حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ، عن ابن مسعودٍ في قولِه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ}. قال: تُبدَّلُ أرضًا بيضاء نقيةً كأنها فضةٌ، لم يُسفَكْ فيها دمٌ حرامٌ، ولم يُعملْ فيها خطيئةٌ .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû İshak'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da İbn Mes'ûd'dan O'nun: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği gün” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yer], üzerinde haram bir kan akıtılmamış ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş sanki gümüş gibi beyaz ve tertemiz bir yerle değiştirilir .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا مسلمُ بنُ إبراهيمَ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرٍو بن ميمونٍ، عن عبدِ اللهِ في قولِه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: أرضُ الجنةِ بيضاءُ نقيةٌ، لم يُعمَل فيها خطيئةٌ، يُسْمِعُهم الداعى، ويَنفُذُهم البصرُ، حُفاةً عُراةً قيامًا، يُلْجِمُهم العرقُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshak'tan, o Amr b. Meymûn'dan, o da Abdullah'tan O'nun: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Cennetin yeri beyaz ve tertemizdir; üzerinde hiçbir günah işlenmemiştir; çağırıcı onlara [sesini] işittirir, bakış onları delip geçer; yalınayak, çıplak ve ayakta dururlar, ter onları gemler.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, [şundan] rivayet etti:
أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: أرضٌ بيضاءُ كالفضةِ، لم يُسْفكْ فيها دمٌ حرامٌ، ولم يُعمَلْ فيها خطيئةٌ .
Ebû İshak'tan, o da Amr b. Meymûn'dan rivayet etti: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” ayeti hakkında şöyle dedi: Gümüş gibi beyaz bir yerdir; üzerinde haram bir kan akıtılmamış ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiştir .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عبادٍ، قال: ثنا حمادُ بن زيدٍ، قال: أخبَرَنا عاصمُ بن بَهْدلةَ، عن زِرِّ بن حُبيشٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ: أنه تلا هذه الآيةَ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}. قال: يُجاءُ بأرضٍ بيضاءَ كأنها سبيكةُ فضةٍ، لم يُسْفكْ فيها دمٌ، ولم يُعمَلْ عليها خطيئةٌ. قال: فأوّلُ ما يُحكَمُ بينَ الناسِ فيه في الدماءِ .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Abbâd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Âsım b. Behdile, Zirr b. Hubeyş'ten, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan haber verdi: O, şu ayeti okudu: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği ve [bütün insanların] tek ve kahhar olan Allah'ın huzuruna çıktıkları gün”. Şöyle dedi: Sanki gümüş külçesi gibi beyaz bir yer getirilir; üzerinde hiç kan akıtılmamış ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiştir. Dedi ki: İnsanlar arasında hükmü verilecek ilk şey ise dökülen kanlar hakkındadır .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ هشامٍ، عن شيبانَ ، عن جابرٍ الجُعْفيِّ، عن أبي جَبيرةَ، عن زيدٍ، قال: أرسَل رسولُ اللهِ ﷺ إلى اليهودِ، فقال: "هلْ تَدْرون لِمَ أَرْسَلْتُ إليهم"؟ قالوا: اللهُ ورسولُه أعلمُ. قال: "فإنى أرْسَلْتُ إليهم أسأَلُهم عن قولِ اللَّهِ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} إِنَّهَا تَكُونُ يومَئِذٍ بَيْضَاءَ مثْلَ الفِضَّةِ". فلما جاءوا سأَلهم، فقالوا: تكونُ بيضاءَ مثلَ النَّقِيِّ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Hişâm, Şeybân'dan , o Câbir el-Cu'fî'den, o Ebû Cübeyre'den, o da Zeyd'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yahudilere [elçi] gönderdi ve: "Onlara ne için [elçi] gönderdiğimi biliyor musunuz?" buyurdu. "Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Buyurdu ki: "Ben onlara Allah'ın: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” sözünü sormak üzere gönderdim; o gün [yer] gümüş gibi beyaz olacaktır." Onlar gelince kendilerine sordu; onlar da: "Elenmiş has undan yapılmış ekmek gibi bembeyaz olacaktır" dediler .
حدَّثنا أبو إسماعيلَ الترمذيُّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني ابن لَهِيعةَ، عن يزيدَ بن أبي حبيبٍ، عن سنانِ بن سعدٍ، عن أنس بن مالك، أنه تلَا هذه الآيةَ:
Bize Ebû İsmâil et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Sinân b. Sa'd'dan, o da Enes b. Mâlik'ten [radıyallâhu anh] anlattı; o şu ayeti okudu:
{يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: يُبدِّلُها اللَّهُ يومَ القيامةِ بأرضٍ من فضةٍ، لم يُعمَل عليها الخطايا، يَنزِلُها الجبَّارُ ﵎ .
{يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün”. Dedi ki: Kıyamet günü Allah onu, üzerinde günahlar işlenmemiş gümüşten bir yerle değiştirir ve Cebbâr celle celâlühû oraya nüzul buyurur .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: أرضٌ كأنها الفضةُ. زاد الحسنُ في حديثِه عن شبابةَ: والسماواتُ كذلك أيضًا كأنها الفضةُ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” sözü hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: Sanki gümüş gibi bir yerdir. el-Hasan, Şebâbe'den olan rivayetinde şunu ekledi: Gökler de aynı şekilde sanki gümüş gibidir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} قال: أرضٌ كأنها الفضةُ، والسماواتُ كذلك أيضًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” ayeti hakkında şöyle dedi: Sanki gümüş gibi bir yerdir, gökler de aynı şekilde böyledir.
حدَّثنا ابن البَرْقيِّ، قال: ثنا ابن أبى مريمَ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنى أبو حازمٍ، قال: سِمعتُ سهلَ بنَ سعدٍ يقولُ: سمِعتُ رسولَ اللَّهِ ﷺ يقولُ "يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ القيامةِ على أرضٍ بَيْضاءَ عَفراءَ كَقُرْصَةِ النَّقِيِّ". قال سهلٌ أو غيرُه: ليس فيها مَعْلمٌ لأحدٍ .
Bize İbnü'l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Hâzim anlattı, dedi ki: Sehl b. Sa'd'ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Kıyamet günü insanlar, elenmiş undan yapılmış çörek gibi beyaz ve kızıla çalan duru bir yer üzerinde haşrolunurlar." Sehl veya bir başkası dedi ki: "Orada hiç kimse için bir işaret [yapı/alâmet] bulunmaz."
وقال آخرون: تُبدَّلُ نارًا.
Başkaları ise: "[Yer] ateşe dönüştürülür." dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن الأعمشِ، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن قيس بن السَّكن، قال: قال عبدُ اللهِ: الأرضُ كلُّها نارٌ يومَ القيامةِ، والجنةُ مِن ورائِها، تُرَى أكوابُها وكواعبُها، والذي نفسُ عبدِ اللهِ بيدِه، إن الرجلَ ليَفِيضُ عرقًا حتى يرشَحَ في الأرضِ قدمُه، ثم يرتفعُ حتى يَبْلُغَ أَنفَه، وما مسَّه الحسابُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, el-A'meş'ten, o el-Minhâl b. Amr'dan, o da Kays b. es-Seken'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah dedi ki: Kıyamet günü yerin tamamı bir ateştir, cennet ise onun arkasındadır; kadehleri ve dolgun göğüslü hurileri [oradan] görünür. Abdullah'ın canı elinde olana yemin olsun ki, kişi öyle ter döker ki nihayet ayağı yerde tere batar , sonra yükselir de burnuna kadar ulaşır; oysa henüz hesaba bile çekilmemiştir.
فقالوا: مِمَّ ذاك يا أبا عبدِ الرحمنِ؟ قال: مما يَرَى الناسُ و يَلْقَون .
"Ey Ebû Abdurrahman, bu neden ötürüdür?" dediler. O da: "İnsanların gördükleri ve karşılaştıkları şeylerden ötürüdür" dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ ، عن الأعمشِ، عن خَيْثَمةَ، قال: قال عبدُ اللَّهِ: الأرضُ كلُّها يومَ القيامةِ نارٌ، والجنةُ من ورائِها، تُرَى كواعبُها وأكوابُها، ويُلْجِمُ الناسَ العرقُ، أو يَبلُغُ منهم العرقُ، ولم يَبلُغوا الحسابَ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân , el-A'meş'ten, o da Hayseme'den anlattı; o şöyle dedi: Abdullah dedi ki: Kıyamet günü yerin tamamı ateştir, cennet ise onun arkasındadır; dolgun göğüslü hurileri ve kadehleri görünür. Ter insanları gemler yahut ter onlara ulaşır; oysa henüz hesaba bile varmamışlardır .
وقال آخرون: بل تُبدَّلُ الأرضُ أرضًا من فضةٍ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis yer, gümüşten bir yerle değiştirilir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ المغيرةَ بنَ مالكٍ، يُحدِّثُ عن المُجَاشِعِ أو المُجَاشِعيِّ - شكَّ أبو موسى - عمَّن سمِع عليًّا يقولُ في هذه الآيةِ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: الأرضُ من فضةٍ، [والجنةُ] من ذهبٍ.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: el-Mugîre b. Mâlik'in, el-Mücâşi'den yahut el-Mücâşiî'den -Ebû Mûsâ şüphe etmiştir-, Ali'nin şu ayet hakkında: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” şöyle dediğini işiten kimseden rivayet ettiğini işittim: "[O gün] yer gümüşten, [cennet de] altındandır."
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن شعبةَ، عن المغيرةِ بن مالكٍ، قال: ثنى رجلٌ من بنى مُجاشِعٍ، يقالُ له: عبدُ الكريمِ، أو أبو عبدِ الكريمِ، قال: ثنى هذا الرجلُ أَرَاه بسَمَرْقَنْدَ. أنه سمِع عليَّ بنَ أبي طالبٍ قرأ هذه الآيةَ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: الأرضُ من فضةٍ، [والجنةُ] من ذهبٍ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Şu'be'den, o el-Mugîre b. Mâlik'ten nakletti; o şöyle dedi: Benî Mücâşi'den kendisine Abdülkerîm veya Ebû Abdilkerîm denilen bir adam bana anlattı ve dedi ki: Bana bu adam -sanırım Semerkant'ta idi- Ali b. Ebî Tâlib'in şu ayeti: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” okuyup şöyle dediğini işittiğini anlattı: "Yer gümüşten, [cennet ise] altındandır."
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن شعبةَ، عن مغيرةَ بن مالكٍ، عن رجلٍ من بنى مُجاشعٍ، يقالُ له: عبد الكريمِ، أو يكنى أبا عبدِ الكريمِ، قال: أقامني على رجلٍ بخُراسانَ، فقال: حدَّثني هذا أنه سمِع عليَّ بنَ أبي طالبٍ، فذكَر نحوَه .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Şu'be'den, o Mugîre b. Mâlik'ten, o Benî Mücâşi'den kendisine Abdülkerîm denilen veya Ebû Abdilkerîm künyesi verilen bir adamdan anlattı; o şöyle dedi: [Mugîre] beni Horasan'da bir adamın yanına götürdü ve: "Bu kimse bana Ali b. Ebî Tâlib'den işittiğini anlattı" dedi ve benzerini zikretti .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} الآية. فزعَم أنها تكونُ فضةً .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbas'tan: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” ayeti hakkında nakletti; onun gümüş olacağını iddia etti .
حدَّثنا محمدُ بنُ إسماعيل، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني ابن لَهِيعةَ، عن يزيدَ بن أبي حبيبٍ، عن سنانِ بن سعدٍ، عن أنسِ بن مالكٍ، قال: يُبدِّلُها اللَّهُ يومَ القيامةِ بأرضٍ من فضةٍ.
Bize Muhammed b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana İbn Lehîa, Yezîd b. Ebî Habîb'den, o Sinân b. Sa'd'dan, o da Enes b. Mâlik'ten anlattı; o şöyle dedi: Kıyamet günü Allah onu gümüşten bir yerle değiştirir.
وقال آخرون: يُبدِّلُها خُبْزةً.
Diğerleri ise şöyle dedi: Onu bir ekmekle değiştirir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو سعدٍ سعيدُ بن دلٍّ من صَغانيانَ ، قال: ثنا الجارودُ بن معاذٍ الترمذِيُّ، قال: ثنا وكيعُ بنُ الجراحِ، عن عمرَ بن بشير الهَمْدانيِّ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: تُبدَّلُ خُبزةً بيضاءَ، يأكلُ المؤمنُ من تحت قدميه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Sağanıyân'dan Ebû Sa'd Saîd b. Dell anlattı, dedi ki: Bize el-Cârûd b. Muâz et-Tirmizî anlattı, dedi ki: Bize Vekî' b. el-Cerrâh, Amr b. Beşîr el-Hemdânî'den, o da Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Beyaz bir ekmekle değiştirilir; mümin ayaklarının altından yer .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا وكيعٌ، عن أبي معشرٍ، عن محمدِ بن كعبٍ القُرظَيِّ، أو عن محمدِ بن قيسٍ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: خُبْزَةً يأكُلُ منها المؤمنون من تحت أقدامِهم.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Vekî', Ebû Ma'şer'den, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den yahut Muhammed b. Kays'tan rivayet etti: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” ayeti hakkında şöyle dedi: Müminlerin ayaklarının altından yedikleri bir ekmektir.
وقال آخرون: تُبدَّلُ الأَرضُ غير الأرضِ.
Başkaları ise: "Yer, yer olmayan başka bir şeyle değiştirilir" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ، عن كعبٍ في قولِه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ}. قال: تَصِيرُ السماواتُ جِنانًا، ويَصِيرُ مكانَ البحرِ النارُ. قال: وتُبدَّلُ الأرضُ غيرَها .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten, o da Ka'b'dan O'nun: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği gün” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Gökler cennetler haline gelir, denizin yeri ise ateş olur. Dedi ki: Yer de kendisinden başkasıyla değiştirilir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المُحاربيُّ، عن إسماعيلَ
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâil'den...
ابن رافعٍ المدنيِّ، عن يزيدَ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن محمدِ بن كعبٍ القرظيِّ عن رجلٍ من الأنصارِ، عن أبي هريرةَ، أن رسولَ اللهِ ﷺ قال: " [يُبَدِّلُ اللهُ] الأَرْضَ غيرَ الأَرْضِ والسَّمَاوَاتِ، فَيبسطُها ويَسْطَحُها ويَمُدُّها مَدَّ الأديمِ العُكاظِيِّ، لا تَرَى فيها عِوَجًا ولا أمْتًا، ثُمَّ يَزْجرُ اللهُ الخَلْقَ زَجْرَةً، فإذا هم في هذه المُبَدَّلَةِ في مِثْلِ مَواضِعِهم من الأُولى؛ ما كانَ في بَطْنِها [ففي بَطْنِها] ، وما كانَ على ظَهْرِها كانَ على ظَهْرِها، وذلك حينَ يَطْوِى السماوَاتِ كَطَيِّ السِّجِلِّ للكِتَابِ، ثُمَّ يَدْحُو بهما، ثُمَّ تُبَدَّلُ الأرضُ غيرَ الأَرْضِ والسَّمَاوَاتُ" .
... İbn Râfi' el-Medenî'den, o Yezîd'den, o Ensâr'dan bir adamdan, o Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Ensâr'dan bir adamdan, o da Ebû Hureyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "[Allah] yeri başka bir yerle, gökleri de [başka göklerle] değiştirir. Onu dümdüz edip yayar ve Ukâz derisinin uzatılıp gerildiği gibi uzatır; onda ne bir eğrilik ne de bir tümsek görürsün. Sonra Allah mahlûkata tek bir haykırışla seslenir; bir de bakarsın ki onlar, bu değiştirilmiş yerde, ilkindeki konumlarının benzerindedirler; onun karnında olan [yine karnında] , sırtında olan da sırtında olur. Bu, gökleri kitabın sayfalarını dürer gibi dürdüğü, sonra ikisini yayıp serdiği, sonra da yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği zamandır" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرُو بنُ قيسٍ، عن أبي إسحاقَ، عن عمرِو بن ميمونٍ الأَوْدِيِّ، قال: يُجْمَعُ الناسُ يومَ القيامةِ في أرضٍ بيضاءَ، لم يُعْمَلْ فيها خطيئةٌ، مقدارَ أربعين سنةً، يُلْجمُهم العرقُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays, Ebû İshak'tan, o da Amr b. Meymûn el-Evdî'den anlattı; o şöyle dedi: Kıyamet günü insanlar, içinde hiçbir günah işlenmemiş beyaz bir yerde kırk yıl kadar toplanırlar; ter onları gemler.
وقالت عائشةُ في ذلك ما حدَّثنا ابن أبى الشواربِ وحميدُ بنُ مسعدةَ وابنُ بَزِيعٍ، قالوا: ثنا يزيدُ بنُ زُرَيْعٍ، عن داودَ، عن عامرٍ، عن عائشةَ، قالت: قلتُ: يا رسولَ اللهِ، إذا بُدِّلَت الأرضُ غيرَ الأرضِ، وبَرَزُوا للهِ الواحدِ القهَّارِ، أين الناسُ يومئذٍ؟ قال: "على الصِّرَاطِ" .
Âişe bu hususta, bize İbn Ebi'ş-Şevârib, Humeyd b. Mes'ade ve İbn Bezî'in anlattığı şu sözü söyledi; dediler ki: Bize Yezîd b. Zürey', Dâvûd'dan, o Âmir'den, o da Âişe'den anlattı; o şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Yer başka bir yerle değiştirildiği ve [insanlar] Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıktıkları vakit, o gün insanlar nerede olacak?" dedim. O da: "Sırat üzerinde" buyurdu .
حدَّثنا حميدُ بنُ مسعدةَ وابنُ بَزِيعٍ، قالا: ثنا بشرُ بنُ المُفَضَّلِ، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن عائشةَ، عن النبيِّ ﷺ نحوَه.
Bize Humeyd b. Mes'ade ve İbn Bezî' anlattı, dediler ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o Âişe'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den bunun bir benzerini anlattı.
حدَّثني إسحاقُ بنُ شاهينٍ، قال: ثنا خالدٌ، عن داودَ، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، قال: قلت لعائشةَ: يا أمَّ المؤمنين، أرَأيتِ قولَ اللَّهِ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}: أين الناسُ يومئذٍ؟ فقالت: سأَلتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن ذلك فقال: "عَلى الصِّرَاطِ" .
Bana İshak b. Şâhîn anlattı, dedi ki: Bize Hâlid, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o da Mesrûk'tan anlattı; o şöyle dedi: Âişe'ye: "Ey Müminlerin Annesi! Allah'ın: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği ve [bütün insanların] Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıktıkları gün” sözü hakkında ne dersin, o gün insanlar nerede olacak?" dedim. O da şöyle dedi: Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordum, o: "Sırat üzerinde" buyurdu .
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا الحسنُ بنُ عنبسةَ الورَّاقُ، قال: ثنا [عبدُ الرحيمِ] - يعنى ابنَ سليمانَ الرازيَّ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، عن عائشةَ، قالت: سأَلتُ رسولَ اللهِ ﷺ عن قولِ اللهِ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قلت: يا رسولَ اللهِ، إِذا بُدِّلت الأرضُ غيرَ الأرضِ، أين يكونُ الناسُ؟ قال: "على الصِّرَاطِ".
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Anbese el-Verrâk anlattı, dedi ki: Bize [Abdürrahîm] -yani İbn Süleymân er-Râzî'yi kastediyor- Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Âmir'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” sözü hakkında sordum. Dedim ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Yer başka bir yerle değiştirildiğinde insanlar nerede olacak?" O da: "Sırat üzerinde" buyurdu.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عاصمُ بنُ عليٍّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ زكريا، عن داودَ، عن عامرٍ، عن مسروقٍ، عن عائشةَ بنحوِه.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Âsım b. Ali anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Zekeriyyâ, Dâvûd'dan, o Âmir'den, o Mesrûk'tan, o da Âişe'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا عبدُ الأعلى، قال: ثنا داودُ، عن عامرٍ، عن عائشةَ أمِّ المؤمنين، قالت: أنا أولُ الناسِ سأَل رسولَ اللهِ ﷺ عن هذه الآيةِ. ثم ذكَر نحوَه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdül'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den, o da Müminlerin Annesi Âişe'den anlattı; o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayeti soran ilk insan benim." Sonra benzerini zikretti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا رِبْعِيُّ بنُ إبراهيمَ الأَسَديُّ، أخو إسماعيلَ بن إبراهيمَ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن عامرٍ، قال: قالت عائشةُ: يا رسولَ اللَّهِ، أرأيتَ إذا بُدِّلت الأرضُ غيرَ الأرضِ، أين الناسُ يومَئذٍ؟ قال: "على الصِّراطِ".
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. İbrâhim'in kardeşi Rib'î b. İbrâhim el-Esedî, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Âmir'den anlattı; o şöyle dedi: Âişe: "Ey Allah'ın Resûlü! Yer başka bir yerle değiştirildiği zaman o gün insanlar nerede olacak, ne dersin?" dedi. O da: "Sırat üzerinde" buyurdu.
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عليُّ بنُ الجَعْدِ، قال: أخبَرنى القاسمُ، قال: سمِعتُ الحسنَ، قال: قالت عائشةُ: يا رسولَ اللَّهِ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}: فأين الناسُ يومئذٍ؟ قال: "إن هذا لشيءٌ ما سأَلَني عنه أحدٌ". قال: "على الصراطِ يا عائشةُ" .
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Ca'd anlattı, dedi ki: Bana el-Kâsım haber verdi, dedi ki: el-Hasan'dan işittim, dedi ki: Âişe şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü! {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün”, o gün insanlar nerede olacak?" O da: "Bu öyle bir şey ki bunu bana hiç kimse sormadı" dedi ve: "Sırat üzerinde, ey Âişe!" buyurdu .
حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ إبراهيمَ، قال: ثني الوليدُ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن حسانَ بن بلالٍ المزنيِّ، عن عائشةَ، أنها سأَلتْ رسولَ اللهِ ﷺ عن قولِ اللهِ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ}. قال: قالتْ: يا رسولَ اللهِ، فأين الناسُ يومئذٍ؟ قال: "لقد سألتِني عن شيءٍ ما سألنِي عنه أحدٌ مِن أمَّتي، ذاك إذا الناسُ على جِسْرِ جهنمَ".
Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. İbrâhim anlattı, dedi ki: Bana el-Velîd, Saîd'den, o Katâde'den, o Hassân b. Bilâl el-Müzenî'den, o da Âişe'den anlattı: O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah'ın: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği gün” sözü hakkında sordu. Dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! O gün insanlar nerede olacak?" O da: "Bana ümmetimden hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun; bu, insanların cehennem köprüsü üzerinde bulunduğu zamandır" buyurdu.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ}: ذُكِر لنا أن عائشةَ قالت: يا نبيَّ اللهِ، فأين الناسُ يومَئذٍ؟ فقال: "لقد سألتِني عن شيءٍ ما سأَلني عنه أحدٌ مِن أمتى قبلَكِ". قال: "هم يومَئِذٍ على جِسْرِ جَهَنَّمَ".
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği gün” ayeti hakkında anlattı: Bize zikredildiğine göre Âişe: "Ey Allah'ın Peygamberi ! O gün insanlar nerede olacak?" dedi. O da: "Bana ümmetimden senden önce hiç kimsenin sormadığı bir şeyi sordun" buyurdu ve: "Onlar o gün cehennem köprüsü üzerindedirler" dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، أن عائشةَ سأَلت رسولَ اللهِ ﷺ، فذكَر نحوَه، إلا أنه قال: "على الصراطِ" .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: Âişe Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sordu... ve benzerini zikretti, ancak o: "Sırat üzerinde" dedi .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن يحيى بن أبى كثيرٍ،
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Yahyâ b. Ebî Kesîr'den anlattı:
عن أبي أسماءَ، عن ثوبانَ، قال: سأل حَبْرٌ من اليهودِ رسولَ اللهِ ﷺ، فقال: أين الناسُ يومَ تُبدَّلُ الأرضُ غيرَ الأرضِ؟ قال: "هم في الظُّلْمَةِ دونَ الجِسْرِ" .
Ebû Esmâ'dan, o da Sevbân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Yahudilerden bir din bilgini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün insanlar nerede olacak?" dedi. O da: "Onlar, köprünün berisinde, karanlıktadırlar" buyurdu .
حدَّثني محمدُ بنُ عوفٍ ، قال: ثنا أبو المغيرةِ، قال: ثنا ابن أبي مريمَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ ثَوْبَانَ الكَلاعيُّ، عن أبي أيوبَ الأنصاريِّ، قال: أتى النبيَّ ﷺ حَبرٌ من اليهودِ، وقال: أرأيتَ إذ يقولُ اللهُ في كتابِه: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ}: فأين الخلقُ عندَ ذلك؟ قال: "أَضْيافُ اللَّهِ، فلن يُعجِزَهم ما لديه" .
Bana Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Muğîre anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Sevbân el-Kelâî, Ebû Eyyûb el-Ensârî'den anlattı; o şöyle dedi: Yahudilerden bir din bilgini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip dedi ki: "Allah'ın Kitabı'nda: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği gün” buyurması hakkında ne dersin; bu esnada yaratılmışlar nerede olacak?" O da: "Allah'ın misafirleridirler; O'nun katındaki şeyler onlara dar gelmez" buyurdu .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: يومَ تُبدَّلُ الأرضُ التي نحن عليها اليومَ، يومَ القيامةِ غيرَها، وكذلك السماواتُ اليومَ تُبدَّلُ غيرَها، كما قال جلَّ ثناؤُه، وجائزٌ أن تكونَ المبدَّلةُ أرضًا أُخرى من فضةٍ، وجائزٌ أن تكونَ نارًا، وجائزٌ أن تكونَ خُبزًا، وجائزٌ أن تكونَ غيرَ ذلك، ولا خبرَ في ذلك عندَنا من الوجهِ الذي يَجِبُ التسليمُ له أيُّ ذلك يكونُ، فلا قولَ في ذلك يَصِحُّ إلا ما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ.
Bu husustaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı şöyle diyenin görüşüdür: Bunun anlamı; kıyamet günü, bugün üzerinde bulunduğumuz yerin başka bir yerle, aynı şekilde bugünkü göklerin de -övgüsü yüce olan Allah'ın buyurduğu gibi- başka göklerle değiştirileceğidir. Değiştirilen bu yerin gümüşten başka bir yer olması da caizdir, ateş olması da caizdir, ekmek olması da caizdir, bunlardan başka bir şey olması da caizdir. Bunlardan hangisi olacağı konusunda teslim olunması zorunlu olan bir yolla bize ulaşmış bir haber (rivayet) yoktur. Dolayısıyla bu konuda, tenzilin (Kur'an metninin) zahirinin delalet ettiğinden başka hiçbir söz sahih olmaz.
وبنحوِ ما قلنا في معنى قولِه: {وَالسَّمَاوَاتُ} قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de O'nun: {وَالسَّمَاوَاتُ} “ve gökler de” buyruğunun anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ}. قال: أرضًا كأنها الفضةُ، والسماواتُ كذلك أيضًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ} “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün” ayeti hakkında nakletti; o şöyle dedi: Sanki gümüş gibi bir yerle [değiştirilir], gökler de aynı şekilde [değiştirilir] .
وقولُه: {وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ}. يقولُ: وظهَروا للهِ المنفردِ بالربوبيةِ - الذي يَقْهَرُ كُلَّ شيءٍ فيَغِلبُه، ويَصرِفُه لما يشاءُ، كيف يشاءُ، فَيُحْيِي خَلْقَه إِذا شاء، ويُمِيتُهم إذا شاء، لا يَغلِبُه شيءٌ ولا يَقهَرُه - من قبورِهم أحياءً الموقفِ القيامةِ.
O'nun: {وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “ve [bütün insanlar] Vâhid [ve] Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıktılar” sözü; rubûbiyyette tek olan, her şeye galip gelip boyun eğdiren, dilediği şeyi dilediği gibi sevk ve idare eden, dilediğinde yarattıklarını dirilten, dilediğinde onları öldüren, hiçbir şeyin kendisine galip gelemediği ve boyun eğdiremediği Allah'ın huzuruna, kıyamet duruşmasında kabirlerinden diri olarak çıktılar, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالَى: {وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩) سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١)}.
Yüce [Allah]'ın şu sözünün tevili hakkındaki görüş: {وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩) سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١)} “O gün suçluları zincirlere vurulmuş olarak görürsün. Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş bürür. [Bütün bunlar] Allah'ın her nefsi kazandığıyla cezalandırması içindir. Şüphesiz Allah, hesabı pek çabuk görendir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وتُعايِنُ الذين كفَروا باللهِ، فاجتَرموا في الدنيا الشركَ {يَوْمَئِذٍ}. يعنى: يومَ تُبدَّلُ الأرضُ غيرَ الأرضِ والسماواتُ: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ}. يقولُ: مقرنةً أيديهم وأرجلُهم إلى رقابِهم بالأصفادِ، وهى الوَثاقُ من غُلٍّ وسلسلةٍ، واحدُها صَفَدٌ، يُقالُ منه: صَفَدْتُه في الصَّفَدِ صَفْدًا وصِفادًا، والصَّفَادُ: القيدُ، ومنه قولُ عمرِو بن كُلثومٍ .
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ı inkâr edip dünyada şirk suçunu işleyenleri {يَوْمَئِذٍ} “o gün”, yani yerin başka bir yerle ve göklerin de [başka göklerle] değiştirildiği gün: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş olarak” görürsün. Şöyle buyurmaktadır: Elleri ve ayakları, bukağı ve zincir gibi bağlar demek olan bukağılarla (el-Asfâd) boyunlarına birbirine bağlanmış halde [görürsün]. Bunun tekili Safed (صَفَد)'dir. Bundan hareketle: "Onu bağla bağladım" anlamında "Safedtuhu fi's-safedi safden ve sıfâden" (صَفَدْتُه في الصَّفَدِ صَفْدًا وصِفادًا) denir. es-Sıfâd (الصَّفَاد) ise prangadır. Amr b. Külsûm'ün şu sözü de bundandır :
فَآبُوا بالنِّهابِ وبالسَّبابا … وأُبْنا بالمُلُوكِ مُصَفَّدِينا
Onlar ganimetlerle ve esir kadınlarla döndüler... Biz ise kralları zincirlere vurulmuş olarak [getirip] döndük.
ومن جعَل الواحدَ من ذلك صِفادًا، جمَعه صُفُدًا لا أصفادًا. وأما من العطاءِ، فإنه يقالُ منه: أصفدتُه إصفادًا، كما قال الأعشى:
Bunun tekilini sıfâd (صِفاد) kabul eden kimse, çoğulunu asfâd (أصفاد) değil, sufud (صُفُد) şeklinde getirir. Bağış [anlamındaki kullanıma] gelince; bundan dolayı [fiil olarak] asfedtühû isfâden (أصفدتُه إصفادًا / ona bağışta bulundum) denilir; nitekim el-A'şâ şöyle demiştir:
تَضَيَّفْتُه يَوْمًا [فَأَكْرَمَ مَجْلِسِى] … وأَصْفَدَنِي عندَ الزَّمانَةِ قائِدًا
Bir gün ona misafir oldum [ve meclisimi şereflendirdi] ... ve sakatlık/yaşlılık anında bana bir kılavuz bağışladı .
وقد قيل في العطاءِ أيضًا: صفَدنى صَفْدًا، كما قال النابغةُ الذبيانيُّ :
Bağış anlamında "Safedenî safden" (صفَدنى صَفْدًا) da denilmiştir; nitekim en-Nâbiğa ez-Zübyânî şöyle demiştir :
هذا الثَّناءُ فَإِنْ تَسْمَعْ لقائلِه … [فما عَرَضْتُ] أَبَيْتَ اللَّعْنَ بالصَّفَدِ
İşte bu övgüdür; eğer söyleyene kulak verirsen... [lanetten uzak olasın, ben bağış/ihsan] talep etmedim.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى قولِه: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş olarak” sözünün anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني المثنى، قال: ثنى عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ}. يقولُ: في وَثَاقٍ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbas'tan O'nun: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş olarak” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bağlar içinde [demektir] .
حدَّثني محمدُ بنُ عيسى الدامَغانيُّ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: الأصفادُ السلاسلُ.
Bana Muhammed b. Îsâ ed-Dâmeğânî anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan anlattı; o şöyle dedi: el-Asfâd, zincirlerdir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ}. قال: مقرّنين في القيودِ والأغلالِ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş olarak” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Prangalara ve bukağılara birbirine bağlanmış halde [demektir] .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عليُّ بنُ هاشمِ بن البريدِ، قال: سمعتُ الأعمَشَ يقولُ: الصَّفَدُ القيدُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Hâşim b. el-Berîd anlattı, dedi ki: el-A'meş'in şöyle dediğini işittim: es-Safed (الصَّفَد), prangadır.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ}. قال: صُفِدت فيها أيديهم وأرجلُهم ورقابُهم، والأصفادُ الأغلالُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş olarak” sözü hakkında şöyle dedi: Onda elleri, ayakları ve boyunları bağlanmıştır; el-asfâd ise bukağılardır .
وقولُه: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ}. يقولُ: قُمُصُهم التي يَلْبَسونها، واحدُها سِرْبالٌ، كما قال امرؤ القيسِ :
O'nun: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ} “Gömlekleri katrandandır” sözü; giydikleri gömlekleridir demektir. Bunun tekili Sirbâl (سِرْبال)'dir; nitekim İmruülkays şöyle demiştir :
* لَعُوبٍ تُنَسِّينِى إِذَا قُمْتُ سِرْبالي *
* [Öyle] neşeli bir kadın ki, kalktığımda bana gömleğimi unutturur *
حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ}. قال: السرابيلُ القُمْصُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ} “Gömlekleri katrandandır” sözü hakkında şöyle dedi: es-Serâbîl gömleklerdir .
وقولُه: {مِنْ قَطِرَانٍ}. يقولُ: من القطِرانِ الذي يُهْنأُ به الإبلُ، وفيه لغاتٌ ثلاثٌ؛ يقالُ: "قَطِران" و"قَطْران" بفتح القافِ وتسكينِ الطاءِ منه. وقيل: إن عيسى بنَ عمرَ كان يقرَأُ: (مِنْ قِطْرَانٍ) بكسرِ القافِ وتسكينِ الطاءِ . ومنه قولُ أبي النَّجمِ :
O'nun: {مِنْ قَطِرَانٍ} “katrandandır” sözü; develere sürülen katrandandır demektir. Bu kelimede üç lehçe vardır; "katırân" (قَطِران) denilir ve kaf'ın fethası ile tı'nın sükûnuyla "katrân" (قَطْران) denilir. Îsâ b. Ömer'in kaf'ın kesresi ve tı'nın sükûnuyla (مِنْ قِطْرَانٍ) "kıtrân" şeklinde okuduğu da söylenmiştir . Ebü'n-Necm'in şu sözü de bundandır :
* جَوْنٌ كَأَنَّ العَرَقَ المَنتُوحَا *
* [Öyle] siyah [bir deve] ki, sanki sızan ter *
* لَبَّسَهُ القِطْرَانَ والمُسُوحَا *
* Ona katran ve çul giydirmiştir *
بكسرِ القافِ، وقال أيضًا:
Kaf (ق) harfinin kesresiyle [kıtrân şeklinde okunur]. Şair yine şöyle demiştir:
كأنَّ قِطْرَانًا إِذًا تَلاهَا
Sanki katran, onu takip ettiğinde
تَرْمى بِهِ الرِّيحُ إِلى مَجْرَاها
Rüzgâr onu akış yönüne doğru savurur.
بالكسر.
Kesre ile [okunmuştur].
وبنحوِ ما قلنا في ذلك يقولُ مَن قرَأ ذلك كذلك.
Bunu bu şekilde okuyan kimse de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir şey söylemektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عبدُ الوهابِ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {مِنْ قَطِرَانٍ}. يعني: الخَضْحَاضُ، هِنَاءُ الإبلِ.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb, Saîd'den, o Katâde'den, o da el-Hasan'dan: {مِنْ قَطِرَانٍ} “katrandandır” ayeti hakkında nakletti; yani: Hadhad (الخَضْحَاضُ), develere sürülen katrandır.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحسنِ: {مِنْ قَطِرَانٍ}. قال: قَطِرانُ الإبلِ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da el-Hasan'dan: {مِنْ قَطِرَانٍ} “katrandandır” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Develerin katranıdır .
وقال بعضُهم: القَطِرانُ النُّحاسُ.
Bazıları da: "el-Katırân, bakırdır" demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: {قَطِرَانٍ}: نُحاسٍ. قال ابن جريجٍ: قال ابن عباسٍ: {مِنْ قَطِرَانٍ}: نُحاسٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti; Mücâhid: {قَطِرَانٍ} “katrandandır”; bakırdandır, dedi. İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs: {مِنْ قَطِرَانٍ} “katrandandır”; bakırdandır, dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti:
{مِن قَطِرَانٍ}. قال: مِن نُحاسٍ .
{مِن قَطِرَانٍ} “katrandandır” ayeti hakkında şöyle dedi: Bakırdandır .
وبهذه القراءةِ - أعنى: بفتحِ القافِ وكسرِ الطاءِ، وتصيِيرِ ذلك كلِّه كلمةً واحدةً - قرَأ ذلك جميعُ قرأةِ الأمصارِ، وبها نقرَأُ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه.
İslam merkezlerindeki bütün kurrâlar bu kıraat ile -yani kaf'ın fethası, tı'nın kesresi ve hepsinin tek bir kelime yapılmasıyla- okumuşlardır; kurrâ hüccetinin bunun üzerindeki icmâı sebebiyle biz de öyle okuyoruz.
وقد رُوِى عن بعضِ المتقدمين أنه كان يقرَأُ ذلك: (مِنْ قَطْرٍ آنٍ) بفتحِ القافِ وتسكينِ الطاءِ وتنوينِ الراءِ وتصيِيرِ "آنٍ" من نعتِه، وتوجيهِ معنى "القَطْرِ" إلى أنه النُّحاسُ، ومعنى "الآنِ" إلى أنه الذي قد انتهى حرُّه في الشدَّةِ.
Geçmiş âlimlerin bazısından ise bunu kaf'ın fethası, tı'nın sükûnu ve rı'nın tenviniyle, "ân" (آنٍ) kelimesini onun sıfatı kılarak, "el-katr" (القَطْرِ) kelimesinin anlamını bakıra, "el-ân" (الآنِ) kelimesinin anlamını da şiddette sıcaklığı son noktaya ulaşmış olana hamletmek suretiyle (مِنْ قَطْرٍ آنٍ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir .
وممن كان يقرأُ ذلك كذلك - فيما ذُكِر لنا - عكرمةُ مولي ابن عباسٍ، حدَّثني بذلك أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، قال: أخبَرنا حُصَينٌ عنه .
Bize zikredildiğine göre bunu bu şekilde okuyanlardan biri de İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime'dir. Bunu bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Huşeym anlattı, dedi ki: Bize Husayn ondan haber verdi .
ذكرُ مَن تأوَّل ذلك على هذه القراءةِ التأويلَ الذي ذكرتُ فيه
Bunu Bu Kıraat Üzere Zikrettiğim Tevil İle Tevil Edenlerin Zikri
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: (سرابيلُهم من قطرٍ آنٍ). قال: صفرٌ ، والآنُ الذي قد انتهى حرُّه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o Saîd'den O'nun: (سرابيلُهم من قطرٍ آنٍ) sözü hakkında nakletti, Saîd şöyle dedi: [Katr] sarı bakırdır ; el-Ân ise sıcaklığı son noktaya ulaşmış olandır .
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا داودُ بنُ مِهْرانَ، عن يعقوبَ، عن جعفرٍ، عن سعيد بن جبيرٍ نحوَه.
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Mihrân, Ya'kūb'dan, o Ca'fer'den, o da Saîd b. Cübeyr'den benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا هشامٌ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Hişâm anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî anlattı, [o da]...
جعفرٍ، عن سعيدٍ بنحوِه.
Ca'fer'den, o da Saîd'den benzerini anlattı.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبي حمادٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ بن جبيرٍ، أنه كان يقرَأُ: (سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطْرٍ آنٍ).
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, Ca'fer'den nakletti; Saîd b. Cübeyr'in (سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطْرٍ آنٍ) şeklinde okuduğunu söyledi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عفانُ، قال: ثنا المباركُ بنُ فَضَالةَ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقولُ: كانت العرب تقولُ للشيءِ إذا انتهى حرُّه: قد أَنَى حرُّ هذا، قد أُوقِدتْ عليه جهنمُ منذ خُلِقتْ، فَأَنَى حرُّها .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân anlattı, dedi ki: Bize el-Mubârek b. Fedâle anlattı, dedi ki: el-Hasan'ın şöyle dediğini işittim: Araplar sıcaklığı son noktaya ulaşmış bir şey için "Bunun sıcaklığı son noktaya vardı (قد أَنَى حرُّ هذا)" derlerdi. Cehennem yaratıldığından beri onun üzerine tutuşturulmuştur da sıcaklığı son noktaya varmıştır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا أبو جعفرٍ، عن الربيعِ بن أنسٍ في قولِه: (سَرَابِيلُهُمْ من قَطْرٍ آنٍ). قال: القَطْرُ النُّحاسُ. والآنُ: يقولُ: قد أَنى حرُّه، وذلك أنه يقولُ: {حَمِيمٍ آنٍ} [الرحمن: ٤٤].
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ca'fer, er-Rebî' b. Enes'ten O'nun: (سَرَابِيلُهُمْ من قَطْرٍ آنٍ) sözü hakkında nakletti, er-Rebî' şöyle dedi: el-Katr bakırdır; el-Ân ise: Sıcaklığı son noktaya varmıştır, demektir. Bu da O'nun: {حَمِيمٍ آنٍ} [Rahmân: 44] “son derece kaynar bir su” sözü gibidir.
حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا عفانُ بنُ مسلمٍ، قال: ثنا ثابتُ بنُ يزيدَ، قال: ثنا هلالُ بنُ خَبَّابٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: (سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطْرٍ آنٍ). قال: من نُحاسٍ. قال: آنٍ: أنى لهم أن يُعَذَّبُوا به .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Affân b. Müslim anlattı, dedi ki: Bize Sâbit b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hilâl b. Habbâb, İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında anlattı: (سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطْرٍ آنٍ). İbn Abbâs şöyle dedi: Bakırdandır. Ân (آنٍ) [hakkında da]: Onların bununla azap olunma vakti gelmiştir (أنى لهم), dedi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن حصينٍ، عن عكرمة في قولِه: (مِنْ قَطْرٍ آنٍ). قال: الآنُ الذي قد انتهَى حرُّه.
Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da İkrime'den O'nun: (مِنْ قَطْرٍ آنٍ) sözü hakkında haber verdi; İkrime şöyle dedi: el-Ân , sıcaklığı son noktaya ulaşmış olandır.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da
ابن عباسِ قولَه: (مِنْ قَطْرٍ آنٍ). قال: هو النحاسُ المذابُ .
o da İbn Abbâs'tan O'nun: (مِنْ قَطْرٍ آنٍ) sözü hakkında anlattı; İbn Abbâs: O, erimiş bakırdır, dedi .