Binûn

İbrâhîm (aleyhisselâm) Suresinin Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال: {إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} ولم يَأْتِ بما وقَع عليه الفعلُ، وذلك أن حظَّ الكلامِ أن يُقالَ: إنى أسْكَنْتُ مِن ذريتى جماعةً، أو رجلًا، أو قومًا. وذلك غيرُ جائزٍ مع "مِن"، لدلالتِها على المرادِ مِن الكلامِ، والعربُ تَفْعَلُ ذلك معها كثيرًا، فتقولُ: قتَلْنا مِن بنى فلانٍ، وطعِمْنا مِن الكلإِ، وشرِبنا مِن الماءِ. ومنه قولُ اللهِ ﷿: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} [الأعراف: ٥٠].

{إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ} “Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” buyurmuş ve fiilin üzerine düştüğü [mef'ûl] kelimeyi açıkça getirmemiştir. Zira sözün aslına göre: 'Ben zürriyetimden bir topluluğu veya bir adamı veya bir kavmi yerleştirdim' denilmesi gerekirdi. Ancak 'min' (مِنْ) edatı sözden kastedilen manaya delalet ettiği için bu [mef'ûlün açıkça gelmesi] şart değildir; Araplar bu edatla [bunu] çokça yapar ve: 'Filanoğullarından öldürdük', 'Otlaktan yedik', 'Sudan içtik' derler. Allah azze ve celle'nin şu sözü de bundandır: {أَنْ أَفِيضُوا عَلَيْنَا مِنَ الْمَاءِ أَوْ مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Bize biraz sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden aktarın” [A'râf: 50].

فإن قال قائلٌ: وكيف قال إبراهيمُ حينَ أسْكَن ابنَه مكةَ: {إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ}. وقد روَيْتَ في الأخبار التي ذكرْتَها أن إبراهيمَ بنَى البيتَ بعدَ ذلك بمدةٍ؟

Eğer birisi: "İbrahim oğlunu Mekke'ye yerleştirdiği vakit nasıl: {إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ} “Gerçekten ben zürriyetimden bir kısmını, senin hürmetli Ev'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” demiştir? Hâlbuki zikrettiğin haberlerde İbrahim'in Beyt'i bundan bir müddet sonra inşa ettiğini rivayet ettin?" derse,

قيل: قد قيل في ذلك أقوالٌ، قد ذكَرْتُها في سورةِ "البقرةِ" ، منها أن معناه: عندَ بيتِك المحرمِ، الذي كان قبلَ أن تَرْفَعَه مِن الأرضِ، حينَ رفَعْتَه أَيامَ الطُّوفانِ، ومنها: عندَ بيتِك المحرمِ الذي قد مضَى في سابقِ علمِك أنه يَحْدُثُ في هذا البلدِ.

Şöyle denilir: Bu konuda Bakara suresinde zikrettiğim görüşler söylenmiştir. Bunlardan biri şudur: Bunun anlamı, Tûfan günlerinde onu yükselttiğin zaman, yeryüzünden onu kaldırmadan önce var olan hürmetli Ev'inin yanındadır. Bir diğeri ise: Ezeli ilminde bu beldede meydana geleceği takdir edilmiş olan hürmetli Ev'inin yanındadır.

وقولُه: {الْمُحَرَّمِ} على ما قاله قتادةُ، معناه: المُحَرَّمُ مِن استحلالِ حُرُماتِ اللهِ فيه، والاسْتِخْفافِ بحقِّه.

O'nun: {الْمُحَرَّمِ} “Hürmetli” sözünün anlamı, Katâde'nin belirttiğine göre: Orada Allah'ın haram kıldığı şeylerin çiğnenmesinden ve O'nun hakkının hafife alınmasından korunmuş [hürmetli kılınmış] olandır.

وقولُه: {رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ}. يقولُ: فَعَلْتُ ذلك يا ربَّنا؛ كي تُؤَدَّى فرائضُك، مِن الصلاة التي أوْجَبْتَها عليهم في بيتِك المحرمِ.

O'nun: {رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ} “Rabbimiz! Namazı dosdoğru kılsınlar diye” sözü; [İbrahim] şöyle demektedir: 'Ey Rabbimiz! Bunu, hürmetli Ev'inin yanında onlara farz kıldığın namazdan ibaret olan farzların yerine getirilsin diye yaptım.'

وقولُه: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. يُخْبِرُ بذلك تعالى ذكرُه عن خليلِه إبراهيمَ، أنه سأَله في دعائِه أن يَجْعَلَ قلوبَ بعضِ خلقِهِ تَنْزِعُ إِلى مساكنِ ذريتِه، الذين أسْكَنهم بوادٍ غيرِ ذي زرعٍ، عندَ بيتِه المحرمِ، وذلك منه دعاءٌ لهم بأن يَرْزُقَهم حجَّ بيتِه الحرامِ.

O'nun: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” sözü; zikri yüce olan [Allah], dostu İbrahim'in duasında, hürmetli Ev'inin yanında ekinsiz bir vadide yerleştirdiği zürriyetinin yurtlarına mahlukatından bazılarının kalplerinin özlem duymasını istediğini haber vermektedir. Bu, [İbrahim'in] onlara Beyt-i Harâm'ı haccetmeyi rızık olarak vermesi için yaptığı bir duadır.

كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامُ بنُ سَلْمٍ، عن عمرِو بن أبي قيسٍ، عن عطاءٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}: ولو قال: أفئدةَ الناسِ تَهْوِى إليهم، لحجَّت اليهودُ والنصارى والمجوسُ، ولكنه قال: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} فهم المسلمون .

Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm b. Selm, Amr b. Ebî Kays'tan, o Atâ'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den [şu ayet hakkında] anlattı: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “İnsanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir.” [Saîd] dedi ki: Eğer: 'İnsanların gönüllerini onlara meylettir' deseydi; Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîler de haccederdi; ancak: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “İnsanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” demiştir, işte onlar Müslümanlardır .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. قال: لو كانت : أفئدةَ الناسِ، لَازْدَحَمَت عليه فارسُ والرومُ، ولكنه: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ} .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den [şu ayet hakkında] anlattı: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir.” [Mücâhid] dedi ki: Şayet 'insanların gönüllerini' olsaydı; Fars ve Rum oraya üşüşürdü; fakat: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ} “İnsanlardan bazılarının gönüllerini” [demiştir] .

حدَّثنا ابن حميدٍ وابنُ وكيعٍ قالا: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. قال: لو قال: أفئدةَ الناسِ تَهْوِى إليهم، لَازْدَحَمت عليهم فارسُ والرومُ.

Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den [şu ayet hakkında] anlattı: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir.” [Mücâhid] dedi ki: Şayet 'İnsanların gönüllerini onlara meylettir' deseydi; Fars ve Rûm onların üzerine üşüşürdü.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عليٌّ، يعني ابنَ الجَعْدِ، قال: أخبرنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali -yani İbnü'l-Ca'd- anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den aynısını haber verdi.

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، قال: سأَلْتُ عكرمةَ عن هذه الآيةِ: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. فقال: قلوبُهم تَهْوِى إلى البيتِ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den anlattı, dedi ki: İkrime'ye şu ayeti sordum: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir.” Dedi ki: Kalpleri Beyt'e meyleder.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن شعبةَ، عن الحكمِ، عن عكرمةَ وعطاءٍ وطاوسٍ: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}: البيتُ تَهْوِى إليه قلوبُهم؛ يأْتُونه .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o el-Hakem'den, o da İkrime, Atâ ve Tâvûs'tan [şu ayet hakkında] anlattı: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir”; [yani] Beyt'e kalpleri meyleder, ona gelirler .

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عبَّادٍ، قال: ثنا سعيدٌ، عن الحكمِ، قال: سأَلْتُ عطاءً وطاوسًا وعكرمةَ عن قولِه: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. قالوا: الحجُّ.

Bize el-Hasen b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, el-Hakem'den anlattı, dedi ki: Atâ, Tâvûs ve İkrime'ye O'nun: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” sözünü sordum; "Hacdır" dediler.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا شَبَابَةُ وعليُّ بنُ الجَعْدِ، قالا: أخبرنا شعبة ، عن الحكمِ، عن عطاءٍ وطاوسٍ وعكرمةَ في قولِه: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. قالوا: هواهم إلى مكةَ أن يَحُجُّوا .

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe ve Ali b. el-Ca'd anlattılar, dediler ki: Bize Şu'be , el-Hakem'den, o da Atâ, Tâvûs ve İkrime'den O'nun: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” sözü hakkında [şöyle] haber verdi: "Arzuları hac yapmak üzere Mekke'yedir" dediler .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا آدمُ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، قال: سألتُ طاوسًا وعكرمةَ وعطاء بنَ أبي رَباحٍ عن قولِه: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. فقالوا: اجْعَلْ هواهم الحجَّ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Âdem anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den anlattı, dedi ki: Tâvûs, İkrime ve Atâ b. Ebî Rebâh'a O'nun: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” sözünü sordum; "Onların arzusunu hac kıl!" [anlamındadır] dediler.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا يحيى بنُ عبادٍ، قال: ثنا حمادُ بنُ سلمةَ، عن عطاءِ بن

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Atâ b.

السائبِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لو كان إبراهيمُ قال: فاجْعَلْ أفئدةَ الناسِ تَهْوِى إليهم. لحَجَّه اليهودُ والنصارى والناسُ كلُّهم، ولكنه قال: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} .

es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] anlattı: Eğer İbrahim: 'İnsanların gönüllerini onlara meylettir' deseydi; Yahudiler, Hristiyanlar ve bütün insanlar orayı haccederdi; fakat o: {أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “İnsanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. قال: تَنْزِعُ إليهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şu sözünü anlattı: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “Artık insanlardan bazılarının gönüllerini onlara meylettir.” [Katâde] dedi ki: Onlara özlem duyar .

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ بنُ عطاءٍ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb b. Atâ, Saîd'den, o da Katâde'den aynısını anlattı.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den aynısını haber verdi .

وقال آخرون: إنما دعا لهم أن يَهْوَوُا السُّكْنى بمكَةَ.

Başkaları ise: "O ancak insanların Mekke'de ikamet etmeyi sevmeleri için onlara dua etmiştir" dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ}. قال: إن إبراهيمَ خليلَ الرحمنِ سأَل الله أن يَجْعَلَ أُناسًا من الناسِ يَهْوَوْن سُكْنَى - أو سَكَنَ - مكةَ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs’tan nakletti; o, {فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” sözü hakkında şöyle dedi: Rahmân’ın dostu İbrahim, Allah’tan insanlardan birtakım kimselerin Mekke’de ikamet etmeyi -veya Mekke’de yerleşmeyi- arzulamasını istedi .

وقولُه: {وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وارْزُقُهم من ثمراتِ النباتِ والأشجارِ ما رزَقْتَ سكانَ الأرْيافِ والقرى، التي هي ذواتُ المياهِ

Allah Teâlâ'nın: {وَارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “Onları ürünlerle rızıklandır” buyruğuna gelince; Zikri Yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Suları

والأنهارِ، وإن كنتَ أسْكَنْتَهم واديًا غيرَ ذى زرعٍ، ولا ماءٍ. فرزَقَهم جلَّ ثناؤُه ذلك.

ve nehir sahipleri olan kırsal bölgelerin ve köylerin sakinlerine rızık olarak verdiğin bitki ve ağaç meyvelerinden onlara da rızık ver! Övgüsü yüce olan [Allah] da onlara bunu rızık olarak verdi.

كما حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، قال: قرَأْتُ على محمدِ بن مسلمٍ الطائفيِّ أن إبراهيمَ لما دعا للحرمِ: {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ} [البقرة: ١٢٦]. نقَل اللهُ الطائفَ مِن فِلَسْطِينَ .

Nitekim bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm anlattı, dedi ki: Muhammed b. Müslim et-Tâifî'ye okudum; İbrahim Harem için: {وَارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ} “Onun halkını ürünlerden rızıklandır” [Bakara: 126] diye dua edince, Allah Tâif'i Filistin'den nakletti .

وقولُه: {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ}. يقولُ: ليَشْكُروك على ما رزَقْتَهم، وتُنْعِمُ به عليهم.

O'nun: {لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ} “Umulur ki şükrederler” sözü; kendilerine rızık olarak verdiğin ve kendilerine ihsan ettiğin nimetlere karşılık sana şükretsinler diye [demektir].

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ (٣٨)}.

Allah azze ve celle'nin şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {رَبَّنَا إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِي وَمَا نُعْلِنُ وَمَا يَخْفَى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ (٣٨)} “Rabbimiz! Şüphesiz sen bizim gizlediğimizi de açığa vurduğumuzu da bilirsin. Ne yerde ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.”

وهذا خبرٌ مِن اللهِ تعالى ذكرُه عن استشهادِ خليلِه إبراهيمَ إياه على ما نوَى وقصَد بدعائِه وقيلِه: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} الآية، وأنه إنما قصَد بذلك رضا اللهِ عنه، في محبتِه أن يكونَ ولدُه مِن أهلِ الطاعةِ للهِ تعالى، وإخلاصِ العبادةِ له، على مثلِ الذي هو له، فقال: ربَّنا إنك تَعْلَمُ ما تُخْفِى قلوبُنا عندَ مسألتِنا ما نَسْأَلُك، وفى غير ذلك [مِن أحوالِنا، وما نُعْلِنُ مِن دعائِنا، فنَجْهَرُ به، وغيرَ ذلك] من أعمالِنا، وما يَخْفَى عليك يا ربَّنا مِن شيءٍ، يكونُ في الأرضِ، ولا في السماءِ؛ لأن ذلك كلّه ظاهرٌ لك، مُتَجَلٍّ بادٍ؛ لأنك مُدَبِّرُه وخالقُه، فكيف يَخْفى عليك؟!

Bu, zikri yüce olan Allah'ın, dostu (halîli) İbrâhim'in: {رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} “Rabbim! Bu şehri güvenli kıl, beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” ayetindeki duası ve sözüyle neyi niyet edip kastettiğine dair O'nu şahit tuttuğuna ilişkin bir haberidir. O bununla, çocuğunun da kendisinin olduğu gibi Allah Teâlâ'ya itaat eden ve ibadeti yalnızca O'na has kılan kimselerden olmasını arzu etmesi hususunda ancak Allah'ın kendisinden hoşnut olmasını kastetmişti. Nitekim şöyle demiştir: Rabbimiz! Şüphesiz sen, senden dilekte bulunduğumuz esnada ve bunun dışındaki [hallerimizde kalplerimizin neyi gizlediğini, dualarımızdan neleri açığa vurup sesli söylediğimizi ve diğer] amellerimizi bilirsin. Ey Rabbimiz! Ne yerde ne de gökte bulunan hiçbir şey sana gizli kalmaz. Çünkü bunların hepsi senin için açıktır, aşikârdır ve meydandadır; zira sen onların yöneticisi ve yaratıcısısın, öyleyse sana nasıl gizli kalabilir?!

القولُ في تأويلِ قوله ﷿: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩)}.

Allah azze ve celle'nin şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩)} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil'i ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir.”

يقولُ: الحمدُ للهِ الذي رزَقَنى على كِبَرِ مِن السنِّ ولدًا؛ إسماعيلَ وإسحاقَ. {إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ}، يقولُ: إن ربي لَسميعٌ دعائى الذي أَدْعُوه به، وقوله: {اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ}، وغيرَ ذلك من دعائى ودعاءِ غيرى، وجميعَ ما نطَق به ناطقٌ، لا يَخْفَى عليه منه شيءٌ.

Şöyle demektedir: Yaşlılık çağımda bana çocuk olarak İsmâil ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun. {إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ} “Şüphesiz Rabbim duayı hakkıyla işitendir” sözü; şüphesiz Rabbim Kendisine yalvardığım duamı, {اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِنًا وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنَامَ} “Bu şehri güvenli kıl, beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” sözümü, benim ve başkasının bunun dışındaki dualarını ve konuşan her varlığın konuştuğu her şeyi hakkıyla işitendir, bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz demektir.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيْلٍ، عن ضرار بن مُرَّةً، قال: سمعتُ شيخًا يُحَدِّثُ سعيدَ بنَ جبيرٍ، قال: بُشِّر إبراهيمُ بعدَ سبعَ عشْرةَ ومائةِ سنةٍ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Dırâr b. Mürre'den anlattı, dedi ki: Yaşlı bir adamın Saîd b. Cübeyr'e şöyle anlattığını işittim: İbrahim yüz on yedi yaşından sonra müjdelenmiştir .

القولُ في تأويلِ قولِه ﷿: {رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠)}.

Allah azze ve celle'nin şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلَاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ (٤٠)} “Rabbim! Beni ve zürriyetimden [bir kısmını] namazı dosdoğru kılanlardan eyle. Rabbimiz! Duamı kabul buyur.”

يقولُ: ربِّ اجْعَلْنى مُؤَدِّيًا ما أَلْزَمْتَنى من فريضتِك التي فرَضْتَها عليَّ مِن الصلاةِ، {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي}، يقولُ: واجْعَلْ أيضًا مِن ذريتى مُقِيمى الصلاةِ لك. {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ} يقولُ: ربَّنا وتَقَبَّلْ عملى الذي أَعْمَلُه لك، وعبادتي إياك. وهذا نظيرُ الخبرِ الذي رُوِى عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال: "إِنَّ الدعاءَ هو العبادةُ". ثم قرَأ: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} " [غافر: ٦٠].

Şöyle demektedir: Rabbim! Beni, namazdan üzerime farz kıldığın vecibeleri yerine getiren bir kimse eyle! {وَمِنْ ذُرِّيَّتِي} “ve zürriyetimden [de]” sözü; zürriyetimden de senin için namazı dosdoğru kılanlar eyle [demektir]. {رَبَّنَا وَتَقَبَّلْ دُعَاءِ} “Rabbimiz! Duamı kabul buyur” sözü; Rabbimiz, senin için yaptığım amelimi ve sana olan ibadetimi kabul buyur demektir. Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu haberin bir benzeridir; o şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz dua ibadetin ta kendisidir." Sonra: {وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِينَ} “Rabbiniz buyurdu ki: Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz bana ibadet etmeye karşı büyüklük taslayanlar, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” [Mü'min: 60] ayetini okumuştur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ (٤١)} “Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne babamı ve müminleri bağışla.”

وهذا دعاءٌ من إبراهيمَ صلواتُ اللهِ عليه لوالديه بالمغفرةِ، واستغفارٌ منه لهما، وقد أخْبَر اللهُ عزَّ ذكرُه أنه لم يَكُن {اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} [التوبة: ١١٤].

Bu, İbrahim salavâtullâhi aleyh'in anne babası için yaptığı bir mağfiret duası ve onlar için bir bağışlanma dileğidir. Zikri yüce olan Allah, {اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “İbrahim'in babası için bağışlanma dilemesi, ancak ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine apaçık belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz İbrahim çok duygulu ve pek yumuşak huylu idi” [Tevbe: 114] buyurarak bildirmiştir.

وقد بيّنا وقتَ تبَرُّئِه منه فيما مضَى، بما أَغْنَى عن إعادتِه .

[İbrahim'in] ondan ne zaman uzaklaştığını daha önce, tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

وقولُه: {وَلِلْمُؤْمِنِينَ}. يقولُ: وللمؤمنين بك، ممن تبِعَنى على الدينِ الذي أنا عليه، فأطاعك في أمرِك ونهيِك.

{وَلِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminleri [bağışla]” sözü; benim üzerinde bulunduğum dine uyup emrine ve yasağına itaat eden, sana iman eden kimseleri de [bağışla] demektir.

وقولُه: {يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ}. يعنى: يقومُ الناسُ للحسابِ، فاكْتَفَى بذكرِ الحسابِ مِن ذكرِ الناسِ، إذ كان مفهومًا معناه.

{يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ} “hesabın görüleceği gün” sözü; insanların hesap için duracağı gün demektir. Anlamı bilindiği için insanların zikredilmesi yerine hesabın zikredilmesiyle yetinilmiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} “Sakın Allah'ı, zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: ولا تَحْسَبَنَّ الله يا محمدُ {غَافِلًا}، ساهيًا عما يَعْمَلُ هؤلاء المشركون من قومِك، بل هو عالمٌ بهم وبأعمالِهم، مُحْصِيها عليهم، ليَجْزِيَهم جزاءَهم في الحينِ الذي قد سبَق في علمِه أنه يَجْزِيهم فيه.

Zikri yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sakın Allah'ı {غَافِلًا} “habersiz”, yani kavminin müşriklerinin yaptıklarından gafil sanma! Bilakis O, onları da amellerini de bilmektedir, kendilerine karşılıklarını vermeyi ilminde takdir ettiği vakitte cezalarını vermek üzere bunları bir bir sayıp kaydetmektedir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عليُّ بنُ ثابتٍ، عن جعفرِ بن بُرْقَانَ، عن ميمونِ بن مِهْرانَ في قولِه: {وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ}. قال: هي وعيدٌ للظالمِ، وتعزيةٌ للمظلومِ.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Sâbit, Ca‘fer b. Burkân'dan, [o da] Meymûn b. Mihrân'dan Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غَافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ} “Sakın Allah'ı, zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bu [ayet], zalim için bir tehdit, mazlum için ise bir tesellidir.”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّمَا يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ (٤٢) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ (٤٣)} “[Allah] onları ancak, gözlerin dehşetten donup kalacağı bir güne erteler. Başlarını dikmiş, gözleri kendilerine bile dönmeyecek şekilde bakakalmış ve kalpleri bomboş kalmış olarak [koşarlar].”

يقولُ تعالى ذكرُه: إنما يُؤَخِّرُ رَبُّك يا محمدُ هؤلاء الظالمين الذين يُكَذِّبونك، ويَجْحَدون نبوتَك، {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ}. يقول: إنما يُؤَخِّرُ عقابَهم، وإنزال العذابِ بهم، إلى يومٍ تَشْخَصُ فيه أبصارُ الخلقِ؛ وذلك يومُ القيامةِ.

Zikri yüce olan şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbin, seni yalanlayan ve peygamberliğini inkâr eden o zalimleri ancak {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ} “gözlerin dehşetten donup kalacağı bir güne” erteler. Şöyle demektedir: Onların cezasını ve azaba çarptırılmalarını ancak yaratılmışların gözlerinin dehşetten dikilip kalacağı bir güne erteler; o da kıyamet günüdür.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ}: شَخَصَت فيه، واللهِ، أبصارُهم فلا تَرْتَدُّ إليهم .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصَارُ} “gözlerin dehşetten donup kalacağı bir güne” [ayetinde Katâde]: Allah'a yemin olsun ki o günde gözleri dehşetle dikilir ve artık kendilerine geri dönmez , demiştir.

وأما قولُه: {مُهْطِعِينَ}. فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفوا في معناه؛ فقال بعضُهم: معناه: مُسْرِعين.

{مُهْطِعِينَ} “başlarını dikmiş koşarlar” sözüne gelince; tefsir ehli bunun anlamı hakkında ihtilaf etmiştir. Bazıları: Bunun anlamı 'koşarak acele edenler'dir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا هاشمُ بنُ القاسمِ، عن أبي سعيدٍ المؤدِّبِ، عن سالمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {مُهْطِعِينَ}. قال: النَّسَلانُ، وهو الخَبَبُ، أو ما دونَ الخَبَبِ - شكّ أبو سعيدٍ - يَخُبُّون وهم يَنْظُرون .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım, Ebû Saîd el-Müeddib'den, o Sâlim'den, o da Saîd b. Cübeyr'den {مُهْطِعِينَ} hakkında anlattı: O: Neselândır, bu da 'habeb' (hızlı yürüyüş) ya da habebden biraz daha azıdır -Ebû Saîd şüphe etti- bakarak hızlıca koşarlar , dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den anlattı:

{مُهْطِعِينَ} قال: مُسْرِعين .

{مُهْطِعِينَ} hakkında: Aceleyle koşanlar, dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُهْطِعِينَ} يقولُ: مُنْطَلِقين عامِدِين إلى الداعى .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {مُهْطِعِينَ} hakkında şöyle demektedir: Çağırana doğru yönelerek koşanlar .

وقال آخرون: معنى ذلك: مُدِيمى النظرِ.

Başkaları ise: Bunun anlamı 'gözünü dikip sürekli bakanlar'dır, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثنا محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {مُهْطِعِينَ}، يعنى بالإهْطاعِ النظرَ من غيرِ أن يَطْرِفَ .

Bize Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan naklen {مُهْطِعِينَ} sözü hakkında anlattı: İhtâ' ile gözünü kırpmadan bakmayı kastetmektedir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: حدثنا أبي، عن أبيه، عن سعيدِ بن مسروقٍ، عن أبي الضُّحَى: {مُهْطِعِينَ}. قال: الإِهطاعُ التَّحْمِيجُ الدائمُ الذي لا يَطْرِفُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o Saîd b. Mesrûk'tan, o da Ebü'd-Duhâ'dan {مُهْطِعِينَ} hakkında anlattı, dedi ki: İhtâ', gözünü kırpmadan sürekli dikkatle bakmaktır (tehmîc) .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عن مغيرةَ، عن أبى الخيرِ بن تَميمِ بن حَذْلَمٍ، عن أبيه في قولِه: {مُهْطِعِينَ}. قال: الإِهطاعُ التَّحْميجُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o Ebü'l-Hayr b. Temîm b. Hazlem'den, o da babasından {مُهْطِعِينَ} sözü hakkında bildirdi, dedi ki: İhtâ', gözünü dikip dikkatle bakmaktır (tehmîc).

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربِيُّ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ: {مُهْطِعِينَ}. قال: شدةُ النظرِ الذي لا يَطْرِفُ.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {مُهْطِعِينَ} hakkında anlattı, dedi ki: Gözü kırpmaksızın şiddetle bakmaktır.

حدَّثني المثنى، قال: أخبرنا عمرٌو، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {مُهْطِعِينَ}. قال: شدةُ النظرِ في غيرِ طَرْفٍ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr bildirdi, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {مُهْطِعِينَ} sözü hakkında bildirdi, dedi ki: Göz kırpmaksızın şiddetle bakmaktır.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: أخبرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قوله: {مُهْطِعِينَ}: الإِهطاعُ شدةُ النظرِ في غيرِ طَرْفٍ.

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {مُهْطِعِينَ} sözü hakkında şöyle derken işittim: İhtâ', göz kırpmaksızın şiddetle bakmaktır.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثنا الحسنُ بن محمدٍ، قال: ثنا شَبابةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ. وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقَاءُ. وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُهْطِعِينَ}. قال: مُدِيمى النظرِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı. Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مُهْطِعِينَ} hakkında anlattı, dedi ki: Sürekli bakanlardır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

وقال آخرون: معنى ذلك: لا يَرْفَعُ رأسَه.

Başkaları ise: Bunun anlamı 'başını kaldıramaz' demektir, demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مُهْطِعِينَ}. قال: المُهْطِعُ الذي لا يَرْفَعُ رأسَه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O’nun: {مُهْطِعِينَ} “Başlarını dikerek koşanlar” kavli hakkında şöyle demiştir: el-Muhtı‘, başını [yukarı] kaldırmayan kimsedir.

والإهطاعُ في كلامِ العربِ بمعنى الإِسراعِ أشهرُ منه بمعنى إدامةِ النظرِ.

Arapların kelamında ihtâ' (الإهطاع) kelimesinin aceleyle koşmak anlamında kullanımı, sürekli dikkatle bakmak anlamında kullanımından daha yaygındır.

ومن الإهطاعِ بمعنى الإسراعِ قولُ الشاعرِ :

İhtâ' kelimesinin acele etmek manasında kullanılışına şairin şu sözü örnektir :

وبمُهْطِعٍ سُرُحٍ كأن زِمامَهُ … في رأسِ جِذْعٍ مِن أَوَالَ مُشَذَّبِ

“Ve hızlı koşan, serbest yürüyüşlü bir deveyle ki sanki onun yuları... Evâl'in budanmış bir hurma kütüğünün başındadır.”

وقولُ الآخرِ :

Diğer bir şairin şu sözü de bundandır :

بمُسْتَهْطِعٍ رَسْلٍ كأَن جَدِيلَهُ … بقَيْدومٍ رَعْنٍ مِن صَوَامٍ مُمَنَّعِ

“Hızlı koşan, yürüyüşü rahat bir deveyle ki sanki onun örülü yuları... Ulaşılmaz Savâm dağının öne çıkmış dik bir kayalığına bağlıdır.”

وقولُه: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. يعني: رافعي رءوسِهم. وإقناعُ الرأسِ رفعُه، ومنه قولُ الشَّمَّاخِ :

{مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} “başlarını dikmiş” sözü; başlarını yukarı kaldıranlar demektir. Başın iknaı (إقناع), onu yukarı kaldırmaktır; eş-Şemmâh'ın şu sözü de bu kabildendir :

يُباكِرْنَ العِضاهَ بمُقْنَعَاتٍ … نَواجِذُهن كالحَدَإِ الوَقيعِ

“Sabah erkenden dikenli ağaçlara, [başları] yukarı kaldırılmış olarak yönelirler... Azı dişleri keskin çelik balta gibidir.”

يعنى: أنهن يُباكِرْنَ العِضاهَ برءوسِهن مرفوعاتٍ إليها لتَتَناول منها.

Yani: Onlar dikenli ağaçlardan yemek için başlarını ona doğru kaldırarak sabah erkenden giderler demektir.

ومنه أيضًا قولُ الراجزِ:

Yine bu kabilden olmak üzere recez şairinin şu sözü de [aynı manadadır]:

أنْغَضَ نحوى رأسه وأقْنَعا … كأنَّما أبْصَرَ شَيئًا أَطْمَعَا

“Bana doğru başını eğip salladı ve yukarı dikti... Sanki kendisini heveslendiren bir şey görmüş gibi.”

وينحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize yakın şeyler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin görüşleri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: الإقناعُ رفعُ رءوسِهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan naklen {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} sözü hakkında anlattı, dedi ki: İknâ', başlarını yukarı kaldırmalarıdır .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثني الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبَابَةُ، قال: ثنا وَرْقاءُ. و [حدَّثني الحارثُ] قال: حدَّثنا الحسنُ قال: ثنا وَرْقاءُ. وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: رافعيها .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı. [Bana el-Hâris anlattı] , dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} sözü hakkında anlattı, dedi ki: Onu kaldıranlardır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، عن أبي سعدٍ، قال: قال الحسنُ: وجوهُ الناسِ يومَ القيامةِ إلى السماءِ، لا يَنْظُرُ أحدٌ إلى أحدٍ.

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr, Ebû Sa‘d'dan nakletti, dedi ki: el-Hasan şöyle dedi: Kıyamet günü insanların yüzleri semaya [çevrilmiş] olacaktır, hiç kimse bir başkasına bakamayacaktır.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا سُوَيْدٌ، قال: أخبرنا ابن المباركِ، عن عثمانَ بن الأسودِ، أنه سمِع مُجاهدًا يقولُ في قولِه: {مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: رافعٌ رأسَه - هكذا - لا يَرْتَدُّ إليهم طَرْفُهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Süveyd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Osman b. el-Esved'den bildirdi; o Mücâhid'in {مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} sözü hakkında şöyle dediğini işitmiştir: Başını -işte böyle- kaldırandır , gözleri kendilerine bile dönmez .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرنا هُشَيْمٌ، عن جُوَيْبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: رافعي رءوسِهم .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} sözü hakkında bildirdi, dedi ki: Başlarını kaldıranlardır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: الإقناعُ رفعُ رءوسِهم.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} hakkında: İknâ', başlarını kaldırmalarıdır, dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: المُقْنِعُ الذي يَرْفَعُ رَأْسَه، شاخصًا بصرَه، لا يَطْرِفُ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} hakkında: el-Mukni', başını yukarı kaldıran, gözü dikilmiş olup gözünü kırpmayan kimsedir , dedi.

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخْبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: رافعيها.

Bana el-Hüseyin'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} sözü hakkında şöyle derken işittim: Onu kaldıranlardır.

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: المُقْنِعُ الذي يَرْفَعُ رأسَه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} “başlarını yukarı dikmiş” sözü hakkında şöyle dedi: el-Mukni', başını yukarı kaldıran kimsedir .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: رافعي رءوسِهم.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Cüveybir’den, o da ed-Dahhâk’tan bildirdi: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} “başlarını yukarı dikmiş” [ayeti hakkında]: Başlarını kaldıranlardır, dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا هاشمُ بنُ القاسمِ، عن أبي سعيدٍ، عن سالمٍ، عن سعيدٍ: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ}. قال: رافعي رءوسِهم .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Hâşim b. el-Kâsım, Ebû Saîd'den, o Sâlim'den, o da Saîd'den anlattı: {مُقْنِعِي رُءُوسِهِمْ} “başlarını yukarı dikmiş” hakkında: Başlarını kaldıranlardır, dedi .

وقولُه: {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ}. يقول: لا تَرْجِعُ إليهم - لشدةِ النظرِ - أبصارُهم.

Ve O'nun: {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} “gözleri kendilerine bile dönmez” sözü; [bakışın] şiddetinden ötürü gözleri kendilerine geri dönmez, demektir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ}، قال: شاخصةٌ أبصارُهم .

Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “gözleri kendilerine bile dönmez ve kalpleri bomboştur” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Gözleri dikilip kalmıştır .

وقولُه: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِه، فقال بعضُهم: معناه: مُنْخَرقَةٌ، لا تَعِي من الخيرِ شيئًا.

Ve O'nun: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “ve kalpleri bomboştur” sözü. Tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bunun anlamı; deliktir, hayırdan hiçbir şeyi içinde tutmaz.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةً في قولِه: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ}. قال: مُنْخَرِفةٌ لا تَعِى شيئًا.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “ve kalpleri bomboştur” sözü hakkında anlattı, dedi ki: [İçi] delik deşiktir, hiçbir şeyi tutmaz.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ بمثلِ ذلك.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Miğvel, Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den bunun bir benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ مثلَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا سهلٌ بنُ عامرٍ، قال: ثنا مالكٌ وإسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ مثلَه.

Bize Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Âmir anlattı, dedi ki: Bize Mâlik ve İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den benzerini anlattı.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ}. قال: مُنْخَرِقةٌ، لا تَعِى شيئًا مِن الخيرِ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den anlattı: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “ve kalpleri bomboştur” hakkında: Deliktir, hayırdan hiçbir şeyi tutmaz , dedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يحيى بن عبادٍ، قال: ثنا مالكٌ - يعنى ابنَ مِغْوَلٍ - قال: سمِعْتُ أبا إسحاقَ، عن مُرَّةَ، إلا أنه قال: لا تَعِى شيئًا. ولم يَقُلْ: من الخيرِ.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Mâlik -yani İbn Miğvel- anlattı, dedi ki: Ebû İshâk'ı, Mürre'den anlatırken işittim; şu kadar var ki o: "Hiçbir şeyi tutmaz" dedi ve "hayırdan" demedi.

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شَبَابةُ، قال: أخبرنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ مثلَه.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den benzerini bildirdi.

حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مالكُ بنُ مِغْوَلٍ وإسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن مُرَّةَ: {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ}. قال أحدُهما: خَرِبةٌ. وقال الآخرُ: مُنْخَرِقَةٌ، لا تَعِى شيئًا.

Bize Ahmed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. Miğvel ve İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Mürre'den {وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “ve kalpleri bomboştur” hakkında anlattı. İkisinden biri: Haraptır, dedi; diğeri ise: Deliktir, hiçbir şeyi tutmaz, dedi.