمْ}. خلافَ القولُ الذي حكيْناه عن أهلِ العربيةِ فيه، وذلك أن الخبرَ عن رسولِ ﷺ من أن طُوبى اسمُ شجرةٍ في الجنةِ، فإذ كان كذلك فهو اسمٌ لمعرفةٍ، كزيدٍ وعمرٍو، وإذ كان كذلك، لم يكنْ في قولِه: {وَحُسْنُ مَآبٍ}. إلا الرفعُ عطفًا به على {طُوبَى}.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetini zikrettiğimiz bu yoruma göre, O'nun: {طُوبَى لَهُمْ} “Ne mutlu onlara!” sözünün ref' (ötre) oluşu hakkındaki görüşün, Arap dili ehlinden naklettiğimiz görüşün aksine olması gerekir. Şöyle ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayette Tûbâ'nın cennette bir ağacın adı olduğu bildirilmektedir. Durum böyle olunca , o Zeyd ve Amr gibi belirli bir marife isimdir. Durum böyle olunca da O'nun: {وَحُسْنُ مَآبٍ} “ve varılacak yerin en güzeli” sözünde, {طُوبَى} kelimesine atfedilerek ref' edilmekten başka bir ihtimal kalmaz.
وأما قولُه: {وَحُسْنُ مَآبٍ}. فإنه يقولُ: وحُسْنُ منقلَبٍ.
O'nun: {وَحُسْنُ مَآبٍ} “ve varılacak yerin en güzeli” sözüne gelince; 've varılacak güzel bir yer/dönüş yeri' demektir.
كما حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَحُسْنُ مَآبٍ}. قال: حُسْنُ مُنْقَلَبٍ .
Nitekim bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {وَحُسْنُ مَآبٍ} “ve varılacak yerin en güzeli” [hakkında] haber verdi; dedi ki: Varılacak güzel bir yerdir .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتَابِ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tevili hakkındaki görüş: {كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهَا أُمَمٌ لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتَابِ (٣٠)} “Böylece seni, kendilerinden önce nice ümmetlerin gelip geçtiği bir ümmete gönderdik ki, onlar Rahmân'ı inkâr ederlerken sana vahyettiğimizi onlara okuyasın. De ki: 'O benim Rabbimdir, O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve dönüşüm de ancak O'nadır.'”
يقولُ تعالى ذكرُه: هكذا أرسَلْناك يا محمدُ في جماعةٍ مِن الناسِ، يَعْنى: إلى جماعةٍ قد خلَتْ مِن قبلِها جماعاتٌ على مثلِ الذي هم عليه، فمضَت - {لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ}. يقولُ: لتبلِّغَهم ما أرسلتُكَ به إليهم مِن وَحْيِى الذي أوحيتُه إليك، {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ}. يقولُ: وهم يَجْحَدُون وحدانيةَ اللَّهِ ويكذِّبون بها، {قُلْ هُوَ رَبِّي}. يقولُ: إِن كَفَر هؤلاء الذين أرسلتُكَ إليهم يا محمدُ بالرحمنِ، فقُلْ أنت: اللَّهُ ربي لا إلهَ إلا هو عليه توكَّلْتُ، {وَإِلَيْهِ مَتَابِ}. يقولُ: وإليه مرجعى وأَوْبَتَى. وهو مصدرٌ مِن قولِ القائلِ: تُبتُ مَتَابًا وتَوبةً.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: İşte böylece seni, ey Muhammed, insanlardan bir topluluğa —yani kendilerinden önce onların durumunda olan toplulukların gelip geçtiği bir topluluğa— gönderdik; {لِتَتْلُوَ عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye”; yani sana vahyettiğim vahyimden kendileriyle sana gönderdiğim şeyi onlara tebliğ edesin diye; {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ} “oysa onlar Rahmân'ı inkâr ediyorlar”; yani onlar Allah'ın birliğini inkâr edip onu yalanlıyorlar; {قُلْ هُوَ رَبِّي} “De ki: O benim Rabbimdir”; yani kendilerine gönderildiğin bu kimseler Rahmân'ı inkâr ederlerse, sen de ki: Allah benim Rabbimdir, O'ndan başka ilah yoktur, yalnız O'na tevekkül ettim; {وَإِلَيْهِ مَتَابِ} “ve dönüşüm yalnız O'nadır”; yani dönüşüm ve varışım yalnız O'nadır. Bu, söz söyleyenin: 'Tübtü metâben ve tevbeten' (tövbe edip döndüm) sözündeki masdardır.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ}: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ زمنَ الحديبيةِ حين صالَح قريشًا كتَب: هذا ما صالَح عليه محمدٌ رسولُ اللَّهِ ﷺ. فقال مشركو قريشٍ: لئن كُنتَ رسولَ اللَّهِ ثم قاتَلْناك لقد ظلَمْناك، ولكنِ اكْتُبْ: هذا ما صالَح عليه محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ. فقال أصحابُ رسولِ اللَّهِ ﷺ: دَعْنا يا رسولَ اللَّهِ نُقاتِلُهم. فقال: "لا، ولكنِ اكْتُبوا [كما يُريدون]؛ إنى محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ"، فلما كتب الكاتبُ: بسمِ اللَّهِ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ} “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” ayeti [hakkında] şöyle dediğini anlattı: Bize aktarıldığına göre, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye zamanında Kureyş ile barış yaptığı sırada: «Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem üzerinde sulh yaptığı [metin]dir» diye yazdırdı. Bunun üzerine Kureyşli müşrikler: 'Şayet sen Allah'ın resûlü olsaydın ve biz de seninle savaşmış bulunsaydık, kesinlikle sana zulmetmiş olurduk. Fakat: «Bu, Abdullah'ın oğlu Muhammed'in üzerinde sulh yaptığı [metin]dir» diye yaz' dediler. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bırak bizi, onlarla savaşalım' dediler. [Resûlullah]: «Hayır, lakin [istedikleri gibi] yazın; şüphesiz ben Abdullah'ın oğlu Muhammed'im» buyurdu. Kâtip: «Bismillâh...» yazınca
الرحمنِ الرحيمِ. قالت قريشٌ: أما الرحمنُ فلا نَعْرِفُه. وكان أهلُ الجاهليةِ يَكْتُبون: باسمِك اللهمَّ. فقال أصحابُه: يا رسولَ اللَّهِ، دَعْنا نُقاتِلْهم. قال: "لا، ولكن اكتُبوا [كما يُريدون] " .
er-Rahmâni'r-Rahîm yazınca Kureyş: 'Rahmân'a gelince, biz onu tanımıyoruz' dedi. Câhiliye ehli: 'Bismikellâhumme' (Senin adınla Allahım) diye yazarlardı. Bunun üzerine ashabı: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bırak onlarla savaşalım' dediler. [Resûlullah]: 'Hayır, lakin [istedikleri gibi] yazın ' buyurdu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: قولُه: {كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ} الآية. قال: هذا لما كاتَب رسولُ اللَّهِ ﷺ قريشًا في الحديبيةِ، كتَب: بسمِ اللَّهِ الرحمنِ الرحيمِ. قالوا: لا تَكْتُبِ الرحمنَ، وما ندرى ما الرحمنُ؟ ولا نَكْتُبُ إلا: باسمِك اللهمَّ. قال اللَّهُ: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ}. الآية.
Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den anlattı; dedi ki: O'nun: {كَذَلِكَ أَرْسَلْنَاكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ} “İşte böylece seni, kendilerinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete gönderdik...” ayeti [hakkında] şöyle dedi: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hudeybiye'de Kureyş ile antlaşma yazıştığı zamandır; 'Bismillâhirrahmânirrahîm' yazdı. Onlar: 'Rahmân'ı yazma, biz Rahmân'ın ne olduğunu bilmiyoruz; biz sadece Bismikellâhumme yazarız ' dediler. Allah da: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ} “oysa onlar Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: O benim Rabbimdir, O'ndan başka ilah yoktur...” ayetini indirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün yorumu hakkındaki görüş: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [yine de inanmazlardı]. Bilakis bütün emir/iş Allah'a aittir.”
اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: وهم يَكْفُرون بالرحمنِ ولو أنّ قرآنًا سُيِّرت به الجبالُ. أي: يَكْفُرون باللَّهِ ولو سَيَّر لهم الجبالَ بهذا القرآنِ. وقالوا: هو مِن المؤخَّرِ الذي معناه التقديمُ، وجعَلوا جوابَ "لو" مقدَّمًا قبلَها. وذلك أن الكلامَ على معنى قبلِهم: ولو أنَّ هذا القرآنَ [سُيِّرت به] الجبالُ أو قُطِّعت به الأرضُ لكفَروا بالرحمنِ.
Tevil ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı: 'Kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsa bile onlar Rahmân'ı inkâr ederler' şeklindedir. Yani: Bu Kur'an ile onlar için dağları yürütecek olsa dahi Allah'ı inkâr ederler. Ve dediler ki: Bu, anlamı öne alınması gereken sonraya bırakılmış [ifadeler]dendir; 'lev' (eğer) edatının cevabını kendisinden önceye alınmış kıldılar. Çünkü söz onların anlayışına göre: 'Şayet bu Kur'an ile dağlar [yürütülseydi] yahut yer parçalansaydı bile Rahmân'ı inkâr ederlerdi' anlamındadır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي،، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [...] rivayet etti:
أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى}. قال: هم المشركون مِن قريشٍ، قالوا لرسولِ اللَّهِ ﷺ: لو وسَّعتَ لنا أوديةَ مكةَ، وسيَّرتَ جبالَها، فاحترَثْناها، وأحيَيْتَ مَن مات منا، أو قَطِّعْ به الأرضَ، أو كَلِّمْ به الموتى. فقال اللَّهُ: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} .
babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” sözü hakkında anlattı; dedi ki: Onlar Kureyş müşrikleridir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bizim için Mekke vadilerini genişletsen, dağlarını yürütüp yok etsen de ekip biçsek; bizden ölenleri diriltsen yahut onunla yeri parçalasan veya onunla ölüleri konuştursan ya!' dediler. Bunun üzerine Allah: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [yine de inanmazlardı]. Bilakis bütün emir/iş Allah'a aittir” [ayetini] indirdi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى}: قولُ كفارِ قريشٍ لمحمدٍ: سَيِّرْ جبالَنا تَتَّسِعْ لنا أرضُنا، فإنها ضيقةٌ، أو قرِّبْ لنا الشامَ، فإنا نَتَّجِرَ إليها، أو أخْرِجْ لنا آباءَنا مِن القبورِ نُكلِّمْهم. فقال اللَّهُ تعالى: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ', İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Kureyş kâfirlerinin Muhammed'e: 'Dağlarımızı yürüt ki arazimiz genişlesin, zira dardır; yahut Şam'ı bize yaklaştır, çünkü biz oraya ticaret yapıyoruz; yahut kabirlerden babalarımızı çıkar da onlarla konuşalım' demeleridir. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” [ayetini indirdi] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، [وحدَّثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ] بنحوِه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti [ve bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den] benzerini nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَه. قال ابن جريجٍ: وقال عبدُ اللَّهِ بنُ كثيرٍ: قالوا: لو فَسَحْتَ عنا
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti. İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr de şöyle dedi: Dediler ki: "Eğer bizden...
الجبالَ، أو أجْرَيتَ لنا الأنهارَ، أو كلَّمتَ به الموتى. فنزَل ذلك. قال ابن جريجٍ: وقال ابن عباسٍ: قالوا: سَيِّرْ بالقرآنِ الجبالَ، قَطِّعْ بالقرآنِ الأرضَ، أخرِجْ به موتانا .
...dağları kaldırıp ferahlatsaydın veya bizim için nehirler akıtsaydın yahut onunla ölüleri konuştursaydın ya!' Bunun üzerine bu [ayet] indi. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da şöyle dedi: Dediler ki: 'Kur'an ile dağları yürüt, Kur'an ile yeri parçala, onunla ölülerimizi çıkar' .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن كثيرٍ: قالوا: لو فَسَحْتَ عنا الجبالَ، أو أجْرَيتَ لنا الأنهارَ، أو كلَّمتَ به الموتى. فنزَل: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'ten anlattı, dedi ki: İbn Kesîr şöyle dedi: 'Bizden dağları kaldırıp açsaydın veya bizim için ırmaklar akıtsaydın yahut onunla ölüleri konuştursaydın ya!' dediler. Bunun üzerine: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” [ayeti] indi.
وقال آخرون: بل قولُه : {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ}. كلامٌ مبتدأٌ، مُنْقَطِعٌ عن قولِه: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ}. قال: وجوابُ "لو" محذوفٌ، استُغْنِى بمعرفةِ السامعين المرادَ مِن الكلامِ عن ذكرِ جوابِها. قالوا: والعربُ تَفْعلُ ذلك كثيرًا، ومنه قولُ امرئ القيسِ :
Başka kimseler ise şöyle demiştir: Bilakis O'nun : {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” sözü, O'nun: {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ} “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” sözünden bağımsız, yeni bir cümledir. 'Lev' (şayet/eğer) edatının cevabı hazfedilmiştir (düşürülmüştür); dinleyenlerin sözün maksadını bilmeleri sebebiyle cevabının zikredilmesine gerek duyulmamıştır. Dediler ki: Araplar bunu çok yaparlar; İmruu'l-Kays'ın şu sözü de bundandır :
فلو أنها نَفْسٌ تموتُ سريحةً … ولكنها نَفْسٌ تَقَطَّعُ أَنْفُسًا
فلو أنها نَفْسٌ تموتُ سريحةً … ولكنها نَفْسٌ تَقَطَّعُ أَنْفُسًا Şayet o, tek seferde kolayca ölen bir can olsaydı... / Fakat o, parça parça dökülen bir candır.
وهو آخرُ بيتٍ في القصيدةِ ، فتُرِك الجوابُ اكتفاءً بمعرفةِ سامعِه مرادَه.
Bu, kasidenin son beytidir ; dinleyenin maksadı bilmesiyle yetinilerek cevap bırakılmıştır.
وكما قال الآخرُ :
Nitekim bir başkası da şöyle demiştir :
فأُقسمُ لو شيءٌ أتانا رسولُه … سواك ولكن لم نَجِدْ لك مَدْفَعا
Yemin ederim ki elçisi bize gelen senden başka bir şey olsaydı [onu geri çevirirdik], fakat senden [kaçınacak] bir savunma yolu bulamadık.
ذكرُ مَن قال نحوَ معنى ذلك
Buna benzer bir anlamı söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى}: ذُكِر لنا أن قريشًا قالوا: إنْ سَرَّكَ يا محمدُ اتباعُك، أو أن نَتَّبِعَك، فسَيِّرْ لنا جبالَ تِهامةَ، أو زِدْ لنا في حَرَمِنا، حتى نَتَّخِذَ قطائعَ نَخْتَرِفُ فيها، أو أحْيِ لنا فلانًا وفلانًا - ناسًا ماتوا في الجاهليةِ - فأنزَل اللَّهُ تعالى: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى}. يقولُ: لو فُعِل هذا بقرآنٍ قبلَ قرآنِكم، لفُعِل بقرآنِكم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bize zikredildiğine göre Kureyşliler şöyle dediler: 'Ey Muhammed! Şayet sana uymamız yahut sana tâbi olmamız seni sevindirecekse, bizim için Tihâme dağlarını yürüt veya haremimizi genişlet de orada meyvelerini toplayacağımız araziler edinelim; yahut bizim için falan ve falan kimseleri -ki onlar Câhiliye döneminde ölmüş kimselerdi- dirilt.' Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” [ayetini] indirdi. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Şayet bu, sizin Kur'an'ınızdan önceki bir kitapla yapılmış olsaydı, sizin Kur'an'ınızla da yapılırdı.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ أن كفارَ قريشِ قالوا للنبيِّ ﷺ: أذهِبْ عنا جبالَ تِهامةَ حتى نَتَّخِذَها زرعًا فتكونَ لنا أرَضين، أو أحْيِ لنا فلانًا وفلانًا يُخْبِروننا: حقٌّ ما تقولُ؟ فقال اللَّهُ: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا}. يقولُ: لو كان فُعِل [ذلك بشيءٍ مِن الكتبِ] فيما مضَى كان ذلك .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den Kureyş kâfirlerinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediklerini anlattı: 'Bizim için Tihâme dağlarını gider de orayı ekinlik yapalım ve bizim arazilerimiz olsun yahut bizim için falan ve falan kimseleri dirilt de senin söylediğin hak mıdır bize haber versinler.' Bunun üzerine Allah: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [yine de inanmazlardı]. Bilakis bütün emir/iş Allah'a aittir” [ayetini] buyurdu. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Şayet geçmişte [kitaplardan herhangi biriyle bu] yapılmış olsaydı, bu da yapılırdı .
حُدِّثت عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعت أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتْ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} الآية. قال: قال كفارُ قريشٍ لمحمدٍ ﷺ: سَيِّرْ لنا الجبالَ كما سُخِّرت لداودَ، أو قَطِّعْ لنا الأرضَ كما قُطِّعت لسليمانَ، فاغْتَدَى بها شهرًا وراح بها
Bana Hüseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” ayeti hakkında şöyle dediğini işittim: Kureyş kâfirleri Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: 'Dâvûd'a boyun eğdirildiği gibi dağları bizim için yürüt yahut Süleyman için [mesafeler] katedildiği gibi bizim için yeryüzünü katet de onda sabah gidişiyle bir aylık, akşam dönüşüyle bir...'
شهرًا، أو كَلِّمْ لنا الموتى كما كان عيسى يُكَلِّمُهم. يقولُ: لم أُنزِلْ بهذا كتابًا، ولكن كان شيئًا أعطيتُه أنبيائي ورسلي .
...ay olsun; yahut Îsâ'nın onlarla konuştuğu gibi ölüleri bizim için konuştur.' [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ben bununla bir kitap indirmedim, bilakis bu, peygamberlerime ve elçilerime verdiğim bir şeydi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} الآية. قال: قالوا للنبيِّ ﷺ: إن كنت صادقًا فسيَّرْ عنا هذه الجبالَ واجعلْها حُروثًا كهيئةِ أرضِ الشامِ ومصرَ والبلدانِ، أو ابْعَثْ موتانا فأخبِرْهم، فإنهم قد ماتوا على الذي نحن عليه. فقال اللَّهُ: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى}. لم يُصْنَعْ ذلك بقرآنٍ قَطُّ ولا كتابٍ فيُصْنَعَ ذلك بهذا القرآنِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” ayeti hakkında şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: 'Eğer doğru söylüyorsan şu dağları bizden uzaklaştırıp yürüt ve onları Şam, Mısır ve diğer memleketlerin arazileri gibi ekilecek yerler kıl; yahut ölülerimizi dirilt de onlara haber ver, zira onlar bizim üzerinde bulunduğumuz inanç üzere öldüler.' Bunun üzerine Allah: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı...” [ayetini indirdi]. Hiçbir Kur'an/okunan vahiy veya kitap ile bu asla yapılmamıştır ki bu Kur'an'la da yapılsın!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا}.
Allah Teâlâ'nın: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı ki, Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi?” sözünün tefsiri.
اختلَف أهلُ المعرفةِ بكلامِ العربِ في معنى قولِه: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ}؛ فكان بعضُ أهلِ البصرةِ يَزْعُمُ أَن معناه: ألم يَعْلَمُ ويَتَبَيَّنْ؟ ويَسْتَشْهِدُ لقيلِه ذلك ببيتِ سُحَيمِ بن وَثِيلٍ الرياحيِّ :
Arap dili uzmanları, O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ} “Hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözünün anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralıların bazıları bunun anlamının 'bilip açıkça görmedi mi?' olduğunu ileri sürmüş ve bu görüşüne Suheym b. Vesîl er-Riyâhî'nin şu beytini delil getirmiştir :
أقولُ لهم بالشِّعْبِ إذ يَأْسِيرونَنى … أَلم تَيْأْسُوا أَنِي ابْنُ فَارِسِ زَهْدمِ
أقولُ لهم بالشِّعْبِ إذ يَأْسِيرونَنى … أَلم تَيْأْسُوا أَنِي ابْنُ فَارِسِ زَهْدمِ Beni esir alırlarken/bölüşürlerken vadide onlara derim ki: / Bilmediniz mi benim Zehdem atının süvarisinin oğlu olduğumu?
ويُروى: يَيْسِرونني. فمَن رواه: يَيْسُرِوننى. فإنه أراد: يَقْتسِمونني. مِن الميسرِ، كما يُقْسَمُ الجَزورُ. ومَن رواه: يَأْسرونني، فإنه أراد الأسْرَ. وقال: عنَى
[Beyit] yeyseyrûnenî (يَيْسِرونني) şeklinde de rivayet edilir. Kim onu yeyseyrûnenî şeklinde rivayet etmişse, [kumar/şans oyunu anlamındaki] meysir (الميسر) kelimesinden hareketle, kesilen devenin taksim edildiği gibi 'beni [aralarında] paylaşıyorlar' [anlamını] kastetmiştir. Kim de onu ye’sirûnenî (يَأْسِرونني) şeklinde rivayet etmişse, esir almayı kastetmiştir. [Ebu Ubeyde] şöyle demiştir: [Şair] kastetti ki:
بقولِه: ألم تَيْأَسُوا: ألم تَعْلَموا. وأنشَدوا أيضًا في ذلك :
'Elem te'yesû' sözüyle: 'Bilmediniz mi?' anlamını kastetmiştir. Bu hususta şu beyti de okumuşlardır :
ألم يَيْأسِ الأقوامُ أني أنا ابنُه … وإن كنت عن أرضِ العشيرةِ نائيا
ألم يَيْأسِ الأقوامُ أني أنا ابنُه … وإن كنت عن أرضِ العشيرةِ نائيا Topluluklar bilmedi mi benim onun oğlu olduğumu? / Aşiret yurdundan uzakta olsam bile.
وفسَّروا معنى قولِه: ألم يَيْأَسُ: ألم يَعْلَمُ ويَتَبَيَّنْ. وذُكِر عن ابن الكلبيِّ أن ذلك لغةٌ لحيٍّ من النجَعِ يقالُ لهم: وَهْبيلٌ، تقولُ: ألم تَيْأسْ كذا. بمعنى: ألم تَعْلَمُه. وذُكر عن القاسمِ بن معنٍ أنها لغةُ هوازنَ، وأنهم يقولون: يَئِستُ كذا: علمتُ.
Ve 'elem yey'es' sözünün anlamını : 'Bilip apaçık görmedi mi?' diye tefsir etmişlerdir. İbnü'l-Kelbî'den rivayet edildiğine göre bu, Neha' kabilesinden Vehbîl denilen bir topluluğun lehçesidir; 'elem te'yes kezâ' derler ki 'bunu bilmedin mi?' demektir. el-Kâsım b. Ma'n'dan da bunun Hevâzin kabilesinin lehçesi olduğu ve onların: 'Yeistü kezâ' (bunu bildim) dedikleri zikredilmiştir.
وأما بعضُ الكوفيين فكان يُنْكِرُ ذلك، ويَزْعُمُ أنه لم يَسْمَعْ أحدًا مِن العربِ يقولُ: يَئِسْت. بمعنى: علِمتُ. ويقولُ: هو في المعنى وإن لم يَكُنْ مسموعًا "يَئِستُ" بمعنى "علِمتُ". يَتَوجَّهُ إلى ذلك أن اللَّهَ قد أوقع إلى المؤمنين أنه لو شاء لهدَى الناسَ جميعًا، فقال: ألم يَيْأَسوا علمًا. يقولُ: يُؤيسُهم العلمُ. فكان فيه العلمُ مضمرًا، كما يقالُ: قد يَئِستُ منك ألا تُفْلِحَ علمًا. كأنه قيل: علِمتُه علمًا. قال: وقولُ الشاعرِ :
Kûfelilerin bazıları ise bunu inkâr etmiş ve Araplardan hiçbirinin 'yeistü' kelimesini 'bildim' anlamında kullandığını duymadığını iddia etmiştir. Ve şöyle demektedir: Bu, 'yeistü' kelimesi 'alimtü' (bildim) manasında işitilmemiş olsa bile, anlam olarak şu yöne gider: Allah müminlere, dileseydi bütün insanları hidayete erdireceğini bildirmiş ve: 'İlim yoluyla ümit kesmediler mi (kesin olarak bilmediler mi)?' buyurmuştur. Yani 'İlim onları ümitsiz kılar.' Böylece 'ilim' kelimesi içinde gizlenmiştir; nitekim: 'Katiyen bildim ki sen kurtuluşa eremeyeceksin' (قد يئست منك ألا تفلح علما) denilir. Sanki: 'Bunu kesin bir ilimle bildim' denmiş gibidir. Dedi ki: Şairin şu sözü de :
حتى إذا يَئِسَ الرماةُ وأرْسَلُوا … غُضْفًا دَواجِنَ قافِلًا أَعْصامُها
حتى إذا يَئِسَ الرماةُ وأرْسَلُوا … غُضْفًا دَواجِنَ قافِلًا أَعْصامُها Nihayet okçular ümit kestiklerinde / Boyun bağları kurumuş, evcil sarkık kulaklı [köpekleri] saldılar
معناه: حتى إذا يئِسوا من كلِّ شيءٍ مما يمكنُ إلا الذي ظهَر لهم، أرسَلوا.
Bunun anlamı şudur: Nihayet onlar, karşılarına çıkan hariç mümkün olan her şeyden ümit kestiklerinde [köpekleri] saldılar.
فهو في معنى: حتى إذا علِموا أَنْ ليس وجهٌ إلا الذي رأَوْا، وانتهى عِلْمُهم، فكان ما سواه يأسًا.
Dolayısıyla bu, 'Nihayet gördüklerinden başka hiçbir çıkar yol olmadığını bildiklerinde ve bilgileri bu noktada son bulduğunda, bunun dışındaki her şey bir ümitsizlik (yeis) oldu' anlamındadır.
وأما أهلُ التأويلِ، فإنهم تأوّلوا ذلك بمعنى: أفلم يعلَمْ ويتبيَّنْ.
Tefsir ehline gelince; onlar bunu 'Hâlâ bilip anlamadı ve açıkça görmedi mi?' anlamında tefsir etmişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك منهم
Onlardan bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن أبي إسحاقُ الكوفيِّ، عن مولًى يُخبرُ أن عليًّا ﵁ كان يَقْرَأُ : (أفلم يَتَبَيَّنِ الذين آمَنوا) .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Ebû İshâk el-Kûfî'den, o da Ali radıyallâhu anh'ın (أفلم يَتَبَيَّنِ الذين آمَنوا) şeklinde okuduğunu haber veren bir azatlıdan anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن هارونَ، عن حنظلةَ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عن ابن عباسٍ: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ}. يقولُ: أفلم يَتَبَيَّنْ.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Hârûn'dan, o Hanzale'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ} “Hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Açıkça bilip görmedi mi [demektir].
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا يزيدُ، عن جريرِ بن حازمٍ، عن الزبيرِ بن الخِرِّيتِ ، أو يَعْلى بن حكيمٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، أنه كان يَقْرَؤُها: (أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا). قال: كتَب الكاتبُ الأخرى وهو ناعسٌ .
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Cerîr b. Hâzim'den, o Zübeyr b. el-Hirrît'ten veya Ya'lâ b. Hakîm'den, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan onun bu ayeti: (أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا) şeklinde okuduğunu anlattı. Dedi ki: Kâtip diğer [kelimeyi] uyuklarken yazmıştır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا حجاجُ بنُ محمدٍ، عن ابن جريجٍ، قال:
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed, İbn Cüreyc'den anlattı, [o da] dedi ki:
في القراءةِ الأولى - زعَم ابن كثيرٍ وغيرُه: (أفلم يَتَبَيَّنْ).
İlk kıraatte -İbn Kesîr ve başkalarının iddiasına göre- (أفلم يَتَبَيَّنْ) şeklindedir.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: ألم يَتَبَيَّنْ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Açıkça bilmedi mi [demektir].
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ بنُ صالحٍ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ: يَعْلَمُ .
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye b. Sâlih, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında: Bilir [anlamındadır] dediğini anlattı.
حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا ليثٌ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: أفلم يَتَبَيَّنُ.
Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Leys, Mücâhid'den O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Açıkça bilip görmedi mi [demektir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: ألم يَتَبَيَّنِ الذين آمَنوا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: İman edenler açıkça bilmedi mi [demektir].
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: ألم يَعْلَمِ الذين آمَنوا.
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında: İman edenler bilmedi mi [demektir] dediğini anlattı.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا}. قال: ألم يَعْلمِ الذين آمَنوا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İnananlar hâlâ bilip anlamadılar mı...” sözü hakkında: İman edenler bilmedi mi [demektir] dedi.
والصوابُ مِن القولِ في ذلك ما قالَه أهلُ التأويلِ: إن تأويلَ ذلك: أفلم يَتَبَيَّنْ ويَعْلَمْ؟ لإجماعِ أهلِ التأويلِ على ذلك، والأبياتِ التي أنشَدناها فيه.
Bu husustaki sözlerin en doğrusu tefsir ehlinin söylediğidir: Tefsir ehlinin bu husustaki icması ve hakkında okuduğumuz beyitler sebebiyle bunun tefsiri: 'Açıkça görüp bilmedi mi?' şeklindedir.
فتأويلُ الكلامِ إذَنْ: ولو أنّ قرآنًا سوى هذا القرآنِ كان سُيِّرت به الجبالُ، لسُيِّر بهذا القرآنِ، أو قُطِّعت به الأرضُ، لقُطِّعت بهذا، أو كُلِّم به الموتى، لَكُلِّم بهذا،
O hâlde sözün tefsiri şudur: Şayet bu Kur'an'dan başka bir Kur'an/kitap ile dağlar yürütülecek olsaydı, bu Kur'an ile yürütülürdü; yahut onunla yer parçalanacak/yarılacak olsaydı, bununla yarılırdı; veya kendisiyle ölüler konuşturulacak olsaydı, bununla konuşturulurdu,
ولم يُفعلْ ذلك بقرآنٍ قبلَ هذا القرآنِ فيُفعلَ بهذا. {بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا}. يقولُ: ذلك كلُّه إليه وبيدِه، يَهْدِى مَن يشاءُ إلى الإيمانِ فيُوَفِّقُه له، ويُضِلُّ مَن يشاءُ فيَخْذُلُه، أفلم يَتَبَيَّنِ الذين آمنوا باللَّهِ ورسولِه إذ طمِعوا في إجابتي مَن سأَل نبيَّهم مِن تسييرِ الجبالِ عنهم، وتقريبِ أرضِ الشامِ عليهم، وإحياءِ موتاهم، أن لو يشاءُ اللَّهُ لهدَى الناسَ جميعًا إلى الإيمانِ به، من غيرِ إيجادِ آيةٍ، ولا إحداثِ شيءٍ مما سأَلوا إحداثَه؟ يقولُ تعالى ذكرُه: فما معنى محبتِهم ذلك، مع علمِهم بأن الهدايةَ والإهلاكَ إليَّ ويبدِى، أنْزَلتُ آيةً أو لم أُنْزِلْهَا، أَهْدِى مَن أشاءُ بغيرِ إِنزالِ آيةٍ، وأُضِلُّ مَن أرَدتُ مع إنزالِها؟
oysa bu Kur'an'dan önceki hiçbir Kur'an/kitap ile bu yapılmamıştır ki bununla da yapılsın . {بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} “Bilakis bütün emir/iş Allah'a aittir”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Bunların hepsi O'na aittir ve O'nun elindedir; dilediğini imana iletir ve onu buna muvaffak kılar, dilediğini de saptırır ve onu yardımsız bırakır. Allah'a ve Resûlü'ne inananlar -peygamberlerinden dağları kendilerinden uzaklaştırmasını, Şam arazisini kendilerine yaklaştırmasını ve ölülerini diriltmesini isteyen kimselere cevap vermemi umduklarında- hiçbir mucize var edilmeksizin ve onların meydana getirilmesini istedikleri şeylerden hiçbir şey yaratılmaksızın, Allah dileseydi bütün insanları Kendisine imana ileteceğini açıkça bilip anlamadılar mı? Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Hidayetin ve helak etmenin benim elimde olduğunu, mucize indirsem de indirmesem de hiçbir mucize indirmeden dilediğimi hidayete erdireceğimi ve mucize indirmeme rağmen dilediğimi saptıracağımı bildikleri hâlde bunu arzu etmelerinin anlamı nedir?
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٣١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ (٣١)} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye yahut yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir; nihayet Allah'ın vaadi gelecektir. Şüphesiz Allah verdiği sözden dönmez. (31)” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَا يَزَالُ} يا محمدُ {الَّذِينَ كَفَرُوا} مِن قومِك {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا} مِن كفرِهم باللَّهِ، وتكذيبِهم إياك، وإخراجِهم لك مِن بين أظْهُرِهم، {قَارِعَةٌ}. وهى ما يَقْرَعُهم مِن البلاءِ والعذابِ والنِّقَم، بالقتلِ أحيانًا، وبالجدوبِ والقَحْطِ أحيانًا، {أَوْ تَحُلُّ} أنت يا محمدُ. يقولُ: أو تَنْزِلُ أنت {قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} بجيشِك وأصحابِك {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} الذي وعدَك فيهم. وذلك ظهورُك عليهم، وفتحُك أرضَهم، وقهرُك إياهم بالسيفِ، {إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ}. يقولُ: إن اللَّهَ منجزُك يا محمدُ ما وعَدك مِن الظهورِ عليهم؛
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kavminden {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin, yaptıkları [kötülükler] sebebiyle başlarına büyük bir felaket gelmeye devam edecektir”; yani Allah'ı inkâr etmeleri, seni yalanlamaları ve seni aralarından çıkarıp sürmeleri yüzünden. Bu [قارعة / felaket], bazen öldürülmekle, bazen de kuraklık ve kıtlıkla başlarına inen bela, azap ve cezalardır. {أَوْ تَحُلُّ} “yahut sen ineceksin” Ey Muhammed! [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Yahut sen ordun ve ashabınla {قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “onların yurtlarının yakınına” inip konaklayacaksın, {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar”; yani onlar hakkında sana vadettiği [zafer] gelinceye kadar. Bu da senin onlara üstün gelmen, topraklarını fethetmen ve onları kılıçla boyunduruk altına almandır. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Şüphesiz Allah verdiği sözden dönmez”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Şüphesiz Allah, onlara üstün geleceğin yönünde sana vadettiği şeyi mutlaka yerine getirecektir;
لأنه لا يُخْلِفُ وعدَه.
çünkü O vaadinden dönmez.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو داودَ ، قال: ثنا المسعوديُّ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: سَرِيَّةٌ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: محمدٌ، {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}. قال: فتحُ مكةَ .
Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, Katâde'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Kâria] bir seriyyedir (akıncı birliğidir); {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” [sözü hakkında]: Muhammed'dir; {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir” [sözü hakkında ise]: Mekke'nin fethidir, dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن المسعوديِّ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ بنحوِه، غيرَ أنه لم يَذْكُرْ سَرِيةً.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Mes'ûdî'den, o Katâde'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı; ancak o seriyyeyi zikretmedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا أبو قَطَنٍ، قال: ثنا المسعوديُّ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ أنه تلا هذه الآيةَ: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: القارعةُ السَّرِيةُ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: هو محمدٌ ﷺ، {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} قال: فتحُ مكةَ.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Katan anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, Katâde'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan onun şu ayeti okuduğunu anlattı: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir”. Dedi ki: el-Kâria, seriyyedir (akıncı birliğidir). {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” [sözü hakkında]: O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir” [sözü hakkında ise]: Mekke'nin fethidir, dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو غسانَ، قال: ثنا زهيرٌ، أن خُصَيفًا حدَّثهم، عن عكرمةَ في قولِه: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: نزَلت بالمدينةِ في سرايا النبيِّ ﷺ، {أَوْ تَحُلُّ} أنت يا محمدُ
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Gassân anlattı, dedi ki: Bize Züheyr, Husayf'ın kendilerine İkrime'den şu ayet hakkında naklettiğini bildirdi: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “Yaptıkları işler sebebiyle inkâr edenlerin başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye yahut yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir”. Dedi ki: [Bu ayet] Medine'de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri hakkında indi; {أَوْ تَحُلُّ} “yahut sen inersin” ey Muhammed!
{قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} .
{قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yurtlarının yakınına” .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن النضرِ بن عربيٍّ، عن عكرمةَ: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: سَرِيةٌ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: أنت يا محمدُ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, en-Nadr b. Arabî'den, o İkrime'den nakletti: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir”. Dedi ki: Seriyye (akıncı birliği); {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” [sözü hakkında da]: Sen [ey Muhammed], dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. يقولُ: عذابٌ مِن السماءِ يَنْزِلُ عليهم، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}: يعنى نزولَ رسولِ اللَّهِ ﷺ بهم وقتالَه إياهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Gökten üzerlerine inecek bir azaptır; {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” [sözü ise]: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların yanına konaklamasını ve onlarla savaşmasını kasteder .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}: تُصابُ منهم سَرِيةٌ، أو تُصابُ منهم مصيبةٌ، أو يحُلُّ محمدٌ قريبًا من دارِهم. وقولَه {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}. قال: الفتحُ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “Yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelecektir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlardan bir seriyyeye felaket isabet eder veya başlarına bir musibet gelir yahut Muhammed yurtlarının yakınına konaklar. {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir” sözü hakkında da: [Mekke'nin] fethi, dedi .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادُ بنُ زيدٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن أبى نَجيحٍ: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}: يعنى النبىَّ ﷺ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Abdullah b. Ebî Necîh'ten nakletti: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir”: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوَ حديثِ الحسنِ، عن شبابةَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den, el-Hasan'ın Şebâbe'den [naklettiği] rivayetinin benzerini anlattı.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا قيسٌ، عن خُصَيفٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: {قَارِعَةٌ}. قال: السرايا .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Kays, Husayf'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan nakletti, dedi ki: {قَارِعَةٌ} “büyük bir felaket”. Dedi ki: Seriyyelerdir .
قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عبدُ الغفارِ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {قَارِعَةٌ}. قال: مصيبةٌ مِن محمدٍ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: أنت يا محمدُ، {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}. قال: الفتحُ .
Dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Abdülgaffâr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den nakletti: {قَارِعَةٌ} “büyük bir felaket”. Dedi ki: Muhammed'den gelen bir musibet; {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir”. Dedi ki: Sen ey Muhammed; {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir”. Dedi ki: [Mekke'nin] fethi .