Binûn

Hicr Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ذكر من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤)}: يعنى بالمُسْتَقدِمين من مات، ويَعْنى بالمُسْتَأخرين مَن هو حيٌّ لم يمت.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤)} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Öne geçenler ile ölenleri, geride kalanlar ile de henüz ölmeyip hayatta olanları kastetmektedir.”

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقول: أخبرنا عبيد، قال: سمعت الضحاك يقولُ في قوله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ}: يعنى الأموات منكم، {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}: بقيَّتهم، وهم الأحياء. يقولُ: علمنا من مات ومَن بقي.

Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd bildirdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ın Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik” kavli hakkında: “Sizden ölenleri kastetmektedir”; {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “sonraya kalanları da bildik” [kavli hakkında ise]: “Onların geride kalanlarını, yani yaşayanları [kastetmektedir]. [Allah:] 'Öleni de kalanı da bildik' buyurmaktadır” dediğini işittim.

حدثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}. قال: المستقدمون منكم الذين

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” kavli hakkında şöyle dedi: “Sizden öne geçenler, şunlardır:

مضوا في أوّل الأمم، والمستأخرون الباقون.

ilk ümmetler içinde gelip geçmiş olanlardır; geride kalanlar ise [sonraya] kalanlardır.”

وقال آخرون: بل معناه: ولقد علمنا المستقدمين في أوّل الخلقِ، والمستأخرين في آخرهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: “Andolsun ki yaratılışın başında öne geçenleri de sonunda geride kalanları da bildik” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا عبد الوهاب، قال: ثنا داود، عن عامر في هذه الآية: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤)}. قال: أول الخلقِ وآخره.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvehhâb anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd, Âmir'den bu ayet hakkında: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ (٢٤)} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” [ayeti için] şöyle dediğini anlattı: “Yaratılışın ilki ve sonudur.”

حدثنا ابن المثنى، قال: ثنا ابن أبي عدى، عن داودَ، عن الشعبي في قولِ اللهِ: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}. قال : ما اسْتَقْدَم في أول الخلقِ، وما اسْتَأْخَر في آخرِ الخلقِ.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Dâvûd'dan, o eş-Şa'bî'den Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Yaratılışın ilkinde öne geçenler ve yaratılışın sonunda geriye kalanlardır.”

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا على بن عاصم، عن داود بن أبى هند، عن عامر في قوله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ}. قال: في العصر ، والمستأخرين منكم في أصلاب الرجال وأرحام النساء.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Âmir'den Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri bildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Geçmiş zamanda [yaşayanlar]; sizden geride kalanlar ise erkeklerin sulbünde ve kadınların rahminde olanlardır.”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولقد علمنا المستقدمين من الأمم، والمستأخرين من أمة محمد ﷺ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: “Andolsun ki [geçmiş] ümmetlerden öne geçenleri de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden geride kalanları da bildik” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، وحدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize

شبابةُ، قال: أخبرنا ورقاء، وحدثني المثنى، قال: أخبرنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ}. قال: القرونَ الأول، و {الْمُسْتَأْخِرِينَ}: أمةَ محمدٍ ﷺ .

Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ bildirdi; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe bildirdi, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: “{الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ} 'sizden önce geçenler': İlk nesillerdir; {الْمُسْتَأْخِرِينَ} 'sonraya kalanlar' ise: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir ” dediğini aktarmışlardır.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا محمدُ بنُ عبيد، قال: ثنى عبد الملك، عن قيس، عن مجاهد في قوله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}. قال: المستقدمون ما مضى من الأمم، والمستأخرون أمة محمد ﷺ.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bana Abdülmelik, Kays'tan, o Mücâhid'den Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Öne geçenler geçmiş ümmetler, geride kalanlar ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir.”

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرو بن عون، قال: أخبرنا هشيم، عن عبد الملك، عن قيس، عن مجاهد بنحوه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Abdülmelik'ten, o Kays'tan, o Mücâhid'den benzerini bildirdi.

حدثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا الثوري، عن عبد الملك، عن مجاهد بنحوه، ولم يَذْكُر قيسًا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Abdülmelik'ten, o Mücâhid'den benzerini bildirdi; fakat Kays'ı zikretmedi .

وقال آخرون: بل معناه: ولقد علمنا المستقدمين منكم في الخير [والمستأخرين عنه] .

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: “Andolsun ki sizden hayırda öne geçenleri [ve ondan geri kalanları] bildik” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشر بن معاذ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}. قال: كان الحسن يقولُ: المستقدمون في

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den [rivayetle] aktardı: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden öne geçenleri bildik; geride kalanları da bildik” [ayeti hakkında]. Dedi ki: el-Hasan şöyle derdi: “Öne geçenler...

طاعةِ اللهِ، والمستأخرون في معصية الله .

Allah'a itaatte [öne geçenler], geride kalanlar ise Allah'a isyanda [kalanlardır] .”

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عون، قال: أخبرنا هشيم، عن عبّادِ بن راشد، عن الحسن، قال: {الْمُسْتَقْدِمِينَ} في الخير، و {الْمُسْتَأْخِرِينَ}. يقول: المبطئين عنه .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Abbâd b. Râşid'den, o el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: “{الْمُسْتَقْدِمِينَ} hayırda [öne geçenler], {الْمُسْتَأْخِرِينَ} ise,” dedi ki: “ondan geri kalıp ağırdan alanlardır .”

وقال آخرون: بل معنى ذلك: ولقد علمنا المستقدمين منكم في الصفوف في الصلاة، والمستأخرين فيها، بسبب النساء.

Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı: “Andolsun ki sizden namazdaki saflarda kadınlar sebebiyle öne geçenleri de geride kalanları da bildik” demektir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمر بن سليمان، عن أبيه، عن رجل، أخبرنا عن مروان بن الحكم أنه قال: كان أناسٌ يَسْتَأْخِرون في الصفوفِ مِن أجل النساء. قال: فأنزل الله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir b. Süleymân babasından, o bir adamdan anlattı; bize Mervân b. el-Hakem'den şöyle dediği bildirildi: “Bir kısım insanlar kadınlar yüzünden saflarda geriye kalırlardı.” Dedi ki: Bunun üzerine Allah: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” [ayetini] indirdi .

حدَّثنا الحسن بن يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبرنا جعفرُ بنُ سليمان، قال: أخبرني عمرُو بنُ مالك، قال: سمعت أبا الجَوْزاءِ يقولُ في قول الله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}. قال: المستقدمين منكم في الصفوف في الصلاة والمستأخرين .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk bildirdi, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleymân bildirdi, dedi ki: Bana Amr b. Mâlik bildirdi, dedi ki: Ebü'l-Cevzâ'nın Allah'ın: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “Namazdaki saflarda sizden öne geçenleri ve geride kalanları [bildik] .”

حدثني محمد بن موسى الحَرَشيُّ، قال: ثنا نوح بن قيس، قال: ثنا عمرُو بنُ

Bana Muhammed b. Mûsâ el-Haraşî anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays anlattı, dedi ki: Bize Amr b.

مالك، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباس، قال: كانت تُصلى خلف رسولِ اللهِ ﷺ -: امرأة - قال ابن عباس: لا والله ما إن رأيتُ مثلَها قَطُّ - فكان بعض المسلمين إذا صَلَّوْا اسْتَقْدَمُوا، وبعضُ يَسْتَأْخِرون، فإذا سجدوا نظَروا إليها من تحتِ أيديهم، فأنزل الله: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}.

Mâlik, Ebü'l-Cevzâ'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında bir kadın namaz kılardı -İbn Abbâs: 'Vallahi onun gibisini asla görmedim' demiştir.- Müslümanlardan bazısı namaz kıldıklarında [onu görmemek için] öne geçerler, bazısı da [onu görmek için] geride kalırlardı; secde ettiklerinde kollarının altından ona bakarlardı. Bunun üzerine Allah: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” [ayetini] indirdi.

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبيد الله بن موسى، قال: أخبرنا نوحُ بنُ قيس، وحدثنا أبو كريب، قال ثنا مالك بن إسماعيل، قال: ثنا نوح بن قيسٍ، عن عمرو بن مالك، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباسٍ، قال: كانت تُصَلِّى خلفَ رسول الله ﷺ امرأة حسناء من أحسن الناس، فكان بعضُ الناسِ يَسْتَقْدِمُ في الصف الأول لئلا يراها، ويَسْتَأْخِرُ بعضُهم حتى يكون في الصف المؤخَّرِ، فإذا ركع نظر من تحت إبطيه في الصف، فأنزل الله في شأنها: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays bildirdi; ve bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays, Amr b. Mâlik'ten, o Ebü'l-Cevzâ'dan, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında insanların en güzellerinden güzel bir kadın namaz kılardı. İnsanlardan kimi onu görmemek için ilk safta öne geçer, kimi de arka safta olmak için geride kalırdı; rükûya vardığında safın içinden koltuk altlarının arasından bakardı. Bunun üzerine Allah onun hakkında: {وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun ki sizden önce geçenleri de bildik, sonraya kalanları da bildik” [ayetini] indirdi .

قال أبو جعفر: وأولى الأقوال عندى في ذلك بالصحة قولُ مَن قال: معنى ذلك: ولقد علمنا الأموات منكم يا بنى آدمَ فتقدّم موته، ولقد علمنا المستأخرين الذين استأخر موتهم ممن هو حيٌّ، ومن هو حادث منكم ممن لم يَحْدُثُ بعد. لدلالة ما قبله من الكلام، وهو قوله: {وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ}. وما بعده، وهو قوله: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ}. على أن ذلك كذلك؛ إذ كان بين

Ebû Ca'fer der ki: Bu hususta bana göre doğruluğa en layık olan görüş, şöyle diyen kimsenin görüşüdür: Bunun manası; "Ey Âdemoğulları! Şüphesiz biz sizden ölüp ölümü öne geçmiş olanları bildik; henüz hayatta olup ölümü geriye kalmış olanları ve sizden henüz var olmayıp sonradan var olacak olanları da elbette bildik" demektir. Zira bundan önceki söz olan {وَإِنَّا لَنَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَنَحْنُ الْوَارِثُونَ} “Şüphesiz biz, evet biz hem diriltir hem öldürürüz ve gerçek vârisler de biziz” kavli ile bundan sonraki söz olan {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır” kavli, durumun böyle olduğuna delalet etmektedir; çünkü [bu ayet]

هذين الخبرين، ولم يَجْرِ قبل ذلك من الكلام ما يَدلُّ على خلافه، ولا جاء بعده ، وجائزٌ أن تكون نزلت في شأن المستقدمين في الصف لشأن النساء، والمستأخرين فيه لذلك، ثم يكونُ اللَّهُ ﷿ عمَّ بالمعنى المراد منه جميع الخلق، فقال جل ثناؤه لهم: قد علمنا ما مضى من الخلقِ وأَحْصَيْناهم وما كانوا يَعْمَلُون، ومَن هو حى منكم، ومَن هو حادث بعدكم أيها الناسُ، وأعمال جميعكم؛ خيرها وشرَّها، وأحْصَيْنا جميعَ ذلك، ونحن نَحْشُرُ جميعهم، فنجازى كلًّا بأعماله، إن خيرًا فخيرًا، وإن شرا فشرًا. فيكون ذلك تهديدًا ووعيدًا للمستأخرين في الصفوف لشأنِ النساء، ولكلِّ مَن تعدَّى حد الله وعمل بغير ما أذن [له به] ، ووعدا لمن تقدَّم في الصفوف لسبب النساءِ، وسارع إلى محبة الله ورضوانه في أفعاله كلها.

bu iki haberin arasındadır ve bundan önce bunun hilafına delalet eden bir söz geçmediği gibi bundan sonra da gelmemiştir . Bununla birlikte ayetin kadınlar sebebiyle safta öne geçenler ve bu sebeple geride kalanlar hakkında inmiş olması da mümkündür; sonra Allah azze ve celle kastedilen manayı bütün mahlûkata teşmil ederek övgüsü yüce olan [Rabbimiz] onlara şöyle buyurmuştur: Mahlûkattan geçmiş olanları ve yaptıklarını bildik ve saydık; sizden yaşayanları, ey insanlar sizden sonra gelecek olanları ve hepinizin hayır ve şer bütün amellerini de bildik; bütün bunları sayıp kaydettik ve hepsini huzurumuzda toplayacağız , böylece herkese amellerinin karşılığını vereceğiz; iyilikse iyilik, kötülükse kötülük olarak. Dolayısıyla bu, kadınlar sebebiyle saflarda geride kalanlara ve Allah'ın sınırını aşıp [kendisine] izin verilmeyen şeyi yapan herkese bir tehdit ve uyarı; kadınlar sebebiyle saflarda öne geçen ve bütün fiillerinde Allah'ın sevgisine ve rızasına koşan kimselere ise bir vaad olmaktadır.

وقوله: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ}. يعنى بذلك جل ثناؤه: وإن ربك يا محمد هو يَجْمَعُ جميعَ الأَوَّلين والآخرين عندَه يومَ القيامة، أهل الطاعة منهم والمعصية، وكلَّ أحد من خلقه، المستقدمين منهم والمستأخرين.

{وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır” kavliyle övgüsü yüce olan [Allah] şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Şüphesiz senin Rabbin kıyamet gününde itaatkâr olsun, günahkâr olsun, ilklerden ve sonlardan bütün insanları, mahlûkatından her bir ferdi, onların öne geçenlerini de geride kalanlarını da kendi huzurunda toplayacaktır.

وبنحو ما قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ}. قال: أي: الأول والآخر.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır”. [Katâde] şöyle dedi: “Yani öncekileri de sonrakileri de.”

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا أبو خالد القرشي، قال: ثنا سفيان، عن أبيه، عن عكرمة في قوله: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ}. قال: هذا من ههنا، وهذا من ههنا.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ebû Hâlid el-Kureşî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, babasından, o İkrime'den Allah'ın: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır” kavli hakkında: “Şunu şuradan, bunu buradan [toplayacaktır]” dediğini aktardı.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن عطاء الخراساني، عن ابن عباس: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ}. قال: وكلهم ميت، ثم يحشُرُهم ربُّهم.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o İbn Abbâs'tan: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “Hepsi ölür, sonra Rableri onları toplar.”

حدثنا الحسن بن محمد، قال: ثنا على بن عاصم، عن داود بن أبى هند، عن عامرٍ: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ}. قال: يَجْمَعُهم اللَّهُ يومَ القيامةِ جميعًا .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Âsım, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o Âmir'den: {وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onları toplayacaktır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “Kıyamet gününde Allah onları hep birlikte toplayacaktır .”

قال الحسنُ: قال على: قال داود: و سمعت عامرًا [ويُفَسِّرُه.

el-Hasan dedi ki: Ali dedi ki: Dâvûd dedi ki: Âmir'i de işittim [bunu tefsir ediyordu.

وقوله] : {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}. يقولُ: إن ربك حكيم في تدبيره خلقه، في إحيائهم إذا أحياهم، وفى إماتتهم إذا أماتهم، عليم بعددهم وأعمالهم، وبالحى منهم والميت، والمستقدم منهم والمستأخر.

Ve Allah'ın] : {إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Muhakkak ki O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” kavli ise: Şüphesiz senin Rabbin mahlûkatını sevk ve idare etmesinde, onları dirilttiğinde diriltmesinde , öldürdüğünde öldürmesinde hikmet sahibidir; onların sayılarını, amellerini, yaşayanlarını ve ölenlerini, öne geçenlerini ve geride kalanlarını hakkıyla bilendir, buyurmaktadır.

كما حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة، قال: كلُّ أولئك قد علمهم الله. يَعْنى المستقدمين والمستأخرين .

Nitekim bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: “Allah bütün bunları bilmiştir” dediğini anlattı; öne geçenleri ve geride kalanları kastetmektedir .

القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٦)} “Andolsun biz insanı kuru bir çamurdan, şekil verilmiş kara balçıktan yarattık” kavlinin teviline dair açıklama:

يقول تعالى ذكره: ولقد خلقنا آدم - وهو الإنسانُ - مِن صَلْصَالٍ.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Andolsun ki biz Âdem'i -ki o insandır- kuru çamurdan (salsâl) yarattık.

واختلف أهل التأويل في معنى الصلصال؛ فقال بعضُهم: هو الطين اليابس لم تُصِبْه نارٌ، فإذا نقَرتَه صَلَّ، فسمعت له صلصلة.

Tevil ehli, salsâl kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı şöyle demiştir: O, ateşe maruz kalmamış kuru çamurdur; ona tık tık vurduğunda çınlar ve ondan bir çınlama sesi (salsale) işitirsin.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن بشار، قال: ثنا يحيى بن سعيد وعبد الرحمن بن مهدي، قالا: ثنا سفيان، عن الأعمش، عن مسلم البطين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: خُلق آدم من صلصال و من حمأٍ ومِن طينٍ لازب، وأما اللازب فالجيد، وأما الحَمةُ فالحمأة، وأما الصَّلصال فالتراب المدقَّق ، وإنما سُمِّيَ إنسانًا؛ لأنه عُهد إليه فنسي .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd ve Abdurrahman b. Mehdî anlattılar, dediler ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, o Müslim el-Batîn'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: “Âdem salsâlden, hame'den ve lâzib çamurdan yaratılmıştır. Lâzib yapışkan ve iyi olan, hame kokusu değişmiş kara balçık, salsâl ise ince ufalanmış topraktır . Kendisine insan denilmesinin sebebi ise, ona ahid verilip de unutmuş (nesiye) olmasıdır .”

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة قوله: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ}. قال: والصلصال التراب اليابس الذي يُسْمَعُ له صَلْصَلةٌ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ} “Andolsun ki biz insanı kuru çamurdan yarattık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Salsâl, kendisinden çınlama sesi işitilen kuru topraktır.”

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: الصلصال الطين اليابس، يُسْمَعُ له صَلْصَلَةٌ .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Kuru çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “Salsâl, kendisinden çınlama sesi işitilen kuru çamurdur .”

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا حميد بن عبد الرحمن، عن الحسن بن صالح،

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Humeyd b. Abdirrahmân, el-Hasan b. Sâlih'ten anlattı,

عن مسلم، عن مجاهد، عن ابن عباس: {مِنْ صَلْصَالٍ}. قال: الصلصال الماءُ يَقَعُ على الأرض الطيبة، ثم يَحْسُرُ عنها، فتشَقَّقُ، ثم تَصِيرُ مثل الخزف الرقاقِ .

Müslim'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan: {مِنْ صَلْصَالٍ} “Kuru çamurdan” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “Salsâl, temiz ve verimli toprağın üzerine yağan, sonra üzerinden çekilip toprağın çatlamasıyla ince çanak çömlek gibi bir hal alan sudur .”

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يحيى بن سعيد، عن سفيان، عن الأعمش، عن مسلم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، قال: خُلق الإنسانُ مِن ثلاثة؛ مِن طين لازب، وصلصال، وحمأ مسنون، والطين اللازبُ: اللازقُ الجيد، والصلصال المَدْقُوقُ الذي يُصْنَعُ منه الفَخَّارُ، والمسنون: الطين فيه الحمأة.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan, o el-A'meş'ten, o Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: “İnsan üç şeyden yaratıldı: Lâzib (yapışkan) çamurdan, salsâlden (kuru çamur) ve mesnûn hame'den (kokusu değişmiş kara balçık). Lâzib çamur: İyi ve yapışkan olandır. Salsâl: Kendisinden çanak çömlek yapılan dövülmüş/ufalanmış topraktır . Mesnûn ise: İçinde kara balçık bulunan çamurdur.”

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ}. قال: هو التراب اليابس الذي يُبَل بعد يُبْسِه .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan: {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ} “Andolsun ki biz insanı kuru çamurdan yarattık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, kuruduktan sonra ıslatılan kuru topraktır .”

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاء، عن مسلم، عن مجاهد، قال: الصلصالُ الذي يُصَلْصِلُ مثل الحَزَفِ مِن الطين الطيب .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o Müslim'den, o Mücâhid'den anlattı; dedi ki: “Salsâl, temiz çamurdan [yapılmış] çanak çömlek gibi ses çıkaran [çamur]dur .”

حدثتُ عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيد، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ: الصلصال طينٌ صُلْب يخالطه الكَثِيبُ.

Hüseyin'den nakledildiğine göre, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'i şöyle derken işittim: “Salsâl, içine kum karışmış sert çamurdur.”

حدثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبل، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {مِنْ صَلْصَالٍ}. قال: التراب اليابس.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {مِنْ صَلْصَالٍ} “Kuru çamurdan” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “Kuru toprak.”

وقال آخرون: الصلصال المنتنُ. وكأنهم وجَّهوا ذلك إلى أنه من قولهم: صَلَّ

Başkaları ise şöyle dedi: Salsâl, kokuşmuş olandır. Sanki onlar bunu, [Arapların] şu sözüne dayandırmışlardır: صَلَّ

اللحمُ وأَصَلَّ. إذا أنتن، يقال في ذلك باللغتين كليهما ؛ بـ "فَعَلَ" و "أَفْعَلَ".

اللحمُ وأَصَلَّ (et koktu/kokuştu) sözünden almış gibidirler. Bu hususta her iki lehçeyle de hem "فَعَلَ" hem de "أَفْعَلَ" kalıbında söylenir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، وحدثني الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، وحدثنا الحسن، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، وحدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {مِنْ صَلْصَالٍ}: الصلصال المنتنُ.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten anlattı; (bir diğer rivayet zinciri) Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; (bir diğer rivayet zinciri) Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; (bir diğer rivayet zinciri) Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {مِنْ صَلْصَالٍ} “Kuru çamurdan” [ayeti hakkında]: “Salsâl, kokuşmuş olandır” dediğini anlattı.

والذي هو أولى بتأويل الآية أن يكونَ الصَّلصال في هذا الموضع الذي له صوتٌ من الصَّلصَلَةِ، وذلك أن الله تعالى وصفه في موضع آخر، فقال: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} [الرحمن: ١٤]. فشبهه [تعالى ذكره] بأنه كان كالفخَّارِ في يُبسه، ولو كان معناه في ذلك المُنْتِنَ، لم يُشَبِّهه بالفخّارِ؛ لأن الفخّار ليس بمنتنٍ فيُشَبَّهَ به في النَّتْنِ غيرُه.

Ayetin teviline en uygun olan [görüş], bu yerdeki salsâlin, çınlamasından ötürü sesi olan [çamur] olmasıdır. Zira Yüce Allah başka bir yerde onu vasfedip şöyle buyurmuştur: {خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ كَالْفَخَّارِ} “İnsanı, pişmiş çamur gibi kuru bir balçıktan yarattı” [Rahmân, 14]. [Zikri yüce olan Allah] kuruluğu bakımından onu pişmiş çamura benzetmiştir. Şayet bu [ayette] onun anlamı kokuşmuş olsaydı, onu pişmiş çamura benzetmezdi; zira pişmiş çamur kokuşmuş değildir ki kokuşmuşlukta başkası ona benzetilsin.

وأما قوله: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. فإن الحمأ جمعُ حَمْأَة، وهو الطين المتغيرُ إلى السواد.

Allah'ın: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” kavline gelince: Hame (حَمَإ), hamee (حَمْأَة) kelimesinin çoğuludur; o da rengi siyaha dönmüş balçıktır.

وقوله: {مَسْنُونٍ}. يعنى المتغير.

Allah'ın: {مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş/değişmiş” kavli ise, koku ve hali değişmiş demektir.

واختلف أهل العلم بكلام العرب في معنى قوله: {مَسْنُونٍ}؛ فكان بعضُ

Arap dili ilmine sahip âlimler, [Allah Teâlâ'nın]: {مَسْنُونٍ} “Şekillendirilmiş/değişmiş” kavlinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir; [onlardan] bazısı...

نحويي البصريين يقولُ: عُنى به حَمَأٌ [مصوَّرٌ تامٌّ] . وذكر عن العرب أنهم قالوا: سُنَّ، على مثالِ سُنَّةِ الوجهِ، أي: صورته. قال: وكأن سنةَ الشيء ذلك، أي: مثاله الذي وُضِع عليه. قال: وليس من الآسن المتغير؛ لأنه من "سنن" مضاعفٌ.

Basralı dilcilerden bazısı şöyle diyordu: Bununla [şekillendirilmiş, tam bir suret verilmiş] kara balçık kastedilmiştir. Araplardan, yüzün biçimi yani sureti kastedilerek kullanılan "sünnetü'l-vech" örneğinde olduğu gibi "sünne" (şekillendirildi) dedikleri nakledilmiştir. Dedi ki: Bir şeyin "sünnesi", onun üzerine konulduğu örneğidir/suretidir. [Yine] dedi ki: Bu, kokusu değişmiş anlamındaki "âsin"den gelmez; çünkü "senene" fiilinden olup şeddeli/mudaaftır.

وقال آخر منهم: هو الحَمأُ المصبوب. قال: [والمسنونُ المصبوب] . قال : وهو من قولهم: سنَنْتُ الماء على الوجه وغيره. إذا صببته.

Onlardan bir başkası ise şöyle demiştir: O, dökülüp akıtılmış kara balçıktır. Dedi ki: [Mesnûn, dökülüp akıtılmış olandır] . Dedi ki : Bu, suyu yüze veya başka bir şeye döktüğünde söylenen: "Senentü'l-mâe ale'l-vech" (suyu yüze döktüm) sözündendir.

وكان بعضُ أهل الكوفة يقولُ : هو المتغيرُ. قال: كأَنه أُخِذ من: سنَنْتُ الحجر على الحجر. وذلك أن يُحَكَّ أحدهما بالآخر، يقال منه : سنَنتُه أسنُّه سنًّا، فهو مسنونٌ. قال: ويُقالُ للذى يَخْرُجُ مِن بينهما: سَنينٌ. و يكون ذلك مُنْتِنًا. وقال: منه سُمّى المسَنَّ؛ لأن الحديدَ يُسَنُّ عليه.

Kûfe ehlinden bazısı ise şöyle diyordu : O, [kokusu ve hali] değişmiş olandır. Dedi ki: Sanki bu, bir taşı diğer taşa sürttüğünde söylenen: "Senentü'l-hacera ale'l-hacer" ifadesinden alınmıştır. Bundan dolayı : "Senentühû esünnühû sennen fe-hüve mesnûnün" (onu biledim/sürttüm, o da mesnûndur) denir. Dedi ki: İkisinin arasından çıkan toza/tortuya da "senîn" denir. Bu da pis kokulu olur. Dedi ki: Bileyi taşına da (el-mesenn) bu sebeple isim verilmiştir; çünkü demir onun üzerinde bilenir.

وأما أهل التأويل فإنهم قالوا في ذلك نحو ما قلنا.

Tevil ehline gelince; onlar bu hususta bizim söylediğimize yakın sözler söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا عبيد الله بن يوسفَ الجُبَيْرِيُّ، قال: ثنا محمد بن كثير، قال: ثنا

Bize Ubeydullah b. Yûsuf el-Cübeyrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr anlattı, dedi ki: Bize...

مسلم، عن مجاهد، عن ابن عباس في قوله: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: الحمأُ النتنة .

Müslim, Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Pis kokulu kara balçık .”

حدثني يحيى بن إبراهيم المسعودى، قال: ثنا أبى، عن أبيه، عن جده، عن الأعمش، عن مسلم، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: الذي قد أنتَن.

Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, o dedesinden, o el-A'meş'ten, o Müslim'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” [ayeti hakkında]: “Kokuşmuş olan” dediğini anlattı.

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا عثمان بن سعيد، قال: ثنا بشرُ بنُ عُمارة، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاك، عن ابن عباس: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: مُنْتِن .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'ten, o İbn Abbâs'tan: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” [ayeti hakkında]: “Pis kokulu ” dediğini anlattı.

حدثني محمد بن سعد، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباس قوله: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: هو التراب المبتل المنتِنُ، فَجُعِل صَلصالًا كالفَخَّارِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, ıslak ve pis kokulu topraktır; sonra pişmiş çömlek gibi kuru çamur (salsâl) yapılmıştır.”

حدثني محمدُ بنُ عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى ، وحدثنى الحارث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، وحدثنا الحسن، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاء، وحدثنا ابن وكيع، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيح، عن مجاهد: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: مُنْتِن .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı ; (bir diğer rivayet zinciri) Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; (bir diğer rivayet zinciri) Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; (bir diğer rivayet zinciri) Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” [ayeti hakkında]: “Pis kokulu ” dediğini anlattı.

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثني حجاج، عن ابن جريج، عن مجاهد مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدثنا بشر، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادة: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}:

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenebilen kara balçıktan” [ayeti hakkında şöyle demiştir]:

والحَمأُ المسنونُ الذي قد تغيَّر وأنتن.

“Mesnûn kara balçık, kokusu ve hali değişip kokuşmuş olandır” dediğini anlattı.

حدثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمد بن ثور، عن معمر [، عن قتادة] {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} . قال: قد أسِنَ . قال: منتنة .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den [, o Katâde'den] : {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” [ayeti hakkında]: “Bozulup kokusu değişmiştir ” dediğini; [Ma'mer'in de]: “Pis kokuludur ” dediğini anlattı.

حدثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن جويبر، عن الضحاكِ في قوله: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. قال: من طين لازبٍ، وهو اللازقُ من الكثيب، وهو الرمل.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Cüveybir'den, o Dahhâk'ten: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Lâzib çamurdandır; o da kum tepesinden (kesîb) yapışkan olandır ki o kumdur.”

حدثت عن الحسين، قال: سمعت أبا معاذ يقولُ: ثنا عبيد بن سليمان، قال: سمِعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}: هو الحَمأُ المنتن.

Hüseyin'den nakledildiğine göre, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'i: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” kavli hakkında: “O , pis kokulu kara balçıktır” derken işittim.

وقال آخرون منهم في ذلك: هو الطينُ الرَّطْبُ.

Onlardan başkaları ise bu hususta: “O, ıslak çamurdur” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاوية، عن علي، عن ابن عباس في قوله: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ}. يقولُ: مِن طين رَطْبٍ .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “Şekillenmiş kara balçıktan” kavli hakkında: “Islak çamurdan ” dediğini anlattı.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧)} “Cânnı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yaratmıştık” kavlinin teviline dair söz:

يقول تعالى ذكره: {وَالْجَانَّ}. وقد بينا فيما مضى معنى الجانّ، ولم قيل

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: {وَالْجَانَّ} “Cânnı da”. Daha önce cânn kelimesinin anlamını ve ona niçin

له: جانٌّ. وعنى بالجان ههنا. إبليس أبا الجنّ، يقولُ تعالى ذكره: وإبليس خلقناه من قبل الإنسان من نارِ السَّموم.

"cânn" dendiğini açıklamıştık. Burada cânn ile cinlerin atası İblis kastedilmektedir. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İblis'i de insandan önce semûm ateşinden (kavurucu ateşten) yarattık.

كما حدثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ}: وهو إبليس خُلق قبل آدمَ، وإنما خُلق آدم آخرَ الخَلقِ، فحسَده عدو اللَّهِ إبليس على ما أعطاه الله من الكرامة، فقال: أنا نارى، وهذا طيني. فكانت السجدة لآدم والطاعة لله تعالى ذكره، فقال: {قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} [الحجر: ٣٤، ص: ٧٧].

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ} “Cânnı da daha önce yaratmıştık” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “O İblis'tir; Âdem'den önce yaratılmıştır. Âdem ise yaratılanların en sonuncusu olarak yaratılmıştır. Allah'ın düşmanı İblis, Allah'ın Âdem'e verdiği üstünlük ve ikramdan dolayı onu kıskandı da: 'Ben ateşim, bu ise çamurdur' dedi. Secde Âdem'e [yönelikti], itaat ise zikri yüce olan Allah'aydı. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: {قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} '[Allah] buyurdu ki: Çık oradan! Çünkü sen kovulmuş birisin' [Hicr, 34; Sâd, 77].”

واختلف أهل التأويل في معنى: {نَارِ السَّمُومِ}؛ فقال بعضُهم: هي السَّموم الحارة التي تَقْتُلُ.

Tevil ehli, {نَارِ السَّمُومِ} “Semûm ateşi” kavlinin anlamı hususunda ihtilaf etmiştir; onlardan bazısı şöyle demiştir: O, öldürücü olan sıcak semûmdur (kavurucu sam yelidir).

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا يحيى بن آدم، عن شريك، عن أبي إسحاق، عن التميمي، عن ابن عباس في قوله: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ}. قال: السموم الحارة التي تَقْتُلُ .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Şerîk'ten, o Ebû İshak'tan, o et-Temîmî'den, o İbn Abbâs'tan: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ} “Cânnı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yaratmıştık” kavli hakkında: “Öldürücü olan sıcak semûmdur ” dediğini anlattı.

حدثني المثنى، قال: ثنا الحماني، قال: ثنا شَرِيكَ، عن أبي إسحاق، عن التميمي، عن ابن عباس: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ}. قال: هي السموم التي تَقْتُلُ، {فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ} [البقرة: ٢٦٦]. قال: هي السَّموم التي تَقْتُلُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû İshâk'tan, [o] et-Temîmî'den, o İbn Abbâs'tan: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ} “Cânnı da daha önce kavurucu ateşten yaratmıştık” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “O, öldüren semûmdur.” [İbn Abbâs]: {فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ} “Derken ona içinde ateş bulunan bir kasırga isabet etti de yanıverdi” [el-Bakara: 266] [ayeti hakkında da]: “O, öldüren semûmdur” dedi.

وقال آخرون: يعنى بذلك: من لهب نارٍ .

Başkaları ise: “Bununla ateşin alevi kastedilmektedir” demiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبد الرحمن بن مَغْراء، عن جويبرٍ، عن الضحاك في قوله: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧)}. قال: من لَهَبٍ من نار السموم.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Megrâ, Cüveybir'den, o Dahhâk'ten: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧)} “Cânnı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yaratmıştık” kavli hakkında: “Semûm ateşinin alevindendir” dediğini anlattı.

حدثنا أبو كريب، قال: ثنا عثمان بن سعيد، قال: ثنا بشر بن عمارة، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابن عباس، قال: كان إبليس من حيِّ من أحياء الملائكة يقال لهم: الجن. خُلقوا من نار السموم من بين الملائكة. قال: وخُلقت الجن الذين ذكروا في القرآنِ مِن مارج من نار .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'ten, o İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: “İblis, meleklere ait kabilelerden kendilerine 'Cin' denilen bir kabileden idi. Meleklerin arasından onlar semûm ateşinden yaratılmışlardı.” Dedi ki: “Kur'an'da zikredilen cinler ise dumansız yalın bir ateş alevinden (mâric) yaratılmıştır .”

حدثنا محمد بن المثنى، قال: ثنا أبو داود، قال: ثنا شعبة، عن أبي إسحاق، قال: دخَلْتُ على عمرو بن الأصمِّ أَعُودُه، فقال: ألا أُحَدِّثُك حديثا سمعته من عبد الله؟ سمعتُ عبد الله يقولُ: هذه السَّموم جزء من سبعين جزءا من السموم التي خرج منها الجان. قال: وتلا: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ} .

Bize Muhammed b. el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshak'tan anlattı; dedi ki: Amr b. el-Esam'ın yanına hasta ziyaretine gittim; bana: “Sana Abdullah'tan işittiğim bir hadisi anlatayım mı? Abdullah'ı şöyle derken işittim: 'Şu [dünyadaki] sam yeli (semûm), cânnın kendisinden yaratıldığı semûmun yetmiş cüzünden bir cüzdür.' ” Dedi ki: Sonra [Abdullah]: {وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ} “Cânnı da daha önce zehirli/kavurucu ateşten yaratmıştık” [ayetini] okudu .

وكان بعضُ أهل العربية يقولُ: السَّمومُ بالليل والنهار. وقال بعضُهم: الحرورُ

Arap dili ehlinden bazıları: “Semûm (sam yeli), gece de gündüz de olur” derdi. Bazıları da: “Harûr ise

بالنهار، والسموم بالليل، يقال: سَمَّ يومنا يَسُمُّ سَمومًا.

gündüz, semûm ise gece [esen sıcak rüzgârdır]” demiştir. [Arapçada]: “سَمَّ يَوْمُنَا يَسُمُّ سَمُومًا” (Günün sam yeli kavurdu / sıcak rüzgârı esti) denilir.

حدثني المثنى، قال: ثنا محمد بن سهل بن عَسْكَرٍ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ عبدِ الكريم، قال: ثنى عبد الصمد بنُ مَعْقِلٍ، قال: سمعتُ وهَبَ بنَ مُنَبِّهٍ، وسُئِل عن الجنِّ ما هم، وهل يأكلون أو يشربون أو يموتون أو يتناكحون؟ قال: هم أجناسٌ، فأما خالص الجنِّ، فهم ريحٌ لا يأكلون ولا يَشْرَبون ولا يموتون ولا يَتَوالدون، ومنهم أجناس يأكلون ويشربون ويَتَناكَحون ويموتون، وهى هذه التي منها السَّعالى والغُولُ وأشباه ذلك .

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sehl b. Asker anlattı, dedi ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bana Abdussamed b. Ma'kıl anlattı; dedi ki: Vehb b. Münebbih'e cinlerin ne olduğu, yiyip içtikleri, ölüp ölmedikleri ve evlenip çoğalıp çoğalmadıkları sorulurken işittim; şöyle dedi: “Onlar tür türdür. Saf/halis cinlere gelince; onlar rüzgârdır; yemezler, içmezler, ölmezler ve doğurmazlar. Onlardan yiyip içen, evlenen ve ölen türler de vardır. Sa'lîler , gûl ve benzerleri işte bunlardandır .”