Binûn

İbrâhîm (aleyhisselâm) Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدثني محمد بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ}: ضرَب الله مثل الشجرة الخبيثة كمثل الكافر، يقولُ: إن الشجرةَ الخبيثة اجتُثتْ من فوق الأرضِ، {مَا لَهَا مِن قَرَارٍ}. يقولُ: الكافرُ لا يُقبل عمله، ولا يَصْعَدُ إلى الله، فليس له أصلٌ ثابتٌ في الأرضِ، ولا فرعٌ في السماءِ. يقول: ليس له عملٌ صالحٌ في الدنيا ولا في الآخرة.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ} “Kötü bir sözün misali de gövdesi yerden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan kötü bir ağaca benzer” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Allah kötü ağacın misalini kâfirin misali olarak vermiştir. [Allah] buyuruyor ki: Kötü ağaç yerin üstünden koparılmıştır, {مَا لَهَا مِن قَرَارٍ} “Ayakta durma imkânı yoktur”. Buyuruyor ki: Kâfirin ameli kabul edilmez ve Allah'a yükselmez. Dolayısıyla onun ne yerde sabit bir kökü, ne de gökte bir dalı vardır. Yani onun ne dünyada ne de ahirette salih bir ameli vardır.

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ قولَه: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ}. قال قتادة: إِن رجلًا لقِى رجلًا من أهل العلم، فقال: ما تقولُ في الكلمة الخبيثةِ؟ فقال: ما أعلمُ لها في الأرضِ مُسْتقَرًّا، ولا في السماءِ مَصْعَدًا، إلا أن تلزم عنق صاحبها، حتى يوافيَ بها القيامة .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ} “Kötü bir sözün misali de gövdesi yerden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan kötü bir ağaca benzer” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: Bir adam, ilim ehlinden bir zatla karşılaştı ve: “Kötü söz hakkında ne dersin?” diye sordu. O da: “Onun için yerde ne karar kılacak bir yer, ne de göğe bir yükseliş bilirim; o ancak sahibinin boynuna dolanır ve nihayet onunla kıyamet gününe gelir” dedi.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، عن أبي العالية، أن رجلا خالَجت الريحُ رداءَه، فلعنها، فقال رسول الله ﷺ: "لا تلعنْها؛ فإنها مأمورةٌ، وإنَّه من لعن شيئًا ليس له بأهلٍ، رجعت اللعنة على صاحبها" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Ebu'l-Âliye'den anlattı ki bir adamın ridasını rüzgâr çekip savurunca adam rüzgâra lanet etti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ona lanet etmeyin; çünkü o emre âmadedir. Kim hak etmeyen bir şeye lanet ederse, o lanet sahibine geri döner” .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ}. قال: هذا الكافرُ، ليس له عملٌ في الأرض، ولا ذِكْرٌ في السماءِ، {اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قرارٍ}. قال: لا يَصْعَدُ عمله إلى السماءِ، ولا يقوم على الأرضِ. فقيل: فأين تكونُ أعمالهم؟ قال: يَحْمِلون أوزارهم على ظهورهم .

Bize el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, o da er-Rebî' b. Enes'ten anlattı: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ} “Kötü bir sözün misali de kötü bir ağaca benzer” [ayeti hakkında] dedi ki: “Bu kâfirdir; onun yerde bir ameli, gökte de bir anılışı yoktur. {اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قرارٍ} ‘Gövdesi yerden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan’ [ifadesi hakkında ise şöyle] dedi: Ameli göğe yükselmez ve yerde de tutunup kalmaz.” “Öyleyse amelleri nerede olur?” denildi. O da: “Günahlarını sırtlarında taşırlar” dedi .

حدثنا أحمد بن إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا فُضَيلُ بن مرزوقٍ، عن عطية العوفيِّ: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ أُجْتُنَّتْ مِن فَوقِ الْأَرْضِ}. قال: مَثَلُ الكافر، لا يَضعدُ له قولٌ طيِّبٌ، ولا عملٌ صالحٌ .

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Fudayl b. Merzûk, Atiyye el-Avfî'den anlattı: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ أُجْتُنَّتْ مِن فَوقِ الْأَرْضِ} “Kötü bir sözün misali de gövdesi yerden koparılmış kötü bir ağaca benzer” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Kâfirin misalidir; onun ne güzel bir sözü ne de salih bir ameli [Allah'a] yükselir .

حدثني المُثَنَّى، قال: ثنا عبد الله بن صالح، قال: ثني معاوية، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قال: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ}. وهى الشركُ، {كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ}. يعنى الكافر، قال: {اخْتُنَّتْ مِن فَوقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ}. يقولُ: الشركُ ليس له أصل يأخذُ به الكافرُ ولا برهانٌ، ولا يقبلُ الله مع الشركِ عملًا .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ} “Kötü bir sözün misali” [ifadesindeki kötü söz], şirktir. {كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ} “kötü bir ağaca benzer” [ifadesiyle de] kâfiri kastetmektedir. [Devamında] şöyle dedi: {اجْتُثَّتْ مِن فَوقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ} “Gövdesi yerden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan”. Şöyle demektedir: Şirkin, kâfirin tutunabileceği hiçbir kökü ve hiçbir delili yoktur; Allah şirk ile birlikte hiçbir ameli kabul etmez.

حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله بن أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيع: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ}. قال: مَثَلُ الشجرة الخبيثة مَثَلُ الكافرِ، ليس لقولِه ولا لعمله أصلٌ ولا فرعٌ، ولا قوله ولا عمله يستقر على الأرضِ، ولا يَصْعَدُ إلى السماء .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı: {وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ} “Kötü bir sözün misali de kötü bir ağaca benzer” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Kötü ağacın misali kâfirin misalidir; onun ne sözünün ne de amelinin bir kökü ve dalı vardır. Ne sözü ne de ameli yerde tutunup kalır, ne de semaya yükselir .

حُدِّثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ. يقولُ: أخبرنا عبيد بن سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ: ضرَب الله مثل الكافرِ: {كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ}. يقولُ: ليس لها أصلٌ ولا فرعٌ، وليست لها ثمرةٌ، وليست فيها منفعةٌ، كذلك الكافر ليس يعمل خيرًا ولا يقوله، ولم يجعلِ الله فيه بركةً ولا منفعةً .

Bana el-Hüseyin'den naklen anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: Allah kâfirin misalini: {كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِن فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِن قَرَارٍ} “Gövdesi yerden koparılmış, ayakta durma imkânı olmayan kötü bir ağaca benzer” şeklinde vermiştir. Şöyle buyurmaktadır: Onun ne kökü ne dalı vardır; meyvesi olmadığı gibi onda hiçbir fayda da yoktur. Kâfir de böyledir; ne hayır işler ne de hayır söyler, Allah onda ne bir bereket ne de bir fayda kılmıştır .

القول في تأويل قوله تعالى: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ (٢٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ (٢٧)} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır. Allah zalimleri saptırır ve Allah dilediğini yapar” buyruğunun tevili hakkında söz:

يعني تعالى ذكره بقوله: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا}: يحقِّقُ الله أعمالهم وإيمانهم {بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ}. يقولُ: بالقول الحقِّ، وهو فيما قيل: شهادة ألَّا إلهَ إلا الله، وأن محمدًا رسولُ اللَّهِ.

Zikri yüce olan Allah: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah iman edenleri sağlamlaştırır” buyruğuyla; Allah onların amellerini ve imanlarını {بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ} “sabit söz ile” doğrular, hak kılar, demektedir. [Yani] hak söz ile [sağlamlaştırır]; bu da söylendiğine göre: “Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet etmek”tir.

وأما قوله: {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. فإن أهل التأويلِ اختلفوا فيه. فقال بعضُهم: عُنِى بذلك أن اللَّهَ يُثَبِّتُهم في قبورهم قبلَ قيامِ الساعةِ.

Allah Teâlâ'nın: {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatında” buyruğuna gelince; tevil ehli bu hususta ihtilaf etmiştir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bununla, kıyamet kopmadan önce Allah'ın onları kabirlerinde sabit kılması kastedilmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدثني أبو السائبِ سَلْمُ بنُ جُنادةَ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن سعدِ بن عبيدةَ، عن البَرَاءِ بن عازبٍ في قوله: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: التثبيتُ في الحياة الدنيا، إذا أتاه الملكان في القبرِ فقالا له: مَن ربُّك؟ فقال: ربىَ الله. فقالا له: ما دينك؟ قال: ديني الإسلام. فقالا له: مَن نبيُّك؟ قال: نبي محمد ﷺ. فذلك التثبيتُ في الحياة الدنيا .

Bana Ebü's-Sâib Selm b. Cünâde anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, o Sa'd b. Ubeyde'den, o da el-Berâ b. Âzib'den Allah Teâlâ'nın: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah iman edenleri dünya hayatında sabit söz ile sağlamlaştırır” buyruğu hakkında anlattı; o şöyle dedi: Dünya hayatındaki sebat (sağlamlaştırma); kabirde iki melek gelip ona: “Rabbin kim?” dediklerinde onun: “Rabbim Allah'tır” demesi; ona: “Dinin nedir?” dediklerinde: “Dinim İslam'dır” demesi; ona: “Peygamberin kim?” dediklerinde: “Peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir” demesidir. İşte dünya hayatındaki sebat (sağlamlaştırma) budur .

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا جابر بن نوحٍ، عن الأعمشِ، عن سعدِ بن عبيدةَ، عن البراء بن عازب بنحوٍ منه في المعنى.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Câbir b. Nûh, el-A'meş'ten, o Sa'd b. Ubeyde'den, o da el-Berâ b. Âzib'den mana olarak bunun bir benzerini anlattı.

حدثني عبد الله بن إسحاق الناقد الواسطى، قال: ثنا وهب بن جريرٍ، قال: ثنا شعبة، عن علقمةَ بن مَرْثَدٍ، عن سعد بن عبيدةَ، عن البراء قال: ذكر النبي ﷺ المؤمنَ والكافرَ، فقال: "إنَّ المؤمن إذا سُئل في قبره قال: ربىَ الله. فذلك قوله: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} " .

Bana Abdullah b. İshâk en-Nâkıd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Vehb b. Cerîr anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Alkame b. Mersed'den, o Sa'd b. Ubeyde'den, o da el-Berâ'dan anlattı, dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem mümini ve kâfiri zikretti ve şöyle buyurdu: “Mümin kabrinde sorgulandığında: ‘Rabbim Allah'tır’ der. İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} ‘Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır’ buyruğudur” .

حدثنا محمد بن المثنَّى، قال: ثنا هشام بن عبد الملك، قال: ثنا شعبة، قال: أخبَرنى علقمة بن مرثدٍ، قال: سمعتُ سعد بن عبيدةَ، عن البراء بن عازبٍ، أن رسول

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Hişâm b. Abdilmelik anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Alkame b. Mersed haber verdi, dedi ki: Sa'd b. Ubeyde'yi, el-Berâ b. Âzib'den [şöyle rivayet ederken] işittim: Resûlullah

اللهِ ﷺ قال: "إنَّ المسلم إذا سُئل فِي القبرِ يشهد أن لا إلهَ إلا الله، وأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ". قال: "فذلك قوله: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} " .

sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Müslüman kabirde sorgulandığında Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şehadet eder.” [Resûlullah] şöyle devam etti: “İşte bu, Allah'ın: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} ‘Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır’ buyruğudur” .

حدثني الحسينُ بن سلمة بن أبى كبشة، ومحمد بن معمر البحرانيُّ، واللفظ لحديث ابن أبي كبشة، قالا: ثنا أبو عامرٍ عبد الملكِ بن عمرٍو، قال: ثنا عبادُ بنُ راشدٍ، عن داود بن أبى هند، عن أبي نَضْرةَ، عن أبي سعيدٍ، قال: كنا مع رسول الله ﷺ في جنازة، فقال: "يا أيُّها الناسُ، إن هذه الأمةَ تُبتلى في قبورها، فإذا الإنسانُ دُفن وتفرَّق عنه أصحابُه، جاءه مَلَكٌ بيدِه مِطْرَاقٌ فأقعده، فقال: ما تقولُ في هذا الرجل؟ فإن كان مؤمنًا قال: أشهد أن لا إله إلا الله، وحده لا شريك له، وأن محمدا عبده ورسوله. فيقول له: صدَقتَ. فيُفْتَح له باب إلى النار، فيقال: هذا كان منزِلَك لو كفَرتَ بربِّك، فأما إذْ آمَنْتَ به، فإِن اللَّهَ أَبْدَلَك به هذا. ثم يُفْتَحُ له بابٌ إلى الجنةِ، فيريدُ أن ينهضَ له، فيقال له: اسكنْ. ثم يُفْسَحُ له في قبره، وأما الكافر أو المنافقُ، فيقال له: ما تقولُ في هذا الرجل؟ فيقول: ما أدرى. فيقال له: لا دَرَيْتَ ولا تَليْتَ ولا اهْتَدَيْتَ. ثم يُفْتَحُ له بابٌ إلى الجنةِ، فيقال له: هذا كان منزلك لو آمنت بربك، فأما إذ كفَرْتَ، فإن اللَّهَ أَبْدَلَك هذا. ثم يُفْتَحُ له باب إلى النارِ، ثم يَقْمَعُه الملك بالمِطْرَاقِ قَمْعَةً يَسمعُه خلقُ اللهِ كلُّهم إلا الثقلين". قال بعضُ أصحابِه:

Bana Hüseyin b. Seleme b. Ebî Kebşe ve Muhammed b. Ma'mer el-Bahrânî anlattı -lafız İbn Ebî Kebşe'nin hadisine aittir-, ikisi dediler ki: Bize Ebû Âmir Abdülmelik b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd'den [el-Hudrî] anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir cenazede beraberdik. [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Şüphesiz bu ümmet kabirlerinde imtihan edilir. İnsan defnedilip arkadaşları ondan ayrıldığında, elinde tokmak bulunan bir melek yanına gelir, onu oturtur ve: ‘Şu adam hakkında ne dersin?’ der. Eğer mümin ise: ‘Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur; O tektir, ortağı yoktur ve Muhammed de O'nun kulu ve elçisidir’ der. Bunun üzerine [melek] ona: ‘Doğru söyledin’ der. Ardından ona cehenneme açılan bir kapı açılır ve: ‘Rabbini inkâr etmiş olsaydın kalacağın yer burasıydı. Fakat O'na iman ettiğin için Allah sana bunun yerine şunu verdi’ denilir. Sonra ona cennete açılan bir kapı açılır, o oraya doğru kalkmak ister; ancak kendisine: ‘Sakin ol’ denilir. Sonra kabri genişletilir. Kâfir veya münafığa gelince, ona da: ‘Şu adam hakkında ne dersin?’ denilir. O: ‘Bilmiyorum’ der. Bunun üzerine ona: ‘Ne bildin ne [kitap] okudun ne de doğru yolu buldun!’ denilir. Sonra ona cennete açılan bir kapı açılır ve: ‘Rabbine iman etseydin kalacağın yer burasıydı. Fakat inkâr ettiğin için Allah sana bunun yerine şunu verdi’ denilir. Sonra ona cehenneme açılan bir kapı açılır ve melek elindeki tokmakla ona öyle bir darbe indirir ki iki ağırlık (insanlar ve cinler) hariç, Allah'ın yarattığı bütün varlıklar bunu işitir.» Ashabından bazıları:

يا رسول الله، ما منا أحدٌ يقومُ على رأسه ملك بيده مطراقٌ، إلا هيل عند ذلك! فقال رسول الله ﷺ: " {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} " .

“Ey Allah'ın Resûlü! Başucuna elinde tokmak olan bir melek dikilip de o anda dehşete düşmeyecek hiçbirimiz yoktur!” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “{يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} ‘Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır. Allah zalimleri saptırır ve Allah dilediğini yapar’” [ayetini okudu] .

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكر بن عياشٍ، عن الأعمش، عن المنهال، عن زاذانَ، عن البَرَاءِ، أن رسول الله ﷺ قال، وذكر قَبْضَ رُوحِ المؤمنِ: "فَتُعَادُ روحه في جسدِه، ويأتيه مَلَكان فيُجلسانه في قبره، فيقولان: من ربُّك؟ فيقولُ: ربى الله. فيَقُولان: ما دينك؟ فيقولُ: دينى الإسلام. فيقولان له: ما هذا الرجلُ الذي بُعِث فيكم؟ فيقولُ: هو رسولُ اللَّهِ. فيقولان: ما يُدريك؟ فيقولُ: قرأتُ كتاب اللهِ، فآمنتُ به، وصدَّقتُ. فَيُنادى مُنادٍ من السماءِ: أن صدَق عبدى. قال: فذلك قول الله ﷿: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} " .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Zâzân'dan, o da el-Berâ'dan anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müminin ruhunun kabzedilmesini zikredip şöyle buyurdu: “Ruhu bedenine iade edilir. Yanına iki melek gelip onu kabrinde oturturlar ve: ‘Rabbin kim?’ derler. O: ‘Rabbim Allah'tır’ der. ‘Dinin nedir?’ derler. O: ‘Dinim İslam'dır’ der. Ona: ‘Aranızda gönderilen şu adam kimdir?’ derler. O: ‘O Allah'ın elçisidir’ der. ‘Sen bunu nereden biliyorsun?’ derler. O: ‘Allah'ın Kitabı'nı okudum, ona iman ettim ve onu tasdik ettim’ der. Bunun üzerine semadan bir münadi: ‘Kulum doğru söyledi’ diye nida eder.” [Resûlullah] dedi ki: “İşte bu, aziz ve celil olan Allah'ın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} ‘Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır’ buyruğudur” .

حدثني أبو السائب، قال: ثنا أبو معاوية، قال: ثنا الأعمش، عن المنهال، عن واذان، عن البراء، عن النبي ﷺ بنحوه .

Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş, el-Minhâl'den, o Zâzân'dan, o el-Berâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini anlattı .

حدثنا ابن حميد وابن وكيع، قالا: ثنا جرير، عن الأعمش، عن المنهال، عن زاذان، عن البراء، عن النبي ﷺ بنحوه.

Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî' anlattı, dediler ki: Bize Cerîr, el-A'meş'ten, o el-Minhâl'den, o Zâzân'dan, o el-Berâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن نميرٍ، قال: ثنا الأعمش، قال: ثنا المنهالُ بنُ عمرٍو، عن زاذان، عن البراءِ، عن النبي ﷺ بنحوه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr anlattı, dedi ki: Bize el-A'meş anlattı, dedi ki: Bize el-Minhâl b. Amr, Zâzân'dan, o el-Berâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini anlattı .

حدثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكم بن بشيرٍ، قال: ثنا عمرو بن قيسٍ، عن يونسَ بن خَبَّابٍ، عن المنهالِ، عن زاذانَ، عن البراء بن عازب، عن النبي ﷺ نحوه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Yûnus b. Habbâb'dan, o el-Minhâl'den, o Zâzân'dan, o el-Berâ b. Âzib'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun benzerini anlattı .

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمر، وحدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا سعيد بن منصور، قال: ثنا مهدى بن ميمون، جميعًا عن يونسَ بن خبابٍ، عن المنهال بن عمرو، عن زاذان، عن البراء بن عازب، قال: قال رسول الله ﷺ، وذكر قبض روح المؤمنِ، قال: "فيأتيه آت في قبره، فيقولُ من ربُّك؟ وما دينُك؟ ومن نبيك؟ فيقولُ: ربى الله، وديني الإسلام، ونبيِّىَ محمد ﷺ، فينتهرُه، فيقولُ: مَن ربُّك؟ وما دينُك؟ فهى آخر فتنةٍ تُعْرَضُ على المؤمن، فذلك حينَ يقولُ الله ﷿: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. فيَقُولُ: ربى الله، ودينيَ الإسلام، ونبيِّىَ محمدٌ ﷺ. فيقال له: صدقتَ" .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı; ve bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Mehdî b. Meymûn anlattı; her ikisi birden Yûnus b. Habbâb'dan, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o da el-Berâ b. Âzib'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müminin ruhunun kabzedilmesini zikrederek şöyle buyurdu: “Kabrine biri gelir ve: ‘Rabbin kim? Dinin ne? Peygamberin kim?’ der. O da: ‘Rabbim Allah, dinim İslam, peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir’ der. [Gelen melek] onu azarlar ve: ‘Rabbin kim? Dinin ne?’ der. İşte bu, mümine arz olunan son imtihandır. Bu durum, aziz ve celil olan Allah'ın: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} ‘Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır’ buyurduğu andır. [Mümin]: ‘Rabbim Allah, dinim İslam, peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir’ der. Bunun üzerine ona: ‘Doğru söyledin’ denilir” .

واللفظ لحديث ابن عبد الأعلى.

Lafız İbn Abdil'a'lâ'nın hadisine aittir.

حدثنا محمدُ بنُ خَلَفٍ العسقلاني. قال: ثنا آدم، قال: ثنا حماد بن سلمة،

Bize Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme anlattı,

عن محمد بن عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرةَ، قال: تلا رسول الله ﷺ: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قالَ: ذاك إذا قيل في القبرِ: مَن ربُّك؟ وما دينُك؟ فيقولُ: ربى الله، وديني الإسلامُ، ونبيِّى محمد ﷺ، جاء بالبيِّنات من عندِ اللَّهِ، فَآمَنتُ به وصدَّقتُ. فيقال له: صدَقتَ، على هذا عِشْتَ، وعليه مِتَّ، وعليه تبعثُ" .

Muhammed b. Amr'dan, o Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” ayetini okudu ve şöyle buyurdu: “Bu, kabirde [kişiye]: ‘Rabbin kim? Dinin nedir?’ denildiği zamandır. O da: ‘Rabbim Allah, dinim İslam, peygamberim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; Allah katından apaçık delillerle geldi, ben de ona iman ettim ve tasdik ettim’ der. Bunun üzerine ona: ‘Doğru söyledin; bunun üzere yaşadın, bunun üzere öldün ve bunun üzere diriltileceksin’ denilir” .

حدثنا مجاهد بن موسى، والحسن بن محمدٍ، قالا: ثنا يزيد، قال: أخبرنا محمدُ بنُ عمرٍو، عن أبي سلمةَ، عن أبي هريرة، قال: إن الميتَ لَيسمعُ خَفْقَ نعالِهم حينَ يولُّون عنه مدبرين، فإذا كان مؤمنًا، كانت الصَّلاةُ عند رأسه، والزكاة عن يمينه، وكان الصيام عن يسَارِه، وكان فعل الخيرات من الصدقة والصلة والمعروفِ والإحسان إلى الناس عند رجليه، فيُؤتَى من عند رأسه، فتقولُ الصلاة: ما قبلى مدخل. فيُؤتَى عن يمينه، فتقولُ الزكاةُ: ما قِبَلى مدخَلٌ. فيُؤْتَى عن يساره، فيقولُ الصيامُ: ما قبلى مَدْخَلٌ. فَيُؤْتَى مِنْ عِندِ رجليه، فيقولُ فَعلُ الخيراتِ من الصدقةِ والصلة والمعروف والإحسان إلى الناسِ: ما قِبَلى مدخل. فيُقالُ له: اجلسْ. فيجلسُ، قد مُثِّلتْ له الشمس قد دَنَت للغروبِ، فيُقالُ له: أخبرنا عما نسألُك. فيقولُ: دعُونى حتى أُصلِّىَ. فيقال: إنك ستفعل، فأخبرنا عما نسألك عنه. فيقولُ: وعم تسألون؟ فيقالُ: أرأيتَ هذا الرجل الذي كان فيكم، ماذا تقولُ فيه؟ وماذا تشهد به عليه؟ فيقولُ: أمحمد؟ فيقال له: نعم. فيقولُ: أشهد أنه رسولُ اللَّهِ، وأنَّه جاء بالبينات من عندِ اللَّهِ فصدَّقناه. فيقال له: على ذلك حييتَ، وعلى

Bize Mücâhid b. Mûsâ ve el-Hasan b. Muhammed anlattı, dediler ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Amr, Ebû Seleme'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; [Ebû Hüreyre] dedi ki: «Şüphesiz ölü, [kendisini defnedenler] arkalarını dönüp giderlerken pabuçlarının sesini işitir. Eğer o mümin ise, namaz başucunda, zekât sağında, oruç solunda; sadaka, sıla-i rahim (akraba ziyareti), iyilik ve insanlara ihsanda bulunmak gibi hayır amelleri de ayakucunda bulunur. [Azap] ona başucundan gelir; namaz: “Benim tarafımdan [içeriye] bir giriş yoktur” der. Sağ tarafından gelinir; zekât: “Benim tarafımdan bir giriş yoktur” der. Sol tarafından gelinir; oruç: “Benim tarafımdan bir giriş yoktur” der. Ayakucundan gelinir; sadaka, sıla, iyilik ve insanlara ihsanda bulunmak gibi hayır amelleri: “Benim tarafımdan bir giriş yoktur” der. Bunun üzerine ona: “Otur!” denilir. Güneş batmaya yaklaşmış gibi kendisine gösterilmiş olarak oturur. Ona: “Sana soracağımız şey hakkında bize haber ver” denilir. O da: “Beni bırakın da namaz kılayım” der. [Ona] denilir ki: “Şüphesiz sen onu yapacaksın; sen bize hakkında soru soracağımız şeyi haber ver.” [O da]: “Neyi soruyorsunuz?” der. Kendisine şöyle denilir: “Aranızda bulunmuş olan şu adamı gördün mü, onun hakkında ne diyorsun ve onun hakkında neye şahitlik ediyorsun?” O: “Muhammed'i mi [soruyorsunuz]?” der. Ona: “Evet” denilir. O da: “Şahitlik ederim ki o Allah'ın Resûlü'dür; Allah katından apaçık delillerle gelmiştir ve biz de onu tasdik ettik” der. Bunun üzerine ona: “Bunun üzere yaşadın ve bu

ذلك مِتَّ، وعلى ذلك تُبعثُ إن شاء اللَّهُ. ثم يُفسَحُ له في قبره سبعون ذراعًا، ويُنَوَّر له فيه، ثم يُفتَحُ له بابٌ إلى الجنةِ، فيُقالُ له: انظُرْ إلى ما أعد الله لك فيها. فيزدادُ غِبْطَةً وسرورًا، ثم يُفتَحُ له باب إلى النارِ، فيُقالُ له: انظرْ ما صرَف الله عنك لو عصيته. فيزدادُ غِبْطَةً وسرورًا، ثم يُجعلُ نَسمُه في النَّسَم الطيِّبِ، وهى طيرٌ خضرٌ تَعلَّقُ بشجرِ الجنة، ويُعاد جسده إلى ما بُدئ منه من الترابِ، وذلك قول الله تعالى: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} " .

üzere öldün ve inşallah bunun üzere diriltileceksin” denilir. Sonra kabri yetmiş arşın genişletilir ve orada onun için aydınlık yapılır. Ardından ona cennete açılan bir kapı açılır ve kendisine: “Allah'ın orada senin için hazırladıklarına bak!” denilir. O da sevinç ve neşesini artırır. Sonra ona cehenneme açılan bir kapı açılır ve kendisine: “Şayet O'na isyan etseydin Allah'ın senden neleri savuşturduğuna bak!” denilir. O da sevinç ve neşesini daha da artırır. Sonra onun canı hoş canlar arasına konulur; bunlar da cennet ağaçlarına asılan/konan yeşil kuşlardır. Cesedi ise ilk yaratıldığı toprağa iade edilir. İşte Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} ‘Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır’ buyruğu budur” .

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا أبو قَطَنٍ، قال: ثنا المسعودى، عن عبد الله بن مخارق، عن أبيه، عن عبدِ اللَّهِ، قال: إن المؤمنَ إذا مات أُجلس في قبره، فيقالُ له: مَن ربُّك؟ وما دينُك؟ ومَن نبيُّك؟ فيُثبِّتُه اللَّهُ، فيقولُ: ربى الله وديني الإسلام، ونبيِّيَ محمدٌ. قال: فقرأ عبدُ اللَّهِ {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Katan anlattı, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî, Abdullah b. Muhârık'tan, o babasından, o da Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Mümin öldüğü zaman kabrinde oturtulur ve ona: “Rabbin kim? Dinin ne? Peygamberin kim?” denilir. Allah onu sebatkâr kılar da o: “Rabbim Allah, dinim İslam, peygamberim Muhammed'dir” der. Dedi ki: Bunun üzerine Abdullah {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” [ayetini] okudu .

حدثنا الحسن، قال: ثنا أبو خالد القرشى، عن سفيان، عن أبيه، وحدثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمد، قال: ثنا سفيان، عن أبيه، عن خيثمة، عن البراء في قوله: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: عذابُ القبرِ .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Kureşî, Süfyân'dan, o babasından anlattı; ve bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o Hayseme'den, o da el-Berâ'dan Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah iman edenleri dünya hayatında sabit söz ile sağlamlaştırır” buyruğu hakkında anlattı: Kabir azabıdır, dedi .

حدثنا الحسن، قال: ثنا عفان، قال: ثنا شعبة، عن علقمة بن مَرثَدٍ، عن سعدِ

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Alkame b. Mersed'den, o Sa'd

ابن عبيدةَ، عن البراءِ، عن النبيِّ ﷺ في قول الله تعالى: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال شعبة شيئًا لم أحفظْه، قال: في القبرِ .

b. Ubeyde'den, o el-Berâ'dan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah Teâlâ'nın: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” buyruğu hakkında [anlattı]. Şu'be ezberimde tutamadığım bir şey söyledi; [Peygamberimiz]: “Kabirdedir” buyurdu .

حدَّثني محمد بن سعدِ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ}. إلى قوله: {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ}. قال: إن المؤمن إذا حضره الموتُ شهدته الملائكةُ، فسلَّموا عليه، وبشَّروه بالجنةِ، فإذا مات مشوا في جنازته، ثم صَلُّوا عليه مع الناس، فإذا دُفن أُجلِس في قبره، فيقال له: مَن ربُّك؟ فيقولُ: ربى اللَّهُ. ويقالُ له: مَن رسولُك؟ فيقول: محمد. فيقال له: ما شهادتك؟ فيقولُ: أشهد أن لا إله إلا الله، وأن محمدًا رسولُ اللَّهِ. فيُوسَّعُ له في قبرِه مَدَّ بصره .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [naklen] Allah Teâlâ'nın: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ} “Allah iman edenleri sabit söz ile sağlamlaştırır” [ayetinden] {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri saptırır” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: Müminin ölümü yaklaştığında melekler onun yanında hazır bulunur, ona selam verir ve onu cennetle müjdelerler. Öldüğünde cenazesinde yürürler, sonra insanlarla birlikte onun cenaze namazını kılarlar. Defnedildiğinde kabrinde oturtulur ve kendisine: “Rabbin kim?” denilir. O: “Rabbim Allah'tır” der. Ona: “Peygamberin kim?” denilir. O: “Muhammed'dir” der. Ona: “Şehadetin nedir?” denilir. O: “Şehadet ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur ve Muhammed Allah'ın elçisidir” der. Bunun üzerine kabri gözünün gördüğü mesafe kadar genişletilir .

حدثنا الحسنُ، قال: ثنا حجاجٌ، قال: قال ابن جريج: سمعتُ ابن طاوسٍ يخبرُ عن أبيه، قال: لا أعلمه إلا قال: هي في فتنة القبرِ. في قوله: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ} .

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc dedi ki: İbn Tâvûs'u babasından naklederken işittim; dedi ki: Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ} “Allah iman edenleri sabit söz ile sağlamlaştırır” buyruğu hakkında: “Bu kabir fitnesi hakkındadır” dediğinden başka bir şey hatırlamıyorum .

حدثنا ابن حميد، قال: ثنا جريرٌ، عن العلاء بن المسيَّبِ، عن أبيه، أنه كان يقولُ في هذه الآيةِ {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}: هي في صاحبِ القبرِ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o babasından anlattı ki o, şu ayet hakkında: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” [şöyle] derdi: Bu, kabirdeki kimse hakkındadır.

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هشيمٌ، عن العوامِ، عن

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Avvâm'dan, o da...

المسيَّبِ بن رافعٍ: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ}. قال: نزلت في صاحبِ القبرِ .

el-Müseyyeb b. Râfi'den anlattı: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Kabirdeki kimse hakkında inmiştir .

حدثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا عباد بن العوامِ، عن العلاء بن المسيَّبِ، عن أبيه المسيَّبِ بن رافع نحوَه .

Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, el-Alâ b. el-Müseyyeb'den, o da babası el-Müseyyeb b. Râfi'den bunun benzerini anlattı .

حدَّثني المثنى، قال: أخبرنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرحمن بن سعدٍ، قال: أخبَرنا أبو جعفر الرازيُّ، عن الربيع في قولِ اللَّهِ تعالى: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ}. قال: بلغنا أن هذه الأمةَ تُسْألُ في قبورها، فيثبِّتُ الله المؤمنَ في قبره حين يُسْأَلُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer er-Râzî, er-Rebî'den Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Bize ulaştığına göre bu ümmet kabirlerinde sorguya çekilir; Allah da sorulduğu vakit mümini kabrinde sebatkâr kılar (sağlamlaştırır).

حدثني المثنى، قال: ثنا أبو ربيعةً فهدٌ، قال: ثنا أبو عوانةَ، عن الأعمش، عن المنهالِ بن عمرو، عن زاذانَ، عن البراء بن عازب، قال: قال رسول الله ﷺ، وذكَر قبضَ روح المؤمنِ، قال: فترجع روحه في جسدِه، ويبعث الله إليه ملَكَين شدِيدَى الانتهارِ، فيُجلسانه وينتهرانه، يقولان: من ربُّك؟ ". قال: "فيقولُ: اللَّهُ. وما دينك؟ قال: الإسلام". قال: "فيقولان لَه: ما هذا الرجل أو النبيُّ الذي بُعِث فيكم؟ فيقولُ: محمدٌ رسولُ اللَّهِ". قال: "فيقولان له: وما يُدريك؟ قال: "فيقولُ: قرأتُ كتابَ اللَّهِ، فَآمَنْتُ به وصَدَّقْتُ. فذلك قولُ اللَّهِ: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} " .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Rebîa Fehd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o el-Berâ b. Âzib'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müminin ruhunun kabzedilmesini zikrederek şöyle buyurdu: “Ruhu bedenine geri döner ve Allah ona çok şiddetli azarlayan iki melek gönderir. Onu oturturlar ve azarlayarak: ‘Rabbin kim?’ derler. O da: ‘Allah'tır’ der. ‘Dinin nedir?’ derler; ‘İslam'dır’ der. Ona: ‘İçinizden gönderilen bu adam veya bu peygamber kimdir?’ derler; ‘O, Allah'ın elçisi Muhammed'dir’ der. Ona: ‘Bunu nereden biliyorsun?’ derler; o da: ‘Allah'ın Kitabı'nı okudum, ona iman ettim ve tasdik ettim’ der. İşte bu, Allah'ın şu kavlidir: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır”” .

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {يُثَبَّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال: نزَلت في الميِّتِ الذي يُسألُ في قبرِه عن النبيِّ ﷺ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” kavli hakkında [şöyle] dedi: [Bu ayet], kabrinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında sorgulanan ölü hakkında inmiştir .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِ اللهِ: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ}. قال: بلَغَنا أن هذه الأمةَ تُسألُ في قبورِها، فيثبِّتُ اللهُ المؤمنَ حيث يُسألُ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den Allah'ın: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Allah iman edenleri dünya hayatında da ahirette de sabit söz ile sağlamlaştırır” kavli hakkında [şöyle] dediğini anlattı: Bize ulaştığına göre bu ümmet kabirlerinde sorguya çekilir; Allah da sorulduğu vakit mümini sebatkâr kılar (sağlamlaştırır) .

حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شريكٌ، عن إبراهيمَ بن مهاجرٍ، عن مجاهدٍ: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: هذا في القبرِ مخاطبتُه، وفى الآخِرَةِ مثلُ ذلك .

Bize Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, İbrâhîm b. Muhâcir'den, o Mücâhid'den nakletti: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah iman edenleri dünya hayatında sabit söz ile sağlamlaştırır” [ayeti hakkında] dedi ki: Bu, kabirde onunla konuşulmasıdır; ahirette de bunun gibidir .

وقال آخرون: معنى ذلك: يثبِّتُ اللهُ الذين آمنوا بالإيمانِ في الحياةِ الدنيا:

Başkaları ise şöyle demiştir: Bunun anlamı; Allah iman edenleri dünya hayatında iman ile sebatkâr kılar (sağlamlaştırır) —

وهو القولُ الثابتُ، وفي الآخرةِ: المسألةُ في القبرِ.

ki o sabit sözdür—, ahirette ise kabirdeki sorgulamadır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: لا إلهَ إلا اللهُ، {وَفِي الْآخِرَةِ}: المسألةُ في القبرِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, İbn Tâvûs'tan, o babasından [şu ayet hakkında] haber verdi: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah iman edenleri dünya hayatında sabit söz ile sağlamlaştırır”. Dedi ki: [O söz] Lâ ilâhe illallâh'tır; {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve ahirette de” ise kabirdeki sorgulamadır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. أما الحياةُ الدنيا، فيثبتُهم بالخيرِ والعملِ الصالحِ، وقولُه: {وَفِي الْآخِرَةِ}: أي في القبرِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin [şu] sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: {يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah iman edenleri dünya hayatında sabit söz ile sağlamlaştırır”. Dünya hayatına gelince, onları hayır ve salih amel ile sabit kılar. {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve ahirette de” kavli ise; yani kabirde [sabit kılar] demektir.

والصوابُ من القولِ في ذلك ما ثبَت به الخبرُ عن رسولِ اللهِ ﷺ في ذلكِ، وهو أن معناه: يثبِّتُ اللهُ الذين آمنوا بالقولِ الثابتِ في الحياةِ الدنيا، وذلك تثبيتُه إياهم في الحياة الدنيا بالإيمانِ باللهِ وبرسولِه محمدٍ ﷺ، {وَفِي الْآخِرَةِ} بمثلِ الذي ثبَّتهم به في الحياةِ الدنيا، وذلك في قبورِهم حين يُسأَلون عن الذي هم عليه من التوحيدِ والإيمانِ برسولِه ﷺ.

Bu hususta doğru olan görüş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu konuda sabit olan haberdir; o da şudur: Anlamı, Allah iman edenleri dünya hayatında sabit söz ile sebatkâr kılar (sağlamlaştırır); bu da O'nun onları dünya hayatında Allah'a ve Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman ile sağlam kılmasıdır. {وَفِي الْآخِرَةِ} “ve ahirette de” ise dünya hayatında kendilerini sağlam kıldığı şeyin benzeri iledir ki bu da kabirlerinde, üzerinde bulundukları tevhid ve O'nun Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman hususunda sorguya çekildikleri vakittir.

وأما قولُه: {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ}. فإنه يعني أن الله لا يوفِّقُ المنافقَ والكافرَ في الحياةِ الدنيا، وفي الآخرةِ عند المسألةِ في القبرِ، لِما هدَى له المؤمنَ من الإيمانِ باللهِ ورسولِه ﷺ.

Allah'ın: {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri saptırır” kavline gelince; O, mümini hidayet ettiği Allah'a ve Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem iman hususunda münafığı ve kâfiri dünya hayatında da ahirette kabirdeki sorgulanma esnasında da muvaffak kılmaz demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim dediğimize benzer şekilde tevil ehli de demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: أما الكافرُ فتنزلُ الملائكةُ إذا حضَره الموتُ، فيبسُطون أيديَهم - والبسطُ هو الضربُ - يضربون وجوهَهم وأدبارَهم عند الموتِ، فإذا أُدخِل قبرَه أُقعِد، فقيل له: مَنْ ربُّك؟ فلم يُرْجِعْ إليهم شيئًا، وأنساه اللهُ ذكرَ ذلك، وإذا قيل له: مَن الرسولُ الذي بُعِث إليك؟ لم يهتدِ له، ولم يُرجِعْ إليهم شيئًا، يقولُ اللهُ:

Bize Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan [şöyle] rivayet etti: Kâfire gelince; ölüm vakti geldiğinde melekler iner ve ellerini uzatırlar -ki el uzatmak vurmaktır-, ölüm esnasında onların yüzlerine ve arkalarına vururlar. Kabrine konulduğunda [kabirde] oturtulur ve ona: “Rabbin kim?” denilir. Onlara hiçbir cevap veremez; Allah bunu hatırlamayı ona unutturur. Ona: “Sana gönderilen peygamber kimdir?” denildiğinde de onu bilemez ve onlara hiçbir cevap veremez. Allah [şöyle] buyurmaktadır:

{وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ}.

{وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri saptırır”.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا فهدُ بنُ عوفٍ أبو ربيعةَ، قال: ثنا أبو عوانةَ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن زاذانَ، عن البراءِ، قال: قال رسولُ اللهُ ﷺ، وذكَر الكافرَ حين تُقبضُ روحُه، قال: "فتُعادُ روحُه في جسدِه". قال: "فيأتيه ملكان شَدِيدَا الانتهارِ، فيُجْلِسانِه فينتهرانِه، فيقُولان له من ربُّك؟ فيقولُ: لا أدرى". قال: "فيَقولان له: ما دينُكَ؟ فيقولُ: لا أدرى". قال: "فيقالُ له: ما هذا النبيُّ الذي بُعثِ فيكم؟ ". قال: "فيقولُ: سمعتُ الناسَ يقولُون ذلك، لا أدْرى". قال: "فيقولان: لا دَرَيْتَ! ". قالَ: "وذلك قولُ اللهِ: {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} ".

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Fehd b. Avn Ebû Rebîa anlattı, dedi ki: Bize Ebû Avâne, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o Zâzân'dan, o el-Berâ'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirin ruhu kabzedildiği anı zikrederek şöyle buyurdu: “Ruhu bedenine iade edilir. Ona çok şiddetli azarlayan iki melek gelir; onu oturturlar ve azarlayarak ona: ‘Rabbin kim?’ derler. O: ‘Bilmiyorum’ der. Ona: ‘Dinin nedir?’ derler; ‘Bilmiyorum’ der. Ona: ‘İçinizden gönderilen bu peygamber kimdir?’ denilir; ‘İnsanların böyle dediğini işitmiştim, bilmiyorum’ der. Bunun üzerine melekler: ‘Anlamayasın, bilmeyesin!’ derler. İşte bu, Allah'ın şu kavlidir: {وَيُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} “Allah zalimleri saptırır ve Allah dilediğini yapar” ” .

وقولُه: {وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ}. يعنى تعالى ذكرُه بذلك: وبيدِ اللهِ الهدايةُ والإضلالُ، فلا تنكِروا أيها الناسُ قُدرتَه، ولا اهتداءَ مَن كان منكم ضالًّا، ولا ضلالَ من كان منكم مهتديًا، فإن بيدِه تصريفَ خلقِه، وتقليبَ قلوبِهم، يفعلُ فيهم ما يشاءُ.

O'nun: {وَيَفْعَلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ} “Ve Allah dilediğini yapar” kavliyle Allah Teâlâ şunu kastetmektedir: Hidayet ve saptırma Allah'ın elindedir; ey insanlar, O'nun kudretini, içinizden sapmış olanın doğru yola erişmesini veya içinizden doğru yolda olanın sapmasını inkâr etmeyin! Zira yaratıklarını çekip çevirmek ve kalplerini evirip çevirmek O'nun elindedir, onlar hakkında dilediğini yapar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ (٢٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin tevili hakkındaki söz: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ (٢٩)} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna —yaslanacakları cehenneme— sürükleyenleri görmedin mi? O ne kötü bir duraktır!”.

يقولُ تعالى ذكرُه: ألم تنظُرْ يا محمدُ إلى الذين {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. يقولُ: غيَّروا ما أنعَم اللهُ به عليهم مِن نعمةٍ، فجعَلوها كُفْرًا به، وكان تبديلُهم نعمةَ اللهِ كفرًا في نبيِّ اللهِ محمدٍ ﷺ؛ أنعم اللهُ به على قريشٍ فأخرَجه منهم،

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Şu {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri” görmedin mi? Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın kendilerine lütfettiği nimeti değiştirip O'na karşı küfre dönüştürdüler. Onların Allah'ın nimetini küfre dönüştürmeleri Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaydı; Allah onu Kureyş'e bir nimet kılmış, onları kendi içlerinden çıkarmış,

وابتعَثه فيهم رسولًا؛ رحمةً لهم، ونعمةً منه عليهم، فكفَروا به وكذَّبوه، فبدَّلوا نعمةَ اللهِ عليهم به كفرًا.

onlara bir rahmet ve Kendisinden bir nimet olarak aralarından elçi gönderdi; onlar ise onu inkâr edip yalanladılar, böylece Allah'ın kendilerine olan nimetini küfürle değiştirdiler.

وقولُه: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. يقولُ: وأنزَلوا قومَهم من مُشركي قريشٍ دارَ البَوارِ؛ وهى دارُ الهلاكِ. يقالُ منه: بار الشيءُ يبورُ بَوْرًا، إذا هلَك وبطَل. ومنه قولُ ابن الزِّبَعْرَى، وقد قيل: إنه لأبي سفيانَ بن الحارثِ بن عبدِ المطلبِ :

O'nun: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler” kavli: Kureyş müşriklerinden olan kavimlerini daru'l-bevâr'a, yani helak yurduna indirdiler demektir. Bir şey helak olup boşa çıktığında bâra'ş-şey'u yebûru bevren (بار الشيء يبور بورا) denir. İbnü'z-Ziba'râ'nın —onun Ebû Süfyân b. el-Hâris b. Abdilmuttalib'e ait olduğu da söylenmiştir— şu sözü bundandır :

يا رسولَ المَلِيكِ إِنَّ لِسانِي … رَائِقٌ ما فَتَقْتُ إذ أنا بُورُ

Ey Hükümran'ın Elçisi! Şüphesiz lisanım … helak olmuş (bûr) iken açtığım şeyden durudur .

ثم تُرْجِم عن دارِ البوارِ وما هي، فقيل: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ}. يقولُ: وبئس المستقرُّ هي جهنمُ لَمَن صلَاها.

Sonra helak yurdunun ne olduğu açıklanarak: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Cehennemdir; oraya yaslanırlar, o ne kötü bir karargâhtır!” buyrulmuştur. Şöyle demektedir: Oraya yaslanan kimse için cehennem ne kötü bir duraktır!

وقيل: إن الذين بدَّلوا نعمةَ اللهِ كفرًا بنو أميةَ وبنو مخزومٍ.

Allah'ın nimetini küfürle değiştirenlerin Benû Ümeyye ve Benû Mahzûm olduğu da söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن بشارٍ وأحمدُ بنُ إسحاقَ، قالا: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن عليّ بن زيدٍ، عن يوسفَ بن سعدٍ، عن عمرَ بن الخطابِ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ}. قال: هما الأفجرانِ من قريشٍ، بنو المغيرةِ وبنو أميةَ؛ فأما بنو المغيرةِ فكفِيتُموهم يومَ بدرٍ، وأما بنو أميةَ فمُتِّعوا إلى حينٍ.

Bize İbn Beşşâr ve Ahmed b. İshâk anlattılar, dediler ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ali b. Zeyd'den, o Yûsuf b. Sa'd'dan, o da Ömer b. el-Hattâb'dan {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ} “Allah'ın nimetini inkâr ile değiştiren ve kavimlerini helak yurduna, cehenneme sürükleyenleri görmedin mi?” ayeti hakkında [şöyle] dediğini nakletti: “Onlar, Kureyş'in en fâcir iki kolu olan Benû Mugîre ve Benû Ümeyye'dir. Benû Mugîre'ye gelince; Bedir günü onların hakkından gelindiniz [şerlerinden korundunuz]. Benû Ümeyye'ye gelince; onlar bir vakte kadar faydalandırıldılar.”

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نُعَيْمٍ الفضلُ بنُ دُكَينٍ، قال: أخبَرنا حمزةُ الزياتُ، عن عمرِو بن مُرّةَ، قال: قال ابن عباسٍ لعمرَ ﵄: يا أميرَ المؤمنين، هذه الآيةُ: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم الأفجرانِ من قريشٍ، أخوالى وأعمامُك؛ فأما أخوالى فاستأْصلهم اللهُ يومَ بدرٍ، وأما أعمامُك فأملَى اللهُ لهم إلى حينٍ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Hamza ez-Zeyyât, Amr b. Mürre'den haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs, Ömer radıyallâhu anh'a şöyle dedi: Ey Müminlerin Emiri, şu ayet: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini küfürle değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler”. [Ömer] dedi ki: Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benim dayılarım ve senin amcalarındır. Dayılarıma gelince, Allah Bedir günü onların kökünü kuruttu; amcalarına gelince, Allah onlara bir süreye kadar mühlet verdi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرٍو [ذى مُرٍّ] ، عن عليٍّ: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: الأفجران من قريشٍ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Amr [Zû Mürr]'den , o Ali'den {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: Kureyş'in en fâcir iki koludur .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرو ذى مُرٍّ، عن عليٍّ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Amr Zû Mürr'den, o Ali'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ وشريكٌ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرٍو ذى مُرٍّ، عن عليٍّ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: بنو المغيرةِ وبنو أميةَ؛ فأما بنو المغيرةِ فقطَع اللهُ دابرَهم يومَ بدرٍ، وأما بنو أميةَ فمُتِّعوا إلى حينٍ.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân ve Şerîk, Ebû İshâk'tan, o Amr Zû Mürr'den, o Ali'den şu sözünü anlattı: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?”. Dedi ki: Benû Mugîre ve Benû Ümeyye'dir. Benû Mugîre'ye gelince, Allah Bedir günü onların arkasını kesti (köklerini kuruttu); Benû Ümeyye'ye gelince, bir süreye kadar faydalandırıldılar.

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû

إسحاقَ، قال: سمِعتُ عمرًا ذا مُرٍّ، قال: سمِعتُ عليًّا يقولُ في هذه الآيةِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: الأفجرانِ من بني أسدٍ وبني مخزومٍ.

İshâk'tan anlattı; dedi ki: Amr Zû Mürr'ü işittim, o Ali'nin şu ayet hakkında: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?” şöyle dediğini işitmiş: Benû Esed ve Benû Mahzûm'un en fâcir iki koludur.

حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا شعبةُ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن أبي الطفيلِ، عن عليٍّ، قال: هم كفارُ قريشٍ. يعنى في قولِه: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ} .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Ebü't-Tufeyl'den, o Ali'den nakletti; dedi ki: Onlar Kureyş kâfirleridir. O'nun: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ} “Ve kavimlerini helak yurduna —cehenneme— indirdiler” kavlini kastetmektedir .

حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن القاسمِ بن أبى بَزَّةَ، عن أبي الطفيلِ، أنه سمِع عليَّ بنَ أبي طالبٍ، وسأَله ابن الكوّاءِ عن هذه الآيةِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم كفارُ قريشٍ يومَ بدرٍ .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Ebü't-Tufeyl'den nakletti; o Ali b. Ebî Tâlib'i, İbnü'l-Kevvâ kendisine şu ayet hakkında: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?” diye sorduğunda şöyle derken işitmiştir: Onlar Bedir günü Kureyş kâfirleridir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو النضرِ هاشمُ بنُ القاسمِ، عن شعبةَ، عن القاسمِ بن أبي بَزّةَ، قال: سمِعتُ أبا الطفيلِ، قال: سمِعت عليًّا. فذكر نحوَه.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebu'n-Nadr Hâşim b. el-Kâsım, Şu'be'den, o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den anlattı; dedi ki: Ebü't-Tufeyl'i işittim, dedi ki: Ali'yi işittim; ve bunun benzerini zikretti.

حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيْعٍ، عن مسلمٍ البطينِ، عن أبي أرطاةَ، عن عليٍّ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. قال: هم كفَّارُ قريشٍ. هكذا قال أبو السائبِ: مسلمٌ البطينُ،

Bize Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Sümey'den, o Müslim el-Batîn'den, o Ebû Ertât'tan, o Ali'den [nakletti]; O, {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri görmedin mi?” kavli hakkında: “Onlar Kureyş kâfirleridir” dedi. Ebü's-Sâib böylece: “Müslim el-Batîn...” dedi,

عن أبي أرطاةَ.

Ebû Ertât'tan.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ الزعفرانيُّ، قال: ثنا أبو معاويةَ الضريرُ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ سُميْعٍ، عن مسلمٍ، عن أرطاةَ، عن عليٍّ في قولِه تعالى: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. قال: كفارُ قريشٍ .

Bize el-Hasan b. Muhammed ez-Za'ferânî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye ed-Darîr anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Sümey', Müslim'den, o Ertât'tan, o Ali'den Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini küfürle değiştirenler” kavli hakkında anlattı; dedi ki: Kureyş kâfirleridir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا شعبةُ، عن القاسمِ بن أبي بَزةَ، عن أبي الطفيلِ، عن عليٍّ، قال في قولِ اللهِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم كفارُ قريشٍ.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o Ebü't-Tufeyl'den, o Ali'den nakletti; Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?” kavli hakkında şöyle dedi: Onlar Kureyş kâfirleridir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا شعبةُ، عن القاسمِ بن أبى بَزةَ، قال: سمِعتُ أبا الطفيلِ يحدِّثُ، قال: سمِعتُ عليًّا يقول في هذه الآيةِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: كفارُ قريشٍ يومَ بدرٍ.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Kâsım b. Ebî Bezze'den anlattı; dedi ki: Ebü't-Tufeyl'i anlatırken işittim, dedi ki: Ali'yi şu ayet hakkında şöyle derken işittim: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?”. Dedi ki: Bedir günü Kureyş kâfirleridir.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا الفضلُ بنُ دُكَيْنٍ، قال: ثنا بسامٌ الصَّيرفيُّ، قال: ثنا أبو الطفيلِ عامرُ بنُ واثلةَ، ذكَر أن عليًّا قام على المنبرِ، فقال: سلونى قبلَ ألَّا تسألونى، ولن تسألوا بعدى مثلى. فقام ابن الكوّاءِ فقال: {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} قال: منافقو قريشٍ.

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Bessâm es-Sayrafî anlattı, dedi ki: Bize Ebü't-Tufeyl Âmir b. Vâsile anlattı; Ali'nin minbere çıkıp şöyle dediğini zikretti: “Bana soramayacağınız [gün gelmeden] önce bana sorunuz; zira benden sonra benim gibisine asla soramayacaksınız.” Bunun üzerine İbnü'l-Kevvâ' kalkıp: “{بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} ‘[Allah'ın] nimetini inkârla değiştiren ve kavimlerini helak yurduna indirenler [kimlerdir?]’ dedi. [Ali]: “Kureyş'in münafıklarıdır” dedi.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيدٍ، قال: ثنا بسامٌ، عن رجلٍ قد سماه الطَّنَافِسِيُّ، قال: جاء رجلٌ إلى عليٍّ فقال: يا أميرَ المؤمنين، {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} قال: في قريشٍ.

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Bessâm, et-Tanâfisî'nin ismini vermiş olduğu bir adamdan anlattı; dedi ki: Bir adam Ali'ye gelip: “Ey Müminlerin Emiri, {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} ‘Allah'ın nimetini küfürle değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler’ [kimlerdir?]” dedi. [Ali]: “Kureyş hakkındadır” dedi.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا بسامٌ الصيرفيُّ، عن أبي الطفيلِ، عن عليٍّ أنه سُئلِ عن هذه الآيةِ: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. قال: منافقو قريشٍ.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Bessâm es-Sayrafî, Ebü't-Tufeyl'den, o Ali'den anlattı ki ona şu ayet soruldu: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini küfürle değiştirenler”. [Ali]: “Kureyş münafıklarıdır” dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عفانُ، قال: ثنا حمادٌ، قال: ثنا عمرُو بنُ دينارٍ، أن ابنَ عباسٍ قال في قولِ اللهِ: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم المشركون من أهلُ بدرٍ .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Dînâr, İbn Abbâs'ın Allah'ın: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Onlar Bedir ehlinden olan müşriklerdir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الجبارِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عمرٍو، قال: سمِعتُ عطاءً يقولُ: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: هم واللهِ أهلُ مكةَ {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülcebbâr anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Amr'dan anlattı; dedi ki: Atâ'yı işittim, o İbn Abbâs'ın şöyle dediğini işitmiş: Onlar vallahi Mekke ehlidir: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا صالحُ بنُ عمرَ، عن مُطَرِّفِ بن طَرِيفٍ، عن أبي إسحاقَ، قال: سمِعتُ عمرًا ذا مُرٍّ يقولُ: سمِعتُ عليًّا يقولُ على المنبرِ، وتلَا هذه الآيةَ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هما الأفجرانِ من قريشٍ؛ فأما أحدُهما فقطَع اللهُ دابرَهم يومَ بدرٍ، وأما الآخرُ فمُتِّعوا إلى حينٍ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Sâlih b. Ömer, Mutarrif b. Tarîf'ten, o Ebû İshâk'tan anlattı; [Ebû İshâk] dedi ki: Amr Zü'l-Mürr'ü şöyle derken işittim: Ali'yi minberde şöyle derken ve şu ayeti okurken işittim: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştiren ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?” [Ali] dedi ki: “Onlar Kureyş'in en azgın iki [koludur]. Birine gelince, Allah Bedir günü onların kökünü kuruttu; diğerine gelince, onlar bir süreye kadar geçindirildiler.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدِ قولِه: {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. قال: كفارُ قريشٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; ve bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini küfürle değiştirdiler” kavli hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Kureyş kâfirleridir .

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن مجاهدٍ، قال: كفارُ قريشٍ.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Mücâhid'den anlattı; [Mücâhid] dedi ki: Kureyş kâfirleridir.

حدَّثنا المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}: كفارُ قريشٍ.

Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini küfürle değiştirdiler”: Kureyş kâfirleridir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den bunun bir benzerini nakletti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا ابن عيينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عطاءٍ، قال: سمِعتُ ابنَ عباسٍ يقولُ: هم واللهِ {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} قريشٌ. أو قال: أهلُ مكةَ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o Atâ'dan haber verdi; dedi ki: İbn Abbâs'ı şöyle derken işittim: Onlar vallahi: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler” Kureyş'tir. Ya da: “Mekke ehlidir” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ بشارٍ، قالا: ثنا غُنْدَرٌ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في هذه الآية: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: قتلَى يومِ بدرٍ.

Bize İbn Vekî‘ ve İbn Beşşâr anlattılar, dediler ki: Bize Gunder, Şu‘be'den, o Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den şu ayet hakkında nakletti: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler”. [Saîd b. Cübeyr]: “Bedir günü öldürülenlerdir” dedi.

حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: ثنى عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال:

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüssamed anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den [nakletti]: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler”. [Saîd b. Cübeyr] dedi ki:

هم كفارُ قريشٍ.

“Onlar Kureyş kâfirleridir.”

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ ومحمدُ بن المُثَنَّى، قالا: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا هشيمٌ، عن حُصَينٍ، عن أبي مالكٍ وسعيدِ بن جبيرٍ، قالا: هم قتلى بدرٍ من المشركين.

Bize Muhammed b. Beşşâr ve Muhammed b. el-Müsennâ anlattılar, dediler ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Husayn'dan, o Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den nakletti; ikisi şöyle dediler: “Onlar müşriklerden Bedir'de öldürülenlerdir.”

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن ابن عباسٍ في: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم واللهِ أهلُ مكةَ. قال أبو كريبٍ: قال سفيانُ: يعني كفارَهم .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o Atâ'dan, o İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında nakletti: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler”. [İbn Abbâs]: “Onlar vallahi Mekke ehlidir” dedi. Ebû Küreyb dedi ki: Süfyân: “Yani onların kâfirleridir” dedi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا الحجاجُ، قال: ثنا حمادٌ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم المشركون من أهلِ بدرٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Amr b. Dînâr'dan, o İbn Abbâs'tan [Allah'ın]: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler” kavli hakkında nakletti; dedi ki: “Onlar Bedir ehlinden olan müşriklerdir.”

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي إسحاقَ، عن بعض أصحابِ عليٍّ، عن عليٍّ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. قال: هم الأفجرانِ من قريشٍ، من بني مخزومٍ وبني أميةَ؛ أما بنو مخزومٍ فإن الله قطَع دابرَهم يومَ بدرٍ، وأما بنو أميةَ فمُتِّعوا إلى حينٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o Ebû İshâk'tan, o Ali'nin ashabından bazılarından, o da Ali'den [Allah'ın]: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri görmedin mi?” kavli hakkında nakletti; [Ali] dedi ki: “Onlar Kureyş'in en fâcir iki kolu olan Mahzûmoğulları ile Ümeyyeoğullarıdır. Mahzûmoğullarına gelince, Allah Bedir günü onların arkasını kesti (köklerini kuruttu); Ümeyyeoğullarına gelince, bir süreye kadar faydalandırıldılar.”

حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: أخبرَنا خالدٌ، عن حصينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِ اللهِ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا}. قال: هم القادةُ من المشركين يومَ بدرٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Husayn'dan, o Ebû Mâlik'ten Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri görmedin mi?” kavli hakkında nakletti; [Ebû Mâlik] dedi ki: “Onlar Bedir günü müşriklerin liderleridir.”