القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٦)} “Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve efendisine bir yüktür; onu nereye gönderse bir hayır getirmez. Hiç bu adamla, adaleti emreden ve dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kimse bir olur mu? (76)” kavlinin tefsiri.
وهذا مثلٌ ضرَبه اللهُ تعالى ذكرُه لنفسِه وللآلهةِ التي تُعبدُ من دونِه، فقال تعالى ذكرُه: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ}. يعنى بذلك الصنمَ، أنه لا يسمعُ شيئًا، ولا ينطق، لأنه إما خشبٌ منحوتٌ، وإما نُحاسٌ مصنوعٌ، لا يقدرُ على نفعٍ لمن خدَمه، ولا دفع ضُرٍّ عنه، {وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ}. يقولُ: وهو عِيالٌ على ابن عمِّه وحُلفائِه وأهلِ ولايتِه، فكذلك الصنمُ كُلٌّ على من يعبدُه، يحتاجُ أن يحملَه، ويضعهَ، ويخدُمه، كالأبكمِ من الناسِ الذي لا يقدرُ على شيءٍ، فهو كُلٌّ على أوليائه من بنى أعمامِه
Bu, zikri yüce olan Allah'ın kendisi ve O'ndan başka tapılan ilahlar için verdiği bir misaldir. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “Allah şu iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez...”. Bununla putu kastetmektedir; zira o hiçbir şey işitmez ve konuşmaz; çünkü o ya yontulmuş bir ahşap ya da dökülmüş bir bakırdır. Kendisine hizmet edene ne bir fayda sağlamaya ne de ondan bir zararı savmaya gücü yeter. {وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ} “ve efendisine bir yüktür” buyurmaktadır; yani o, amcaoğluna, müttefiklerine ve velayet sahiplerine bir yüktür (bakıma muhtaç bir aile ferdidir). İşte put da böyledir; kendisine tapan kimseye bir yüktür; onu taşımasına, [bir yere] koymasına ve ona hizmet etmesine muhtaçtır. Tıpkı hiçbir şeye gücü yetmeyip amcaoğullarından oluşan velilerine yük olan dilsiz bir insan gibi...
وغيرِهم، {أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ}. يقولُ: حيثما يوجِّهُه لا يأتِ بخير؛ لأنه لا يفهمُ ما يُقال له، ولا يقدرُ أن يُعبِّرُ عن نفسِه ما يريدُ، فهو لا يَفهمُ، ولا يُفْهَمُ عنه، فكذلك الصنمُ، لا يعقِلُ ما يقالُ له، فيأتمرَ لأمرِ مَن أمرَه، ولا ينطِقُ فيأمرَ وينهي.
ve başkalarından olan velilerine bir yüktür. {أَيْنَمَا يُوَجِّهْهُ لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ} “onu nereye gönderse bir hayır getirmez” kavli ise: Onu nereye yönlendirirse yönlendirsin bir hayır getirmez; çünkü kendisine söyleneni anlamaz, istediği şeyi kendisi de ifade edemez; dolayısıyla ne o anlar ne de ondan bir şey anlaşılır. İşte put da böyledir; kendisine söyleneni akledemez ki emredenin emrine uysun; konuşamaz ki emretsin ve yasaklasın, demektir.
يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ}. يعنى: هل يستوى هذا الأبكمُ الكَلُّ على مولاه، الذي لا يأتي بخيرٍ حيث تَوجَّه، ومن هو ناطقٌ متكلمٌ، يأمرُ بالحقِّ ويدعو إليه، وهو اللهُ الواحدُ القهارُ، الذي يدعو عبادَه إلى توحيدِه وطاعته؟ يقولُ: لا يستوى هو تعالى ذكرُه والصنمُ الذي صفتُه ما وصَف.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “Hiç bu adamla, adaleti emreden kimse bir olur mu?”. Yani: Efendisine yük olan, nereye yönlendirilse bir hayır getirmeyen bu dilsiz ile konuşan, hakkı emredip ona çağıran -ki O, kullarını tevhide ve kendisine itaate çağıran Vâhid ve Kahhâr olan Allah'tır- hiç bir olur mu? Allah Teâlâ: O [Allah] ile vasfı anlatılan bu put bir olmaz, buyurmaktadır.
وقولُه: {وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ: وهو مع أمرِه بالعدلِ، على طريقٍ من الحقِّ في دعائه إلى العدلِ وأمرِه به مستقيمٍ، لا يَعْوَجُّ عن الحقِّ ولا يزولُ عنه.
O'nun: {وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “ve dosdoğru bir yol üzerinde bulunan” kavli ise: O, adaleti emretmekle beraber, adalete çağırmasında ve onu emretmesinde haktan olan dosdoğru bir yol üzeredir; haktan asla eğrilmez (sapmaz) ve ondan ayrılmaz, demektir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في المضروبِ له هذا المثلُ؛ فقال بعضُهم في ذلك بنحوِ الذي قلنا فيه.
Tefsir ehli, bu misalin kimin için verildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ}. قال: هو الوثَنُ، {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ}. قال: اللهُ يأمرُ بالعدلِ {وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}.
Bize İbn Abdi’l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den [şöyle dediğini] rivayet etti: {لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “hiçbir şeye gücü yetmez”. [Katâde]: “O, puttur” dedi. {هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “O, adaleti emreden kimse ile bir olur mu?”. [Katâde]: “Allah adaleti emreder {وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} ‘ve O dosdoğru bir yol üzeredir’” dedi.
وكذلك كان مجاهدٌ يقولُ، إلا أنه كان يقولُ: المثلُ الأوّلُ أيضًا ضرَبه اللهُ لنفسه وللوثَنِ.
Mücâhid de böyle diyordu; ancak o, birinci misali de Allah'ın kendisi ve put için verdiğini söylüyordu.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ. قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا}، و {رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ}، و {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} قال: كلُّ هذا مَثَلُ إله الحقِّ، وما يُدعَى من دونِه من الباطلِ .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Varkâ rivayet etti. Bana el-Müsennâ da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا} “hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse”, {رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “biri dilsiz iki adam” ve {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “ve adaleti emreden kimse” kavilleri hakkında şöyle dediğini rivayet ettiler: «Bütün bunlar, hak ilah ile O'ndan başka yakarılan batılın misalidir .»
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını rivayet etti.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاوية، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ}. قال: إنما هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o Dahhâk'ten: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ} “Allah iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir” kavli hakkında: «Bu, ancak Allah'ın verdiği bir misaldir» dediğini rivayet etti.
وقال آخرون: بل كلا المَثَلين للمؤمنِ والكافرِ. وذلك قولٌ يُروى عن ابن عباسٍ، وقد ذكرْنا الروايةَ عنه في المثلِ الأوّلِ في موضعِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis her iki misal de mümin ve kâfir içindir. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilen bir görüştür; nitekim birinci misal hakkındaki rivayeti yerinde zikretmiştik.
وأما في المثلِ الآخرِ، فحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ} إلى آخرِ الآيةِ: يعني بالأبكمِ الذي هو كَلٌّ على مولاه: الكافرَ، وبقولِه: {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ}: المؤمن. وهذا المثلُ في الأعمالِ .
Diğer misale gelince; bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, [o] dedi ki: Bana amcam rivayet etti, [o] dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلَاهُ} “Allah iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez ve o efendisine bir yüktür” ayetin sonuna kadar; [İbn Abbâs] efendisine yük olan dilsiz ile kâfiri, {وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ} “ve adaleti emreden kimse” kavli ile de mümini kastettiğini söylemiştir. Bu misal ameller hakkındadır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ الصَبّاحِ البزارُ، قال: ثنا يحيى بنُ إسحاقَ السَّيْلَحِينى، قال: ثنا حمادٌ، عن عبدِ اللَّهِ بن عثمانَ بن خُثَيْمٍ، عن إبراهيمَ بن عكرمةَ بن يَعْلى بن أميةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا}. قال: نزَلت في رجلٍ من قريشٍ وعبدِه. وفي قولِه: {مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ}. إلى قوله: {وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. قال: هو عثمانُ بنُ عفانَ. قال: والأبكمُ الذي أينما يُوَجَّهُ لا يأْتِ بخيرٍ، ذاك مولى عثمانَ بن عفَّانَ، كان عثمانُ ينفقُ عليه ويكفُلُه، ويَكفِيه المئونةَ، وكان الآخَرُ يكرهُ الإسلامَ ويأباه، وينهاه عن الصدقةِ والمعروفِ، فنزَلت فيهما
Bize el-Hasen b. es-Sabbâh el-Bezzâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. İshâk es-Seylehînî anlattı, dedi ki: Bize Hammâd, Abdullah b. Osmân b. Huseym'den, [o] İbrâhîm b. İkrime b. Ya‘lâ b. Ümeyye'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen kul köle birini misal verdi” ayeti hakkında şöyle dedi: [Bu ayet], Kureyş'ten bir adam ve onun kölesi hakkında indi. {مَثَلًا رَجُلَيْنِ أَحَدُهُمَا أَبْكَمُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “[Allah] iki adamı da misal verdi: Onlardan biri dilsizdir, hiçbir şeye gücü yetmez...” ayetinden {وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “...ve o, dosdoğru bir yol üzeredir” ayetine kadar [olan kısım] hakkında ise şöyle dedi: Bu, Osmân b. Affân'dır. Şöyle devam etti: “Nereye gönderilse bir hayır getirmeyen” dilsiz adam ise Osmân b. Affân'ın azatlı kölesidir; Osmân ona harcamada bulunur, bakımını üstlenir ve geçim masraflarını karşılardı; diğeri ise İslâm'dan nefret edip onu reddeder ve Osmân'ı sadaka vermekten ve iyilik yapmaktan alıkoyardı. İşte bu ayet her ikisi hakkında indi.
وإنما اختَرنا القولَ الذي اخترناه في المَثَلِ الأوّلِ؛ لأنه تعالى ذكرُه مثَّل مثَلَ الكافر بالعبدِ الذي وصف صفته، ومَثَّل مَثَلَ المؤمن بالذي رزقه رزقا حسنًا، فهو يُنفقُ مما رزَقه سرًّا وجهرًا، فلم يجز أن يكونَ ذلك لله مثلًا، إذ كان اللهُ إنما مثَّل الكافرَ الذي [حرَمَه التوفيقَ فخذله عن طاعتِه، بالعبدِ الذي] لا يقدرُ على شيءٍ، بأنه لم يرزقْه رزقًا ينفقُ منه سرًّا، ومثَّل المؤمنَ الذي وفَّقهُ لطاعتِه فهداه لرشدِه، فهو يعملُ بما يرضاه اللهُ، كالحرِّ الذي بسَط له في الرزقِ، فهو ينفقُ منه سرًّا وجهرًا، واللَّهُ تعالى ذكْرُه هو الرازقُ غيرُ المرزوقِ، فغيرُ جائزٍ أن يُمَثَّلَ إفضالُه وجُودُه، بإنفاقِ المرزوقِ الرزقَ الحسنَ.
Birinci misalde tercih ettiğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ, kâfirin misalini vasfını nitelediği köle ile vermiş; müminin misalini de kendisine güzel bir rızık verdiği, o da kendisine verilen rızıktan gizli ve açık harcayan kimse ile vermiştir. Dolayısıyla bunun Allah için bir misal olması caiz değildir; zira Allah, [tevfikten mahrum bırakıp itaatinden yüzüstü bıraktığı kâfiri, hiçbir şeye gücü yetmeyen köle ile] -çünkü ona gizlice harcayacağı bir rızık vermemiştir- misallendirmiş; itaatine muvaffak kılıp doğru yola erdirdiği, bu yüzden de Allah'ın razı olduğu amelleri işleyen mümini ise rızkı genişletilmiş, bundan gizli ve açık harcayan hür bir kimse gibi misallendirmiştir. Allah Teâlâ ise rızık veren olup rızıklandırılan değildir; dolayısıyla O'nun lütuf ve cömertliğinin, güzel bir rızıkla rızıklandırılan kimsenin infakıyla misallendirilmesi caiz değildir.
وأما المثَلُ الثاني، فإنه تمثيلٌ منه تعالى ذكرُه مَنْ مثَلُه الأبكَمُ الذي لا يقدرُ على شيءٍ، والكفارُ لا شكَّ أن منهم من له الأموالُ الكثيرةُ، ومن يضُرُّ أحيانًا الضرَّ العظيمَ بفسادِه، فغيرُ كائنٍ ما لا يقدرُ على شيءٍ، كما قال تعالى ذكْرُه، مثلًا لَمن يقدرُ على أشياءَ كثيرةٍ. فإذ كان ذلك كذلك كان أولى المعانى به تمثيلَ ما لا يقدِرُ على شيءٍ، كما قال تعالى ذكرُه، بمثلِه مما لا يقدِرُ على شيءٍ، وذلك الوثنُ الذي لا يقدِرُ على شيءٍ، بالأبكمِ الكَلِّ على مولاه الذي لا يقدرُ على شيءٍ، كما قال ووصَف.
İkinci misale gelince; şüphesiz bu, zikri yüce olan Allah'ın, misali hiçbir şeye güç yetiremeyen dilsiz kimse olanı [örnek] vermesidir. Şüphe yok ki kâfirlerin içinde çok malı mülkü olan ve bazen fesadıyla (bozgunculuğuyla) büyük zararlar veren kimseler vardır; dolayısıyla zikri yüce olan Allah'ın buyurduğu gibi hiçbir şeye güç yetiremeyen bir şeyin, birçok şeye güç yetiren kimseye misal olması mümkün değildir. Durum böyle olunca, bu ayete en uygun anlam; zikri yüce olan Allah'ın buyurduğu üzere hiçbir şeye güç yetiremeyen bir şeyin -ki bu, hiçbir şeye gücü yetmeyen puttur- O'nun buyurup nitelediği gibi hiçbir şeye güç yetiremeyen ve efendisine bir yük olan dilsiz ile, hiçbir şeye güç yetiremeyen benzeriyle örneklendirilmesidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٧٧)} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir. Kıyametin kopuşu ise ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (77)” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وللهِ أيها الناسُ مِلْكُ ما غاب عن أبصارِكم في السماواتِ والأرضِ، دونَ آلهتِكم التي تَدْعون من دونِه، ودونَ كلِّ ما سواه، لا يملكُ ذلك أحدٌ سواه، {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ}. يقولُ: وما أمْرُ قيامِ القيامةِ والساعةِ التي يُنشرُ فيها الخلقُ للوقوفِ في موقفِ القيامةِ، إلا كنظرةٍ من البصرِ؛ لأن ذلك إنما هو أن يقالَ له كنْ فيكونُ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Göklerde ve yerde gözlerinizden kaybolan (gizli kalan) şeylerin mülkiyeti, O'nu bırakıp da yalvardığınız ilahlarınıza ve O'ndan başka hiçbir şeye değil, yalnızca Allah'a aittir; O'ndan başka hiç kimse buna mâlik değildir. {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “Kıyametin kopuşu ise ancak bir göz kırpması gibidir” kavli ise: Kıyametin kopması ve mahlûkatın kıyamet mevkiinde durmak üzere diriltileceği o saatin emri, ancak gözün bir bakışı gibidir; çünkü o iş, sadece ona "ol" denmesinden ibarettir, o da hemen oluverir, demektir.
كما حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ}: والساعةُ كلمحِ البصرِ أو أقربُ.
Nitekim bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “ancak bir göz kırpması gibi veya daha da yakındır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Kıyamet, göz açıp kapama gibi veya daha yakındır.»
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ}. قال: هو أن يقولَ: كُنْ. فهو كلمحِ البصرِ، فأمرُ الساعةِ كلمحِ البصرِ أو أقربُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi; dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den: {وَمَا أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ} “Kıyametin kopuşu ise ancak bir göz kırpması gibidir” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: «O, [Allah'ın] "Ol" demesidir. Dolayısıyla o göz açıp kapama gibidir; kıyametin kopması göz açıp kapama gibi veya daha yakındır .»
و [يعنى بقولِه] : {أَوْ هُوَ أَقْرَبُ}: [أو هو أقرب] مِن لمحِ البصرِ.
[O'nun: ] {أَوْ هُوَ أَقْرَبُ} “veya daha da yakındır” kavliyle: Göz kırpmasından [daha yakındır] , [demek istemektedir].
وقولُه: {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}. يقولُ: إن الله على إقامةِ الساعةِ في أقربَ من لمحِ البصرِ قادرٌ، و على ما يَشَاءُ مِن الأَشياء كلِّها، لا يَمتَنِعُ عليه شيءٌ أراده.
O'nun: {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” kavli hakkında [Ebû Ca'fer] şöyle der: Şüphesiz Allah, kıyameti göz açıp kapamaktan daha yakın bir sürede koparmaya kâdirdir; ve dilediği bütün şeylere de [kâdirdir], O'nun dilediği hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٧٨)} “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı; şükredesiniz diye size işitme duyusu, gözler ve gönüller verdi. (78)” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ أعْلَمَكم ما لم تكونوا تَعْلَمُون مِن بعدِ ما أَخْرَجَكُم مِن بطونِ أمهاتِكم لا تَعْقِلون شيئًا ولا تَعْلَمون، فرزَقَكم عقولًا تَفْقَهون بها، وتُمَيِّزُون بها الخيرَ من الشرِّ، وبصَّركم [بها ما] لم تكونوا تُبْصِرون ، وجعَل لكم السمعَ الذي تَسْمَعون به الأصواتَ، فيَفْقَهُ بعضُكم عن بعضٍ ما تَتَحاوَرون به بينَكم، والأبْصارَ التي تُبْصِرون بها الأشخاصَ، فتَتَعارَفون بها، وتُمَيِّزون بها بعضًا من بعضٍ {وَالْأَفْئِدَةَ}. يقولُ: والقلوبَ التي تَعْرِفون بها الأشياءَ فتَحْفَظونها، وتُفَكِّرون فتَفْقَهون بها، {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}. يقولُ: فعَلْنا ذلك بكم، فاشْكُرُوا اللَّهَ على ما أنعم به عليكم من ذلك، دونَ الآلهة والأنداد، فجَعَلْتُم له شُركاء في الشكرِ، ولم يَكُنْ له فيما أنْعَم به عليكم مِن نعمةٍ شريكٌ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah, hiçbir şey akletmez ve bilmez halde sizi analarınızın karnından çıkardıktan sonra, bilmediğiniz şeyleri size bildirdi; böylece kendileriyle anlayıp kavrayacağınız, hayrı şerden ayırt edeceğiniz akıllar rızık olarak verdi; görmediğiniz şeyleri [onlarla] size gösterdi (kavrattı) ; aranızda konuştuklarınızı birbirinizden anlayasınız diye kendisiyle sesleri işiteceğiniz kulakları, şahısları görüp kendileriyle tanışasınız ve birbirinizi ayırt edesiniz diye gözleri verdi. {وَالْأَفْئِدَةَ} “ve gönüller [verdi]”; kendileriyle eşyayı tanıyıp hafızanızda tutacağınız, düşünüp kavrayacağınız kalpleri [verdi], demektir. {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye” kavli ise: Biz size bunları yaptık; öyleyse ilahlara ve putlara değil, size bahşettiği bu nimetlerden ötürü Allah'a şükredin; oysa siz şükürde O'na ortaklar koştunuz; halbuki size bahşettiği hiçbir nimette O'nun ortağı yoktu, demektir.
وقولُه: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا}. كلامٌ مُتَناهٍ، ثم ابْتُدِئ الخبرُ، فقيل: وجعَل اللهُ لكم السمعَ والأبصارَ والأفئدةَ. وإنما قلنا: ذلك كذلك؛ لأن الله تعالى ذكرُه جعَل لعبادِه السمعَ والأبصارَ والأفئدةَ قبلَ أن يُخْرِجَهم مِن بطونِ أمهاتِهم، وإنما أعطاهم العلمَ والعقلَ بعدَ ما أخْرَجَهم مِن بطونِ أمهاتِهم.
O'nun: {وَاللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ لَا تَعْلَمُونَ شَيْئًا} “Allah sizi analarınızın karnından hiçbir şey bilmez halde çıkardı” kavli tamamlanmış bir kelamdır; sonra habere yeniden başlanmış ve "Allah size işitmeyi, gözleri ve gönülleri verdi" denmiştir. Bizim bunu bu şekilde söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ kullarına işitmeyi, gözleri ve gönülleri onları analarının karnından çıkarmadan önce var etmiş, ilim ve aklı ise onları analarının karnından çıkardıktan sonra vermiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)}
Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٧٩)} “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi? Onları [havada] Allah'tan başkası tutmaz. Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ibretler ve deliller vardır” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء المشركين: ألم تَرَوْا أَيُّها المشركون باللَّهِ {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ}. يعنى: في هَواءِ السماءِ، بينَها وبينَ الأرضِ. كما قال إبراهيمُ بنُ عِمْرانَ الأنصاريُّ :
Allah Teâlâ bu müşriklere şöyle buyurmaktadır: Ey Allah'a ortak koşanlar! {أَلَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ} “Göğün boşluğunda boyun eğdirilmiş kuşları görmediler mi?” [Yani siz] görmediniz mi ? Bununla; gök ile yer arasındaki gök boşluğunda [bulunmalarını] kastetmektedir; nitekim İbrâhîm b. İmrân el-Ensârî şöyle demiştir:
وَيْلُمِّها مِن هَواءِ الجَوِّ طالِبَةً … ولا كهذا الذي في الأرضِ مَطْلوبُ
«Veylummühâ (ne yaman bir avcı)! Göğün boşluğundan avını ararken; yerde aranan hiçbir şey bunun aradığı gibi değildir.»
يعني: في هَواء السماءِ.
Yani: Göğün havasında (boşluğunda).
{مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ}. يقولُ: ما طَيَرانُها في الجوِّ إلا باللهِ، وبتسخيره إياها لذلك ، ولو سلَبها ما أعطاها مِن الطيرانِ، لم تَقْدِرْ على النهوضِ ارتفاعًا.
{مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ} “Onları Allah'tan başkası tutmuyor”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onların gök boşluğunda uçması ancak Allah iledir ve O'nun onları buna boyun eğdirmesi (yaratılışlarını buna uygun kılması) sayesindedir . Şayet onlara verdiği uçma yetisini çekip alsaydı, yükselip havalanmaya güç yetiremezlerdi.
وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ: إن في تسخيرِ اللهِ الطيرَ، وتَمْكِينهِ لها الطيرانَ في جوِّ السماءِ، لَعلاماتٍ ودَلالاتٍ، على أنْ لا إلهَ إلا اللهُ وحدَه لا شريكَ له، وأنْ لا حظَّ للأصنامِ والأوثانِ في الألوهةِ، {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}. يعنى: لقومٍ يُقِرُّون بِوجْدانِ ما تُعايِنُه أبصارُهم، وتُحِسُّه حَواسُّهم.
O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için ayetler vardır” kavli ise: Şüphesiz Allah'ın kuşları boyun eğdirmesinde ve göğün boşluğunda uçabilmelerini sağlamasında; tek olan ve hiçbir ortağı bulunmayan Allah'tan başka ilah olmadığına, putların ve heykellerin ilahlıkta hiçbir payı olmadığına dair açık alametler ve deliller vardır; {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “inanan bir kavim için”, yani gözlerinin müşahede ettiği ve duyularının hissettiği şeylerin varlığını ikrar eden bir topluluk için [deliller vardır], demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ}. أي: في كَبِدِ السماءِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den onun şöyle dediğini anlattı: {مُسَخَّرَاتٍ فِي جَوِّ السَّمَاءِ} “Göğün boşluğunda emre amade kılınmış olarak...” Yani: Göğün tam ortasında.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٨٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا تَسْتَخِفُّونَهَا يَوْمَ ظَعْنِكُمْ وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ (٨٠)} “Allah, evlerinizi sizin için bir huzur ve sükûn yeri yaptı. Sizin için davarların derilerinden, göç gününüzde ve ikamet gününüzde hafif bulacağınız evler (çadırlar), yünlerinden, yapaklarından ve kıllarından da bir süreye kadar ev eşyası ve bir geçimlik var etti. (80)” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ} أيُّها الناسُ، {مِنْ بُيُوتِكُمْ} التي هي مِن الحَجَرِ والمَدَرِ، {سَكَنًا} تَسْكُنون أيامَ مُقامِكم في دُورِكم وبلادِكم، {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا} وهى البيوتُ مِن الأنْطاعِ ، والفَساطِيطِ من الشَّعَرِ والصوفِ والوَبَرِ، {تَسْتَخِفُّونَهَا}. يقولُ: تَسْتَخِفُّون حمْلَها ونقْلَها {يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} من بلادِكم وأمصارِكم [لأسفارِكم، {وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ} في بلادِكم وأمصارِكم] ، {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا}.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ} “Allah, sizin için yaptı” ey insanlar! Taş ve kerpiçten olan {مِنْ بُيُوتِكُمْ} “evlerinizden”, evlerinizde ve memleketinizde ikamet ettiğiniz günlerde içinde oturup barınacağınız {سَكَنًا} “bir huzur ve sükûn yeri”, {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ جُلُودِ الْأَنْعَامِ بُيُوتًا} “sizin için davarların derilerinden de evler (çadırlar) var etti”; bunlar deriden yapılmış çadırlar ile kıldan, yünden ve deveden elde edilen çadırlardır , {تَسْتَخِفُّونَهَا} “onları hafif bulursunuz”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Beldelerinizden ve şehirlerinizden [yolculuklarınız için] {يَوْمَ ظَعْنِكُمْ} “göç gününüzde” taşınmasını ve naklini hafif bulursunuz, [belde ve şehirlerinizdeki {وَيَوْمَ إِقَامَتِكُمْ} “ve ikamet gününüzde”] , {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا} “ve yünlerinden, yapaklarından ve kıllarından ev eşyası [var etti]”.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى السكنِ قال أهلُ التأويلِ.
Seken (huzur ve barınma yeri) anlamında bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاق، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ جميعًا، عن ابن أبي نَجيح، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا}. قال: تَسْكُنون فيه.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; [ayrıca] bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, hepsi Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Yüce Allah'ın: {مِنْ بُيُوتِكُمْ سَكَنًا} “Evlerinizden bir huzur ve barınma yeri...” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “[Onda] sükûnet bulup barınırsınız.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
وأما الأشعارُ فجمعُ شَعَرٍ، تُثَقَّلُ عينُه وتُخَفَّفُ، وواحدُ الشَّعَرِ شَعَرَةٌ.
Eş'âr (أشعار) ise Şa'r (شَعَر) kelimesinin çoğuludur; ayn harfi şeddeli/harekeli de okunur, sükunla da okunur. Şa'r kelimesinin tekili şa'radır (شَعَرَة).
وأما الأثاثُ فإنه متاعُ البيتِ، لم يُسْمَعْ له بواحدٍ، وهو في أنه لا واحدَ له مثلُ المتاعِ. وقد حُكِى عن بعضِ النحويِّين أنه كان يقولُ: واحدُ الأثاثِ أثاثةٌ. ولم أَرَ أهلَ العلمِ بكلامِ العربِ يَعْرِفون ذلك، ومِن الدليلِ على أن الأثاثَ هو المتاعُ قولُ الشاعرِ :
Esâs (أثاث) ise ev eşyasıdır; bunun için bir tekil işitilmemiştir ve tekili olmaması bakımından metâ' (متاع) gibidir. Bazı dilcilerden (nahivcilerden) onun tekilinin esâse (أثاثة) olduğunu söylediği nakledilmiştir. Ancak Arap kelâmını bilen ilim ehlinin bunu bildiğini (kabul ettiğini) görmedim. Esâs kelimesinin metâ (eşya) olduğuna delillerden biri şairin şu sözüdür :
أهاجَتْك الظَّعائنُ يومَ بانُوا … بذِى الرِّئْيِ الجميلِ مِن الأثاثِ
«Göç edip ayrıldıkları gün, güzel görünüşlü ev eşyalarıyla giden kadınlar seni heyecanlandırıp hüzünlendirdi mi ?»
ويُرْوَى: بذى الزِّيِّ، وأنا أَرَى أن أصلَ الأثاثِ اجتماعُ بعضِ المتاعِ إلى بعضٍ، حتى يَكْثُرَ، كالشَّعَرِ الأثِيثِ، وهو الكثيرُ المُلْتَفُّ، يقالُ منه: أَثَّ شَعَرُ فلانٍ يَئِثُّ أثًّا. إذا كثُر والْتَفَّ واجْتَمع.
"Bi-zi'z-ziyy" şeklinde de rivayet edilmiştir. Bana göre esâs (الأثاث) kelimesinin aslı, bir kısım eşyanın diğerine eklenip birikerek çoğalmasıdır ; nitekim çok ve birbirine girmiş gür saça "eş-şa'ru'l-esîs" (الشَّعَر الأثِيث) denir. Bundan türeyerek; saç çoğalıp birbirine girdiğinde ve gürleştiğinde "Effe şa'ru fulânin ye'issu essen" (أَثَّ شَعَرُ فلانٍ يَئِثُّ أثًّا) denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, [...]'den nakletti:
أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَثَاثًا}. قال : يعنى بالأثاثِ المالَ .
babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {أَثَاثًا} “ev eşyası” kavli hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki : Esâs ile mal kastedilmektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: أخبَرنا إسحاقُ قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ جميعًا، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {أَثَاثًا}. قال: متاعًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, hep birlikte Verka'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {أَثَاثًا} “ev eşyası” kavli hakkında nakletti, [Mücâhid] dedi ki: Eşya .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَثَاثًا}. قال: هو المالُ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr , Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {أَثَاثًا} “ev eşyası”. [Katâde] dedi ki: O maldır .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ حربٍ الرازيُّ، قال: أخبرَنا سلمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن حميدِ بن عبدِ الرحمنِ في قولِه: {أَثَاثًا}. قال: الثيابُ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Harb er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, o Humeyd b. Abdirrahmân'dan O'nun: {أَثَاثًا} “ev eşyası” kavli hakkında nakletti, [Humeyd] dedi ki: Elbiselerdir.
وقولُه: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}، فإنه يعنى: أنه جعَل ذلك لهم بلاغًا، يَتَبَلَّغون ويَكْتَفُون به إلى حينِ آجالِهم للموتِ.
O'nun: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar bir geçimlik” kavli ise; Allah'ın bunu onlar için ölümleriyle gelecek ecellerinin vaktine kadar yetinecekleri ve kendisiyle idare edecekleri bir geçimlik kıldığı anlamına gelir.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}، فإنه يعنى: زينةً، يقولُ: يَنْتَفِعون به إلى حينٍ.
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle naklettiğini] anlattı: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar bir geçimlik”, bununla zînet kastedilmektedir; [yani] bir vakte kadar ondan faydalanırlar, demektedir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}. قال: إلى الموتِ .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den nakletti: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar bir geçimlik”. [Mücâhid] dedi ki: Ölüme kadar .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ}: إلى أجَلٍ وبُلْغةٍ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr , Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar bir geçimlik”: Bir ecele ve geçim vasıtasına kadar .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)}
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ (٨١)} “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler var etti; dağlardan sizin için sığınaklar yaptı; sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşınızda sizi koruyan zırhlar var etti. İşte O, üzerinizdeki nimetini böylece tamamlar ki teslim olasınız (Müslüman olasınız). (81)” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ومن نعمةِ اللهِ عليكم، أيُّها الناسُ، أن جعَل لكم مما خلَق مِن الأشجارِ وغيرِها ظِلالًا، تَسْتَظِلُّون بها مِن شدةِ الحرِّ، وهى جمعُ ظِلٍّ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah'ın size olan nimetlerindendir ki, şiddetli sıcaktan altında gölgelenmeniz için yarattığı ağaçlar ve diğer şeylerden sizin için gölgeler var etmiştir; bu da zıll (gölge) kelimesinin çoğuludur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرٌو، عن قتادةَ في قولِه: {مِمَّا خَلَقَ}. قال: الشجرُ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Amr, Katâde'den O'nun: {مِمَّا خَلَقَ} “yarattığı şeylerden” kavli hakkında nakletti, [Katâde] dedi ki: Ağaçlar .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا} إِى واللهِ، مِن الشجرِ ومِن غيرِها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا} “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler kıldı” [Katâde dedi ki]: Evet vallahi, ağaçlardan ve diğer şeylerden.
وقولُه: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا}. يقولُ: وجعَل لكم مِن الجبالِ مواضعَ تَسْكُنون فيها، وهي جمعُ كِنٍّ .
O'nun: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} “dağlardan da sizin için sığınaklar yaptı” kavli ise; dağlardan sizin için içinde oturup barınacağınız yerler kıldı, demektir. Bu da kinn (كِنّ) kelimesinin çoğuludur .
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا}. يقولُ: غِيرانًا مِن الجبالِ يُسْكَنُ فيها. [وقولُه] : {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ}. يعني: ثيابَ القطنِ والكَتَّانِ والصوفِ وقُمُصَها .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} “dağlardan da sizin için sığınaklar yaptı” kavli hakkında nakletti; [Katâde] şöyle demektedir: Dağlarda içinde barınılan mağaralar . [O'nun] : {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “ve sizi sıcaktan koruyan elbiseler var etti” kavliyle de pamuk, keten ve yün elbiseleri ve gömlekleri kastetmektedir .
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} مِن القطنِ والكَتَّانِ والصوفِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler var etti”, pamuktan, ketenden ve yündendir .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ}. قال: القطنُ والكَتَّانُ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr , Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler”. [Katâde] dedi ki: Pamuk ve ketendir .
وقولُه: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ}. يقولُ: ودُروعًا تَقِيكم بأسَكم، والبأسُ هو الحربُ، والمعنى: تَقِيكم في بأسِكم السلاحَ أن يَصِلَ إليكم.
O'nun: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve savaşınızda sizi koruyan elbiseler (zırhlar)” kavli ise; savaşınızda sizi koruyan zırhlar [var etti], demektir. Be's (البأس) ise savaştır. Anlamı da: Savaşınızda silahın size ulaşmasını engeller (sizi silahtan korur).
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} مِن هذا الحديدِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve savaşınızda sizi koruyan elbiseler” [ifadesi], bu demirdendir.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ}. قال: هي سرابيلُ مِن حديدٍ .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَسَرَابِيلَ تَقِيكُمْ بَأْسَكُمْ} “ve savaşınızda sizi koruyan elbiseler”. [Katâde] dedi ki: Bunlar demirden zırhlardır .
وقولُه: {كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: كما أعْطاكم ربُّكم هذه الأشياءَ التي وصَفَها في هذه الآياتِ؛ نعمةً منه بذلك عليكم، فكذا يُتِمُّ نعمتَه عليكم، {لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ}. يقولُ: لتَخْضَعوا للهِ بالطاعةِ، وتَذِلَّ منكم بتوحيدِه النفوسُ، وتُخْلِصوا له العبادةَ.
O'nun: {كَذَلِكَ يُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “İşte O, üzerinizdeki nimetini böylece tamamlar ki teslim olasınız” kavli hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Rabbiniz bu ayetlerde vasfettiği şeyleri size O'ndan bir nimet olarak nasıl verdiyse, üzerinizdeki nimetini de işte öylece tamamlar; {لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} “ki teslim olasınız”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Tâ ki itaatle Allah'a boyun eğesiniz, O'nu birleyerek nefisleriniz tevazu göstersin ve kulluğu yalnız O'na has kılasınız.
وقد رُوى عن ابن عباسٍ أنه كان يَقْرَأُ: (لَعَلَّكُم تَسْلَمون) بفتحِ التاءِ.
İbn Abbâs'tan, te harfinin fethasıyla (لَعَلَّكُم تَسْلَمون) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ أبى حمادٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، عن حَنْظلةَ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، قال: كان ابن عباس يقولُ: (لَعَلَّكُم تَسْلَمون). قال: يعنى: مِن الجراحِ.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Ebî Hammâd anlattı, dedi ki: Bize İbnu'l-Mübârek, Hanzale'den, o Şehr b. Havşeb'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs (لَعَلَّكُم تَسْلَمون) derdi. [Râvi] dedi ki: Yani yaralanmaktan [kurtulasınız / esenlik bulasınız].
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ بنُ سَلَّامٍ، قال: ثنا عَبَّادُ بنُ العَوَّامِ، عن حَنْظَلَةَ السَّدُوسِيُّ، عن شهرِ بن حَوْشَبٍ، عن ابن عباسٍ، أنه قرَأَها: (لَعَلَّكُمْ تَسلَمون). قال : مِن الجِراحاتِ . قال أحمدُ بنُ يُوسُفَ: قال أبو عبيدٍ: يعنى بفتحِ التاءِ واللامِ.
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. el-Avvâm, Hanzale es-Sedûsî'den, o Şehr b. Havşeb'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o bunu: (لَعَلَّكُمْ تَسلَمون) şeklinde okumuştur. [İbn Abbâs] dedi ki : Yaralanmalardan [esenlik bulasınız] . Ahmed b. Yûsuf dedi ki: Ebû Ubeyd şöyle demiştir: Yani te ve lâm harflerinin fethasıyla.
فتأويلُ الكلامِ على قراءةِ ابن عباسٍ هذه: كذلك يُتِمُّ نعمتَه عليكم، بما جعَل لكم من السَّرابيلِ التي تَقِيكم بأسَكم؛ لِتَسْلَموا مِن السلاحِ في حروبِكم.
İbn Abbâs’ın bu kıraatine göre sözün tevili şöyledir: Savaşlarınızda silahlardan esenlik bulup [korunasınız] diye, sizi birbirinizin şiddetinden koruyacak zırhlar var etmesi suretiyle üzerinizdeki nimetini işte böyle tamamlar.
والقراءةُ التي لا أَسْتَجِيزُ القراءةَ بخلافِها بضمِّ التاءِ مِن قولِه: {لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ}. وكسرِ اللامِ مِن أَسْلَمْت تُسْلِمُ يا هذا؛ لإجماعِ الحُجةِ مِن قرَأةِ الأمصارِ عليها.
Aksine bir kıraati caiz görmediğim kıraat; şehirlerin kıraat imamlarından oluşan bağlayıcı icmanın (hüccetin) bunun üzerinde bulunması sebebiyle, “eslemte tüslimü yâ hâzâ” (sen ey falan, teslim oldun/Müslüman oldun, teslim olursun) kalıbından {لَعَلَّكُمْ تُسْلِمُونَ} kavlinde te harfinin dammesi ve lâm harfinin kesresi ile olan [kıraattir].
فإنْ قال لنا قائلٌ: وكيف قيل: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} فخصَّ بالذكرِ الحرَّ دونَ البردِ، وهى تَقِى الحرَّ والبردَ؟ أم كيف قيل: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا}، وترَك ذكرَ ما جعَل لهم مِن السهلِ؟
Eğer birisi bize: «Hem sıcaktan hem soğuktan koruduğu halde nasıl: {وَجَعَلَ لَكُمْ سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler var etti” denilerek soğuk anılmaksızın sadece sıcak zikredilmiştir? Yahut onlar için düzlüklerde (ovalarda) var ettiği şeylerin zikri terk edilerek nasıl: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} “dağlardan sizin için sığınaklar yaptı” denilmiştir?» derse;
قيل له: قد اخْتُلِف في السببِ الذي مِن أجلِه جاء التنزيلُ كذلك، وسنَذْكُرُ ما قيل في ذلك، ثم نَدُلُّ على أولَى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ.
Ona şöyle denir: Vahyin bu şekilde gelmesinin sebebi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bu hususta söylenenleri zikredecek, sonra da bu konuda doğruya en yakın olan görüşe işaret edeceğiz.
فرُوِى عن عطاءٍ الخُراسانيِّ في ذلك ما حدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا محمدُ بنُ كثيرٍ، عن عثمانَ بن عطاءٍ، عن أبيه قال: إنما نزل القرآنُ على قدرِ معرفتِهم، ألا تَرَى إلى قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا}، وما جعَل لهم مِن السهولِ أعظمُ وأكثرُ، ولكنهم كانوا أصحابَ جبالٍ، ألا تَرَى إلى قولِه: {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} [النحل: ٨١]، وما جعَل لهم مِن غيرِ ذلك أعظمُ منه وأكثرُ، ولكنهم كانوا أصحابَ وَبَرٍ وشَعَرٍ، ألا تَرَى إلى قولِه: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} [النور: ٤٣]؛ يُعَجِّبُهم مِن ذلك، وما أنزل من الثلج أعظمُ وأكثرُ، ولكنهم كانوا لا يَعرِفون به، ألا تَرَى إِلى قولِه: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ}، وما تَقِى من البردِ أكثرُ وأعظمُ، ولكنهم كانوا أصحابَ حرٍّ .
Bu hususta Atâ el-Horasânî'den, el-Hâris'in bana anlattığı şu rivayet nakledilmiştir: Dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Kesîr, Osmân b. Atâ'dan, o da babasından nakletti; dedi ki: Kur'an ancak onların bildiği ölçüde inmiştir. Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِمَّا خَلَقَ ظِلَالًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْجِبَالِ أَكْنَانًا} “Allah, yarattığı şeylerden sizin için gölgeler var etti; dağlardan sizin için sığınaklar yaptı” kavline bakmaz mısın? Oysa onlar için düzlüklerde var ettiği şeyler daha büyük ve daha çoktur; fakat onlar dağ ehli kimselerdi. O'nun: {وَمِنْ أَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَأَشْعَارِهَا أَثَاثًا وَمَتَاعًا إِلَى حِينٍ} “ve yünlerinden, yapaklarından ve kıllarından da bir süreye kadar ev eşyası ve bir geçimlik [var etti]” kavline bakmaz mısın? Oysa onlar için bunların dışındakilerden var ettiği şeyler bundan daha büyük ve daha çoktur; fakat onlar deve yünü ve kıl ehli kimselerdi. O'nun: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} “gökten, oradaki (bulut) dağlarından dolu indirir” kavline bakmaz mısın? Onları buna hayrete düşürmektedir; oysa indirdiği kar bundan daha büyük ve daha çoktur, fakat onlar onu bilmiyorlardı. O'nun: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” kavline bakmaz mısın? Oysa soğuktan koruduğu şeyler daha çok ve daha büyüktür, fakat onlar sıcak memleketin ehli kimselerdi .
فالسببُ الذي مِن أجلِه خصَّ اللهُ تعالى ذكرُه السرابيلَ بأنها تَقِى الحرَّ دونَ
Allah Teâlâ'nın elbiseleri, [soğuktan] değil de sıcaktan korumalarıyla tahsis etmesinin sebebi...
البردِ - على هذا القولِ - هو أن المخاطَبِين بذلك كانوا أصحابَ حرٍّ، [فذكر اللهُ] تعالى ذكرُه بذلك نعمتَه عليهم، بما يَقِيهم مكروهَ ما به عرَفوا مكروهَه، دونَ ما لم يَعْرِفوا مبلغَ مَكْروهِه، وكذلك ذلك في سائرِ الأحرفِ الأُخَرِ.
-bu görüşe göre- kendilerine hitap edilenlerin sıcak ehli olmasıdır; [Allah] Teâlâ bununla , ne derecede hoşlanılmayacak bir şey olduğunu bilmedikleri şeyleri değil de zararını bizzat bildikleri şeylerin kötülüğünden kendilerini koruduğu şeylerle üzerlerindeki nimetini hatırlatmıştır. Diğer ifadelerdeki durum da böyledir.
وقال آخرون: ذكَر ذلك خاصةً اكتفاءً بذكرِ أحدِهما مِن ذكرِ الآخرِ؛ إذ كان معلومًا عندَ المخاطبينِ به معناه، وأن السرابيلَ التي تَقِى الحرَّ تَقِى أيضًا البردَ. وقالوا: ذلك موجودٌ في كلامِ العربِ مستعملٌ، واسْتَشْهَدوا لقولِهم بقولِ الشاعرِ :
Başkaları ise şöyle demiştir: Muhataplarca manası bilindiği, sıcaktan koruyan elbiselerin aynı zamanda soğuktan da koruduğu malum olduğu için, ikisinden birinin zikriyle diğerinin zikrinden yetinilerek özellikle bu zikredilmiştir. Onlar: «Bu durum Arap kelamında mevcuttur ve kullanılmaktadır» demişler ve bu sözlerine şairin şu beytini şahit getirmişlerdir :
وما أَدْرِى إِذا يَمَّمْتُ وَجْهًا … أُرِيدُ الخيرَ أيُّهما يَلِيني
«Bir yöne yöneldiğimde bilmem… Hayır dilerken hangisi karşıma çıkacak benim?»
فقال: أيُّهما يَلِينى. يُرِيدُ الخيرَ [أو الشرَّ، وإنما ذكَر الخيرَ؛ لأنه إذا أراد الخيرَ] ، فهو يَتَّقِى الشرَّ.
Şair «hangisi karşıma çıkacak» demiş; hayrı [veya şerri kastetmiştir. Hayrı zikretmiştir, zira kişi hayrı istediğinde] şerden sakınmaktadır.
وأولى القولين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: إن القومَ خُوطِبوا على قدرِ معرفتهم، وإن كان في ذكر بعض ذلك دَلالةٌ على ما تُرِك ذكرُه، لمن عرَف المذكورَ والمتروكَ، وذلك أن الله تعالى ذكرُه إنما عدَّد نعمَه التي أَنْعَمها على الذين قُصِدوا بالذكرِ في هذه السورةِ دونَ غيرِهم، فذكَر أياديَه عندَهم.
Bu husustaki iki görüşten doğruya en yakın olanı: «O topluluğa bildikleri ölçüde hitap edilmiştir» diyenin görüşüdür; her ne kadar bunun bir kısmının zikredilmesinde , zikredileni ve terk edileni bilen kimse için zikri terk edilene bir delalet bulunsa da. Zira Allah Teâlâ, bu surede başkalarını değil bizzat zikredilmeleri kastedilen kimselere bahşettiği nimetlerini saymış ve onların yanındaki ihsanlarını zikretmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ (٨٣)}.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٨٢) يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ (٨٣)} “Eğer yüz çevirirlerse, artık sana düşen ancak apaçık bir tebliğdir. Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler; onların çoğu kâfirlerdir” kavlinin teviline dair açıklama.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: فإن أدْبَر هؤلاء المشركون يا محمدُ عما
Allah -zikri yücedir- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şayet bu müşrikler, [seni kendisiyle]
أَرْسَلْتُك به إليهم مِن الحقِّ، فلم يَسْتَجيبوا لك، وأعْرَضوا عنه، فما عليك مِن لَومٍ ولا عَذَلٍ؛ لأنك قد أدَّيْتَ ما عليك في ذلك، إنه ليس عليك إلا بلاغُهم ما أُرْسِلْتَ به.
kendilerine getirdiğin haktan yüz çevirir, sana icabet etmez ve ondan yüz çevirirlerse, sana hiçbir kınama ve ayıplama yoktur. Çünkü sen bu hususta üzerine düşeni eda ettin; sana düşen, yalnızca gönderildiğin şeyi onlara tebliğ etmektir.
ويعنى بقولِه: {الْمُبِينُ}. الذي يُبَيِّنُ لمن سمِعه حتى يَفْهَمَه.
{الْمُبِينُ} “apaçık” kavliyle, işiten kimseye anlayacağı şekilde açıklayan [tebliği] kastetmektedir.
وأما قولُه: {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا}، فإن أهلَ التأويلِ اخْتَلَفُوا في المَعْنيِّ بالنعمةِ التي أخْبَر اللهُ تعالى ذكرُه عن هؤلاء المشركين أنهم يُنْكِرونها مع معرفتِهم بها؛ فقال بعضُهم: هو النبيُّ ﷺ، عرَفوا نبوتَه، ثم جحَدوها وكذَّبوه.
{يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا} “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” kavline gelince; tevil ehli, Allah Teâlâ'nın bu müşriklerin bildikleri halde inkâr ettiklerini haber verdiği nimet ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: «O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; onun peygamberliğini bildiler, sonra da onu inkâr edip kendisini yalanladılar» demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن السديِّ: {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا}. قال: محمدٌ ﷺ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, es-Süddî'den: {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا} “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” ayeti hakkında nakletti; o: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir» dedi .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن السديِّ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o da es-Süddî'den aynısını nakletti.
وقال آخرون: بل معني ذلك: أنهم يَعْرِفون أن ما عدَّد اللهُ تعالى ذكرُه في هذه السورةِ من النعمِ مِن عندِ اللهِ، وأن الله هو المُنْعِمُ بذلك عليهم، ولكنهم يُنْكِرون ذلك، فيَزْعُمون أنهم وَرِثوه عن آبائِهم.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun manası, Allah Teâlâ'nın bu surede saydığı nimetlerin Allah katından olduğunu ve bunlarla kendilerine nimet verenin Allah olduğunu bilmelerine rağmen bunu inkâr edip bunları babalarından miras aldıklarını iddia etmeleridir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدثنا المثنى، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللِه، عن وَرْقاءَ جميعًا، عن
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bize el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ' anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ [yine] anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan anlattı; hepsi birden,
ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا}. قال: هي المساكنُ والأنعامُ، وما يُرْزَقون منها، والسرابيلُ مِن الحديدِ والثيابِ، تَعْرفُ هذا كفارُ قريشٍ، ثم تُنْكِرُه، بأن تقولَ: هذا كان لآبائِنا، [فروِّحونا إياه] .
o da İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا} “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” hakkında dedi ki: «Bunlar meskenler, davarlar ve onlardan rızıklandırıldıkları şeyler ile demirden ve kumaştan elbiselerdir. Kureyş kâfirleri bunu bilir, sonra da: 'Bu babalarımızındı, [bize onlar bıraktı]' diyerek bunu inkâr ederler.»
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه، إلا أنه قال: فورَّثونا إياها.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı; ancak o: «Onu bize miras bıraktılar» dedi.
وزاد في الحديثِ عن ابن جريجٍ، قال ابن جريجٍ: قال عبدُ الله بن كثير: يَعْلَمون أن الله خلقهم، وأعطاهم ما أعطاهم، فهو معرفتهم نعمته، ثم إنكارُهم إيَّاها كفرُهم بعدُ .
İbn Cüreyc'den gelen rivayette ziyade olarak İbn Cüreyc dedi ki: Abdullah b. Kesîr şöyle dedi: «Allah'ın kendilerini yarattığını ve kendilerine verdiklerini verdiğini bilirler; O'nun nimetini bilmeleri budur. Sonra onu inkâr etmeleri ise bundan sonraki küfürleridir» .
وقال آخرون في ذلك، ما حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا معاويةُ، عن عمرٍو، عن أبي إسحاقَ الفَزَارِيِّ، عن ليثٍ، عن عونِ بن عبدِ اللهِ بن عتبةَ: {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا}، قال: إنكارُهم إياها، أن يقول الرجلُ: لولا فلان ما كان كذا وكذا، ولولا فلانُ ما أَصَبْتُ كذا وكذا .
Başkaları da bu hususta, İbn Vekî'in bize anlattığı şu görüşü söylemiştir: Dedi ki: Bize Muâviye, Amr'dan, o Ebû İshâk el-Fezârî'den, o Leys'ten, o Avn b. Abdillâh b. Utbe'den nakletti; {يَعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا} “Onlar Allah'ın nimetini bilirler, sonra da onu inkâr ederler” hakkında dedi ki: «Onların bunu inkâr etmesi, kişinin: 'Filanca olmasaydı şu şöyle olmazdı, filanca olmasaydı şuna kavuşamazdım' demesidir» .