Binûn

Hicr Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ}. يقولُ: قال إبراهيم: إنا منكم خائفون.

{قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} “[İbrahim:] 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz' dedi.” [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: İbrahim: 'Şüphesiz biz sizden korkuyoruz' dedi.

وقد بيَّنا وجه النصب في قوله: {سَلَامًا}. وسببَ وَجَلِ إبراهيمَ مِن ضيفه، واختلاف المختلفين، ودلَّلنا على الصحيح من القول فيه فىما مضى قبلُ، بما أغنى عن إعادته في هذا الموضع .

{سَلَامًا} kavlindeki mansub oluşun yönünü, İbrahim'in misafirlerinden çekinmesinin sebebini, ihtilaf edenlerin farklı görüşlerini ve bu konudaki doğru görüşün delilini daha önce bu yerde tekrarlamayı gerektirmeyecek şekilde açıklamıştık .

وأما قولُه: {فَقَالُوا سَلَامًا}. وهو يعنى به الضيف، فجمع الخبرُ عنهم وهم في لفظ واحدٍ، فإن الضيف اسمٌ للواحد والاثنين والجمع، مثلَ الوَزْنِ والقَطْرِ والعَدْلِ، فلذلك جُمِع خبرُه، وهو في لفظ واحدٍ.

{فَقَالُوا سَلَامًا} kavline gelince; burada misafiri kastetmektedir. Tekil bir lafızda oldukları halde haber onlar hakkında çoğul olarak getirilmiştir ; çünkü Dayf (misafir) kelimesi vezn, katr ve adl gibi hem bir, hem iki, hem de çoğul için kullanılan bir isimdir. Bu yüzden lafzen tekil olsa da haberi çoğul getirilmiştir.

وقوله: {قَالُوا لَا تَوْجَلْ}. يقولُ: قال الضيفُ لإبراهيمَ: لا تَوْجَلْ؛ لا تَخَفْ {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ}.

{قَالُوا لَا تَوْجَلْ} kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Misafirler İbrahim'e: “Korkma! Çekinme! {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ} 'Biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz'” dediler.

القول في تأويل قوله تعالى: {قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤)} “[İbrahim] dedi ki: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken beni mi müjdeliyorsunuz? Beni ne ile müjdeliyorsunuz?'” kavlinin tevili hakkında.

يقول تعالى ذكره: قال إبراهيم للملائكة الذين بشَّرُوه بغلامٍ عليم: {قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ}. يقولُ: فبأَيِّ شيءٍ تُبَشِّرُونَ؟

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İbrahim, kendisine bilgin bir oğul müjdeleyen meleklere: {قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} [dedi]. Yani: “Öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?” demektedir.

وكان مجاهدٌ يقولُ في ذلك ما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنا الحسنُ بن محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءٌ، وحدَّثنى [المثنى، [قال: ثنا إسحاق]، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ}. قال: عجب مِن]

Mücâhid bu hususta, bana Muhammed b. Amr'ın rivayet edip: Bize Ebû Âsım anlattı, o da: Bize Îsâ anlattı dediği; bana el-Hâris'in rivayet edip: Bize el-Hasan anlattı, o da: Bize Varkâ anlattı dediği; bize el-Hasan b. Muhammed'in rivayet edip: Bize Şebâbe anlattı, o da: Bize Varkâ anlattı dediği; bana [el-Müsennâ'nın rivayet edip: [Bize İshâk anlattı], o da: Bize Abdullah, Varkâ'dan anlattı dediği ve] hepsinin İbn Ebî Necîh'ten, onun da Mücâhid'den naklettiğine göre onun: {قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “[İbrahim] dedi ki: 'Bana ihtiyarlık dokunmuşken beni mi müjdeliyorsunuz? Beni ne ile müjdeliyorsunuz?'” ayeti hakkında şöyle dediğini söylerdi: “[O, ...] dolayı şaşırdı]

[كبره وكبر امرأته .

[hanımının yaşlılığına şaşırdı .

حدثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ] ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı] , o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

وقال: {عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ}. ومعناه: لأن مسَّنى الكبرُ، وبأن مَسَّنِى الكبَرُ. وهو نحوُ قوله: {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ} [الأعراف: ١٠٥]. بمعنى: بأن لا أقول. ويمثِّلهُ في الكلام: أتيتُك أنك تُعْطِى، فلم أجدك تُعطى.

{عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ} ifadesine gelince; bunun anlamı: “Bana ihtiyarlık dokunduğu için / bana ihtiyarlık dokunmuş olmasına rağmen” demektir. Bu, {حَقِيقٌ عَلَى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ} [el-A'râf: 105] kavli gibidir; yani “söylememem üzere” anlamındadır. Kelamdaki benzeri şudur: “Veriyorsun diye sana geldim, fakat vermediğini gördüm.”

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ (٥٦)}.

Yüce Allah'ın: {قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ (٥٦)} “Dediler ki: 'Seni hak ile müjdeledik, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!' Dedi ki: 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?'” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكره: قال ضيفُ إبراهيم له : بشَّرناك بحقٍّ يقينٍ، وعِلْمٍ منَّا بأنَّ الله قد وهَب لك غلامًا عليمًا، فلا تكن من الذين يَقْنَطُون من فضل الله، فيأْيَسُون منه، ولكن أبشر بما بشَّرناك به، واقْبَلِ البُشْرَى.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İbrahim'in misafirleri ona dediler ki: Biz seni kesin bir hak ile ve Allah'ın sana bilgin bir oğul bağışladığına dair katımızdaki bir bilgiyle müjdeledik; sakın Allah'ın lütfundan ümit kesip O'ndan yeise düşenlerden olma. Bilakis sana müjdelediğimiz şeyle sevin ve bu müjdeyi kabul et.

واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {مِنَ الْقَانِطِينَ}؛ فقرأته عامة قرأة الأمصار: {مِنَ الْقَانِطِينَ}. بالألف. وذُكر عن يحيى بن وثّابٍ أنه كان يَقْرَأُ ذلك: (القَنِطِينَ) .

Kurrâ {مِنَ الْقَانِطِينَ} kavlinin kıraatinde ihtilaf etmiştir: Şehirlerin kurrâsının geneli bunu elif ile {مِنَ الْقَانِطِينَ} şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb'dan ise bunu (القَنِطِينَ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir .

والصوابُ من القراءة في ذلك ما عليه قرأةُ الأمصار؛ لإجماع الحجة على

Bu hususta kıraatin doğru olanı, şehirlerin kurrâsının benimsediği [kıraattir]; zira hüccet ehlinin icmâı bunun üzerinedir

ذلك، وشذوذ ما خالفه.

ve buna muhalif olan kıraat şazzdır.

وقولُه: {قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال إبراهيم للضيف: ومَن يأيسُ من رحمةِ اللَّهِ إلا القومُ الذين قد أخطئوا سبيل الصواب، وتركوا قَصْدَ السبيل في تركهم رجاءَ اللهِ، ولا يَخِيبُ مَن رَجاه، فضَلُّوا بذلك عن دينِ اللَّهِ.

{قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} kavline gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İbrahim misafirlere dedi ki: “Doğru yoldan sapan ve Allah'tan umut keserek orta yolu terk eden kimselerden başka Allah'ın rahmetinden kim yeise düşer ? Oysa O'ndan umut eden kimse hüsrana uğramaz. İşte onlar bu yüzden Allah'ın dininden sapmışlardır.”

واختلفت القرأة في قراءة قوله: {وَمَنْ يَقْنَطُ}؛ فقرأ ذلك عامة قرأة المدينة والكوفة: {وَمَنْ يَقْنَطُ}. بفتح النون، إلا الأعمش والكسائيَّ، فإنهما كسرا النونَ مِن: (يَقْنِطُ) .

Kıraat imamları {وَمَنْ يَقْنَطُ} kavlinin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Kûfe kıraat imamlarının geneli bunu nun harfinin fethasıyla {وَمَنْ يَقْنَطُ} şeklinde okumuştur; el-A'meş ve el-Kisâî müstesnadır, zira onlar (يَقْنِطُ) kelimesinde nun harfini kesre ile okumuşlardır .

فأما الذين فتحوا النونَ منه ممن ذكرنا، فإنهم قرءوا: {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} [الشورى: ٢٨]. بفَتْحِ القافِ والنون. وأما الأعمش فكان يَقْرَأُ ذلك: (من بعدِ ما قنطوا)، بكسر النون. وكان الكسائيُّ يَقْرؤُه بفتح النون. وكان أبو عمرو بنُ العلاء يَقْرَأُ الحرفىن جميعًا على النحو الذي ذكرنا من قراءة الكسائيِّ.

Zikrettiğimiz imamlardan nun harfini fetha ile okuyanlar, {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} [eş-Şûrâ: 28] ayetini kāf ve nun harflerinin fethasıyla okumuşlardır. el-A'meş ise bunu nun harfinin kesresiyle (من بعدِ ما قنطوا) şeklinde okurdu. el-Kisâî ise bunu nun harfinin fethasıyla okurdu. Ebû Amr b. el-Alâ da her iki harfi el-Kisâî'nin kıraatinden zikrettiğimiz şekilde okurdu.

وأولى القراءاتِ في ذلك بالصواب قراءةُ من قرأه: {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا}. بفتح النون، (وَمَن يَقْنِطُ). بكسر النون، لإجماع الحجة من القرأة على فتحها في قوله: {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا}. فكسْرُها في: (وَمَنْ يَقْنِطُ). أولى، إذ كان مجمعًا على فتحها في "قنط"؛ لأن "فَعَل" إذا كانت عينُ الفعل منها مفتوحةً، ولم تكن من الحروف الستة التي هي حروفُ الحلق، فإنها تكونُ في "يفعل" مكسورةً أو

Bu hususta kıraatlerin doğruya en yakın olanı, bağlayıcı otoriteye sahip kıraat imamlarının {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} kavlinde nun harfinin fethası üzerinde icmâ etmeleri sebebiyle bunu nun harfinin fethasıyla {مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا} ve nun harfinin kesresiyle (وَمَن يَقْنِطُ) şeklinde okuyanın kıraatidir. "Kanata" (قنط) fiilinde [nun harfinin] fethası üzerinde icmâ edilmiş olduğuna göre (وَمَنْ يَقْنِطُ) ifadesinde [nun harfinin] kesreli olması daha uygundur. Zira "feale" (فَعَل) [kalıbında], aynü'l-fiil fethalı olduğunda ve boğaz harfleri olan altı harften biri olmadığında, "yef'alü" (يفعل) kalıbında kesreli veya

مضمومةٌ، فأما الفَتْحُ فلا يُعرَفُ [أتى ذلك في] كلام العرب.

zammeli olur. Fethalı oluşu ise Arapların kelamında bilinmez [böyle bir şey vaki olmamıştır] .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠)} “[İbrahim] dedi ki: 'Ey elçiler! Göreviniz nedir?' Dediler ki: 'Biz günahkâr bir kavme gönderildik. Ancak Lût'un ailesi müstesnadır; şüphesiz biz onların hepsini kurtaracağız. Yalnız karısı hariç; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik'” kavlinin tevili hakkında.

يقول تعالى ذكرُه: قال إبراهيمُ للملائكة: فما شأنُكم، ما أمْرُكم أيُّها المرسلون؟

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: İbrahim meleklere: “Ey elçiler, durumunuz nedir, işiniz nedir?” dedi.

قالت الملائكةُ له: {إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ}. يقولُ: إلى قومٍ قد اكتسبوا الكفر باللَّهِ،

Melekler ona: {إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ} dediler. Yani: Allah'ı inkâr etmeyi adet edinmiş bir topluluğa [gönderildik];

{إِلَّا آلَ لُوطٍ}. يقولُ: إلا تُبّاع لوطٍ على ما هو عليه من الدَّينِ، فإنا لن نُهْلِكَهم، بل نُنَجِّيهم من العذاب الذي أمرنا أن نُعذّبَ به قومَ لوطٍ، سوى امرأة لوطٍ، {قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ}. يقولُ: قضَى اللَّهُ فيها إنها لمن الباقين، ثم هي مُهْلَكةٌ بعدُ.

{إِلَّا آلَ لُوطٍ}. Şöyle demektedir: Lût'un üzerinde bulunduğu dinde ona tâbi olanlar müstesnadır; zira biz onları helak etmeyeceğiz, bilakis Lût kavmine uygulamakla emrolunduğumuz azaptan Lût'un karısı hariç onları kurtaracağız. {قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ}. Şöyle buyurmaktadır: Allah onun hakkında geride kalanlardan olmasını takdir etmiştir, sonra o da helak edilecektir.

وقد بيَّنا معنى الغابرِ فىما مضى بشواهده .

Daha önce el-Gābir (الغابر) kelimesinin anlamını şahitleriyle birlikte açıklamıştık .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣)}.

Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣)} “Elçiler Lût ailesine gelince, [Lût] dedi ki: 'Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz.' Dediler ki: 'Hayır, biz sana onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik'” kavlinin tevili hakkında.

يقول تعالى ذكره: فلما أتى رسلُ اللَّهِ آلَ لوط، أنكرهم لوطٌ فلم يَعْرِفُهم، وقال لهم: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ}. أي: نُنكِرُكم لا نَعْرِفُكم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'ın elçileri Lût ailesine gelince, Lût onları yadırgadı, tanıyamadı ve onlara: {إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} dedi; yani: “Biz sizi yadırgıyoruz, tanımıyoruz” dedi.

فقالت له الرسلُ: بل نحن رسلُ الله، جئناك بما كان فيه قومُك يَشُكّون أنه نازلٌ بهم من عذابِ اللهِ على كفرهم به.

Elçiler ona şöyle dediler: “Bilakis biz Allah'ın elçileriyiz; sana, kavminin hakkında şüphe ettiği, Allah'ı inkâr etmelerinden dolayı başlarına inecek olan Allah'ın azabını getirdik.”

حدَّثني محمد بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنى الحسن بن محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ}. قال: أنكرهم لوطٌ. وقوله: {بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ}. قال: بعذاب قومِ لوطٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} kavli hakkında şöyle demiştir: Lût onları yadırgadı, tanımadı. {بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ} kavli hakkında da şöyle demiştir: Lût kavminin azabını [getirdik] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥)}.

Yüce Allah'ın: {وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥)} “Sana gerçeği getirdik ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz. Gecenin bir bölümünde aileni yürüt, sen de arkalarından git. Hiçbiriniz arkasına bakmasın ve emrolunduğunuz yere gidin” kavlinin tevili hakkında.

يقول تعالى ذكره: قالت الرسلُ للوطٍ: وجئناك بالحقِّ اليقين من عند الله، وذلك الحقُّ هو العذاب الذي عذَّب الله به قوم لوطٍ. وقد ذكرتُ خبَرَهم وقصصهم في سورة "هودٍ" وغيرها، حين بعث الله رسلَه ليُعَذِّبَهم به .

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Elçiler Lût'a dediler ki: “Biz sana Allah katından kesin hak ile geldik.” Bu hak ise, Allah'ın Lût kavmini kendisiyle cezalandırdığı azaptır. Allah'ın elçilerini onları cezalandırmak üzere gönderdiği zamandaki haberlerini ve kıssalarını Hûd Suresi ve diğer surelerde zikretmiştim .

وقولهم: {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}. يقولون: إنا لصادقون فيما أخبرناك به يا لوطُ، من أن اللَّهَ مُهْلِكُ قومِك،

{وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} kavillerine gelince; şöyle demektedirler: “Ey Lût! Allah'ın senin kavmini helak edeceği hususunda sana haber verdiğimiz şeyde biz şüphesiz doğru söyleyenleriz.”

{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}. يقولُ تعالى ذكره مخبرًا عن رسله أنهم قالوا للوط: فأسْرِ بأهلك ببقية من الليل، واتَّبِعْ يا لوط أدبار أهلك الذين تَسْرِى بهم؛ كنْ مِن ورائهم، وسِر خلفهم وهم أمامك، ولا

{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir bölümünde aileni yürüt (yola çıkar).” Zikri yüce olan Allah, elçilerinin Lût'a şöyle dediklerini haber vermektedir: “Gecenin geriye kalan kısmında aileni yola çıkar. Ey Lût! Beraberinde geceleyin yola çıkardığın aileni arkalarından takip et; onların arkasında ol, onlar senin önündeyken arkalarından yürü ve...

يَلْتَفِتْ منكم وراءه أحدٌ، وامضوا حيثُ يأمُرُكم الله.

sizden hiçbiri arkasına dönüp bakmasın; Allah'ın size emrettiği yere doğru gidin.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمروٍ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، عن ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ}: لا يَلْتَفِتْ وراءه أحدٌ، ولا يُعرِّج.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan, Varkâ'dan naklen anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} [ifadesi hakkında]: Hiç kimse arkasına dönüp bakmasın ve oyalanmasın [demektir].

حدَّثنا الحسنُ بنُ محمدُ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ}: لا يَنظُرُ وراءه أحدٌ .

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Hiç kimse arkasına bakmasın [demektir] .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبد الله، عن ورقاء، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمر، عن قتادة: {وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ}. قال: أُمر أن يكون خلفَ أهْلِهِ، يَتَّبِعُ أدبارهم في آخرِهم إذا مشوا .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den naklen {وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ} kavli hakkında anlattı; o şöyle demiştir: Ailesinin arkasında olması, yürüdüklerinde en arkalarından onları takip etmesi emrolundu .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ}. قال: بعض الليلِ، {وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ}: أدبار أهلِه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir bölümünde aileni yürüt” kavli hakkında: “Gecenin bir kısmı” dedi. {وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ} “Sen de arkalarından takip et” [kavli hakkında da]: “Ailesinin arkasından [takip etsin]” dedi.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧)} “Ona şu hükmü vahyettik: Sabaha çıkarlarken bunların kökü mutlaka kesilmiş olacaktır. Şehir halkı da sevinerek geldiler” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: وفرغنا إلى لوطٍ من ذلك الأمر، وأوحينا، {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ} . يقولُ: إن آخرَ قومك وأولهم مجذودٌ مُسْتَأْصَلٌ صباح ليلتهم.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Biz o işi Lût'a kesin olarak bildirdik ve vahyettik: {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ} “Sabaha çıkarlarken bunların kökü mutlaka kesilmiş olacaktır” . [Yani] Şöyle buyuruyor: Kavminin sonuncusu da ilki de gecelerinin sabahında kökünden kesilip yok edilecektir.

و {أَنَّ} من قوله: {أَنَّ دَابِر}. في موضع نصبٍ، ردًّا على الأمرِ بوقوع القضاء عليها، وقد يجوزُ أن تكون في موضع نصب بفقد الخافض، ويكونَ معناه: وقضينا إليه ذلك الأمر بأن دابر هؤلاء مقطوعٌ مُصبحين. وذُكر أن ذلك في قراءةِ عبدِ اللَّهِ: (وقلنا إنَّ دابر هؤلاء مقطوعٌ مصبحين) .

{أَنَّ دَابِر} kavlindeki {أَنَّ} kelimesi, kaza (kesin hüküm) fiilinin onun üzerine vaki olması sebebiyle “el-emr”e bedel olarak nasb mahallindedir. Harf-i cerrin hazfedilmesi sebebiyle nasb mahallinde olması da caizdir; bu durumda anlamı şöyle olur: “Ona sabaha çıkarlarken bunların kökünün mutlaka kesilmiş olacağı hükmünü vahyettik.” Bunun Abdullah [b. Mes‘ûd]’un kıraatinde: (وقلنا إنَّ دابر هؤلاء مقطوعٌ مصبحين) şeklinde olduğu zikredilmiştir .

وغُنى بقوله: {مُصْبِحِينَ}: إذا أصبحوا، أو: حين يُصبحون.

{مُصْبِحِينَ} kavliyle: Sabaha erdiklerinde veya sabaha erdikleri vakit kastedilmiştir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قوله: {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ}: يَعْنى استئصال هلاكهم مصبحين .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ} kavli hakkında şöyle dedi: Sabaha erdiklerinde köklerinin tamamen kazınarak helak edilmelerini kasteder .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ قال: قال ابن زيدٍ في قوله:

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun şu kavli hakkında şöyle dedi:

{وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ}. قال: أوحينا إليه .

{وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ} “Ona şu hükmü vahyettik”. Şöyle dedi: Ona vahyettik .

وقوله: {وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ}. يقولُ: وجاء أهلُ مدينة سَدُومَ، وهم قومُ لوطٍ، لما سمعوا أن ضيفًا قد ضاف لوطًا، مستبشرين بنزولهم مدينتهم؛ طمعًا منهم في ركوب الفاحشة.

O'nun: {وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ} “Şehir halkı da sevinerek geldiler” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyuruyor: Lût'a birtakım misafirlerin konuk olduğunu duyduklarında, Sodom şehri halkı -ki onlar Lût'un kavmidir- fuhuş irtikâp etme tamahıyla onların şehirlerine gelişine sevinerek geldiler.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ}: استَبْشَروا بأضياف نبيِّ الله لوطٍ صلى الله عليه، حين نزلوا، لما أرادوا أن يأتُوا إليهم من المنكرِ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ} kavli hakkında şöyle anlattı: Allah'ın nebisi Lût'a -sallallâhu aleyhi [ve sellem]- konuk olduklarında misafirlerin gelişine sevindiler; zira onlara karşı çirkin fiili (münkeri) işlemek istiyorlardı .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ (٦٩) قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ (٦٩) قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠)} “[Lût] dedi ki: «Şüphesiz bunlar benim misafirimdir, beni rezil etmeyin! Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!» Onlar: «Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik?» dediler” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال لوطٌ لقومه: إن هؤلاء الذين جئتُموهم تريدون منهم الفاحشةً ضَيْفى، وحقٌّ على الرجل إكرامُ ضيفه، فلا تَفْضَحونِ أَيُّها القومُ في ضيفى، وأكرمون في تركِكم التعرُّضَ لهم بالمكروه.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Lût kavmine şöyle dedi: Kendilerine fuhuş yapmak isteyerek geldiğiniz şu kimseler benim misafirlerimdir. Bir kimseye misafirine ikramda bulunması gerekir. Ey kavmim, misafirlerim hususunda beni rezil etmeyin ve onlara hoşa gitmeyecek bir kötülükle sataşmayı bırakarak bana ikramda bulunun.

وقوله: {وَاتَّقُوا اللَّهَ}. يقولُ: وخافوا الله فيَّ وفى أنفسكم، أن يَحِلَّ بكم عقابه، {وَلَا تُخْزُونِ}. يقولُ: ولا تُذِلُّون، ولا تُهينون فىهم، بالتعرُّض لهم بالمكروه،

O'nun: {وَاتَّقُوا اللَّهَ} kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyuruyor: Benim hakkımda ve azabının başınıza inmesi hususunda kendi nefisleriniz hakkında Allah'tan korkun; {وَلَا تُخْزُونِ} kavli ise: Onlara çirkin bir kötülükle sataşarak onların yüzünden beni alçaltmayın ve beni aşağılamayın [demektir].

{قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ}. يقول تعالى ذكرُه: قال للوطٍ قومُه: أو لم نَنْهَك أن تُضِيفَ أحدًا من العالمين.

{قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} [hakkında] Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Kavmi Lût'a: “Biz seni âlemlerden hiç kimseyi misafir etmemen konusunda menetmemiş miydik?” dedi.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ}. قال: ألم ننهك أن تُضِيفَ أحدًا؟

Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] onun: {أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Biz seni âlemlerden menetmemiş miydik?” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu,] “Biz seni [herhangi] bir kimseyi misafir etmekten menetmemiş miydik?” [demektir].

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣)}.

Yüce Allah'ın: {قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣)} “[Lût] dedi ki: «Eğer yapacaksanız, işte bunlar benim kızlarımdır!» [Resulüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. Nihayet güneş doğarken onları o korkunç çığlık yakalayıverdi” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: قال لوطٌ لقومه: تزوَّجوا النساء فائْتُوهن ، ولا تَفْعَلُوا ما قد حرَّم الله عليكم مِن إتيانِ الرجالِ، إن كنتم فاعلين ما آمركم به، ومُنْتَهين إلى أمرى.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Lût kavmine şöyle dedi: Kadınlarla evlenin ve onlara varın , Allah'ın size haram kıldığı erkeklere yaklaşma fiilini yapmayın; eğer size emrettiğim şeyi yapacak ve emrime uyacaksanız [böyle yapın].

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ}: أمرهم نبيُّ الله لوطٌ أن يتزوَّجوا النساء، وأراد أن يقى أضيافه ببناته .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ}: Allah'ın nebisi Lût onlara kadınlarla evlenmelerini emretti ve misafirlerini kızlarıyla korumak istedi .

وقولُه: {لَعَمْرُكَ}. يقولُ تعالى لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وحياتك يا محمدُ، إن قومك من قريشٍ {لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ}. يقول: لفى ضلالتهم وجهلهم يَتَرَدَّدون.

O'nun: {لَعَمْرُكَ} kavline gelince; Yüce Allah Nebisi Muhammed'e -sallallâhu aleyhi ve sellem- şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Hayatına andolsun ki, senin kavmin olan Kureyş {لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} [yani] sapkınlıkları ve cehaletleri içinde bocalayıp durmaktadırlar.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مسلم بنُ إبراهيم، قال: ثنا سعيدُ بن زيدٍ، قال: ثنا عمرُو بن مالكٍ، عن أبي الجوزاء، عن ابن عباسٍ، قال: ما خلق الله وما ذرًا وما برأ نفسًا أكرم على الله من محمدٍ ﷺ، وما سمعتُ الله أقسم بحياة أحدٍ غيره، قال الله

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Müslim b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Zeyd anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Mâlik, Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: "Allah, Muhammed'den -sallallâhu aleyhi ve sellem- Allah katında daha değerli hiçbir nefis yaratmamış, var etmemiş ve meydana getirmemiştir. Allah'ın O'ndan başka hiç kimsenin hayatına yemin ettiğini de işitmedim. Allah

تعالى ذكره: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} .

-zikri yücedir- şöyle buyurmuştur: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} “Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” .

حدَّثنا الحسنُ بن محمدٍ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ إسحاق الحضرميُّ، قال: ثنا الحسنُ بن أبى جعفرٍ، قال: ثنا عمرُو بن مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابن عباسٍ في قولِ اللَّهِ: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ}. قال: ما حلَف الله تعالى بحياة أحدٍ إلا بحياة محمدٍ ﷺ، قال: وحياتك يا محمدُ وعَمْرِك وبقائك في الدنيا، {إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ}.

Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Ya'kûb b. İshâk el-Hadramî anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Ebî Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Mâlik, Ebu'l-Cevzâ'dan nakletti; o da Allah'ın: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavli hakkında İbn Abbâs'tan nakletti; o şöyle demiştir: Yüce Allah Muhammed'in -sallallâhu aleyhi ve sellem- hayatından başka hiç kimsenin hayatına yemin etmemiştir. [Allah]: “Ey Muhammed! Senin hayatına, ömrüne ve dünyadaki bekana andolsun ki, {إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} [onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı]” buyurmuştur.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ}: [وهى كلمةٌ من كلام العرب، {لَفِي سَكْرَتِهِمْ}] أي: في ضلالتهم، {يَعْمَهُونَ} أَي: يَلْعَبون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavli hakkında şöyle anlattı: [Bu, Arapların kelamından bir sözdür; {لَفِي سَكْرَتِهِمْ}] yani sapkınlıkları içindedirler, {يَعْمَهُونَ} yani oynayıp oyalanmaktadırlar .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيان، قال: سأَلْتُ الأعمش عن قوله: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ}. قال: لفى غَفْلَتِهِم يَتَردَّدون .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: A'meş'e {لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavlini sordum; o: “Gafletleri içinde bocalayıp durmaktadırlar” dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادة: {لَفِي سَكْرَتِهِمْ}. قال: في ضلالتهم {يَعْمَهُونَ}. قال: يَلْعبون.

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den naklen anlattı; [Katâde]: {لَفِي سَكْرَتِهِمْ} [kavli hakkında]: “Sapkınlıkları içindedirler”; {يَعْمَهُونَ} [kavli hakkında da]: “Oynayıp oyalanmaktadırlar” dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، قال: قال مجاهدٌ: {يَعْمَهُونَ}. قال: يَتَردَّدون .

Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: Mücâhid {يَعْمَهُونَ} kavli hakkında: “Bocalayıp dururlar” dedi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليّ، عن ابن عباسٍ قوله: {لَعَمْرُكَ}. يقولُ: لَعَيْشُك، {إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ}. قال: يَتَمادَوْن .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan naklen {لَعَمْرُكَ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bunun anlamı] “Yaşamına andolsun”; {إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ} kavli hakkında da: “Aşırı gidip sürdürürler” dedi .

حدَّثني أبو السائب، قال: ثنا أبو معاوية، عن الأعمش، عن إبراهيم، قال: كانوا يَكْرَهون أن يقول الرجلُ: لعَمْرِى. يرونه كقوله: وحياتى.

Bana Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o da İbrâhîm'den anlattı; o şöyle demiştir: Bir kimsenin “Ömrüme andolsun (le-amrî)” demesini mekruh görürlerdi; bunu kişinin “Hayatıma andolsun” demesi gibi kabul ederlerdi.

وقوله: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ}. يقول تعالى ذكره: فأخذتهم صاعقةُ العذاب، وهي الصيحةُ. {مُشْرِقِينَ}، يقول: إذ أشرقوا، ومعناه: إذ أشرقت الشمسُ. ونَصْبُ {مُشْرِقِينَ} و {مُصْبِحِينَ} على الحال، بمعنى: إذ أصبحوا، وإذ أشْرَقوا، يقالُ منه: صيح بهم. إذا أهلكوا.

O'nun: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ} kavline gelince; Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Onları azap yıldırımı -ki o korkunç çığlıktır- yakalayıverdi. {مُشْرِقِينَ} ise “işrak vaktine girdiklerinde” demektir, anlamı da “güneş doğduğu vakit” demektir. {مُشْرِقِينَ} ve {مُصْبِحِينَ} kelimelerinin nasbı hâl iledir; “sabaha girdiklerinde” ve “güneş doğuşuna erdiklerinde” anlamındadır. Helak edildiklerinde bu durum için “صيح بهم (onlara çığlık koparıldı)” denilir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ}. قال: حين أشرقت الشمسُ، ذلك {مُشْرِقِينَ}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ} “Güneş doğarken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi” [ayeti hakkında] dedi ki: Güneş doğduğu vakit; işte {مُشْرِقِينَ} [ifadesinin anlamı] budur.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥)}.

Yüce Allah'ın: {فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥)} “Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar yağdırdık. Şüphesiz bunda, ibret nazarıyla bakanlar için ayetler vardır” kavlinin tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكره: فجَعَلْنا عالى أرضهم سافلها، وأمطرنا عليهم حجارةً من طينٍ .

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Topraklarının üstünü altına getirdik ve üzerlerine balçıktan taşlar yağdırdık .

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، عن عكرمة: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} أي: من طينٍ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da İkrime'den nakletti: {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} yani balçıktan [taşlar] .

وقوله: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. يقول: إن في الذي فعلنا بقوم لوطٍ من إهلاكهم، وأحلَلْنا بهم من العذاب، لعلاماتٍ ودَلالاتٍ للمُتَفَرِّسين المعتبرين بعلاماتِ اللهِ وعِبره، على عواقب أمور أهل معاصيه والكفر به. وإنما يعنى تعالى ذكره بذلك قوم نبيِّ الله ﷺ من قريشٍ، يقولُ: فلقومك يا محمدُ في قوم لوطٍ، وما حلَّ بهم من عذابِ اللَّهِ حين كذَّبوا رسولَهم، وتَمادَوا في غيِّهم وضلالهم - مُعتَبرٌ.

O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyuruyor: Lût kavmini helak ederek kendilerine yaptığımız ve başlarına indirdiğimiz azapta; Allah'a isyan edenlerin ve O'nu inkâr edenlerin işlerinin sonunun ne olacağına dair, Allah'ın işaretlerinden ve ibretlerinden ders çıkaran feraset sahipleri için elbette apaçık deliller ve işaretler vardır. Allah -zikri yücedir- bununla Allah'ın Nebisi'nin -sallallâhu aleyhi ve sellem- Kureyş'ten olan kavmini kastetmektedir; yani şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Elçilerini yalanlayıp azgınlık ve sapkınlıklarında ısrar ettiklerinde Lût kavminde ve Allah'ın azabından başlarına gelen şeylerde senin kavmin için de ibret alınacak bir ders vardır.

وبنحو الذي قلنا في معنى قوله: {لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. قال أهلُ التأويل.

{لِلْمُتَوَسِّمِينَ} kavlinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا يَعْلى بنُ عبيدٍ، قال: ثنا عبدُ الملك بنُ أبى سليمان، عن قيسٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. قال: للمُتَفَرِّسين.

Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ya'lâ b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bize Abdülmelik b. Ebî Süleymân, Kays'tan, o da Mücâhid'den {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} kavli hakkında anlattı; o: “Feraset sahipleri için [demektir]” dedi.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن عبد الملك، وحدَّثنا الحسنُ

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Abdülmelik’ten anlattı. [Yine] bize el-Hasan

الزَّعْفَرانيُّ، قال: ثنى محمدُ بنُ عُبَيدٍ، قال: ثنى عبدُ الملك، عن قيسٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. قال: للمُتَفَرِّسين.

ez-Za'ferânî de anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. Ubeyd anlattı, dedi ki: Bana Abdülmelik, Kays'tan, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} [kavli hakkında]: “Feraset sahipleri için [demektir]” dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنا الحسنُ بن محمدٍ، قال: ثنا شبابةُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنى المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذَيْفَةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامة، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثله .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Şebâbe anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aynısını nakletti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهدٍ، قال: المتوسِّمين المتفرِّسين. قال: توسَّمتُ فيك الخيرَ نافلةً.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o şöyle demiştir: el-Mütevessimîn (المتوسمين), feraset sahipleri demektir. Şair şöyle demiştir: Sende fazladan bir hayır olduğunu sezdim/gördüm.

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيان، عن عبد الملك بن أبى سليمان، عن قيسٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. قال: للمتَفَرِّسين .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Abdülmelik b. Ebî Süleymân'dan, o Kays'tan, o da Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}: “Feraset sahipleri için [demektir]” dedi .

حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةٌ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. يقولُ: للناظرين .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}: “İbretle bakanlar için [demektir]” dedi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا محمدُ بن يزيدَ، عن جويبرٍ، عن الضحاك: لِلْمُتَوَسَمِينَ}. قال: للناظرين .

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Yezîd, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan nakletti: [ {لِلْمُتَوَسِّمِينَ} kavli hakkında]: “İbretle bakanlar için [demektir]” dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} أي: للمُعْتَبِرين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ayetler vardır” [ayeti hakkında], yani: “İbret alanlar için [demektir]”.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قوله: {لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. قال: للمُعْتَبِرين .

Bize Muhammed b. Abdilâ'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den onun şu sözü hakkında nakletti: {لِلْمُتَوَسِّمِينَ}: “İbret alanlar için [demektir]” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ، قال: ثنى حسنُ بنُ مالكٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ كثيرٍ، عن عمرو بن قيسٍ، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "اتَّقُوا فراسة المؤمنِ، فإنه يَنْظُرُ بنور الله". ثم قال النبيُّ ﷺ: " {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} ".

Bana Muhammed b. Umâre anlattı, dedi ki: Bana Hasan b. Mâlik anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr, Amr b. Kays'tan, o Atiyye'den, o da Ebû Saîd'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Müminin ferasetinden sakınınız; zira o Allah'ın nuruyla bakar." Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda, ibret nazarıyla bakanlar için ayetler vardır” " buyurdu.

حدَّثنا أحمدُ بنُ محمدٍ الطُّوسيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ كثيرٍ مولى بنى هاشمٍ، قال: ثنا عمرُو بن قيسٍ المُلائِيُّ، عن عطية، عن أبي سعيدٍ، عن رسول الله ﷺ بمثله.

Bize Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Benî Hâşim'in azatlısı Muhammed b. Kesîr anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Kays el-Melâî, Atiyye'den, o Ebû Saîd'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den benzerini nakletti.

حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطوسيُّ، قال: ثنا الحسنُ بن محمدٍ، قال: ثنا الفُراتُ بنُ السائبِ، قال: ثنا ميمونُ بن مهران، عن ابن عمر، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "اتَّقُوا فِرَاسةً المؤمن، فإن المؤمنَ يَنظُرُ بنور الله".

Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize el-Fürât b. es-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Meymûn b. Mihrân, İbn Ömer'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ » «Müminin ferasetinden sakınınız; zira mümin Allah'ın nuruyla bakar.»

حدَّثنا عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنى سعيدٌ بنُ محمدٍ الجرميُّ ، قال: ثنا عبدُ الواحد بنُ واصلٍ، قال: ثنا أبو بشرٍ المُزلَّقُ، عن ثابت البنانيٍّ، عن أنسٍ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "إِنَّ للهِ عبادًا يَعْرِفون الناسَ بالتَّوَسُّم" .

Bize Abdüla'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bana Saîd b. Muhammed el-Cermî anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâhid b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bişr el-Müzellek, Sâbit el-Bünânî'den, o da Enes'ten nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah'ın öyle kulları vardır ki, insanları ferasetleriyle (alâmetlerinden) tanırlar" .

حدَّثني يونسُ بن عبد الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. قال: المتفكِّرون والمعتبِرون الذين يَتَوَسَّمون الأشياءَ، ويَتَفَكرون فيها ويَعْتَبِرون.

Bana Yûnus b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} kavli hakkında şöyle dedi: [Bunlar,] eşyayı ibret nazarıyla süzen, onlar hakkında tefekkür eden ve ibret alan tefekkür ve ibret sahipleridir.

حدِّثتُ عن الحسين، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمعتُ الضحاك يقولُ في قوله: {لِلْمُتَوَسِّمِينَ}. يقول: للناظرين.

Hüseyin'den nakledildiğine göre, o şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {لِلْمُتَوَسِّمِينَ} kavli hakkında şöyle dediğini işittim: “İbretle bakanlar için [demektir]” diyordu.