Binûn

İçinde Ra'd'ın Zikredildiği Surenin Tefsirinin Başlangıcı — 9. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال: ثنا إسرائيلُ، عن خُصَيفٍ، عن مجاهدٍ: {قَارِعَةٌ}. قال: كتيبةٌ.

Dedi ki: Bize İsrâîl, Husayf'tan, o Mücâhid'den nakletti: {قَارِعَةٌ} “büyük bir felaket”. Dedi ki: Askerî birlik.

قال: ثنا عبدُ العزيزِ، قال: ثنا عمرُو بنُ ثابتٍ، عن أبيه، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: سريةٌ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: أنت يا محمدُ.

Dedi ki: Bize Abdülazîz anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Sâbit, babasından, o Saîd b. Cübeyr'den nakletti: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelecektir”. Dedi ki: Seriyye; {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir”. Dedi ki: Sen ey Muhammed.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} أي: بأعمالِهم أعمالِ السوءِ. و قولَه: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} أنت يا محمدُ، {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}: ووعدُ اللَّهِ فتحُ مكةَ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir” yani kötü amelleri sebebiyle; {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” [sözü hakkında da]: Sen ey Muhammed; {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir” [sözü hakkında da]: Allah'ın vaadi Mekke'nin fethidir, dediğini anlattı.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمرٍ، عن قتادةَ: {قَارِعَةٌ}. قال: وقيعةٌ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: يعنى النبيَّ ﷺ، يقولُ: أو تَحُلُّ أنت قريبًا من دارِهم.

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {قَارِعَةٌ} “büyük bir felaket”. Dedi ki: Bozgun (savaş); {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir”. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kasteder; yani sen onların yurtlarının yakınına konaklarsın, buyurmaktadır.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا محمدُ بنُ طلحةَ، عن طلحةَ، عن مجاهدٍ: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: سريةٌ.

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Talha, Talha'dan, o da Mücâhid'den nakletti: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelecektir”. Dedi ki: [Bu felaket] seriyyedir (akıncı birliğidir).

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: السرايا، كان يَبْعثُهم النبيُّ ﷺ، {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} أنت يا محمدُ، {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}. قال: فتحُ مكةَ .

Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Leys'ten, o Mücâhid'den nakletti: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelecektir”. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderdiği seriyyelerdir; {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” [yani] sen ey Muhammed; {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir”. Dedi ki: Mekke'nin fethidir .

قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن بعضِ أصحابِه، عن مجاهدٍ: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: كتيبةٌ.

Dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, bazı arkadaşlarından, onlar da Mücâhid'den nakletti: {تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelecektir”. Dedi ki: Askerî birlik.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ}. قال: قارعةٌ مِن العذابِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ} “İnkâr edenlerin yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket gelmeye devam edecektir” sözü hakkında şöyle dedi: Azaptan [gelen] bir felaket.

وقال آخرون: معنى قولِه: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}: تحُلُّ القارعةُ قريبًا مِن دارِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: O'nun: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir” sözünün anlamı: Felaket yurtlarının yakınına iner , demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: أو تَحُلُّ القارعةُ قريبًا مِن دارِهم .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den anlattı, dedi ki: Hasan şöyle dedi: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir”. Dedi ki: Yahut kâria (büyük felaket) yurtlarının yakınına iner .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ، قال: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ}. قال: أو تَحُلُّ القارعةُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Hasan'dan nakletti, dedi ki: {أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “yahut yurtlarının yakınına inecektir”. Dedi ki: Yahut kâria (büyük felaket) iner.

وقال آخرون في قولِه: {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}: هو يومُ القيامةِ.

Başkaları ise O'nun: {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar” sözü hakkında: "O, kıyamet günüdür" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ حكيمٍ، عن رجلٍ قد سمّاه، عن الحسنِ في قولِه: {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ}. قال: يومُ القيامةِ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Hakîm, ismini verdiği bir adamdan, o Hasan'dan O'nun: {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah'ın vaadi gelecektir” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Kıyamet günüdür.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢)} “Andolsun, senden önceki elçilerle de alay edildi de Ben inkâr edenlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. İşte Benim cezalandırmam nasılmış!” sözünün tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: يا محمدُ، إن يَسْتَهزِئُ هؤلاء المشركون مِن قومِك، ويَطْلُبوا منك الآياتِ، تكذيبًا منهم ما جئتَهم به، فاصبِرْ على أذاهم لك، وامضِ لأمرِ ربِّك في إنذارِهم والإعذارِ إليهم، فلقد استهزَأت أممٌ مِن قبلِك قد خلَت فمضَت - برسلٍ، فأطَلْتُ لهم في المَهَلِ، ومدَدتُ لهم في الأجلِ، ثم أحلَلتُ بهم عذابي ونِقْمتى حين تمادَوا في غيِّهم وضلالِهم، فانْظُرْ كيف كان عقابي إياهم حين عاقبتُهم، ألم أُذِقْهم أليمَ العذابِ، وأجعلْهم عبرةً لأولى الألبابِ؟

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminden olan bu müşrikler, getirdiğin şeyleri yalanlamak kastıyla seninle alay eder ve senden mucizeler isterlerse, onların sana verdiği eziyete sabret; onları uyarma ve mazeretlerini ortadan kaldırma hususunda Rabbinin emri doğrultusunda devam et. Senden önceki gelip geçmiş ümmetler de elçilerle alay etmişti de Ben onlara tanıdığım mühleti uzattım ve ecellerini erteledim. Sonra da azgınlıklarında ve sapıklıklarında ileri gittiklerinde üzerlerine azabımı ve intikamımı indirdim. Bir bak, onları cezalandırdığımda azabım nasıl oldu! Onlara o acı azabı tattırmadım mı ve onları akıl sahipleri için bir ibret kılmadım mı?

والإملاءُ في كلامِ العربِ الإطالةُ، يقالُ منه: أَمْلَيْتُ لفلانٍ. إذا أطَلتَ له في المَهَلَ. ومنه المُلاوةُ مِن الدهرِ، ومنه قولُهم: تملَّيْتَ حبيبًا ، ولذلك قيل لليلِ والنهارِ: الملَوان. لطولِهما، كما قال ابن مُقْبِلٍ :

Arap kelamında İmlâ (الإملاء), uzatmak demektir; bir kimseye mühleti uzattığında: أَمْلَيْتُ لفلانٍ (Falancaya mühlet verdim) denilir. Zamandan bir süre anlamına gelen el-Mülâve (المُلاوة) kelimesi de bundandır. Onların: تملَّيْتَ حبيبًا (Sevgiliyle uzun müddet yaşadın) sözü de böyledir. Bu sebeple gece ve gündüze uzunluklarından ötürü el-Melevân (الملَوان) denilmiştir; nitekim İbn Mukbil şöyle demiştir :

ألا يا ديارَ الحيِّ بالسَّبُعانِ … ألحَّ عليها بالبِلَى الملَوانِ

Haberiniz olsun, es-Seb'ân'daki kabile yurtlarını … Gece ile gündüz eskitip durdu.

وقيل للخَرْقِ الواسِعِ مِن الأرضِ: مَلًا. كما قال الشاعرُ:

Yeryüzünün geniş arazisine de Melâ (مَلًا) denilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:

فأَخْضَلَ منها كلُّ بالٍ وعيِّنِ … وَجيفُ الرَّوايا بالمَلا المتباطنِ

Bununla her eski ve yeni yer ıslandı … Su taşıyan develerin o geniş ovada hızlıca yürümesiyle.

لطولِ ما بين طرَفيه وامتدادِه.

İki ucu arasındaki mesafenin uzunluğundan ve genişliğinden ötürü [böyle denilmiştir].

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)}.

Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣)} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]? Onlar tuttular Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onlara isim verin [bakalım]! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa lafın gelişi [boş sözlerle] mi konuşuyorsunuz?' Bilakis inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi ve yoldan alıkondular. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.” sözünün tefsiri.

يقولُ تعالى ذكرُه: أفالربُّ الذي هو دائمٌ لا يَبِيدُ ولا يَهْلِكُ، قائمٌ بحفظِ أرزاقِ جميعِ الخلقِ، مُتَضَمِّنٌ لها، عالمٌ بهم وبما يَكْسِبونه مِن الأعمالِ، رقيبٌ عليهم، لا يَعْزُبُ عنه منه شيءٌ أينما كانوا، كمن هو هالكٌ بائدٌ، لا يَسْمَعُ ولا يُبْصِرُ ولا يَفْهَمُ شيئًا، ولا يَدْفَعُ عن نفسِه ولا عمن يَعْبُدُه ضَرًّا، ولا يَجْلِبُ إليهما نفعًا، كلاهما سواءٌ؟! وحذَف الجوابَ في ذلك، فلم يَقُلْ - وقد قيل: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} -: ككذا وكذا. اكتفاءً بعلمِ السامعِ بما ذكَر عما ترَك ذكرَه، وذلك أنه لما قال جلَّ ثناؤُه: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ} عُلِم أن معني الكلامِ: كشركائِهم التي اتخَذوها آلهةً. كما قال الشاعرُ :

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Yok olmayan, helak bulmayan, bütün mahlûkatın rızıklarını koruyup üstlenen , onları ve kazandıkları amelleri bilen, üzerlerinde gözetici olan ve nerede olurlarsa olsunlar kendisinden hiçbir şey gizli kalmayan bir Rab; işitmeyen, görmeyen, hiçbir şeyi anlamayan, ne kendisinden ne de kendisine tapan kimseden bir zararı savabilen ve ikisine de bir fayda sağlayamayan, yok olup gitmeye mahkûm kimse gibi midir; ikisi bir olur mu?! Nitekim {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan...” denildiği halde: "Şöyle ve şöyle olan gibi midir?" denilmeyerek buradaki cevap hazfedilmiştir. Bu, zikredilen şeyin zikredilmeyen şeye delalet etmesi sebebiyle dinleyenin bilgisine yetinilmesindendir. Çünkü O celle senâuh: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ} “Onlar Allah'a ortaklar koştular” buyurduğunda, sözün anlamının: "İlah edindikleri o ortaklar gibi midir?" şeklinde olduğu anlaşılmıştır. Nitekim şair şöyle demiştir:

تَخَيَّري خُيِّرتِ [أمَّ عالِ]

Seçimini yap, sana hayırlısı nasip edilsin [ey Ümmü Âl]!

بينَ قصيرٍ شَبرُه تِنبالِ

Karışı kısa , bodur biri arasında,

أذاك أم مُنْخرِقُ السربالِ

O mu, yoksa elbisesi yırtık (cömert/yiğit) olan mı ,

ولا يزالُ آخرَ الليالي

Gecelerin sonunda devamlı surette,

متلفَ مالٍ ومُفِيدَ مالِ

Malı [cömertçe] tüketen ve mal kazanan.

ولم يَقُلْ - وقد قال: شَبْرُه تنبالِ -: وبين كذا وكذا. اكتفاء منه بقوله: أذاك أم مُنْخَرِقُ السِّربال. ودلالة الخبر عن المنخرق السربال على مرادِه في ذلك.

Şair "karışı kısa, bodur" dedikten sonra: "...ile falanca arasında" dememiş; "O mu, yoksa elbisesi yırtık olan mı?" sözüyle yetinmiştir. Çünkü elbisesi yırtık olan hakkındaki haber, onun bu konudaki maksadına delalet etmektedir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر بن معاذٍ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}: ذلكم ربُّكم ﵎، قائمٌ على بنى آدمَ بأرزاقهم وآجالهم، وحفِظ عليهم - والله - أعمالهم.

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: O Rabbiniz Tebâreke ve Teâlâ'dır; Âdemoğullarının rızıkları ve ecelleri üzerinde kâimdir (onları idare eder) ve vallahi onların amellerini de koruyup kaydetmektedir.

حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}. [قال: الله قائمٌ على كلِّ نفس] .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]?”. [Dedi ki: Allah her can üzerinde kâimdir (gözetendir)] .

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, [o da] ...

أبيه، عن ابن عباس قوله: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}: يعني بذلك نفسَه. يقول: هو معكم أينما كنتم، فلا يَعْمَلُ عاملٌ إلا والله حاضره .

o İbn Abbâs'tan O'nun: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]?” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bununla Kendi zatını kastetmektedir. Buyuruyor ki: Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir; amel eden hiçbir kimse amel işlemez ki Allah ona şahit olmasın.

ويقال: هم الملائكةُ الذين وُكِّلوا ببنى آدمَ .

Denildi ki: Onlar Âdemoğullarına vekil kılınan meleklerdir .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}: و على رزقهم، وعلى طعامهم، فأنا على ذلك قائم ، وهم عبيدى، ثم جعلوا لي شركاءَ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]?”: Onların rızıkları ve yiyecekleri üzerinde de; Ben bunların üzerinde kâimim (gözeticiyim) ve onlar Benim kullarımdır; sonra da tuttular Bana ortaklar koştular .

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيد بن سليمان، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ}: فهو الله، قائمٌ على كل نفس؛ بَرٍّ وفاجرٍ، يرزقهم ويَكْلؤُهم، ثم يُشرك به منهم من أشرك .

Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah inkâr edilir mi]?” sözü hakkında şöyle derken işittim: O, Allah'tır; iyi ve kötü her can üzerinde kâimdir (gözeticidir), onları rızıklandırır ve korur; sonra da onlardan ortak koşanlar O'na şirk koşarlar .

وقوله: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمَ بِظَاهِرِ مَّنَ الْقَوْلِ}. يقول تعالى ذكره: أنا القائمُ بأرزاقِ هؤلاء المشركين، والمدبِّرُ أمورهم، والحافظ عليهم أعمالَهم، وجعلوا لي شركاءَ من خلقى يَعْبُدونها دونى، قل يا محمد لهم: سَمُّوا هؤلاء الذين أشرَكْتموهم في عبادة الله. فإنهم إن قالوا: آلهةٌ. فقد كذَبوا؛ لأنَّه لا إله إلا الواحد القهَّارُ، لا شريك له. {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ} يقولُ: أَتُخْبِرونه بأنَّ في الأرضِ إلهًا، ولا إله غيرُه في الأرضِ ولا في السماءِ.

Allah Teâlâ'nın şu sözü: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمَ بِظَاهِرِ مَّنَ الْقَوْلِ} “Allah’a ortaklar koştular. De ki: ‘Onları isimlendirin (bakalım kimlermiş)! Yoksa siz O’na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa laf olsun diye mi konuşuyorsunuz?’”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin rızıklarını veren, işlerini çekip çeviren ve yaptıklarını tek tek kaydedip koruyan Ben iken, onlar tuttular yaratıklarımdan bazılarını Bana ortak koştular da Benim yanı sıra onlara tapıyorlar. Ey Muhammed! Onlara de ki: Allah’a kullukta O’na ortak kıldığınız bu varlıkları isimlendirin [bakalım]. Şayet onlar: “İlahlar” derlerse kesinlikle yalan söylemiş olurlar; zira tek ve mutlak galip olan (el-Vâhid, el-Kahhâr), hiçbir ortağı bulunmayan Allah'tan başka ilah yoktur. {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ} “Yoksa siz O’na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” buyruğu ise; siz O'na yeryüzünde bir ilah bulunduğunu mu haber veriyorsunuz? Oysa ne yerde ne de gökte O'ndan başka hiçbir ilah yoktur, anlamına gelmektedir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثت عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ}: ولو سمَّوْهم آلهةً لكذَبوا، وقالوا في ذلك غيرَ الحقِّ؛ لأنَّ اللَّهَ واحدٌ ليس له شريكٌ، قال الله: {[أَمْ تُنَبَّئُونَهُ] بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمَ بِظَاهِرِ مِّنَ الْقَوْلِ}، يقول: لا يَعْلَمُ اللَّهُ في الأرضِ إلها غيرَه .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ} “Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onlara isim verin [bakalım]!'” sözü hakkında şöyle derken işittim: Şayet onlara "ilahlar" deseler yalan söylemiş ve bu hususta haktan başkasını söylemiş olurlardı; çünkü Allah tektir, O'nun hiçbir ortağı yoktur. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {[أَمْ تُنَبَّئُونَهُ] بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمَ بِظَاهِرِ مِّنَ الْقَوْلِ} “[Yoksa siz O'na] yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi [haber veriyorsunuz], yoksa lafın gelişi [boş sözlerle] mi konuşuyorsunuz?”. Buyuruyor ki: Allah yeryüzünde Kendisinden başka bir ilah bilmemektedir .

حدثني المثنى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ}: واللَّهُ خلَقهم.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ} “Allah'a ortaklar koştular” sözü hakkında [şöyle dediğini] aktardı: Oysa onları Allah yaratmıştır.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُوهُمْ}: ولو سَمَّوهم كذَبوا، وقالوا في ذلك ما لا يَعْلَمُ الله، ما من إلهٍ غيرُ اللَّهِ، فذلك قوله: {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ].

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den aktardı: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُوهُمْ} “Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onlara isim verin [bakalım]!'” [ifadesi hakkında şöyle dedi]: Şayet onlara isim verseler yalan söylemiş ve bu hususta Allah'ın bilmediği bir şeyi söylemiş olurlardı. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. İşte bu, O'nun: {أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ} “Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” sözüdür.

[وقولُه]: {أَم بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَولِ}. [يقولُ تعالى ذكره: أم تُنَبِّئُونه بظاهرٍ من القولِ] مسموعٍ، وهو في الحقيقة باطلٌ لا صحة له.

[Ve O'nun]: {أَم بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَولِ} “Yoksa lafın gelişi [boş sözlerle] mi [konuşuyorsunuz]?” [sözü. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Yoksa siz O'na] işitilen [ancak lafın gelişi söylenen bir sözle mi haber veriyorsunuz] ? Oysa bu, hakikatte asılsız ve batıl bir şeydir.

وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل، غير أنهم قالوا: {أَم بِظَاهِرٍ}. معناه: أم بباطلٍ. فأتَوا بالمعنى الذي تدلُّ عليه الكلمة دون البيان عن حقيقة تأويلها.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir; ancak onlar: {أَم بِظَاهِرٍ} “Yoksa zahiriyle mi...” ifadesinin manası "Yoksa batıl bir sözle mi?" demektir demişler; böylece tevilin hakikatini açıklamaksızın kelimenin delalet ettiği manayı vermişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {بِظَاهِرِ مِّنَ الْقَوْلِ}: بظَنٍّ .

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {بِظَاهِرِ مِّنَ الْقَوْلِ} “Lafın gelişi [boş] bir sözle” ayeti hakkında: Zanna dayanarak dediğini anlattı.

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد مثله.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن قتادةَ قوله: {أَم بِظَاهِرِ مِّنَ الْقَوْلِ}: والظاهرُ من القول هو الباطلُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Katâde'den O'nun: {أَم بِظَاهِرِ مِّنَ الْقَوْلِ} “Yoksa lafın gelişi [boş sözlerle] mi [konuşuyorsunuz]?” sözü hakkında [şöyle dediğini] aktardı: Sözün zahirî (lafın gelişi) olanı, batıl olanıdır .

حدثت عن الحسين بن الفرج، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمان، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {أَم بِظَاهِرِ مَّنَ الْقَوْلِ}: يقولُ: أم بباطلٍ من القولِ وكذبٍ، ولو قالوا ، قالوا الباطل والكذبَ .

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {أَم بِظَاهِرِ مَّنَ الْقَوْلِ} “Yoksa lafın gelişi [boş sözlerle] mi [konuşuyorsunuz]?” sözü hakkında şöyle derken işittim: Buyuruyor ki: Yoksa batıl ve yalan bir sözle mi? Şayet söyleselerdi , batıl ve yalan söylerlerdi .

وقوله: {بَلْ زُيَّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ}. يقول تعالى ذكرُه: ما للَّهِ مِن

Ve O'nun: {بَلْ زُيَّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} “Bilakis inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi” sözü. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın hiçbir...

شريكٍ في السماواتِ ولا في الأرضِ، ولكن زُيِّن للمشركين الذين يدعون من دونه إلهًا، مكرهم، وذلك افتراؤُهم وكذبُهم على الله.

göklerde de yerde de ortağı yoktur; fakat O'ndan başka bir ilaha yalvarıp yakaran o müşriklere tuzakları, yani Allah'a karşı iftiraları ve yalanları süslü gösterildi.

وكان مجاهدٌ يقولُ: معنى المكرِ هاهنا: القولُ. كأنه قال : يعنى: قولهم بالشرك بالله.

Mücâhid şöyle derdi: Buradaki mekr (tuzak) kelimesinin manası sözdür. Sanki şöyle demiştir : Yani onların Allah'a şirk koşma yönündeki sözleridir.

حدثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهد قوله: {بَلْ زُيَّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ}. قال: قولُهم .

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {بَلْ زُيَّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} “Aksine, inkâr edenlere kurdukları tuzaklar süslü gösterildi” sözü hakkında: Onların sözleri, dediğini aktardı .

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

وأما قوله: {وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيل}. فإن القرَأةَ اختلفت في قراءته؛ فقرأته عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ} بضم الصادِ ، بمعنى: وصدَّهم الله عن سبيلِه لكفرهم به. ثم جُعِلتِ الصادُ مضمومةً إذ لم يُسَمَّ فاعله.

O'nun: {وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيل} “Ve [doğru] yoldan alıkonuldular / alıkoydular” sözüne gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Kûfeli kurrânın geneli bunu, sâd harfinin zammesiyle {وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ} şeklinde "Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle Allah onları Kendi yolundan alıkoydu" anlamında okumuştur. Faili zikredilmediği (meçhul fiil yapıldığı) için sâd harfi zammeli kılınmıştır.

وأما عامة قرأة الحجاز والبصرة، فقرَءوه بفتح الصادِ ، على معنى أن المشركين هم الذين صَدُّوا الناسَ عن سبيل الله.

Hicaz ve Basra kurrâsının geneli ise, insanları Allah'ın yolundan alıkoyanların bizzat müşrikler olduğu manasında, sâd harfinin fethasıyla okumuştur .

والصوابُ مِن القول في ذلك عندى أن يقال: إنهما قراءتان مشهورتان، قد قرَأ بكلِّ واحدة منهما أئمة من القرأة، متقاربتا المعنى، وذلك أن المشركين بالله كانوا مصدودين عن الإيمان به، وهم مع ذلك كانوا يَصُدُّون غيرهم، كما

Bana göre bu hususta doğru olan görüş şudur: Bunlar, kurrâ imamlarının her biriyle okuduğu, anlamları birbirine yakın iki meşhur kıraattir. Zira Allah'a şirk koşanlar hem O'na iman etmekten alıkonulmuşlardı hem de bununla birlikte başkalarını da [bu yoldan] alıkoyuyorlardı; nitekim

وصَفهم الله به بقوله: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ} [الأنفال: ٣٦].

nitekim Allah onları şu sözüyle nitelemiştir: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ لِيَصُدُّوا عَن سَبِيلِ اللَّهِ} [el-Enfâl: 36] “Şüphesiz inkâr edenler mallarını Allah yolundan alıkoymak için harcarlar”.

وقوله: {وَمَن يُضْلِلِ اللهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ}. يقول تعالى ذكرُه: ومَن أضَلَّهُ اللَّهُ عن إصابة الحقِّ والهدى، بخذلانه إياه، فما له أحدٌ يهديه لإصابتهما ؛ لأن ذلك لا يُنالُ إلا بتوفيقِ الله ومعونيه، وذلك بيد الله وإليه، دونَ كلِّ أحدٍ سواه.

Ve O'nun: {وَمَن يُضْلِلِ اللهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek hiç kimse yoktur” sözü. Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah kimi yardımsız bırakarak hakkı ve hidayeti bulmaktan saptırırsa, bu ikisine ulaşması için ona yol gösterecek hiç kimse yoktur ; çünkü bu, ancak Allah'ın muvaffak kılması ve yardımıyla elde edilir. Bu ise O'ndan başka hiç kimsenin değil, yalnızca Allah'ın elindedir ve O'na aittir.

القول في تأويل قوله تعالى: {لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤)} “Onlar için dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse de yoktur.”

يقول تعالى ذكره: لهؤلاء الكفار الذين وصف صفتهم في هذه السورة، عذابٌ في الحياة الدنيا؛ بالقتل والإسار والآفاتِ التي يُصيبهم الله بها، {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ}. يقولُ: ولتعذيبُ اللهِ إياهم في الدار الآخرة أشدُّ من تعذيبه إياهم في الدنيا. و {أَشَقُّ}. إنما هو "أفعلُ" مِن المشقة.

Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu surede nitelikleri zikredilen bu kâfirler için dünya hayatında öldürülme, esir edilme ve Allah'ın kendilerine isabet ettirdiği musibetlerle bir azap vardır; {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ} “ve ahiret azabı ise elbette daha çetindir”. Buyuruyor ki: Allah'ın ahiret yurdunda onlara vereceği azap, dünyada vereceği azaptan daha şiddetlidir. {أَشَقُّ} kelimesi ise meşakkat kökünden ef'al veznindedir.

وقوله: {وَمَا لَهُم مِنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ}. يقول تعالى ذكره: وما لهؤلاء الكفَّارِ من أحدٍ يقيهم من عذابِ اللَّهِ إذا عذَّبهم؛ لا حميم [ولا صديقٌ] ولا وليٌّ ولا نصيرٌ؛ لأنَّه ﷻ لا يُعادُّه أحدٌ فيقهره فيَتَخَلَّصه من عذابه بالقهرِ، ولا يَشْفَعُ عنده أحدٌ إلا بإذنِه، وليس يَأذَنُ لأحدٍ في الشفاعة لمن كفر به فمات على كفره قبل التوبة منه.

Ve O'nun şu sözü: {وَمَا لَهُم مِنَ اللَّهِ مِن وَاقٍ} “Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir kimse de yoktur.” Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Allah kendilerine azap ettiği vakit bu kâfirleri O'nun azabından koruyacak hiç kimse yoktur; ne bir yakın akraba [ne bir dost], ne bir veli ne de bir yardımcı [vardır]. Çünkü O'na celle celâluhû hiç kimse karşı koyamaz ki O'na üstün gelerek [birini] zorla O'nun azabından çekip kurtarabilsin; O'nun katında O'nun izni olmadan hiç kimse şefaat de edemez. Kendisini inkâr edip tövbe etmeden küfür üzere ölen kimse için ise [Allah] hiç kimseye şefaat izni vermez.

القول في تأويل قوله تعالى: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥)} “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şudur]: Altından ırmaklar akar, yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların sonudur; inkâr edenlerin sonu ise ateştir.”

اختلف أهل العلم بكلام العرب في مُرافِعِ "المثَلِ"؛ فقال بعضُ نحويِّي الكوفيين : الرافع للمثلِ قولُه: {تَجْرِي مِن تَحْتَهَا الأَنْهَارُ} في المعنى، وقال: هو كما تقولُ: حِلْيةُ فلانٍ أسمرُ و كذا وكذا. فليس الأسمرُ بمرفوعٍ بالحلية، إنما هو ابتداءٌ، أي: هو أسمرُ، هو كذا. قال: ولو دخَل "أنَّ" في مثل هذا كان صوابًا. قال: ومثله في الكلام: مثلُك أنك كذا، وأنك كذا. وقوله: (فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ (٢٤) أَنَّا} . [عبس: ٢٤، ٢٥] من وجهِ: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا} [محمد: ١٥]. ومن قال: {أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ}. أظهَر الاسمَ؛ لأنَّه مردود على الطعام بالخفضِ، ومستأنف، أي: طعامه أنا صبَننا، ثم فعلنا. وقال: معنى قوله: {مَثَلُ الْجَنَّةِ}: صفاتُ الجنةِ.

Arap dilini bilen ilim ehli, "el-mesel" (مَثَل) kelimesini ref edenin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli dilcilerin bazıları şöyle demiştir: Manaca mesel kelimesini merfu kılan, O'nun: {تَجْرِي مِن تَحْتَهَا الأَنْهَارُ} “Altından ırmaklar akar” sözüdür. Şöyle demiştir: Bu, tıpkı senin: "Falanın vasfı esmerdir ve şöyledir böyledir" demen gibidir. Buradaki "esmerdir" kelimesi "vasfı" kelimesiyle merfu kılınmış olmayıp yeni bir başlangıçtır (mübtedadır); yani "o esmerdir, o şöyledir" demektir. Şöyle devam etti: Böyle bir yere "enne" (أنَّ) dâhil olsaydı doğru olurdu. Dedi ki: Sözdeki benzeri şudur: Senin meselin şudur ki sen şöylesin, şöylesin. O'nun: {فَلْيَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ (٢٤) أَنَّا} [Abese: 24, 25] “İnsan yiyeceğine baksın; Biz...” sözü de {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا} [Muhammed: 15] “Müttakilere vaad olunan cennetin meseli şudur: İçinde...” vechi üzeredir. Kim: {أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ} “Biz suyu akıttık” diye okursa, cer ile taama bağlandığı ve müste'nef (yeni bir cümle) olduğu için ismi açıkça zikretmiştir; yani: "Onun yiyeceği; Biz akıttık, sonra da şöyle yaptık" demektir. Ve dedi ki: {مَثَلُ الْجَنَّةِ} “Cennetin meseli” sözünün manası: Cennetin sıfatları demektir.

وقال بعضُ نحويى البصريين: معنى ذلك: صفة الجنة. قال: ومنه قولُ اللهِ تعالى: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} [الروم: ٢٧]. معناه: ولله الصفةُ العُليا. قال: فمعنى الكلام في قوله: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الْأَنْهَارُ}. أو: {فِيهَا أَنْهَارٌ}. كأنه قال: وَصْفُ الجنةِ صفةٌ تجرى من تحتها الأنهار، أو صفةٌ فيها أنهارٌ. والله أعلم.

Basralı dilcilerin bazıları ise şöyle demiştir: Bunun manası, cennetin sıfatıdır. Dedi ki: Yüce Allah'ın şu sözü de bu kabildendir: {وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} [er-Rûm: 27] “En yüce sıfat O'nundur”. [Yani] manası: En yüce sıfat Allah'ındır. Dedi ki: O'nun: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِى مِن تَحْتهَا الْأَنْهَارُ} “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şudur]: Altından ırmaklar akar” yahut {فِيهَا أَنْهَارٌ} “İçinde ırmaklar vardır” sözündeki kelamın manası: Sanki O, "Cennetin vasfı, altından ırmaklar akan bir sıfattır yahut içinde ırmaklar bulunan bir sıfattır" demiş gibidir. En doğrusunu Allah bilir.

قال: ووجه آخرُ، كأنه إذا قيل: مثلُ الجنة. قيل: الجنةُ التي وُعِد المتقون. قال: وكذلك قوله: {وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} [النمل: ٣٠]، كأنه قال: بالله الرحمن الرحيم. والله أعلم.

Dedi ki: Diğer bir vecih de şudur: Sanki "cennetin meseli" denildiğinde, "müttakilere vaad olunan cennettir" denilmiş gibidir. Dedi ki: O'nun: {وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ} [en-Neml: 30] “Ve o, Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla [başlamakta]dır” sözü de böyledir; sanki: "Rahmân ve Rahîm olan Allah iledir" demiş gibidir. En doğrusunu Allah bilir.

قال: وقوله: {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} [الزمر: ٥٦]: في ذاتِ اللَّهِ، كأنه عندنا قيل : في اللهِ. قال: وكذلك قوله: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} [الشورى: ١١]. إنما المعنى: ليس كشيءٍ، وليس مثله شيءٌ؛ لأنَّه لا مثل له. قال: وليس هذا كقولك للرجل: ليس كمثلك أحدٌ. لأنَّه يجوز أن يكون له مثل، والله لا يجوز ذلك عليه. قال: ومثلُه قول لبيدٍ :

Dedi ki: O'nun: {عَلَى مَا فَرَّطْتُ فِي جَنْبِ اللَّهِ} [ez-Zümer: 56] “Allah'ın yanında işlediğim kusurlardan dolayı” sözü de: Allah'ın zatı hakkında demektir, bizce sanki : "Allah hakkında" denilmiş gibidir. Dedi ki: O'nun: {لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ} [eş-Şûrâ: 11] “O'nun benzeri gibi hiçbir şey yoktur” sözü de böyledir. Manası sadece: "Hiçbir şey gibi değildir" ve "hiçbir şey O'nun misli değildir" demektir; çünkü O'nun hiçbir benzeri yoktur. Dedi ki: Bu, bir adama: "Senin gibisi yoktur" demen gibi değildir; zira o adamın bir benzerinin olması mümkündür, Allah için ise bu caiz değildir. Dedi ki: Lebîd'in şu sözü de bunun gibidir :

* إلى الحولِ ثم اسمُ السلامِ عليكما *

* Bir yıla kadar, sonra selâmın ismi üzerinize olsun *

قال: وفُسِّر لنا أنه أراد: السلام عليكما. قال : [وقال] أوسُ بنُ حَجَرٍ :

Dedi ki: Bize, onun "selâm üzerinize olsun" demek istediği açıklandı. [Yine] dedi ki : Evs b. Hacer [şöyle demiştir] :

وقتلَى كرامٍ كمِثْلِ الجُذُوعِ … تَغَشَّاهُمُ سَبَلٌ مُنْهمرْ

Ve kütükler misali nice kerem sahibi ölüler... / Üzerlerini boşalan sağanak bir yağmur kaplamış.

قال: والمعنى عندنا: كالجذوعِ؛ لأنَّه لم يُرِدْ أَن يَجْعَلَ للجذوعِ مِثْلا ثم يُشبِّهَ القتلى به. قال: ومثله قولُ أُمَيَّةَ :

Dedi ki: Bizce mana: "Kütükler gibi" demektir; çünkü kütükler için bir misil var edip sonra ölüleri ona benzetmeyi murat etmemiştir. Dedi ki: Ümeyye'nin şu sözü de bunun gibidir :

رجُلٌ وثَوْرٌ تحت رِجْلِ يمينه … والنَّسرُ للأُخرى ولَيْثٌ مُرْصَدُ

Bir adam ve bir öküz sağ ayağının altında... / Kartal diğer [ayağı] için ve gözetleyen bir aslan.

قال: فقال: تحتَ رجلِ يمينِه. كأنه قال: تحت رجله. أو: تحتَ رجلِه اليمنى. قال: وقولُ لبيدٍ :

Dedi ki: "Sağ ayağının altında" demiştir; sanki "ayağının altında" veya "sağ ayağının altında" demiş gibidir. Dedi ki: Lebîd'in şu sözü de böyledir :

أضلَّ صوارَه وتَضَيَّفَتْه … نَطوفٌ أمرها بيدِ الشَّمالِ

Sürüsünü kaybetti ve ona konuk oldu / İşi kuzey rüzgârının elinde olan sağanak bir yağmur .

كأنه قال: أمرُها بالشَّمالِ، وإلى الشَّمالِ. وقولُ لبيد أيضًا :

Sanki: "İşi kuzey rüzgârıyladır ve kuzey rüzgârınadır" demiş gibidir. Lebîd'in şu sözü de yine böyledir :

* حتى إذا ألْقَت يدًا في كافرٍ *

* Nihayet [gece] karanlığına bir el uzatınca *

فكأنه قال: حتى وقَعت في كافرٍ.

Sanki: "Nihayet karanlığa düşünce" demiş gibidir.

وقال آخر منهم : هو من المكفوفِ عن خبرِه. قال: والعربُ تَفْعَلُ ذلك. قال: وله معنًى آخرُ: للذين استجابوا لربِّهم الحسنى مَثَلُ الجنةِ، موصولٌ، صفةٌ لها على الكلام الأوّل.

Onlardan bir başkası da şöyle demiştir : Bu, haberi engellenmiş (hazfedilmiş) yapılardandır. Dedi ki: Araplar bunu yaparlar. Dedi ki: Bunun bir diğer anlamı da şudur: "Rablerinin çağrısına uyanlar için en güzel olan vardır; cennetin misali..." şeklindeki önceki söze bağlanmış, onun bir sıfatıdır.

قال أبو جعفر: وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال: ذكر المثلَ فقال: {مَّثَلُ الْجَنَّةِ}. والمراد الجنةُ، ثم وُصفت الجنةُ بصفتها، وذلك أن مَثَلَها إنما هو صفتها، وليست صفتها شيئًا غيرَها. وإذ كان ذلك كذلك، ثم ذكر المثل، فقيل: {مَثَلُ الْجَنَّةِ}، ومَثَلُها صفتها وصفة الجنة، فكان وصفها كوصف المثلِ، وكان كأن الكلام جرى بذكر الجنة، فقيل: الجنةُ تجرى من تحتها الأنهارُ. كما قال الشاعرُ:

Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta gerçeğe en uygun olan görüş şöyle denilmesidir: [Allah Teâlâ] misali zikrederek {مَّثَلُ الْجَنَّةِ} “Cennetin misali...” buyurmuştur; kastedilen ise cennetin kendisidir. Ardından cennet kendi niteliğiyle nitelenmiştir; zira onun misali bizzat onun niteliğidir ve onun niteliği kendisinden başka bir şey değildir. Durum böyle olunca misal zikredilip {مَثَلُ الْجَنَّةِ} “Cennetin misali...” denmiş; onun misali niteliği, cennetin niteliği de böyle olunca cennetin nitelenmesi misalin nitelenmesi gibi olmuş ve söz sanki doğrudan cennet zikredilerek 'Cennetin altından ırmaklar akar' denmiş gibi akıp gitmiştir. Nitekim şair de şöyle demiştir:

أرى مرَّ السنينَ أخَذن منى … كما أخَذ السِّرارُ مِن الهلالِ

Görüyorum ki yılların geçişi benden alıp götürdü... / Ayın son gecelerinin hilalden alıp götürdüğü gibi.

فذكَر "المرَّ"، ورجع في الخبر إلى "السنينَ".

Burada "geçiş"i (mürûr) zikretmiş, fakat haberde "yıllar"a (sinîn) dönmüştür.

وقوله: {أُكُلُهَا دَائِمٌ}. يعنى: ما يُؤكَلُ فيها. يقولُ: هو دائمٌ لأهلها، لا يَنْقَطِعُ عنهم، ولا يزول، ولا يَبيدُ، ولكنه ثابتٌ إلى غير نهايةٍ. {وَظِلُّهَا}. يقولُ: وظلُّها أيضًا دائمٌ؛ لأنَّه لا شمسَ فيها. {تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوا}. يقولُ: هذه الجنةُ التي وصف جلَّ ثناؤُه عاقبةُ الذين اتَّقَوْا اللَّهَ، فاجتنبوا معاصيَه وأدَّوا فرائضَه.

Ve O'nun: {أُكُلُهَا دَائِمٌ} “Yemişleri süreklidir” sözü. Yani: Orada yenen şeylerdir . Buyuruyor ki: Cennetlikler için devamlıdır; onlardan kesilmez, yok olmaz ve bitip tükenmez; bilakis sonsuza dek sabittir. {وَظِلُّهَا} “ve gölgesi de”. Buyuruyor ki: Gölgesi de süreklidir; çünkü orada güneş yoktur. {تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوا} “İşte bu, sakınanların sonudur”. Buyuruyor ki: Şanı yüce olan Allah'ın vasfettiği bu cennet; Allah'tan sakınan, O'na isyandan kaçınan ve farzlarını eda edenlerin akıbetidir.

وقوله: {وَعُقْبَى الكَافِرِينَ النَّارُ}. يقولُ: وعاقبة الكافرين باللَّهِ النارُ.

Ve O'nun: {وَعُقْبَى الكَافِرِينَ النَّارُ} “İnkâr edenlerin sonu ise ateştir” sözü. Buyuruyor ki: Allah'ı inkâr edenlerin akıbeti de ateştir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır. De ki: 'Ben ancak Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum. Ben [insanları] yalnız O'na çağırırım ve dönüşüm de yalnız O'nadır.'”

يقول تعالى ذكره: والذين أنزَلنا إليهم الكتابَ ممن آمن بك واتَّبعك يا محمدُ، يَفْرَحون بما أُنزِل إليك منه، {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ}. يَقولُ: ومِن أهلِ الملل المتحزِّبين عليك، وهم أهلُ أديانٍ شتَّى، مَن يُنْكِرُ بعضَ ما أُنزِل إليك، فقل لهم: {إِنَّمَا أُمِرْتُ} أيها القومُ، {أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ} وحدَه دونَ ما سواه، {وَلَا أُشْرِكَ بِهِ}: [وأجعلَ] له شريكًا في عبادتي، فأعبد معه الآلهة والأصنامَ، بل أُخْلِصُ له الدين حنيفًا مسلمًا، {إلَيْهِ أَدْعُوا}. يقول: إلى طاعته وإخلاص العبادة له أدعو الناسَ، {وَإِلَيْهِ مَتَابٍ}. يقولُ: وإليه مَصِيرى. وهو "مَفْعَلٌ"، من

Yüce Allah'ın zikri buyuruyor ki: Ey Muhammed! Sana iman edip sana tâbi olanlardan kendilerine kitap indirdiklerimiz, o [kitap]tan sana indirilen şeyle sevinirler. {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ} “Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır”. Şöyle buyuruyor: Sana karşı gruplaşan muhtelif din mensuplarından, sana indirilenin bir kısmını inkâr edenler vardır. Onlara de ki: Ey kavim! {إِنَّمَا أُمِرْتُ} “[Ben] ancak emrolundum”, {أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ} “Allah'a kulluk etmekle” başka hiçbir şeye değil, yalnızca O'na; {وَلَا أُشْرِكَ بِهِ} “ve O'na ortak koşmamakla”: Kulluğumda O'na bir ortak koşmakla, yani O'nunla birlikte ilahlara ve putlara tapmakla [değil], aksine hanîf bir Müslüman olarak dini yalnızca O'na has kılmakla [emrolundum]. {إِلَيْهِ أَدْعُو} “Yalnız O'na davet ederim”. Şöyle buyuruyor: İnsanları yalnızca O'na itaate ve kulluğu yalnız O'na tahsis etmeye davet ederim. {وَإِلَيْهِ مَآبِ} “ve dönüşüm de ancak O'nadır”. Şöyle buyuruyor: Varış yerim de O'nadır. Bu [kelime], ...

قولِ القائلِ: آب يَئُوبُ أَوْبًا وَمآبًا.

"Âbe yeûbu evben ve meâben" (Döndü, döner, dönüş) sözündeki "mef'al" veznindedir.

وبنحوِ ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {وَالَّذِينَ آتَيْنَهُمُ الكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ}: أولئك أصحاب محمد ﷺ، فرحوا بكتابِ الله وبرسوله وصدَّقوا به. قوله: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ}: يعني اليهود والنصارى .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o: {وَالَّذِينَ آتَيْنَهُمُ الكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنزِلَ إِلَيْكَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler” ayeti hakkında: Onlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır; Allah'ın Kitabı ve O'nun Resûlü ile sevinmiş ve onu tasdik etmişlerdir. O'nun: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ} “Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” sözü hakkında ise: Yani Yahudiler ve Hristiyanlar , dedi.

حدثنا الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ}. قال: مِن أهل الكتابِ.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ} “Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” sözü hakkında: Ehl-i Kitap'tandır, dedi.

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد مثله.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجَّاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهد قوله: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ}: من أهل الكتاب، والأحزاب أهلُ الكُتُبِ، [تَفَرُّقُهم تحزُّبُهم] . قوله: {وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَابُ} [الأحزاب: ٢٠]. قال: لتحزُّبِهم على النبي ﷺ. قال ابن جريجٍ: وقال غيرُ مجاهد: {يُنكِرُ بَعْضَهُ}. قال: بعض القرآنِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” sözü hakkında: Ehl-i Kitap'tandır. Ahzâb ise kitap ehlidir; [ayrılıkları fırkalaşmalarıdır] . O'nun: {وَإِن يَأْتِ الْأَحْزَابُ} “Eğer o gruplar [tekrar] gelecek olsalar” [el-Ahzâb: 20] sözü hakkında da: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı fırkalaşmaları (birleşmeleri) sebebiyledir, dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid'in dışındaki biri de: {يُنكِرُ بَعْضَهُ} “onun bir kısmını inkâr eder” ifadesi hakkında: Kur'an'ın bir kısmını, dedi.

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة:

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti:

{وَإِلَيْهِ مَئَابِ}. قال : إليه مصيرُ كلِّ عبدٍ .

{وَإِلَيْهِ مَئَابِ} “ve dönüşüm de yalnız O'nadır” ayeti hakkında: Her kulun dönüşü O'nadır , dedi .

حدثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ}. قال: هذا مَنْ آمَن برسولِ اللهِ ﷺ من أهل الكتاب، فيَفْرَحون بذلك. وقرَأ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ} [يونس: ٤٠]. وفى قوله: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ}. قال: الأحزاب الأمم؛ اليهود والنصارى والمجوسُ، منهم من آمن به، ومنهم من أنكره .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler” sözü hakkında şöyle dedi: Bu, Ehl-i Kitap'tan Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerdir; onlar bununla sevinirler. Ve: {وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ} “Onlardan kimi ona inanır, kimi de inanmaz” [Yûnus: 40] ayetini okudu. O'nun: {وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَن يُنكِرُ بَعْضَهُ} “Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” sözü hakkında da: Ahzâb ümmetlerdir; Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerdir. Onlardan kimi ona iman etti, kimi de onu inkâr etti , dedi.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ (٣٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ (٣٧)} “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Sana gelen ilimden sonra onların hevalarına uyacak olursan, Allah'a karşı sana ne bir dost ne de bir koruyucu vardır.”

يقول تعالى ذكره: وكما أنزلنا عليك الكتابَ يا محمد فأنكره بعضُ الأحزابِ، كذلك أيضًا أنزَلنا الحكم والدين حكمًا عربيًّا. وجعَل ذلك عربيًّا ووصَفه به؛ لأنَّه أُنزل على محمد ﷺ وهو عربيٌّ، فنُسب الدين إليه، إذ كان عليه أُنْزِل، فكذَّب به الأحزابُ. ثم نهاه جلَّ ثناؤه عن تَرْكِ ما أنزل إليه، واتباعِ الأحزاب، وتَهَدَّده على ذلك إن فعله فقال: {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ} يا محمدُ {أَهْوَاءَهُم}: أهواء هؤلاء الأحزابِ ورضاهم ومحبتهم، وانتقلت من دينك إلى دينهم، ما لك مَن يَقِيك عذابَ اللَّهِ إِن عذَّبَك على اتباعك أهواءهم، وما لك ناصر يَنْصُرُك، فيَسْتَنْقِذَك من الله إن هو عاقبك. يقولُ: فاحْذَرْ أَن تَتَّبِعَ

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana Kitab'ı indirdiğimiz ve fırkalardan bazısının onu inkâr ettiği gibi, aynı şekilde hükmü ve dini de Arapça bir hüküm olarak indirdik. Onu Arapça kılmış ve bu vasıfla nitelemiştir; zira o, kendisi de bir Arap olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir. Böylece din, ona indirildiği için ona nispet edilmiş, fakat fırkalar onu yalanlamıştır. Ardından şânı yüce olan [Allah], kendisine indirileni terk etmekten ve fırkalara uymaktan onu menedip bunu yaptığı takdirde [başına geleceklere karşı] onu tehdit ederek şöyle buyurmuştur: Ey Muhammed! {وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ} “Ve eğer uyacak olursan” {أَهْوَاءَهُم} “onların hevalarına” -yani bu fırkaların hevalarına, onların rızasına ve sevgisine [kapılıp] kendi dininden onların dinine geçersen-, onların hevalarına uymandan ötürü Allah sana azap ettiği takdirde seni Allah'ın azabından koruyacak kimsen olmaz; seni savunup cezalandırdığı takdirde seni Allah'tan kurtaracak hiçbir yardımcın da bulunmaz. Şöyle buyurmaktadır: Sakın ola ki [onların]...