حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن حصينٍ،
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Husayn'dan nakletti,
عن أبي مالكٍ وسعيد بن جبيرٍ، قالا: هم كفارُ قريشٍ، مَن قُتِل ببدرٍ.
Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den nakletti; ikisi şöyle dediler: “Onlar Kureyş kâfirleridir, Bedir'de öldürülen kimselerdir.”
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: هم كفارُ قريشٍ، مَن قُتِل ببدرٍ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan nakletti; [Dahhâk] dedi ki: “Onlar Kureyş kâfirleridir, Bedir'de öldürülen kimselerdir.”
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرَنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} الآية. قال: هم مشركو أهلِ مكةَ.
Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle derken işittim: “Onlar Mekke ehlinin müşrikleridir.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ بنُ الفضلِ، قال: أخبرَني محمدُ بنُ إسحاقَ، عن بعضِ أصحابِه، عن عطاءِ بن يسارٍ، قال: نزَلت هذه الآيةُ في الذين قُتِلوا من قريشٍ: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} الآية .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme b. el-Fadl anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, bazı ashabından, o da Atâ b. Yesâr'dan nakletti; [Atâ b. Yesâr] dedi ki: Bu ayet Kureyş'ten öldürülenler hakkında inmiştir: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?” ayeti .
حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}: كنا نُحَدَّثُ أنهم أهلُ مكةَ؛ أبو جهلٍ وأصحابُه الذين قتَلهم اللهُ يومَ بدرٍ، قال اللهُ: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} .
Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Zürey‘ anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna indirenleri görmedin mi?” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize onların Mekke ehli; yani Ebû Cehil ve Allah'ın Bedir günü öldürdüğü arkadaşları olduğu anlatılırdı. Allah şöyle buyurmuştur: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Onlar cehenneme gireceklerdir. O ne kötü bir duraktır!” .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ في قولِه: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هم قادةُ المشركين يومَ بدرٍ، أحلُّوا قومَهم دارَ البوارِ {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا}.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti; [Katâde] {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “...ve kavimlerini helak yurduna indirenleri [görmedin mi?]” kavli hakkında şöyle dedi: “Onlar Bedir günü müşriklerin önderleridir; kavimlerini helak yurduna indirmişlerdir: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “[O da] içine girecekleri cehennemdir”.”
حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: هؤلاء المشركون من أهلِ بدرٍ.
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd: {الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenler ve kavimlerini helak yurduna indirenler” kavli hakkında şöyle dedi: “Bunlar Bedir ehlinden olan müşriklerdir.”
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثني به محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبي، [عن أبيه] ، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا}: فهو جَبَلةُ بنُ الأيهمِ، والذين اتبَعوه من العربِ فلحِقوا بالرومِ .
Başkaları ise bu hususta bana Muhammed b. Sa‘d'ın anlattığı şu rivayeti söylediler: Dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [babasından] , o İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs]: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْرًا وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “Allah'ın nimetini inkârla değiştirenleri ve kavimlerini helak yurduna —yaslanacakları cehenneme— indirenleri görmedin mi?” kavli hakkında: “O, Cebele b. el-Eyhem ve Araplardan ona uyup Rumlara katılan kimselerdir” dedi .
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال أهلُ التأويلِ.
{وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler” kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: أحلُّوا مَن أطاعهم من قومِهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan nakletti: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler”. [Dahhâk]: “Kavimlerinden kendilerine itaat edenleri [oraya] indirdiler” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن ابن: عباسٍ: {دَارَ الْبَوَارِ}. قال: الهلاكِ. قال ابن جريجٍ: قال مجاهدٌ: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ}. قال: أصحابُ بدرٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {دَارَ الْبَوَارِ} “Helak yurdu”. [İbn Abbâs]: “Helaktir” dedi. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid: {وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دَارَ الْبَوَارِ} “Ve kavimlerini helak yurduna indirdiler” hakkında: “Bedir ashabıdır (Bedir'de savaşan müşriklerdir)” dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {دَارَ الْبَوَارِ}: النار. قال: وقد بَيَّنَ اللهُ ذلك وأخبَركَ به، فقال: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {دَارَ الْبَوَارِ} “Helak yurdu” kavli hakkında: “Ateştir” dedi. [İbn Zeyd devamla] dedi ki: “Allah bunu açıklamış ve sana haber vermiştir; şöyle buyurmuştur: {جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا وَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Oraya girecekleri cehennemdir; o ne kötü bir duraktır!”.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا}: هي دارُهم في الآخرةِ .
Bize Muhammed b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den nakletti: {دَارَ الْبَوَارِ (٢٨) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “Helak yurdu; girecekleri cehennemdir”: “Ahirette onların yurdudur” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعُوا فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ (٣٠)} “Allah'ın yolundan saptırmak için O'na eşler koştular. De ki: 'Faydalanın; şüphesiz sizin varacağınız yer ateştir!'” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالَى ذكرُه: وجعَل هؤلاء الذين بدَّلوا نعمةَ اللهِ كفرًا لربَّهم أندادًا. وهي جماعُ نِدٍّ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın nimetini inkârla değiştiren bu kimseler, Rableri için eşler (ortaklar) edindiler. [Endâd] kelimesi, "nidd" kelimesinin çoğuludur.
وقد بيَّنتُ معنى "الندِّ" فيما مَضَى بشواهدِه بما أغنَى عن إعادتِه . وإنما أراد أنهم جعَلوا للهِ شركاءَ.
"Nidd" kelimesinin anlamını daha önce şahitleriyle birlikte tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştım . [Burada] kastedilen, onların Allah'a ortaklar koşmuş olmalarıdır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا}: والأندادُ الشركُ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَجَعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَادًا} “Allah'a eşler koştular” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: Endâd şirktir (ortak koşmaktır) .
وقولُه: {لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ}. اختلَفت القرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {لِيُضِلُّوا}. بمعنى: كي يُضِلُّوا الناسَ عن
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {لِيُضِلُّوا عَنْ سَبِيلِهِ} “O'nun yolundan saptırmak için” kavline gelince: Kıraat âlimleri bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli kıraat âlimlerinin geneli bunu: {لِيُضِلُّوا} şeklinde okumuştur. [Bu], insanları ... [yolundan] saptırsınlar diye
سبيلِ اللهِ بما فعلوا من ذلك.
anlamındadır.
وقرأته عامةُ قرأةِ أهلِ البصرةِ: (ليَضِلُّوا) . بمعنى: كي يَضِلَّ جاعِلو الأندادِ للهِ عن سبيلِ اللهِ.
Basra ehlinin kıraat âlimlerinin geneli ise bunu (ليَضِلُّوا) şeklinde okumuştur. Yani: Allah'a eşler koşan kimseler Allah'ın yolundan sapsınlar diye, anlamındadır.
وقولُه: {قُلْ تَمَتَّعُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّهِ محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لهم: تمتَّعوا في الحياةِ الدنيا، وعيدًا من اللهِ لهم لا إباحةً لهم التمتعَ بها، ولا أمرًا على وجهِ العبادةِ، ولكنْ توبيخًا وتهدُّدًا ووعيدًا، وقد بيَّن ذلك بقولِه: {فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ}. يقولُ: استمتِعوا في الحياةِ الدنيا، فإنها سريعةُ الزوالِ عنكم، وإلى النارِ تصيرون عن قريبٍ، فتعلَمون هنالك غِبَّ تمتُّعِكم في الدنيا بمعاصي اللهِ، وكفرِكم فيها به.
[Allah'ın]: {قُلْ تَمَتَّعُوا} “De ki: Faydalanın!” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah], Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Onlara de ki: Dünya hayatında yararlanın! Bu, Allah'tan onlara bir tehdittir; dünyadan faydalanmalarını mübah kılmak veya ibadet kabilinden bir emir değildir. Bilakis bir kınama, gözdağı ve tehdittir. Nitekim bunu şu buyruğuyla açıklamıştır: {فَإِنَّ مَصِيرَكُمْ إِلَى النَّارِ} “Şüphesiz sizin varacağınız yer ateştir!”. Buyurur ki: Dünya hayatında faydalanıp durun; zira o, sizden pek çabuk yok olup gidecektir ve pek yakında ateşe varacaksınız. O zaman dünyada Allah'a isyan ederek ve O'nu inkâr ederek faydalanmanızın kötü sonucunu orada göreceksiniz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ (٣١)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ (٣١)} “İman eden kullarıma söyle: Namazı kılsınlar; kendisinde hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce, kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık infak etsinler” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّهِ محمدٍ ﷺ: قل يا محمدُ لعبادىَ الذين آمَنوا بك، وصدّقوا أن ما جئتهم به من عندِي {يُقِيمُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ: قُلْ لهم: فلْيُقيموا الصلواتِ الخمسَ المفروضةَ عليهم بحدودِها، ولْيُنْفِقوا مما رزَقناهم فخوّلْناهم من فضلِنا، {سِرًّا وَعَلَانِيَةً}: فليُؤدّوا ما أوجبتُ عليهم من الحقوقِ فيها سرًّا وإعلانًا، {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ}. يقولُ: لا يُقبلُ فيه فديةٌ وعوضٌ من نفسٍ وجَب عليها عقابُ اللهِ، بما كان منها من معصيةِ ربِّها في الدنيا، فيقبلَ منها الفديةُ. وتُتركَ فلا تُعاقبَ. فسمَّى اللهُ جلّ ثناؤه الفديةَ عوضًا؛ إذ كان أَخْذَ عِوَضٍ من
Zikri yüce olan [Allah], Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana iman eden ve getirdiğin şeylerin benim katımdan olduğunu tasdik eden kullarıma söyle: {يُقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Namazı kılsınlar”. Buyurur ki: Onlara söyle: Kendilerine farz kılınan beş vakit namazı sınırlarına [erkân ve şartlarına] riayet ederek tastamam kılsınlar. Lütfumuzdan kendilerine rızık verip bahşettiğimiz şeylerden {سِرًّا وَعَلَانِيَةً} “gizli ve açık” infak etsinler; yani o mallarda üzerlerine farz kıldığım hakları gizli ve aşikâr olarak eda etsinler; {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ} “kendisinde hiçbir alışverişin bulunmadığı bir gün gelmeden önce”. Buyurur ki: Dünyada Rabbine isyan etmesinden dolayı Allah'ın azabını hak etmiş hiçbir kimseden fidye ve bedel kabul edilmez ki kendisinden fidye alınıp serbest bırakılsın ve cezalandırılmasın. Zikri yüce olan Allah fidyeyi bedel olarak adlandırmıştır; zira bu, [kendisine bedel verilen kimseden] bir karşılık alma [işlemidir]...
معتاضٍ منه.
karşılık (bedel) olarak adlandırmıştır.
وقولُه: {وَلَا خِلَالٌ}. يقولُ: وليس هنالك مُخالَّةٌ خليلٍ، فيصفَحُ عمَّن استوجبَ العقوبةَ عن العقابِ لمخالَّتِه، بل هنالك العدلُ والقسطُ. فـ "الخلالُ"، مصدرٌ من قولِ القائلِ: خاللتُ فلانًا، فأنا أُخالِلُه مخالةً وخلالًا، ومنه قولُ امرئ القيسِ :
[Allah'ın]: {وَلَا خِلَالٌ} “Ve hiçbir dostluk” kavline gelince; buyurur ki: Orada hiçbir dostun dostluğu geçerli olmayacaktır ki dostluğundan ötürü cezayı hak etmiş kimseden ceza kaldırılsın; bilakis orada adalet ve hakkaniyet geçerlidir. "el-Hilâl" (الخلالُ) kelimesi, kişinin "Falanla dost oldum, onunla dostluk kuruyorum" (خاللتُ فلانًا فأنا أخالِلُه) sözündeki "muhâlleten ve hilâlen" (مخالة وخلالًا) masdarıdır. İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir :
صرَفْتُ الهَوَى عَنْهُنَّ مِن خَشْيَةِ الرَّدَى … ولستُ بِمَقْليِّ الخِلالِ ولا قالِ
Helak korkusuyla onlardan hevesimi çektim, / Oysa ne dostluğu sevilmeyen biriyim ne de dostluktan vazgeçen.
وجزْمُ قولِه: {يُقِيمُوا الصَّلَاةَ}. بتأويلِ الجزاءِ، ومعناه الأمرُ، يُرادُ: قلْ لهم: ليقيموا الصلاةَ.
{يُقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Namazı kılsınlar” kavlinin meczum olması ceza (şartın cevabı) tevilindedir; anlamı ise emirdir. Kastedilen şudur: "Onlara söyle, namazı kılsınlar!"
حدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ}. يعنى الصلواتِ الخمسَ، {وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً}. يقولُ: زكاةً أموالِهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan nakletti: {قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلَاةَ} “İman eden kullarıma söyle: Namazı kılsınlar”; yani beş vakit namazı [kılsınlar], {وَيُنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ سِرًّا وَعَلَانِيَةً} “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık infak etsinler”; buyurur ki: Mallarının zekatını [versinler] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، عن عمرٍو، عن سعيدٍ، عن قتادةَ في قولِه: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ}. قال قتادةُ: إِنَّ الله ﵎ قد علِمَ أنَّ في الدنيا بيوعًا وخِلالًا يتخالُّون بها في الدنيا، فينظرُ رجلٌ من يخالُّ، وعلامَ يصاحبُ؟ فإن كان لله فليداومْ، وإن كان لغيرِ اللهِ، فإنها ستنقطعُ عنه.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Amr'dan, o Saîd'den, o Katâde'den nakletti; onun {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ} “İçinde hiçbir alışverişin ve hiçbir dostluğun bulunmadığı bir gün gelmeden önce” kavli hakkında Katâde şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah celle celâlühû dünyada insanların kendisiyle dostluk kurdukları birtakım alışverişlerin ve dostlukların bulunduğunu bilmiştir. Artık bir kimse baksın; kiminle dostluk kuruyor ve ne üzere arkadaşlık ediyor? Şayet [bu dostluk] Allah içinse ona devam etsin; yok eğer Allah'tan başkası içinse bilsin ki o [dostluk] kendisinden mutlaka kesilip yok olacaktır.”
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ (٣٢)}.
Yüce Allah'ın: {اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ (٣٢)} “Allah O'dur ki gökleri ve yeri yaratmış, gökten su indirip onunla size rızık olarak çeşitli ürünler çıkarmıştır; emriyle denizde akıp gitsin diye gemileri hizmetinize vermiş ve ırmakları da sizin istifadenize sunmuştur” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ الذي أنشَأ السماواتِ والأرضَ مِن غيرِ شيءٍ، أَيُّها الناسُ، وأنْزَل مِن السماءِ غَيْثًا أحْيا به الشجرَ والزرعَ، فأَثْمَرَت رزقًا لكم تأْكُلونه {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ} وهى السفنُ، {لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ} لكم، تَرْكَبونها وتَحْمِلون فيها أمتعتَكم مِن بلدٍ إلى بلدٍ، {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ}؛ ماؤُها شرابٌ لكم. يقولُ تعالى ذكرُه: الذي يَسْتَحِقُّ عليكم العبادةَ وإخلاصَ الطاعةِ له، مَن هذه صفتُه، لا مَن لا يَقْدِرُ على ضُرٍّ ولا نفعٍ، لنفسِه ولا لغيرِه، مِن أوثانِكم، أيُّها المشركون، وآلهتِكم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Gökleri ve yeri yoktan var eden, gökten yağmur indirip onunla ağaçları ve ekinleri dirilten, böylece sizin yemeniz için rızık olarak meyveler/ürünler bitiren Allah'tır. {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ} “Gemileri hizmetinize verdi” ki bunlar gemilerdir; {لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ} “Kendi emriyle denizde akıp gitsin diye”; yani sizin için [akıp gitsinler], onlara binesiniz ve eşyalarınızı bir beldeden diğerine taşıyasınız diye. {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ} “Irmakları da sizin istifadenize sundu”; onların suyu sizin için içecektir. Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey müşrikler! Kendisine ibadet edilmeyi ve itaatin yalnızca kendisine tahsis edilmesini hak eden zat, işte bu sıfatlara sahip olandır; yoksa ne kendisi için ne de başkası için hiçbir zarara veya faydaya güç yetiremeyen putlarınız ve ilahlarınız değildir!
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، يعنى الزَّعْفَرانيَّ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، وحدَّثنى المُثَنَّى قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ}. قال: بكلِّ بَلْدةٍ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed —yani ez-Za‘ferânî— anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ} “Ve ırmakları da sizin istifadenize sundu” kavli hakkında: “Her beldede” dediğini [naklettiler] .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (٣٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ (٣٣)} “Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi; geceyi ve gündüzü de sizin istifadenize sundu” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: اللهُ الذي خلَق السماواتِ والأَرضَ، وفعل الأفعالَ التي
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Gökleri ve yeri yaratan ve [önceden] zikredilen fiilleri yapan Allah...
وصَف، وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ يَتَعاقَبان عليكم، أيُّها الناسُ، بالليلِ والنهارِ؛ لصلاحِ أنفسِكم ومعَاشِكم، دائبين في اختلافِهما عليكم.
işleri yapan Allah; ey insanlar, kendi maslahatınız ve geçiminiz için gece ve gündüzle ardı ardına üzerinize gelen, peş peşe gelip gitmekte devamlı olan güneşi ve ayı da sizin hizmetinize vermiştir.
وقيل: معناه أنهما دائِبان في طاعةِ اللهِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, ikisinin de Allah'a itaatte devamlı olduklarıdır.
حدَّثنا خلفُ بنُ واصلٍ، عن رجلٍ، عن مُقاتِلِ بن حَيَّانَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ}. قال: دُءُوبُهما في طاعةِ اللهِ .
Bize Halef b. Vâsıl, bir adamdan, o Mukâtil b. Hayyân'dan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan [naklen] onun: {وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ} “Âdetleri üzere seyreden güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” kavli hakkında: "Onların devamlılığı, Allah'a itaatlerindedir" dediğini anlattı .
وقولُه: {وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ}: يَخْتَلِفان عليكم باعْتِقابٍ، إذا ذهَب هذا جاء هذا، [وإذا ذهَب هذا جاء هذا] ، بمنافعِكم وصلاحِ أسبابِكم، فهذا لكم لتصرُّفِكم فيه لمعَاشِكم، وهذا لكم للسَّكَنِ، تَسْكُنون فيه، ورحمةٌ منه بكم.
O'nun: {وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} “Geceyi ve gündüzü de sizin istifadenize sundu” kavli ise; menfaatleriniz ve işlerinizin salahı için, bu gidince diğeri, [bu gidince de diğeri] gelmek üzere peş peşe üzerinize gelip giderler. Şu [gündüz], geçiminiz için onda faaliyette bulunmanız adına sizin içindir; şu [gece] de içinde sükûnet bulup dinlenmeniz için sizin içindir ve O'ndan size bir rahmettir.
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ}.
Yüce Allah'ın: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “O, kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: وأعْطاكم - مع إنعامه عليكم بما أنْعَم به عليكم؛ مِن تسخيرِ هذه الأشياءِ التي سخَّرها لكم، والرزقِ الذي رزقَكم من نباتِ الأرضِ وغروسِها - من كلِّ شيءٍ سَأَلْتُموه ورغِبْتُم إليه شيئًا. وحذَف الشيءَ الثانيَ اكْتِفاءً بـ "ما" التي أُضِيفَت إليها "كلِّ"، وإنما جاز حذفُه؛ لأن "مِنَ" تُبَعِّضُ ما بعدَها، فكفَتْ بدَلالِتها على التبعيضِ من المفعولِ، فلذلك جاز حذفُه، ومثلُه قولُه تعالى: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} [النمل: ٢٣]. يعنى به: وأُوتِيَت من كلِّ شيءٍ في زمانِها شيئًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sizin istifadenize sunduğu bu şeyleri hizmetinize vermesi ve yerin bitkileri ile fidanlarından/ağaçlarından size bahşettiği rızık ile size olan nimetinin yanı sıra, O'ndan istediğiniz ve O'na rağbet ettiğiniz her bir şeyden size bir şey (pay) vermiştir. [Yüce Allah], "küll" (كُلّ) kelimesinin kendisine muzaf olduğu "mâ" (مَا) ile yetinerek ikinci "şey"i hazfetmiştir. Bunun hazfedilmesi ise ancak şu sebeple caiz olmuştur: Çünkü "min" (مِنْ) harf-i cerri kendisinden sonrasını teb'îz eder (kısmîlik/bazılık bildirir); dolayısıyla teb'îz bildirmesi sebebiyle mef'ûlün yerine kâfi gelmiştir, bundan ötürü hazfedilmesi caiz olmuştur. Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “Ve ona her şeyden verilmiştir” [Neml: 23]. Bununla: "Ve ona kendi zamanındaki her bir şeyden bir şey (pay) verilmiştir" manası kastedilmektedir.
وقد قيل: إن ذلك إنما قيل على التكثير، نحوَ قولِ القائلِ: فلانٌ يَعْلَمُ كُلَّ شيءٍ، وأتاه كلُّ الناسِ. وهو يعنى بعضَهم، وكذلك قولُه: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} [الأنعام: ٤٤].
Şöyle de denilmiştir: Bu ifade, konuşanın: "Falan her şeyi bilir", "Bütün insanlar ona geldi" deyip de bir kısmını kastetmesi gibi çokluk bildirmek üzere söylenmiştir. Nitekim O'nun: {فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ} “Üzerlerine her şeyin kapılarını açtık” [En'âm: 44] kavli de böyledir.
وقيل أيضًا: إنه ليس شيءُ إلا وقد سأَله بعضُ الناسِ، فقيل: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ}. أي: قد أتَى بعضَكم منه شيئًا، وآتى آخر شيئًا مما قد سأَله. وهذا قولُ بعضِ نحويى أهلِ البصرةِ.
Şöyle de denilmiştir: İnsanların bazısının istemediği hiçbir şey yoktur; bu sebeple: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “O, kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir” buyrulmuştur. Yani: Bazınıza ondan bir şey vermiş, diğerine de istediği şeylerden bir pay vermiştir. Bu, Basralı bazı nahivcilerin görüşüdür.
وكان بعضُ نحويى أهلِ الكوفةِ يقولُ: معناه: وآتاكم مِن كلِّ ما سأَلْتُموه لو سأَلْتُموه، كأنه قيل: وآتاكم مِن كلِّ سُؤْلِكم ، وقال: ألا تَرَى أنك تَقولُ للرجلِ لم يَسْأَلْك شيئًا: واللهِ لأُعْطِيَنَّك سُؤْلَك ما بلَغَتْ مسألتُك وإن لم تَسْأَلْ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demekteydi: Bunun anlamı: "Şayet isteseydiniz kendisinden isteyeceğiniz her şeyden size vermiştir" demektir; sanki: "Size bütün istediklerinizden/dileklerinizden vermiştir" denilmiş gibidir . Ve demiştir ki: Görmez misin, senden bir şey istememiş olan bir adama: "Vallahi, sen istemesen de isteğin nereye ulaşırsa ulaşsın sana dileğini mutlaka vereceğim" dersin.
فأما أهلُ التأويلِ، فإنهم اخْتَلَفوا في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: وآتاكم مِن كلِّ ما رغِبْتُم إليه فيه.
Tevil ehline gelince; onlar bunun tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bunun anlamı: O'ndan rağbet edip arzuladığınız her şeyden size vermiştir" demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنى الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: من كلِّ ما سألْتُموه ورغِبْتُم إليه فيه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; bana el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: "Kendisinden istediğiniz ve O'ndan rağbet edip arzuladığınız her şeyden" dediğini [naklettiler] .
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، وحدَّثنى المُثَنَّى، [قال: ثنا إسحاقُ]، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti; bana el-Müsennâ anlattı, [dedi ki: Bize İshâk anlattı], dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o...
ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، وحدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ، مثلَه .
İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den [nakletti]; bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten, o Mücâhid'den aynısını anlattı .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن مَعْمَرٍ، عن الحسنِ: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ}. قال: مِن كلِّ الذي سأَلْتُموه.
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o el-Hasan'dan [nakletti]: {وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “O, kendisinden istediğiniz her şeyden size vermiştir”. Dedi ki: "İstediğiniz şeylerin hepsinden."
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وآتاكم مِن كلِّ الذي سأَلْتُموه والذي لم تَسْأَلُوه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: "İstediğiniz ve istemediğiniz şeylerin her birinden size vermiştir" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا خلفٌ، يعني ابنَ هشامٍ، قال: ثنا مَحْبوبٌ، عن داودَ بن أبي هِنْدٍ، [عن رُكانةَ بن هاشمٍ] : {مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ}. قال: ما سأَلْتُموه وما لم تَسْأَلُوه.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Halef —yani İbn Hişâm— anlattı, dedi ki: Bize Mahbûb, Dâvûd b. Ebî Hind'den, [o Rukâne b. Hâşim'den] [nakletti]: {مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ} “Kendisinden istediğiniz her şeyden”. Dedi ki: "İstediğiniz şeylerden ve istemediğiniz şeylerden."
وقرَأ ذلك آخرون: (وآتاكم مِن كلِّ ما سأَلْتُموه) بتنوينِ "كل"، وتركِ إضافتِها إلى "ما"، بمعنى: وآتاكم مِن كلِّ شيءٍ لم تَسْأَلُوه ولم تَطْلُبوه منه؛ وذلك أن العبادَ لم يَسْأَلُوه الشمسَ والقمرَ والليلَ والنهارَ، وخلَق ذلك لهم مِن غيرِ أن يَسْأَلُوه.
Başkaları ise bunu, "küll" (كُلّ) lafzını tenvinli okuyarak ve "mâ" (ما) lafzına muzaf kılmayarak: (وآتاكم مِن كلٍّ ما سأَلْتُموه) şeklinde okumuştur. [Bu takdirde ayet], "O, kendisinden istemediğiniz ve talep etmediğiniz her şeyden de size verdi" manasındadır; zira kullar O'ndan güneşi, ayı, geceyi ve gündüzü istememişlerdi; [fakat Allah] onlar istemeksizin bunları onlar için yarattı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو حَصِينٍ عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بن يُونُسَ، قال: ثنا بَزِيعٌ ، عن الضحاكِ بن مزاحِمٍ في هذه الآيةِ: (وآتاكم من كلٍّ ما سأَلْتُموه). قال: ما لم تَسْأَلُوه .
Bana Ebû Hasîn Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Bezî‘ , ed-Dahhâk b. Müzâhim'den bu ayet: (وآتاكم من كلٍّ ما سأَلْتُموه) hakkında: "Kendisinden istemediğiniz şeylerden" dediğini anlattı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، عن الضحاكِ، أنه كان يَقْرَأُ: (من كلٍّ ما سأَلْتموه)، ويُفَسِّرُه: أعطاكم أشياءَ ما سأَلْتُموها ولم تَلْتَمِسوها، ولكن أعْطَيْتُكم برحمتى وسَعَتى. قال الضحاكُ: فكم مِن شيءٍ أعطانا اللهُ ما سأَلْناه ولا طلَبْناه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd, ed-Dahhâk'tan anlattı; o (من كلٍّ ما سأَلْتموه) şeklinde okur ve şöyle tefsir ederdi: "Size istemediğiniz ve talep etmediğiniz şeyler verdi, fakat rahmetim ve genişliğimle size verdim." ed-Dahhâk dedi ki: "Allah'ın bize verdiği, bizim ise O'ndan ne istediğimiz ne de talep ettiğimiz nice şeyler vardır!" .
حُدِّثْتْ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (وآتاكم من كلٍّ ما سأَلْتُموه). يقولُ: أعطاكم أشياءَ ما طلَبْتُموها ولا سأَلْتُموها، صدَق اللهُ، كم مِن شيءٍ أعْطاناه اللهُ ما سأَلْناه إياه، ولا خطَر لنا على بالٍ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'ten nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi , dedi ki: ed-Dahhâk'ın: (وآتاكم من كلٍّ ما سأَلْتُموه) kavli hakkında şöyle dediğini işittim: "O, size talep etmediğiniz ve istemediğiniz şeyler verdi. Allah doğru söyledi; Allah'ın bize verdiği, bizim ise O'ndan istemediğimiz ve aklımızın ucundan bile geçmeyen nice şeyler vardır!" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: (وآتاكم من كلٍّ ما سأَلْتُموه). قال: لم تَسْأَلُوه من كلِّ الذي آتاكم .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den: (وآتاكم من كلٍّ ما سأَلْتُموه) hakkında: "Size verdiği her şeyi O'ndan istemiş değilsiniz" dediğini anlattı .
والصوابُ مِن القولِ في ذلك عندَنا: القراءةُ التي عليها قَرَأَةُ الأمصارِ؛ وذلك إضافةُ "كلِّ" إلى "ما"، بمعنى: وآتاكم من سُؤْلِكم شيئًا، على ما قد بيَّنا قبلُ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرَأةِ عليها، ورفضِهم القراءةَ الأخرى.
Bu hususta bize göre doğru olan görüş, büyük merkezlerin kurrâsının üzerinde olduğu kıraattir; o da hüccet sayılan kurrânın üzerinde icmâ etmesi ve diğer kıraati terk etmesi sebebiyle -daha önce açıkladığımız üzere- "küll" (كُلّ) lafzının "mâ" (مَا) lafzına tamlanan yapılmasıdır (izafetidir); bu da: "Size istediğiniz şeylerden bir pay verdi" manasındadır.
القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ (٣٤)} “Eğer Allah'ın nimetini saymaya kalkışsanız onu sayıp bitiremezsiniz. Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإن تَعُدُّوا، أيها الناسُ، نعمةَ اللهِ التي أَنْعَمَها عليكم، لا تُطِيقوا إحصاءَ عددِها، والقيامَ بشكرِها، إلا بعونِ اللهِ لكم عليها، {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ}. يقولُ: إن الإنسانَ الذي بدَّل نعمةَ اللهِ كفرًا {لَظَلُومٌ}. يقولُ: لشاكرٌ غيرَ مَن أَنْعَم عليه، فهو بذلك - من فعله -، واضعٌ الشكرَ في غيرِ موضعِه، وذلك أن الله هو الذي أنْعَم عليه بما أَنْعَم، واسْتَحَقَّ عليه إخلاصَ العبادةِ له، فعبَد غيرَه، وجعَل له أندادًا ليُضِلَّ عن سبيلِه، وذلك هو ظلمُه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah'ın size ihsan ettiği nimetini saymaya kalkışsanız, Allah'ın bu hususta size yardımı olmaksızın onun sayısını belirlemeye ve şükrünü yerine getirmeye güç yetiremezsiniz. {إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ} “Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın nimetini küfürle değiştiren insan, {لَظَلُومٌ} “kesinlikle çok zalimdir”; yani kendisine nimet verenden başkasına teşekkür eder; dolayısıyla bu fiiliyle şükrü hak etmeyene yöneltmiştir. Zira ona bahşettiği nimetleri bahşeden ve ibadetin yalnızca kendisine yapılmasını hak eden Allah'tır; o ise O'ndan başkasına ibadet etmiş ve O'nun yolundan saptırmak için O'na eşler/ortaklar koşmuştur; işte onun zulmü budur.
وقولُه: {كَفَّارٌ}. يقولُ: هو جَحودٌ نعمةَ اللهِ التي أنْعَم بها عليه؛ لصرفِه العبادةَ إلى غيرِ مَن أَنْعَم عليه، وتركِه طاعةَ مَن أَنْعَم عليه.
O'nun: {كَفَّارٌ} “Çok nankördür” kavli ise; ibadeti kendisine nimet verenden başkasına yönelttiği ve nimet sahibine itaati terk ettiği için Allah'ın kendisine ihsan ettiği nimeti inkâr edip çiğneyendir demektir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: ثنا مِسْعَرٌ، عن سعدِ بن إبراهيمَ، عن طَلْقِ بن حَبيبٍ، قال: إن حقَّ اللهِ أَثقلُ مِن أَن يَقومَ به العبادُ، وإِنَّ نعمَ اللهِ أكثرُ مِن أن يُحْصِيَها العبادُ، ولكن أَصْبِحوا تَوَّابِين، وأمْسُوا توابين .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize Mis‘ar, Sa‘d b. İbrâhîm'den, o Talk b. Habîb'den [nakletti; Talk] şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah'ın hakkı, kulların [bütünüyle] yerine getiremeyeceği kadar ağırdır; Allah'ın nimetleri de kulların sayamayacağı kadar çoktur. Fakat siz sabahları tövbe edenler olarak sabahlayın ve akşamları tövbe edenler olarak akşamlayın" .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ (٣٥) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٦)} “Hani İbrahim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut! Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, muhakkak ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin'” kavlinin tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: واذْكُرْ يا محمدُ {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا}: يعنى الحرمَ، بلدًا آمنًا أهلُه وسكانُه، {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ}. يقالُ منه: جنَبْتُه الشرَّ، فأنا أَجْنُبُه جَنْبًا، وجنَّبْتُه الشرَّ، فأنا أُجَنِّبُه تَجْنيبًا، وأجْنَبتُه ذلك، فأنا أُجْنِبُه إجنابًا، ومِن "جنَبْتُ" قولُ الشاعرِ :
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Hatırla: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا} “Hani İbrahim: 'Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl...' demişti” Yani Harem'i; halkı ve sakinleri güvende olan bir belde [kıl]. {وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} “...beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!” [Bu fiilin kullanımından hareketle] şöyle denir: Cenebtühü'ş-şerra fe-ene ecnübühû cenben (جنَبْتُه الشرَّ فأنا أَجْنُبُه جَنْبًا - Onu kötülükten uzaklaştırdım/uzaklaştırırım), cennebtühü'ş-şerra fe-ene ücennibühû tecnîben (جنَّبْتُه الشرَّ فأنا أُجَنِّبُه تَجْنيبًا - Onu kötülükten uzak tuttum/tutarım) ve ecnebtühû zâlike fe-ene ücnibühû icnâben (أجْنَبتُه ذلك فأنا أُجْنِبُه إجنابًا - Onu bundan berî kıldım/kılarım). "Cenebtü" (جنَبْتُ) kökünün kullanımına şairin şu sözü örnektir:
وتنفضُ مهدَه شفَقًا عليه … وتَجْنُبُه قلائصَنا الصِّعابَا
Ve ona şefkat göstererek beşiğindeki tozları silkeler, ... Onu huysuz/hırçın genç develerimizden uzak tutar.
ومعنى ذلك: أبْعِدْنى وبَنيَّ من عبادةِ الأصنامِ. والأصنامُ جمعُ صنمٍ، والصنمُ هو التمثالُ المصوَّرُ، كما قال رُؤْبةُ بنُ العَجَّاجِ في صفةِ امرأةٍ :
Bunun anlamı: "Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak eyle" demektir. el-Esnâm (الْأَصْنَام), sanem (صنم) kelimesinin çoğuludur; sanem ise şekil verilmiş heykel/surettir. Nitekim Rü'be b. el-Accâc bir kadını nitelerken şöyle demiştir :
وَهْنانةٌ كالزُّونِ يُجْلَى صَنَمُهْ … تَضْحَكُ عن أَشْنَبَ عَذْبٍ مَلْثَمُهْ
Zûn (put tapınağı) gibi narin ve salınan bir kadındır ki onun heykeli parlatılır, ... Bembeyaz ve serin, öpülecek yeri tatlı dişlerini göstererek güler.
وكذلك كان مجاهدٌ يقولُ.
Mücâhid de böyle demekteydi.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ}. قال: فاسْتَجاب اللهُ لإبراهيمَ دعوتَه في ولدِه، قال: فلم يَعْبُدْ أحدٌ مِن ولدِه صنمًا بعدَ دعوتِه - والصنمُ: التمثالُ المُصَوَّرُ، ما لم يَكُنْ صنمًا فهو وَثَنٌ - قال: واسْتجاب اللهُ له، وجعَل هذا البلدَ آمنًا، ورزَق أهلَه مِن الثمراتِ، وجعَله إمامًا، وجعَل من ذريتِه مَن يُقِيمُ الصلاةَ، وتقبَّل دعاءَه، فأراه مناسِكَه، وتاب عليه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'in: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} “Hani İbrahim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu beldeyi güvenli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!'” ayeti hakkında şöyle dediğini [nakletti]: "Allah, çocukları hakkındaki duasında İbrahim'e icabet etti. Onun bu duasından sonra çocuklarından hiçbiri bir puta tapmadı —sanem (put): şekillendirilmiş heykeldir; heykel şeklinde olmayan ise vesen (dikili taş/put)dir— ve Allah ona icabet edip bu beldeyi güvenli kıldı, ahalisini ürünlerle rızıklandırdı, onu önder yaptı, soyundan namazı dosdoğru kılanlar var etti, duasını kabul etti, ona hac ibadetinin menâsikini gösterdi ve tövbesini kabul buyurdu" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، قال: كان إبراهيمُ التيميُّ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugīre'den anlattı, dedi ki: İbrâhim et-Teymî...
يَقُصُّ، ويقولُ في قَصصِه: مَن يَأْمَنُ البلاءَ بعدَ خليلِ اللهِ إبراهيمَ حين يقولُ: رَبّ
vaaz verir ve vaazında şöyle derdi: "Allah'ın dostu İbrahim: 'Rabbim,
اجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الأَصْنامَ .
beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!' dedikten sonra beladan kim kendini güvende görebilir?" .
وقولُه: {رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ}. يقولُ : يا ربِّ، إن الأصنامَ {أَضْلَلْنَ}، يقولُ: أَضْلَلْنَ كثيرًا من الناسِ عن طريقِ الهُدَى وسبيلِ الحقِّ، حتى عبَدوهن، وكفَروا بك.
O'nun: {رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ} “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” kavli ise; [İbrahim] şöyle demektedir : "Rabbim! Şüphesiz bu putlar {أَضْلَلْنَ} saptırdılar"; yani insanların birçoğunu hidayet yolundan ve hak caddesinden saptırdılar, ta ki onlara tapıp Seni inkâr ettiler.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ}. يعنى: الأوثانَ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ} “Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” kavli hakkında: "Putları kastediyor" dediğini nakletti.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، عن عمرٍو، عن سعيدٍ، عم قتادةَ: {إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ}. قال: الأصنامُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Hişâm, Amr'dan, o Saîd'den, o Katâde'den: {إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ} “Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” hakkında: "Putlardır" dediğini nakletti.
وقولُه: {فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي}. يقولُ: فمَن تَبِعنى على ما أنا عليه مِن الإيمانِ بك، وإخلاصِ العبادةِ لك، وفراقِ عبادة الأوثانِ، {فَإِنَّهُ مِنِّي}. يقولُ: فإنه مُشتَنٌّ بسُنَّتى، وعاملٌ بمثلِ عملى، {وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: ومَن خالَف أمرى، فلم يَقْبَلْ منى ما دعَوْتُه إليه، وأَشْرَك بك، فإنك غفورٌ لذنوبِ المُذْنبين الخَطَّائين بفضلِك، رحيمٌ بعبادِك، تَعْفو عمن تَشاءُ منهم.
O'nun: {فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي} “Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir” kavli ise; [İbrahim] şöyle der: Sana iman etmek, ibadeti yalnızca Sana has kılmak ve putlara tapmaktan ayrılmak hususunda benim yoluma kim uyarsa, {فَإِنَّهُ مِنِّي} “şüphesiz o bendendir”; yani o benim sünnetimi izleyen ve benim amelim gibi amel edendir. {وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kim de bana karşı gelirse, muhakkak ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” kavli ise; kim de emrime muhalefet eder, kendisini davet ettiğim şeyi benden kabul etmeyip Sana ortak koşarsa, şüphesiz Sen lütfunla günahkâr ve hatalı kulların günahlarını çok bağışlayansın, kullarına çok merhamet edensin, onlardan dilediğini affedersin demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}: اسْمَعُوا إلى قولِ خليلِ اللهِ إبراهيمَ، لا واللهِ، ما كانوا طعَّانين ولا لعَّانين، وكان يقالُ: إِن مِن أَشْرِّ عِبادِ اللهِ كُلَّ طَعَانٍ
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o: {فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” sözü hakkında şöyle demiştir: "Allah'ın Halîli İbrâhim'in sözüne kulak verin! Hayır, vallâhi onlar ne insanları ayıplayıp yeren ne de lanet okuyan kimselerdi. Şöyle denilirdi: Şüphesiz Allah'ın kullarının en şerlileri, çok ayıplayıp yeren
لعان، قال نبيُّ اللهِ ابن مريمَ ﵇: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [المائدة: ١١٨].
ve çok lanet okuyan kimselerdir. Nitekim Allah'ın nebisi Meryem oğlu [Îsâ] aleyhisselâm da: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” [Mâide: 118] demiştir."
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أصبغُ بنُ الفرجِ، قال: أخبَرني ابن وهبٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ الحارثِ، أن بكرَ بنَ سَوَادةَ حدَّثه، عن عبدِ الرحمنِ بن جبيرٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو بن العاصِ، أن رسولَ اللهِ ﷺ تلا قولَ إبراهيمَ: {رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}، وقالَ عيسى: {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} [المائدة: ١١٨]. فرفَع يديه، ثم قال قال: "اللهم أمَّتى، اللهم أمَّتى". وبكَى، فقال اللهُ ﵎: يا جبريلُ، اذْهَبْ إلى محمدٍ - وربُّك أعلمُ - فاسْأَله ما يُبْكِيه ؟ فأتاه جبريلُ فسأله، فأخْبرَه رسولُ اللهِ ﷺ ما قال. قال: فقال اللهُ: يا جبريلُ، اذْهَبْ إلى محمدِ فقلْ له: إنا سنُرْضِيك في أمتِك ولا نَسُوءُك .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Asbag b. el-Ferec anlattı, dedi ki: Bana İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris anlattı; Bekr b. Sevâde ona, Abdurrahman b. Cübeyr'den, o Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in İbrahim'in: {رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَمَنْ عَصَانِي فَإِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık kim bana uyarsa şüphesiz o bendendir. Kim de bana karşı gelirse, muhakkak ki Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” kavlini ve Îsâ'nın dediği : {إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır. Eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen mutlak güç sahibisin, hüküm ve hikmet sahibisin” [Mâide: 118] kavlini okuduğunu, ardından ellerini kaldırıp: "Allah'ım, ümmetim! Allah'ım, ümmetim!" dediğini ve ağladığını nakletmiştir. Bunun üzerine Allah celle celâluhu: "Ey Cibrîl! —Rabbin daha iyi bildiği halde— Muhammed'e git ve ona kendisini neyin ağlattığını sor!" buyurdu. Cibrîl ona gelip sordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ne söylediğini ona haber verdi. [Râvi] dedi ki: Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: "Ey Cibrîl! Muhammed'e git ve ona de ki: Şüphesiz Biz ümmetin hususunda seni hoşnut edeceğiz ve seni üzmeyeceğiz" .
القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)}.
Yüce Allah'ın: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (٣٧)} “Rabbimiz! Ben zürriyetimden bir kısmını Senin hürmete layık kılınmış Evinin (Beyt-i Harâm'ın) yanında, ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık Sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve şükretsinler diye onları bazı meyvelerle rızıklandır” kavlinin tevili hakkında:
وقال إبراهيمٌ خليلُ الرحمنِ هذا القولَ، حينَ أسْكن إسماعيلَ وأُمَّه هاجَرَ -
Rahmân'ın dostu (Halîlü'r-Rahmân) İbrâhim bu sözü, İsmâil'i ve annesi Hâcer'i yerleştirdiği vakit söylemiştir —
فيما ذُكِر - مكةَ.
rivayet edildiğine göre— Mekke'ye yerleştirdiği zaman söylemiştir.
كما حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ والحسنُ بنُ محمدٍ، قالا: ثنا إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، عن أيوبَ، قال: نُبِّئتُ عن سعيدِ بن جبيرٍ، أنه حدَّث عن ابن عباسٍ، قال: إن أولَ من سعَى بينَ الصفا والمروةِ لأمُّ إسماعيلَ، وإن أولَ ما أَحْدَث نساءُ العربِ جَرَّ الذُّيولِ لِمن أمِّ إسماعيلَ. قال: لما فرَّت مِن سارةَ أَرْخَت مِن ذيلِها؛ لتُعَفِّىَ أثرَها، فجاء بها إبراهيمُ ومعها إسماعيلُ، حتى انْتَهى بهما إلى موضعِ البيتِ، فوضَعَهما ثم رجَع، فاتَّبَعَته فقالت: إلى إيشْ تَكِلُنا؟ إلى طعامٍ تَكِلُنا؟ إلى شرابٍ تَكِلُنا؟ فجعَل لا يَرُدُّ عليها شيئًا، فقالت: آللهُ أمَرَك بهذا؟ قال: نعم. قالت: إذن لا يُضَيِّعَنا. قال: فرجَعَت، ومضَى حتى إذا اسْتَوى على ثَنِيَّةِ كَدَاءٍ، أَقْبَل على الوادى، فدعا فقال: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ}. قال: ومع الإنسانةِ شَنَّةٌ فيها ماءٌ، فنفد الماءُ، فعطِشَت وانْقَطَع لبنُها، فعطِش الصبيُّ، فنظَرَت: أيُّ الجبالِ أَدْنَى مِن الأَرضِ؟ فصعِدَت بالصفا، فتسَمَّعَت هل تَسْمَعُ صوتًا، أو تَرَى أنيسًا؟ فلم تَسْمَعْ، فانْحَدَرت، فلمَّا أتَت على الوادى سعَت، وما تُرِيدُ السعيَ، كالإنسانِ المجهودِ الذي يَسْعَى، وما يُرِيدُ السعيَ، فنظَرَت: أيُّ الجبالِ أدنى من الأرضِ؟ فصعِدَت المروةَ، فتسمَّعَت هل تَسْمَعُ صوتًا، أو تَرَى أَنيسًا؟ فسمِعَت صوتًا، فقالت كالإنسانِ الذي يُكَذِّبُ سمعَه: صَهٍ. حتى اسْتَيْقَنَت، فقالت: قد أَسْمَعْتَنى صوتَك فأغِثْنى،
Nitekim bana Ya‘kūb b. İbrâhîm ve el-Hasen b. Muhammed anlattı, dediler ki: Bize İsmâil b. İbrâhîm, Eyyûb'dan anlattı; o şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'den bana haber verildiğine göre o, İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: "Safâ ile Merve arasında ilk sa'y eden kimse İsmâil'in annesidir. Arap kadınlarının etekleri [yerde] sürümeyi ilk âdet edinmeleri de İsmâil'in annesinden ötürüdür." [İbn Abbâs] dedi ki: "O, Sâre'den kaçtığı zaman izini kaybettirmek için eteğini salıvermişti. İbrahim onu ve beraberindeki İsmâil'i getirdi; nihayet onları Beyt'in bulunduğu yere kadar ulaştırdı, ikisini oraya bıraktı ve sonra geri döndü. Bunun üzerine [Hâcer] onun peşine düşüp: 'Bizi neye emanet edip bırakıyorsun? Bizi yiyeceğe mi emanet ediyorsun? Bizi içeceğe mi emanet ediyorsun?' dedi. [İbrahim] ona hiçbir karşılık vermiyordu. Bunun üzerine [Hâcer]: 'Bunu sana Allah mı emretti?' dedi. [İbrahim]: 'Evet' deyince [Hâcer]: 'Öyleyse O bizi zayi etmez' dedi." [İbn Abbâs] dedi ki: "[Hâcer] geri döndü; [İbrahim de] yoluna devam etti, nihayet Kedâ Geçidi'ne ulaştığında vadiye yöneldi ve dua edip şöyle dedi: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} “Rabbimiz! Gerçekten ben, zürriyetimden bir kısmını senin hürmete layık kılınmış Beyt'inin yanında, ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim. Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye [böyle yaptım]. Artık insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları ürünlerle rızıklandır ki şükretsinler.” [İbn Abbâs] dedi ki: Kadının yanında içinde su bulunan bir kırba vardı; derken su tükendi, kadın susadı ve sütü kesildi, çocuk da susadı. [Kadın]: 'Yeryüzüne en yakın dağ hangisidir?' diye baktı ve Safâ'ya çıktı; bir ses işitebilir mi yahut bir kimse görebilir mi diye kulak kabarttı, fakat hiçbir şey işitmedi. [Oradan] indi, vadiye ulaştığında —koşmak istemediği halde koşan yorgun ve bitkin bir kimse gibi— koştu. Sonra: 'Yeryüzüne en yakın dağ hangisidir?' diye baktı ve Merve'ye çıktı; bir ses işitebilir mi yahut bir kimse görebilir mi diye kulak kabarttı, derken bir ses işitti. Bunun üzerine kulağına inanmayan bir kimse gibi: 'Sus!' dedi. Nihayet [sesi duyduğundan] iyice emin olunca şöyle dedi: 'Sesini bana işittirdin; bana yardım et!
فقد هلَكْتُ وهلَك مَن معى. فجاء الملَكُ، فجاء بها، حتى انْتَهَى بها إلى موضعِ زمزمَ، فضربَ بقدمِه ففارَت عينًا، فعجِلتْ الإنسانةُ، فجعَلتْ تُفْرِعُ في شَنِّها، فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "رحم اللهُ أمَّ إسماعيلَ، لولا أنها عجِلَت لَكانت زمزمُ عينًا مَعِينًا". وقال لها الملَكُ: لا تَخافى الظَّمَأَ على أهلِ هذا البلدِ، فإنما هي عينٌ لشربٍ ضِيفانِ اللهِ. وقال: إن أبا هذا الغلامِ سيَجِيءُ، فيَبْنيان للهِ بيتًا هذا موضعُه. قال: ومرَّت رُفْقةٌ مِن جُرْهُمَ تُرِيدُ الشامَ، فرأَوُا الطيرَ على الجبلِ، فقالوا: إن هذا الطيرَ لعائفٌ على ماءٍ، فهل علِمْتُم بهذا الوادى من ماءٍ؟ فقالوا: لا. فأشْرَفوا، فإذا هم بالإنسانةِ، فأتَوْها فطلَبوا إليها أن يَنْزِلوا معها، فأذِنَت لهم. قال: وأتَى عليها ما يأتى على هؤلاء الناسِ مِن الموتِ، فماتتْ، وتزوَّج إسماعيلُ امرأةً منهم، فجاء إبراهيمُ، فسأَل عن منزلِ إسماعيلَ حتى دُلَّ عليه، فلم يَجِدْه ووجَد امرأةً له فَظَّةً غليظةً، فقال لها: إذا جاء زوجُك فقولي له: جاء هاهنا شيخٌ مِن صفتِه كذا وكذا، وإنه يقولُ لك: إنى لا أَرْضَى لك عَتَبَةَ بابِك فحوِّلْها. وانْطَلَق، فلمَّا جاء إسماعيلُ أَخْبَرَتْه فقال: ذاك أبي، وأنتِ عَتَبَةُ بابى. فطلَّقها وتزوَّج امرأةً أخرى منهم، وجاء إبراهيمُ حتى انْتَهَى إلى منزلِ إسماعيلَ، فلم يَجِدْه ووجَد امرأةً له سهلةً طَليقةً، فقال لها: أين انْطَلَق زوجُك؟ فقالت: انْطَلَق إلى الصيدِ. قال: فما طعامُكم؟ قالت: اللحمُ والماءُ. قال: اللهم بارِكْ لهم في لحمِهم ومائهم، اللهم بارِكْ لهم في لحمِهم ومائِهم. ثلاثًا، وقال لها: إذا جاء زوجُك فأخْبِرِيه، قُولى: جاء هاهنا شيخٌ مِن صفتِه كذا وكذا، وإنه يقولُ لك: قد رضِيتُ لك عَتَبةَ بابِك فأثْبِتْها. فلما جاء إسماعيلُ أخْبَرَته. قال: ثم جاء الثالثةَ، فرفَعا القواعدَ مِن البيتِ.
[Hâcer]: "Muhakkak ben de yanımdaki de helak olduk" [dedi]. Bunun üzerine melek geldi, onu alıp Zemzem'in bulunduğu yere kadar götürdü ve ayağıyla [yere] vurdu; derken bir su kaynağı fışkırdı. Kadın acele etti ve tulumuna [suyu] doldurmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah İsmâil'in annesine rahmet etsin! Şayet o acele etmeseydi Zemzem, gürül gürül akan bir pınar olurdu.» Melek ona: "Bu belde halkı için susuzluktan korkma! Çünkü bu, Allah'ın misafirlerinin içeceği bir pınardır" dedi ve: "Bu çocuğun babası gelecek; ikisi Allah için yeri burası olan bir Ev (Beyt) inşa edecekler" diye ekledi. [Râvi] dedi ki: Cürhüm kabilesinden Şam'a gitmek isteyen bir kafile oradan geçti; dağın üzerinde kuşları gördüler ve: "Bu kuş mutlaka bir suyun üzerinde dönüp durmaktadır. Siz bu vadide hiç su olduğunu bilir miydiniz?" dediler. [Diğerleri]: "Hayır" dediler. [Vadiye] yüksekten baktıklarında bir de ne görsünler, orada bir kadın vardı. Yanına varıp kendisiyle birlikte konaklamak için izin istediler; o da onlara izin verdi. [Râvi] dedi ki: İnsanların başına gelen ölüm onun da başına geldi ve vefat etti. İsmâil onlardan bir kadınla evlendi. Derken İbrâhim geldi ve İsmâil'in evini sordu; nihayet kendisine gösterildi. Fakat onu [evde] bulamadı; onun kaba ve huysuz bir hanımıyla karşılaştı. Ona dedi ki: "Kocan geldiğinde ona de ki: Buraya şöyle şöyle vasıflarda yaşlı bir adam geldi ve sana: 'Ben senin için kapının eşiğine razı olmadım, onu değiştir!' diyor." Sonra gitti. İsmâil geldiğinde [hanımı] durumu ona haber verdi. [İsmâil]: "O babamdı; kapımın eşiği de sensin" dedi ve kadını boşadı; ardından onlardan başka bir kadınla evlendi. İbrâhim [tekrar] geldi ve İsmâil'in evine vardı. Onu [yine] bulamadı; onun uysal ve güler yüzlü bir hanımıyla karşılaştı. Ona: "Kocan nereye gitti?" dedi. Kadın: "Avlanmaya gitti" dedi. "Yiyeceğiniz nedir?" diye sordu. Kadın: "Et ve su" dedi. [İbrâhim]: "Allahım! Onların etini ve suyunu kendilerine bereketli kıl! Allahım! Onların etini ve suyunu kendilerine bereketli kıl!" dedi -[bunu] üç defa [tekrarladı]-. Kadına da: "Kocan geldiğinde ona haber ver ve de ki: Buraya şöyle şöyle vasıflarda yaşlı bir adam geldi ve sana: 'Senin için kapının eşiğine razı oldum, onu muhafaza et!' diyor" dedi. İsmâil geldiğinde [hanımı] ona haber verdi. [Râvi] dedi ki: Sonra [İbrâhim] üçüncü defa geldi ve ikisi Beyt'in (Kâbe'nin) temellerini yükselttiler.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثني يحيى بنُ عبَّادٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: جاء إبراهيمُ نبيُّ اللهِ بإسماعيلَ وهاجَرَ، فوضَعَهما بمكةَ في موضعِ زمزمَ، فلما مضَى نادَته هاجَرُ: يا إبراهيمُ، إنما أَسْأَلُك - ثلاثَ مراتٍ - من أمرَك أن تَضَعَنى بأرضٍ ليس فيها زرعٌ، ولا ضرعٌ، ولا أنيسٌ ولا ماءٌ، ولا زادٌ؟ قال: ربى أمرَنى. قالت: فإنه لن يُضَيِّعنا. قال: فلما قفَّا إبراهيمُ قال: {رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ}. يعنى من الحزنِ، {وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ}، فلما ظمِئ إسماعيلُ جعَل يَدْحَضُ الأَرضَ بِعَقِبِه، فذهَبَت هَاجَرُ حتى علَت الصفا، والوادى يومَئذٍ لاخٍ، يعني: عميقٌ، فصعِدَت الصفا، فأشْرَفَت لتَنْظُرَ هل تَرَى شيئًا؟ فلم تَرَ شيئًا، فانْحَدَرَت فَبَلَغَت الواديَ فسَعَت فيه، حتى خَرَجَت منه، فأتَت المروةَ، فصعِدَت، فاسْتَشْرَفَت هل تَرَى شيئًا؟ فلم تَرَ شيئًا، ففعَلَت ذلك سبعَ مراتٍ، ثم جاءت من المروةِ إلى إسماعيلَ وهو يَدْحَضُ الأَرضَ بعقبِه، وقد نبعَت العينُ وهى، زمزمُ، فجعَلَت تَفْحَصُ الأرضَ بيدِها عن الماءِ، فكلما اجتَمع ماءٌ أخَذَته بقَدَحِها، وأَفْرَغَته في سِقائِها. قال: فقال النبيُّ ﷺ: "يَرْحَمُها اللهُ لو ترَكَتْها لكانت عينًا سائحةً تَجْرِى إلى يومِ القيامةِ". قال: وكانت جُرْهُم يومَئذٍ بوادٍ قريبٍ من مكةَ. قال: ولزِمت الطيرُ الواديَ حينَ رأَت الماءَ، فلمَّا رأَت جُرْهُمُ الطيرَ لزِمَت الواديَ. قالوا: ما لزِمَته إلا وفيه ماءٌ. فجاءوا إلى هاجَرَ فقالوا: إن شئتِ كنا معكِ وآنَسْناكِ، والماءُ ماؤُكِ. قالت: نعم. فكانوا معها حتى شبَّ إسماعيلُ، وماتت هاجَرُ، فتزَوَّج إسماعيلُ امرأةً منهم، قال: فاسْتَأْذن إبراهيمُ سارَةً أن يأتِيَ هَاجَرَ، فأذِنَت له، وشرَطت عليه ألا يَنْزِلَ، فقدم إبراهيمُ، وقد ماتت
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bana Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan anlattı; o şöyle dedi: Allah'ın peygamberi İbrahim, İsmâil ve Hâcer'i getirdi ve onları Mekke'de Zemzem'in bulunduğu yere bıraktı. [İbrahim] dönüp giderken Hâcer ona: "Ey İbrahim! Sana sadece şunu soruyorum -üç defa [tekrarladı]-: Ekinin olmadığı, sağmal hayvanın bulunmadığı, hiçbir can yoldaşının, suyun ve azığın bulunmadığı bir yere beni bırakmanı sana kim emretti?" diye seslendi. [İbrahim]: "Rabbim bana emretti" dedi. [Hâcer]: "O halde O bizi zayi etmeyecektir" dedi. Dedi ki: İbrahim arkasını dönüp giderken şöyle dedi: {رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin”. Yani [içimizdeki] hüznü. {وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ} “Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz”. İsmâil susayınca toprağı topuğuyla eşelemeye başladı. Bunun üzerine Hâcer gitti ve Safâ'ya çıktı. Vadi o gün lâh idi; yani derindi. Safâ'ya çıktı ve bir şey görebilir miyim diye [etrafa] baktı; fakat hiçbir şey göremedi. [Aşağı] inip vadiye ulaştı ve vadide koştu, nihayet oradan çıkıp Merve'ye geldi, [oraya] çıktı ve bir şey görebilir miyim diye etrafı gözledi; fakat hiçbir şey göremedi. Bunu yedi defa yaptı. Sonra Merve'den İsmâil'in yanına geldi; o sırada o, toprağı topuğuyla eşelemekteydi ve pınar -ki o Zemzem'dir- kaynamıştı. [Hâcer] suyun etrafındaki toprağı eliyle açmaya başladı; su toplandıkça onu tasıyla alıp su kabına boşaltıyordu. Dedi ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « يَرْحَمُها اللهُ لو ترَكَتْها لكانت عينًا سائحةً تَجْرِى إلى يومِ القيامةِ » «Allah ona rahmet etsin; şayet onu [kendi haline] bıraksaydı kıyamet gününe kadar akıp giden bir pınar olurdu». Dedi ki: Cürhüm [kabilesi] o günlerde Mekke'ye yakın bir vadide bulunuyordu. Dedi ki: Kuşlar suyu görünce vadiden ayrılmadılar. Cürhüm kuşların vadiden ayrılmadığını görünce: "[Kuşlar] içinde su bulunmayan yere bağlanıp kalmazlar" dediler. Hâcer'in yanına gelip: "İstersen seninle birlikte kalalım ve sana can yoldaşı olalım; su yine senin suyundur" dediler. O da: "Evet" dedi. İsmâil büyüyene ve Hâcer vefat edene kadar onunla birlikte kaldılar. İsmâil onlardan bir kadınla evlendi. Dedi ki: İbrahim, Sâre'den Hâcer'in yanına gitmek için izin istedi. Sâre ona izin verdi, ancak [binek hayvanından] inmemesini şart koştu. İbrahim geldiğinde Hâcer vefat etmişti...
هاجَرُ، فذهَب إلى بيتِ إسماعيلَ، فقال لامرأتِه: أين صاحبُكِ؟ قالت: ليس هاهنا، ذهَب يَتَصَيَّدُ. وكان إسماعيلُ يَخْرُجُ مِن الحرمِ فيَتَصَيَّدُ ثم يَرْجِعُ، فقال إبراهيمُ: هل عندَك ضِيافةٌ؟ هل عندَك طعامٌ أو شرابٌ؟ قالت: ليس عندى، وما عندى أحدٌ. فقال إبراهيمُ: إذا جاء زوجُك فأقْرِئيه السلامَ، وقُولى له: فلْيُغَيِّرْ عتبةَ بابِه. وذهَب إبراهيمُ، وجاء إسماعيلُ، فوجَد رِيحَ أبيه، فقال لامرأتِه: هل جاءك أحدٌ؟ فقالت: جاءنى شيخٌ، كذا وكذا - كالمُسْتَخِفَّة بشأنِه - قال: فما قال لكِ؟ قالت: قال لى: أقْرِئى زوجَك السلامَ، وقُولى له: فلْيُغَيِّرْ عتبةَ بابِه. فطلَّقها وتزَوَّج أخرى، فلبِث إبراهيمٌ ما شاء اللهُ أن يَلْبَثَ، ثم اسْتَأْذَن سارَةَ أَن يَزُورَ إسماعيلَ، فأذِنَت له، وشرَطَت عليه ألا يَنْزِلَ، فجاء إبراهيمُ حتى انْتَهَى إلى بابِ إسماعيلَ، فقال لامرأتِه: أين صاحبُكِ؟ قالت: ذهَب يَتصَيَّدُ، وهو يَجِيءُ الآن إن شاء اللهُ، فانْزِلْ يَرْحَمُك اللهُ. قال لها: هل عندَك ضِيافةٌ؟ قالت: نعم. قال: هل عندَك خبزٌ أو بُرٌّ أو تمرٌ أو شعيرٌ؟ قالت: لا. فجاءت باللبنِ واللحمِ، فدعا لهما بالبركةِ، فلو جاءت يومَئذٍ بخبزٍ أو بُرٌّ أو شعيرٍ أو تمرٍ، لكانت أكثرَ أَرضِ اللهِ بُرًّا وشعيرًا وتمرًا، فقالت له: انْزِلْ انْزِلْ حتى أَغْسِلَ رأسَك. فلم يَنْزِلْ، فجاءته بالمقَامِ فوضَعَته عن شقِّه الأيمنِ، فوضَع قدمَه عليه، فبقِى أثرُ قدمِه عليه، فعَسَلَت شِقَّ رأسِه الأيمنَ، ثم حوَّلت المَقامَ إلى شقِّه الأيسرِ، فغسَلَت شقَّه الأيسرَ، فقال لها: إذا جاء زوجُك فأقْرِئيه السلامَ، وقُولى له: قد اسْتَقامَت عَتَبةُ بابِك. فلما جاء إسماعيلُ وجَد رِيحَ أبيه، فقال لامرأتِه: هل جاءك أحدٌ؟ فقالت: نعم، شيخٌ أحسنُ الناسِ وجهًا، وأطيبُه رِيحًا، فقال لى: كذا وكذا، وقلتُ له: كذا وكذا، وغسَلْتُ رأسَه، وهذا موضعُ قدمَيْه على المَقامِ. قال: وما قال لكِ؟ قالت: قال لي: إذا
Hâcer. [İbrahim] İsmâil'in evine gitti ve onun hanımına: "Kocan nerede?" diye sordu. Kadın: "Burada değil, avlanmaya gitti" dedi. İsmâil Harem bölgesinden çıkar, avlanır, sonra dönerdi. İbrahim: "Yanında bir ikram var mı? Yanında yiyecek veya içecek bir şey var mı?" dedi. Kadın: "Yanımda hiçbir şey yok, yanımda kimse de yok" dedi. Bunun üzerine İbrahim: "Kocan geldiğinde ona selam söyle ve ona kapısının eşiğini değiştirmesini söyle" dedi. İbrahim gitti ve İsmâil geldi; babasının kokusunu duydu. Hanımına: "Sana biri geldi mi?" dedi. Kadın -onun durumunu küçümser bir edayla-: "Bana şöyle şöyle bir ihtiyar geldi" dedi. İsmâil: "Peki sana ne dedi?" diye sordu. Kadın: "Bana: 'Kocana selam söyle ve ona kapısının eşiğini değiştirmesini söyle' dedi" cevabını verdi. Bunun üzerine [İsmâil] onu boşadı ve başka bir kadınla evlendi. İbrahim Allah'ın dilediği bir müddet bekledi. Sonra İsmâil'i ziyaret etmek için Sâre'den izin istedi; o da [bineğinden] inmemesi şartıyla ona izin verdi. İbrahim gelip İsmâil'in kapısına vardı ve hanımına: "Kocan nerede?" dedi. Kadın: "Avlanmaya gitti, inşallah şimdi gelir; in [buyur], Allah sana rahmet etsin" dedi. [İbrahim] ona: "Yanında bir ikram var mı?" dedi. Kadın: "Evet" dedi. [İbrahim]: "Yanında ekmek, buğday, hurma veya arpa var mı?" dedi. Kadın: "Hayır" dedi ve süt ile et getirdi. [İbrahim] ikisi için bereket duası etti. Şayet o gün [kadın] ekmek, buğday, arpa veya hurma getirmiş olsaydı, [orası] Allah'ın arzında buğdayı, arpası ve hurması en bol olan yer olurdu. Kadın ona: "İn, in de başını yıkayayım" dedi. Fakat o inmedi. Bunun üzerine kadın Makâm'ı getirdi ve onun sağ tarafına koydu; [İbrahim] ayağını onun üzerine koydu ve ayağının izi onun üzerinde kaldı. Kadın başının sağ tarafını yıkadı; sonra Makâm'ı sol tarafına geçirdi ve başının sol tarafını yıkadı. İbrahim ona: "Kocan geldiğinde ona selam söyle ve ona: Kapının eşiği sağlamlaşmıştır de" dedi. İsmâil gelince babasının kokusunu duydu ve hanımına: "Sana biri geldi mi?" dedi. Kadın: "Evet, insanların yüzce en güzeli ve kokuca en hoş olan bir ihtiyar geldi. Bana şöyle şöyle dedi, ben de ona şöyle şöyle dedim ve başını yıkadım; işte Makâm üzerindeki iki ayağının izi de burada" dedi. İsmâil: "Peki sana ne dedi?" diye sordu. Kadın: "Bana: Eğer
جاء زوجُك فأقْرِئيه السلامَ، وقُولى له: قد اسْتَقامت عتبةُ بابِك. قال: ذاك إبراهيمُ. فلبِث ما شاء اللهُ أن يَلْبَثَ، وأمَره اللهُ ببناءِ البيتِ، فبناه هو وإسماعيلُ، فلمَّا بَنَياه قيل: {أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} [الحج: ٢٧]. فجعَل لا يَمُرُّ بقومٍ إلا قال: أيُّها الناسُ، إنه قد بُنِى لكم بيتٌ فحُجُّوه، فجعَل لا يَسْمَعُه أحدٌ؛ صخرةٌ، ولا شجرةٌ ، ولا شيءٌ، إلا قال: لبْيك اللهم لبْيك. قال: وكان بينَ قوله: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ}. وبينَ قولِه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} [إبراهيم: ٣٩]. كذا وكذا عامًا. لم يَحْفَظْ عطاءٌ .
geldiğinde ona selam söyle ve kapısının eşiği sağlamlaşmıştır de' dedi" cevabını verdi. İsmâil: "O İbrahim'dir" dedi. [İbrahim] Allah'ın dilediği bir müddet bekledi. Sonra Allah ona Beyt'i inşa etmesini emretti; o ve İsmâil onu inşa ettiler. Onu inşa ettiklerinde [kendisine]: {أَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ} “İnsanlar arasında haccı ilan et” [Hac: 27] denildi. Bunun üzerine [İbrahim] yanından geçtiği her topluluğa: "Ey insanlar! Sizin için bir Ev inşa edildi, öyleyse onu haccidin!" demeye başladı. Bunu işiten hiçbir kaya, hiçbir ağaç ve hiçbir şey kalmadı ki hepsi: "Lebbeyk Allâhümme lebbeyk" demiş olmasın. [İbn Abbâs] dedi ki: Onun: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını, senin hürmetli Ev'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” sözü ile {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun” [İbrahim: 39] sözü arasında şu kadar şu kadar yıl vardı; [ancak râvi] Atâ bunu tam aklında tutamadı .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ}. وإنه بيتٌ طَهَّرِهِ اللهُ مِن السُّوءِ، وجعَله قبلةً، وجعَله حَرَمَه، اخْتارَه نبيُّ اللهِ إبراهيمُ لولدِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü anlattı: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını, senin hürmetli Ev'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim.” [Katâde dedi ki:] O, Allah'ın her türlü kötülükten arındırdığı, kıble kıldığı ve haremi yaptığı bir Ev'dir; Allah'ın nebîsi İbrahim onu çocuğu için seçmiştir .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {غَيْرِ ذِي زَرْعٍ}. قال: مكةَ، لم يَكُنْ بها زرعٌ يومَئذٍ .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den [şu ayet hakkında] anlattı: {غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} “Ekinsiz [bir vadi].” [Katâde] dedi ki: Mekke'dir; o gün orada hiçbir ekin yoktu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أخبرني ابن كثيرٍ - قال القاسمُ في حديثِه: قال أخبرني عمرُو بنُ كثيرٍ - قال أبو جعفرٍ: فغيَّرْتُه أنا فجَعَلْتُه: قال: أخبرني ابن كثيرٍ، وأَسْقَطْتُ عمرًا؛ لأنى لا أَعْرِفُ إنسانًا يقالُ له: عمرُو بنُ كثيرٍ حدَّث عنه ابن جريجٍ، وقد حدَّث به معمرٌ عن كثيرِ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana İbn Kesîr haber verdi -el-Kâsım rivayetinde: 'Bana Amr b. Kesîr haber verdi' dedi.- Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Ben bunu değiştirip 'Dedi ki: Bana İbn Kesîr haber verdi' şekline getirdim ve 'Amr' [ismini] metinden düşürdüm; zira İbn Cüreyc'in kendisinden rivayette bulunduğu Amr b. Kesîr adında bir kimse tanımıyorum. Nitekim bunu Ma'mer, Kesîr
ابن كثيرِ بن المطلبِ بن أبى وَدَاعةَ، وأخْشَى أن يكونَ حديثُ ابن جريجٍ أيضًا عن كثيرِ بن كثيرٍ - قال: كنتُ أنا وعثمانُ بنُ أبي سليمانَ في أُناسٍ مع سعيدِ بن جبيرٍ ليلًا، فقال سعيدُ بنُ جبيرٍ للقوم: سَلُونى قبل ألَّا تَسْأَلُونى. فسأَله القومُ فَأَكْثَرُوا، وكان فيما سُئِل عنه أن قِيل له: أحقُّ ما سمِعْنا في المقامِ؟ فقال سعيدٌ: ماذا سمِعْتُم؟ قالوا: سمِعْنا أن إبراهيمَ رسولَ اللهِ حينَ جاء مِن الشامِ، كان حلَف لامرأتِه ألا يَنْزِلَ مكةَ حتى يَرْجِعَ، فقُرِّب له المَقامُ، فنزَل عليه، فقال سعيدٌ: ليس كذاك، حدَّثنا ابن عباسٍ، ولكنه حدَّثنا حينَ كان بينَ أمِّ إسماعيلَ وسارَةَ ما كان، أقْبَل بإسماعيلَ، ثم ذكَر مثلَ حديثِ أيوبَ، غير أنه زاد في حديثِه، قال: قال أبو القاسمِ ﷺ: "ولذلك طاف الناسُ بين الصفا والمروةِ". ثم حدَّث، وقال: قال أبو القاسمِ ﷺ: "طلَبوا النزولَ معها وقد أحَبَّت أمُّ إسماعيلَ الأُنْسَ، فنزَلُوا وبعَثوا إلى أهلِهم فقدِموا، وطعامُهم الصيدُ، يَخْرُجون من الحرمِ، ويَخْرُجُ إسماعيلُ معهم يَتَصَيَّدُ، فلمَّا بلَغ أنْكَحوه، وقد تُوُفِّيَت أمُّه قبلَ ذلك". قال: وقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لما دعا لها أن يُبارَكَ لهم في اللحمِ والماءِ، قال لها: هل من حَبٍّ أو غيرِه مِن الطعامِ؟ قالت: لا. ولو وجَد يومَئذٍ لها حبًّا لدعا لها بالبركةِ فيه". قال ابن عباسٍ: ثم لبِث ما شاء اللهُ أن يَلْبَثَ، ثم جاء فوجَد إسماعيلَ قاعدًا تحتَ دَوْحةٍ إلى ناحيةِ البئرِ، يَيْرِى نَبْلًا له، فسلَّم عليه، ونزَل إليه، فقعَد معه، وقال: يا إسماعيلُ، إن الله قد أمرَنى بأمرٍ. قال إسماعيلُ: فأطِعْ ربَّك فيما أمرَك. قال إبراهيمُ: أمَرني أن أبْنيَ له بيتًا. قال إسماعيلُ: أيْنَ؟ قال ابن عباسٍ: فأشار له إبراهيمُ إلى أكمةٍ بينَ يديه مرتفعةٍ على ما حولَها، يَأْتِيها السيلُ مِن نَواحِيها ولا يَرْكَبُها. قال: فقاما يحْفِران عن القواعدِ،
... b. el-Muttalib b. Ebî Vedâa'dan rivayet etmiştir; İbn Cüreyc'in hadisinin de Kesîr b. Kesîr'den olmasından endişe ederim- dedi ki: Ben ve Osman b. Ebî Süleymân geceleyin Saîd b. Cübeyr'in yanında birtakım insanlarla beraberdik. Saîd b. Cübeyr topluluğa: "Bana soramayacağınız [gün gelmeden] önce bana sorunuz" dedi. Bunun üzerine topluluk ona çokça soru sordu. Kendisine sorulan sorular arasında ona şöyle denilmesi de vardı: "Makam hakkında işittiğimiz şey doğru mudur?" Saîd: "Ne işittiniz?" dedi. Onlar: "Allah'ın elçisi İbrahim'in Şam'dan geldiğinde, dönünceye kadar Mekke'ye inmeyeceğine dair hanımına yemin ettiğini, bunun üzerine Makam'ın kendisine yaklaştırıldığını ve onun üzerine indiğini işittik" dediler. Saîd dedi ki: "Öyle değildir; İbn Abbâs bize [böyle] rivayet etmedi. Fakat o bize, İsmâil'in annesi ile Sâre arasında geçenler olduğunda [İbrahim'in] İsmâil'i getirdiğini rivayet etti..." Sonra [râvi] Eyyûb'un hadisi gibi zikretti; ancak o kendi rivayetinde fazlalık yaptı ve dedi ki: Ebu'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İşte bundan dolayı insanlar Safâ ile Merve arasında tavaf etti (sa'y yaptı).» Sonra anlatıp dedi ki: Ebu'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Onun yanına konaklamak istediler; İsmâil'in annesi de insan yakınlığı (can yoldaşı) istemişti. Bunun üzerine konakladılar ve ailelerine haber gönderdiler, onlar da geldiler. Yiyecekleri av etiydi; Harem bölgesinden çıkıyorlar, İsmâil de avlanmak üzere onlarla birlikte çıkıyordu. [İsmâil] yetişkinlik çağına erince onu evlendirdiler; annesi ise bundan önce vefat etmişti.» Dedi ki: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «[İbrahim], et ve su hususunda kendilerine bereket verilmesi için ona dua edince, ona: 'Hiç hububat veya başka bir yiyecek var mı?' dedi. Kadın: 'Hayır' dedi. Eğer o gün kadının yanında hububat bulunsaydı, onun için de bereket duası ederdi.» İbn Abbâs dedi ki: Sonra Allah'ın dilediği kadar bir süre bekledi. Sonra gelip İsmâil'i kuyunun tarafındaki ulu bir ağacın altında oturmuş, okunu yontarken buldu. Ona selam verdi, [bineğinden] inip yanına oturdu ve: "Ey İsmâil! Şüphesiz Allah bana bir emir verdi" dedi. İsmâil: "Rabbin sana ne emrettiyse onu yerine getir" dedi. İbrahim: "Bana, kendisi için bir ev (mabet) inşa etmemi emretti" dedi. İsmâil: "Nerede?" dedi. İbn Abbâs dedi ki: İbrahim ona önündeki, etrafındakilerden yüksek, sel sularının her yanından aktığı fakat üzerine çıkamadığı bir tepeyi işaret etti. Dedi ki: Bunun üzerine ikisi kalkıp temelleri kazmaya,
يَرْفَعانها، ويقولان: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} [البقرة: ١٢٧]، ربَّنا تقَبَّلْ منا إنك سميعُ الدعاءِ. وإسماعيلُ يَحْمِلُ الحجارةَ على رقبتِه، والشيخُ إبراهيمُ يَبْنِى، فلمَّا ارْتَفع البنيانُ، وشقَّ على الشيخِ تناوُلُه، قرَّب إليه إسماعيلُ هذا الحجرَ، فجعَل يقومُ عليه ويَبْنى، ويُحَوِّلُه في نواحى البيتِ حتى انْتَهَى. يقولُ ابن عباسٍ: فذلك مَقامُ إبراهيمَ وقيامُه عليه .
onları yükseltmeye ve: {رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Rabbimiz! Bizden kabul buyur. Şüphesiz sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin” [Bakara: 127], 'Rabbimiz, bizden kabul eyle, şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin' demeye başladılar. İsmâil taşları boynunda taşıyor, yaşlı İbrahim ise inşa ediyordu. Yapı yükselip [taş] almak yaşlı [İbrahim'e] zor gelince, İsmâil bu taşı ona yaklaştırdı; o da onun üzerine basıp inşa etmeye ve bitirinceye kadar onu Beyt'in etrafında dolaştırmaya başladı. İbn Abbâs der ki: İşte İbrahim'in makâmı ve onun üzerinde durması budur .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شَريكٍ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ}. قال: أسْكَن إسماعيلَ وأمَّه مكةَ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şerîk'ten, o Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şu ayet hakkında] anlattı: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim.” [İbn Abbâs] dedi ki: İsmâil'i ve annesini Mekke'ye yerleştirdi .
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} قال: حينَ وَضَع إسماعيلَ .
Bize Ahmed b. İshak anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Atâ b. es-Sâib'den, o da Saîd b. Cübeyr'den [şu ayet hakkında] anlattı: {رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} “Rabbimiz! Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim.” [Saîd] dedi ki: İsmâil'i bıraktığı vakit [bunu söylemiştir] .
قال أبو جعفر ﵀: فتأويلُ الكلامِ إذن: ربَّنا إني أَسْكَنْتُ بعضَ ولدى بوادٍ غيرِ ذي زرعٍ، وفي قولِه ﷺ هذا دليل على أنه لم يَكُنْ هنالك يومَئذٍ ماءٌ؛ لأنه لو كان هنالك ماءٌ، لم يَصِفْه بأنه غيرُ ذى زرعٍ، عندَ بيتِك الذي حرَّمتَه على جميعِ خلقِك أن يَسْتَحِلُّوه.
Ebû Ca'fer rahimehullâh der ki: O hâlde sözün tefsiri şudur: Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bir kısmını, ekinsiz bir vadide; bütün mahlukatına hürmetini çiğnemeyi haram kıldığın hürmetli Ev'inin yanında yerleştirdim. [İbrahim] sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözünde, o gün orada su bulunmadığına bir delil vardır; zira şayet orada su olsaydı, orayı 'ekinsiz' diye nitelemezdi.
وكان تحريمُه إياه فيما ذُكِر، كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن عمرَ بنَ الخطابِ قال في خطبتِه: إن هذا البيتَ أولُ مَن
Zikredildiğine göre [Allah'ın] orayı hürmetli kılması şöyleydi: Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle] anlattı: Bize nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh] hutbesinde şöyle demiştir: Şüphesiz bu Ev'in [idaresini] ilk...
وليه أُناسٌ مِن طَسْمٍ، فعصَوْا رَبَّهم، واسْتَحَلُّوا حُرْمتَه، واسْتَخَفُّوا بحقِّه، فأهْلَكهم اللهُ، ثم ولِيَه أُناسٌ مِن جُرْهُمَ، فعصَوْا رَبَّهم، واسْتَحَلُّوا حُرْمتَه، واسْتَخَفُّوا بحقِّه، فأهلَكَهم اللهُ، ثم ولِيتُموه معاشرَ قريشٍ، فلا تَعْصُوا ربَّه، ولا تَسْتَحِلُّوا حرمتَه، ولا تَسْتَخِفُّوا بحقِّه، فواللهِ لصَلاةٌ فيه أحبُّ إليَّ من مائةِ صلاةٍ بغيرِه، واعْلَموا أن المعاصيَ فيه على نحوٍ من ذلك .
üstlenenler Tasm kabilesinden birtakım insanlardı; Rablerine isyan ettiler, onun hürmetini çiğnediler ve hakkını hafife aldılar, Allah da onları helak etti. Sonra onun idaresini Cürhüm kabilesinden birtakım insanlar üstlendi; Rablerine isyan ettiler, onun hürmetini çiğnediler ve hakkını hafife aldılar, Allah da onları helak etti. Sonra ey Kureyş topluluğu, onun idaresini siz üstlendiniz! Sakın Rabbinize isyan etmeyin, onun hürmetini çiğnemeyin ve hakkını hafife almayın. Allah'a yemin olsun ki orada kılınan bir namaz, bana onun dışındaki yüz namazdan daha sevimlidir; bilin ki oradaki günahlar da aynı şekilde [kat kat]tır" .