وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُون}. يقولُ تعالى ذكرُه: إن في إخراجِ اللهِ من بطونِ هذه النحلِ الشرابَ المختلفَ، الذي هو شفاءٌ للناسِ لدلالةً وحجةً واضحةً على مَن سخَّر النحلَ، وهداها لأكلِ الثمراتِ التي تأكُلُ، واتخاذِها البيوتَ التي تُنْحتُ من الجبالِ والشجرِ والعروشِ، وأخرَج من بطونِها ما أخرَج من الشفاءِ للناسِ، أنه الواحدُ الذي ليس كمثلِه شيءٌ، وأنه لا ينبغي أن يكونَ له شريكٌ، ولا تَصِحُّ الألوهةُ إِلَّا له.
O'nun: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُون} “Şüphesiz bunda düşünen bir topluluk için bir ibret vardır” kavli; zikri yüce olan buyurur ki: Allah'ın bu arıların karınlarından insanlar için şifa olan o muhtelif içeceği çıkarmasında; arıları boyun eğdiren, onları yedikleri meyveleri yemeye ve dağlardan, ağaçlardan ve kurulan çardaklardan oyulan evler edinmeye sevk eden ve karınlarından insanlar için şifa olan şeyi çıkaran zâtın, benzeri hiçbir şey olmayan tek bir ilah olduğuna, O'nun hiçbir ortağının bulunmaması gerektiğine ve ilahlığın sadece O'na ait olduğuna dair açık bir delil ve kesin bir hüccet vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٧٠)} “Allah sizi yarattı, sonra sizi vefat ettirecektir. İçinizden kimi de bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye ömrün en düşkün çağına ulaştırılır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ خلَقكم أيها الناسُ وأوجَدكم ولم تكونوا شيئًا، لا الآلهةُ التي تعبُدون من دونه، فاعبدوا الذي خلَقكم دونَ غيره، {ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ}. يقولُ: ثم يقبضُكم، {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ}. يقولُ: ومنكم مَن يَهْرَمُ، فيصيرُ إلى أرذل العمرِ. وهو أردوه، يقالُ منه: رَذُل الرجلُ وفَسُل، يرذُلُ رَذَالةً ورُذُولةً، ورَذَلْتُه أنا. وقيل: إنه يصيرُ كذلك في خمسٍ وسبعين سنةً.
Zikri yüce olan buyurur ki: Ey insanlar! Hiçbir şey değilken sizi yaratan ve var eden Allah'tır; O'ndan başka taptığınız ilahlar değildir. Öyleyse başkasına değil, sadece sizi yaratana ibadet edin! {ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ} “sonra sizi vefat ettirecektir”; buyurur ki: Sonra sizin canınızı alır. {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır”; buyurur ki: İçinizden kimi de yaşlanır ve ömrün en düşkün çağına ulaşır. Bu ise ömrün en kötü, en düşkün evresidir. Bu kökten hareketle [Arapçada]: Adam değersizleşti ve aşağılık oldu anlamında razule'r-raculü ve fesüle, yerzulü rezâleten ve ruzûleten (رَذُلَ الرَّجُلُ وَفَسُلَ، يَرْذُلُ رَذَالَةً وَرُذُولَةً) denilir. [Geçişli olarak da] ve razeltehû ene (وَرَذَلْتُهُ أَنَا - Ben onu değersiz/düşkün kıldım) denilir. [İnsanın] yetmiş beş yaşında bu hâle geleceği de söylenmiştir.
حدَّثني محمدُ بنُ إسماعيلَ الضِّراريُّ ، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ سَوَّارٍ، قال: ثنا أسدُ بنُ عمرانَ ، عن سعد بن طريف، عن الأصبغِ بن نُباتةَ، عن عليٍّ في قولِه: {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ}. قال: خمسٌ وسبعون سنةً .
Bana Muhammed b. İsmâîl ed-Dırârî rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevvâr haber verip dedi ki: Bize Esed b. İmrân , Sa‘d b. Tarîf'ten, o el-Asbag b. Nübâte'den, o Ali'den O'nun: {وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ} “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır” kavli hakkında rivayet etti; [Ali]: «Yetmiş beş yıldır » dedi.
وقولُه {لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا} يقولُ: إنما نردُّه إلى أرذلِ العمرِ ليعودَ جاهلًا كما كان في حالِ طفولتِه وصباه، {بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا}. يقولُ: لئلا يَعلَم شيئًا بعدَ علمٍ كان يعلَمُه في شبابِه، فذهَب ذلك بالكبرِ ونَسِي، فلا يَعلَمُ منه شيئًا، وانسلَخ مِن عقلِه، فصار من بعدِ عقلٍ كان له، لا يعقِلُ شيئًا {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ}. يقولُ: إن الله الذي لا ينسى، ولا يتغيرُ علمُه، عليم بكلِّ ما كان ويكونَ، قديرٌ على ما شاء، لا يجهَلُ شيئًا، ولا يُعجزه شيءٌ أراده.
O'nun: {لِكَيْ لَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا} “bildikten sonra hiçbir şey bilmesin diye” kavli; buyurur ki: Biz onu çocukluk ve küçüklük hâlinde olduğu gibi yeniden bilgisiz hâle dönsün diye ömrün en düşkün çağına ulaştırırız. {بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا} kavli hakkında [ise] buyurur ki: Gençliğinde bildiği bir bilgiden sonra hiçbir şey bilmesin; yaşlılıkla o bilgi gitmiş, unutmuş ve artık ondan hiçbir şey bilmez olmuş, aklından sıyrılmış ve daha önce sahip olduğu aklından sonra artık hiçbir şeyi akledemez hâle gelmiştir. {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir”; buyurur ki: Şüphesiz unutmayan ve ilmi değişmeyen Allah, olmuş ve olacak her şeyi hakkıyla bilendir; dilediği her şeye gücü yetendir; hiçbir şey O'na meçhul kalmaz ve dilediği hiçbir şey O'nu âciz bırakamaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٧١)} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere kendi rızıklarını verip de onları kendilerine eşit kılmazlar. Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ أيها الناسُ فضَّل بعضَكم على بعضٍ في الرزقِ الذي رزَقكم في الدنيا، فما الذين فضَّلهم اللهُ على غيرِهم بما رزَقهم {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ}. يقولُ: بمشركى مماليكهم فيما رزقهم من المالِ .
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey insanlar! Allah dünyada size lütfettiği rızıkta kiminizi kiminize üstün kılmıştır. Allah'ın kendilerine verdiği rızık sebebiyle başkalarına üstün kıldığı kimseler {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “ellerinin altındakilere kendi rızıklarını verici değillerdir”. [Yani] kendilerine rızık olarak verilen mallarda kölelerini kendilerine ortak kılıcı değillerdir .
والأزواج، {فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ}. يقولُ: حتى يستووا هم في ذلك وعبيدُهم. يقولُ تعالى ذكرُه: فهم لا يرضَون بأن يكونوا هم ومماليكُهم فيما رزَقتُهم سواءً، وقد جعَلوا عبيدى شركائى في مُلكى وسلطاني.
Ve eşlerde; {فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ} “onlar onda eşit olsunlar”; buyurur ki: Kendileri ve köleleri bu hususta eşit oluncaya kadar [bunu yapmazlar]. Zikri yüce olan buyurur ki: Onlar kendilerine rızık olarak verdiğim şeylerde köleleriyle eşit olmaya razı olmazlarken, benim kullarımı mülkümde ve hükümranlığımda bana ortak kılmışlardır.
وهذا مَثَلٌ ضرَبه اللهُ تعالى ذكرُه للمشركين باللهِ. وقيل: إنما عنَى بذلك الذين قالوا: إن المسيحَ ابن اللهِ. من النصارى.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın, Allah'a ortak koşanlar için verdiği bir misaldir. Bununla Hristiyanlardan: «Mesîh Allah'ın oğludur» diyenleri kastettiği de söylenmiştir.
وقولُه: {أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفبنِعْمةِ اللهِ التي أنعَمها على هؤلاء المشركين من الرزقِ الذي رزَقهم في الدنيا، يَجْحَدون بإشراكِهم غيرَ اللَّهِ مِن خلقِه في سلطانِه ومُلْكِه؟
O'nun: {أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Öyleyken Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” kavli; zikri yüce olan buyurur ki: Allah'ın dünyada bu müşriklere ihsan ettiği rızık nimetini, O'nun yarattıklarından başkalarını hükümranlığında ve mülkünde Allah'a ortak koşarak mı inkâr ediyorlar?
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ}. يقولُ: لم يكونوا يُشْرِكون عبيدَهم في أموالِهم ونسائهم، فكيف يُشرِكون عبيدى معى في سلطاني؟ فذلك قوله: {أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}.
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan [nakletti; İbn Abbâs] O'nun: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “Allah rızık hususunda kiminizi kiminizden üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altında bulunanlara rızıklarını verip de onda eşit hâle gelmezler.” kavli hakkında şöyle demektedir: [Müşrikler] mallarında ve kadınlarında kölelerini kendilerine ortak kılmazlardı. O hâlde kullarımı hükümranlığımda nasıl Bana ortak kılabilirler? İşte O'nun: {أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ} “Onlar hâlâ Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” kavli [ile kastedilen] budur.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: هذه الآيةِ في شأنِ عيسى ابن مريمَ. يعنى بذلك نفسَه، إنما عيسى عبدٌ، فيقولُ الله: والله ما تُشركون عبيدَكم في الذي لكم، فتكونوا أنتم وهم سواءً، فكيف تَرضَون لى ما لا تَرضَون لأنفسكم؟
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den rivayet etti; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: «Bu ayet Îsâ b. Meryem hakkındadır. [Allah] bununla kendisini kastetmektedir; Îsâ sadece bir kuldur. Allah buyurur ki: Vallahi siz sahip olduğunuz şeylerde kölelerinizi kendinize ortak kılmazsınız ki siz ve onlar eşit olasınız; peki kendi nefisleriniz için razı olmadığınız şeyi bana nasıl reva görürsünüz? »
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ}. قال: مثَلُ آلهةِ الباطلِ مع اللهِ تعالى ذكرُه .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti . Ve bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den O'nun: {بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “ellerinin altındakilere kendi rızıklarını verip de...” kavli hakkında rivayet etti; o: «[Bu,] bâtıl ilahların zikri yüce olan Allah ile olan misalidir » dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُون}: وهذا مثلٌ ضرَبه اللهُ، فهل مِنكم من أحدٍ شارَك مملوكه في زوجتِه وفى فراشِه، فتَعدِلون باللَّهِ خَلْقَه وعباده؟ فإن لم ترضَ لنفسِك هذا، فاللَّهُ أحقُّ أن يُنزَّهَ منه من نفسك، ولا تَعدِلَ باللَّهِ أحدًا مِن عبادِه وخلقِه.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَاللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَكُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الرِّزْقِ فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَهُمْ فِيهِ سَوَاءٌ أَفَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَجْحَدُون} “Allah rızıkta kiminizi kiminize üstün kıldı. Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere kendi rızıklarını verip de onda eşit hale gelmezler. O halde Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar?” kavli hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: «Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir. Sizden hiç kölesini hanımına ve yatağına ortak eden var mıdır ki, yaratıklarını ve kullarını Allah'a denk tutasınız? Eğer sen bunu kendi nefsin için kabul etmiyorsan, Allah bundan tenzih edilmeye senin nefsinden daha layıktır. Ve kullarından ve yarattıklarından hiçbirini Allah'a denk tutma!»
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ}. قال: هذا الذي فُضِّل [في المالِ] والولدِ، لا يُشْرِكُ عبدَه في مالِه وزوجتِه، يقولُ: قد رضيتُ بذلك للهِ. ولم ترضَ به لنفسِك، فجعَلْتَ اللَّهِ شريكًا في مُلْكِه وخلقِه .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {فَمَا الَّذِينَ فُضِّلُوا بِرَادِّي رِزْقِهِمْ عَلَى مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “Üstün kılınanlar, ellerinin altındakilere kendi rızıklarını verip de...” kavli hakkında rivayet etti; dedi ki: «[Malda] ve çocukta üstün kılınan bu kimse, malında ve hanımında kölesini kendine ortak etmez; sen bunu Allah için reva görürsün ama kendin için reva görmezsin ; böylece Allah'a mülkünde ve yarattıklarında ortak koşmuş olursun .»
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)}
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ (٧٢)} “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı ve size eşlerinizden oğullar ve torunlar verdi, sizi temiz şeylerle rızıklandırdı. Şimdi onlar batıla inanıp Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlar?” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: واللهُ الذي جعَل لكم أيها الناسُ من أنفسِكم أزواجا. يعنى أنه خلَق مِن آدمَ زوجتَه حواءَ، {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً}.
Zikri yüce olan buyurur ki: Ey insanlar! Size kendi nefislerinizden eşler var eden Allah'tır; yani Âdem'den eşi Havvâ'yı yaratmıştır. {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Ve size eşlerinizden oğullar ve torunlar verdi”.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا}. أي: واللهُ خلق آدمَ، ثم خلَق زوجته منه، ثم جعَل لكم بنينَ وحفَدةً .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا} “Allah size kendi nefislerinizden eşler kıldı” kavli hakkında rivayet etti: «Yani Allah Âdem'i yarattı, sonra eşini ondan yarattı, sonra da size oğullar ve torunlar/hizmetkârlar kıldı .»
واختلَف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بالحفَدَةِ؛ فقال بعضُهم: هم الأَحْتانُ، أَحْتانُ الرجلِ على بناتِه.
Ehl-i tevil (tefsir ehli), hafede (الْحَفَدَة) kelimesiyle kastedilen [mana] hususunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: «Onlar ahtândır (damatlardır/hısımlardır); kişinin kızları vesilesiyle olan hısımlarıdır (damatlarıdır)» demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا أبو معاويةَ ، قال: ثنا أبانُ بنُ تَغلِبَ، عن المنهالِ بن عمرٍو، عن ابن حُبيشٍ، عن عبدِ اللَّهِ: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: الأَختانُ .
Bize Ebû Küreyb ve İbn Vekî‘ rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Muâviye rivayet edip dedi ki: Bize Ebân b. Tağlib, el-Minhâl b. Amr'dan, o İbn Hubeyş'ten, o Abdullah'tan {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/damatlar” kavli hakkında rivayet etti; o: «Damatlardır » dedi.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ ، عن عاصمٍ، عن [زِرٍّ، قال] : سألتُ عبد الله: ما تقولُ في الحفَدَةِ؟ هم حَشَمُ الرجلِ يا أبا عبد الرحمنِ؟ قال: لا، ولكنهم الأَختانُ .
Bize Ebû Küreyb rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Bekr , Âsım'dan, o [Zirr'den] rivayet etti; [Zirr] dedi ki: Abdullah'a sordum: “Hafede hakkında ne dersin? Onlar kişinin maiyeti/hizmetçileri midir ey Ebû Abdirrahmân?” O: «Hayır, bilakis onlar damatlardır » dedi.
حدَّثنا محمدُ بنُ بشار، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، وحدثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قالا جميعًا: ثنا سفيان، عن عاصمِ بن بَهْدَلَةَ، عن زِرِّ بن حُبَيشٍ، عن عبدِ اللهِ، قال: الحَفَدةُ الأَخْتانُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti. Ve bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; ikisi birden dediler ki: Bize Süfyân, Âsım b. Behdele'den, o Zirr b. Hubeyş'ten, o Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle dedi: «el-Hafede, damatlardır .»
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ بإسنادِه، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan aynı isnadla Abdullah'tan benzerini rivayet etti.
حدَّثنا ابن بشارٍ وأحمدُ بنُ الوليدِ القرشُّي وابنُ وكيعٍ وسَوَّارُ بنُ عبدِ اللَّهِ العنبريُّ ومحمدُ بنُ خالدِ بن خِداشٍ والحسنُ بن خلفٍ الواسطيُّ، قالوا: ثنا يحيى بنُ
Bize İbn Beşşâr, Ahmed b. el-Velîd el-Kureşî, İbn Vekî‘, Sevvâr b. Abdillâh el-Anberî, Muhammed b. Hâlid b. Hidâş ve el-Hasen b. Halef el-Vâsıtî rivayet edip dediler ki: Bize Yahyâ b.
سعيدٍ القطانُ ، عن الأعمشِ، عن أبي الضحى، قال: الحفَدةُ الأَختانُ.
Saîd el-Kattân , el-A‘meş'ten, o Ebü'd-Duhâ'dan rivayet etti; o: «el-Hafede, damatlardır» dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا هشيمٌ، عن المغيرةِ، عن إبراهيمَ، قال: الحَفَدَةُ الأَخْتانُ.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, o İbrâhîm'den rivayet etti; o: «el-Hafede, damatlardır» dedi.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن عطاءِ بن السائبِ، عن سعيدِ بن حُبيرٍ: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: الحَفَدَةُ الأَخْتانُ.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Atâ b. es-Sâib'den, o Saîd b. Cübeyr'den {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/damatlar” kavli hakkında rivayet etti; o: «el-Hafede, damatlardır» dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: الحَفَدَةُ الخَتَنُ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o İbrâhîm'den rivayet etti; o: «el-Hafede, damattır» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن عبدِ اللَّهِ، قال: الأَختانُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Âsım'dan, o Zirr'den, o Abdullah'tan rivayet etti; o: «Damatlardır» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا حفصٌ، عن أشعثَ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: الأَختانُ .
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Hafs, Eş‘as'tan, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o: «Damatlardır » dedi.
وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولِه: {وَحَفَدَةً}. قال: الأصهارُ .
Ve bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَحَفَدَةً} “ve torunlar/hısımlar” kavli hakkında rivayet etti; o: «Hısımlardır » dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الحجاج، قال: ثنا حمادٌ، عن عاصمٍ، عن زِرٍّ، عن ابن مسعودٍ، قال: الحفَدةُ الأَختانُ
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Haccâc rivayet edip dedi ki: Bize Hammâd, Âsım'dan, o Zirr'den, o İbn Mes‘ûd'dan rivayet etti; o: «Hafede, damatlardır» dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن عاصمٍ بن أبى النَّجُودِ، عن زِرِّ بن حُبيشٍ، قال: قال لى عبدُ اللهِ بن مسعودٍ: ما الحفَدةُ يا زِرُّ؟ قال: قلتُ: هم حُفّادُ الرجلِ، من ولدِه وولدِ ولدِه. قال: لا، هم الأصهارُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten haber verdi; dedi ki: Abdullah b. Mes‘ûd bana: “Ey Zirr, el-Hafede nedir?” dedi. Ben: “Kişinin çocuğundan ve çocuğunun çocuğundan olan torunlarıdır ” dedim. O: «Hayır, onlar hısımlardır » dedi.
وقال آخرون: هم أعوانُ الرجل وخَدَمُه.
Başkaları ise: «Onlar kişinin yardımcıları ve hizmetçileridir» dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمد بن خالد بن خِدَاشٍ، قال: ثنى سَلْم بن قتيبة، عن وهبِ بن حبيبٍ الأَسَديِّ، عن أبي حمزةَ، عن ابن عباسٍ، سُئل عن قولِه: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: من أعانك فقد حَفَدك، أما سمِعتَ قول الشاعرِ:
Bana Muhammed b. Hâlid b. Hıdâş rivayet edip dedi ki: Bana Selm b. Kuteybe, Vehb b. Habîb el-Esedî'den, o Ebû Hamza'dan rivayet etti; o İbn Abbâs'a: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/hizmetçiler” kavli hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: «Sana yardım eden kimse, sana hizmet etmiştir (hafede). Şairin şu sözünü duymadın mı?
حَفَدَ الوَلائِدُ [حَوْلَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ] … بِأَكُفِّهِنَّ أَزِمَّةُ الأَجْمَالِ
Cariyeler onların çevresinde koşturup hizmet ettiler [ve teslim edildi] … Develerin yularları onların ellerine. »
حدَّثنا هَنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: الحَفَدةَ الخُدّامُ.
Bize Hennâd rivayet edip dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'ten, o İkrime'den rivayet etti; o [Allah Teâlâ'nın]: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/hizmetçiler” kavli hakkında: «el-Hafede, hizmetçilerdir» dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ خالدِ بن خِداشٍ، قال: ثنى سَلْمُ بنُ قُتيبةَ، عن حازمِ بن إبراهيمّ البَجَليِّ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ، قال: قال: الحَفَدَةُ الخُدّام.
Bana Muhammed b. Hâlid b. Hıdâş rivayet edip dedi ki: Bana Selm b. Kuteybe, Hâzim b. İbrâhîm el-Becelî'den, o Simâk'ten, o İkrime'den rivayet etti; dedi ki: «el-Hafede, hizmetçilerdir» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عمرانُ بنُ عيينةَ، عن حُصينٍ، عن عكرمةَ، قال: الذين يُعينون الرجلَ من ولدِه وخدَمِه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize İmrân b. Uyeyne, Husayn'dan, o İkrime'den rivayet etti; o: «Kişiye çocuklarından ve hizmetçilerinden yardım edenlerdir» dedi.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الحكمِ بن أبانٍ، عن عكرمةَ: {وَحَفَدَةً}. قال: الحَفدةُ من خدَمك من ولدِك.
Bize İbn Abdila‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den {وَحَفَدَةً} “ve torunlar/hizmetçiler” hakkında rivayet etti; o: «el-Hafede, çocuklarından sana hizmet edenlerdir» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن سلَّامِ بن سليمٍ وقيسٍ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ، قال: هم الخدمُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Sellâm b. Süleym ve Kays'tan, onlar Simâk'ten, o İkrime'den rivayet etti; o: «Onlar hizmetçilerdir» dedi.
حدَّثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سلَّامٌ أبو الأحوصِ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ مثله.
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Sellâm Ebü'l-Ahvas, Simâk'ten, o İkrime'den aynısını rivayet etti.
حدَّثني محمدُ بنُ خالدٍ، قال: ثنى سَلْمٌ ، عن أبي هلالٍ، عن الحسنِ في قولِه: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: البنينَ وبنى البنين؛ مَن أعانك من أهلٍ أو خادمٍ فقد حفَدك .
Bana Muhammed b. Hâlid rivayet edip dedi ki: Bana Selm , Ebû Hilâl'den, o el-Hasan'dan O'nun: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/hizmetçiler” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: «Oğullar ve oğulların oğullarıdır; aileden veya hizmetçiden sana yardım eden kimse, sana hizmet etmiştir .»
حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن منصورٍ، عن الحسنِ، قال: هم الخَدَمُ.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Huşeym, Mansûr'dan, o el-Hasan'dan haber verdi; o: «Onlar hizmetçilerdir» dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ خالدٍ وابنُ وكيعٍ ويعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قالوا: ثنا إسماعيلُ بن عُلَيةَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: الحَفَدَةُ الخَدَمُ.
Bana Muhammed b. Hâlid, İbn Vekî‘ ve Ya‘kûb b. İbrâhîm rivayet edip dediler ki: Bize İsmâîl b. Uleyye, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti; o şöyle dedi: «Hafede, hizmetçilerdir.»
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، وحدثنا ابن وكيعٍ، قال: قال: ثنا أبي، وحدثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، جميعا عن سفيانَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: ابنُه وخادمُه .
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet etti; ve bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet etti; ve bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet etti; hepsi birden Süfyân'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/hizmetçiler” kavli hakkında rivayet etti; o: «Onun oğlu ve hizmetçisidir » dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ: قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: أنصارًا وأعوانًا وخدمًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris de rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verka rivayet etti; bana el-Müsennâ da rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/yardımcılar” kavli hakkında rivayet etti; o: «Yardımcılar, destekçiler ve hizmetçilerdir » dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا زَمْعةُ، عن ابن طاوسٍ، عن أبيه، قال: الحفدةُ الخَدَمُ .
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Zem‘a, İbn Tâvûs'tan, o babasından rivayet etti; o: «el-Hafede, hizmetçilerdir » dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ مرةً أُخرى، قال: ابنُه و خادمه.
Bize İbn Beşşâr başka bir defasında rivayet edip: «Onun oğlu ve hizmetçisidir» dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً}: مَهَنَةً يَمهَنونك ويخدُمونك من ولدِك، كرامةً أكرَمكم اللهُ بها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar/hizmetçiler kıldı” ayeti hakkında: «Allah'ın size ikram ettiği bir ikram olarak, çocuklarınızdan size çalışan ve hizmet eden kimselerdir» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عُبيدُ اللهِ، عن إسرائيل، عن السُّديِّ، عن أبي مالكٍ: الحفَدةُ، قال: الأعوانُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ubeydullah, İsrâîl'den, o es-Süddî'den, o Ebû Mâlik'ten rivayet etti; [Ebû Mâlik] 'el-Hafede' hakkında: «Yardımcılardır» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن حُصينٍ، عن عكرمةَ، قال: الذين يُعينونه.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Husayn'dan, o İkrime'den rivayet etti; o: «Ona yardım eden kimselerdir» dedi.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحكَمِ بن أبانٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: الحفدةُ من خدَمك من ولدِك وولدِ ولدِك .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, el-Hakem b. Ebân'dan, o İkrime'den O'nun: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/hizmetçiler” kavli hakkında haber verdi; o: «el-Hafede, çocuklarından ve çocuğunun çocuğundan sana hizmet eden kimselerdir » dedi.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن التيميِّ، عن أبيه، عن الحسنِ، قال: الحَفَدَةُ الخَدَمُ .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize İbnu't-Teymî, babasından, o el-Hasan'dan haber verdi; o: «el-Hafede, hizmetçilerdir » dedi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن حُصينٍ، عن عكرمةَ: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: ولدُه الذين يُعِينونه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Husayn'dan, o İkrime'den {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/yardımcılar” kavli hakkında rivayet etti; o: «Ona yardım eden çocuklarıdır» dedi.
وقال آخرون: هم ولدُ الرجلِ وولدُ ولدِه.
Başkaları ise: «Onlar kişinin çocuğu ve çocuğunun çocuğudur» dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَحَفَدَةً}. قال: هم الولدُ وولدُ الولدِ .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdüssamed rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan {وَحَفَدَةً} “ve torunlar” kavli hakkında rivayet etti; o: «Onlar çocuk ve çocuğun çocuğudur » dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن مجاهدٍ وسعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: الحَفدَةُ البنون.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca‘fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Bişr'den, o Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr'den, onlar da İbn Abbâs'tan bu ayet: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar” hakkında rivayet etti; o: «Hafede, oğullardır» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا غُنْدَرٌ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ مثله.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Gunder, Şu‘be'den, o Ebû Bişr'den, o Mücâhid'den, o İbn Abbâs'tan aynısını rivayet etti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن أبي بكرٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: بنوك حين يَحفِدونك ويَرفِدونك ويُعِينونك ويَخدُمونك، قال جميلٌ :
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Bekir'den, o İkrime'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: «Sana süratle hizmet ettiklerinde, yardım ve ihsanda bulunduklarında, sana destek olduklarında ve hizmet ettiklerinde senin oğullarındır; Cemîl şöyle demiştir :
حفَد الوَلائِدُ حَوْلَهُنَّ وَأُسْلِمَتْ … بِأَكُفِّهِنَّ أُزِمَّةُ الأَجْمَالِ
Cariyeler onların çevresinde koşturup hizmet ettiler … Ve develerin yularları onların ellerine teslim edildi. »
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً}. قال: الحفَدةُ الخدمُ من ولدِ الرجلِ، هم ولدُه، وهم يخدُمونه، قال: وليس يَكونُ العبيدُ من الأزواجِ، كيف يكونُ من زوجِى عبدٌ؟ إنما الحفدةُ ولدِ الرجلِ وخَدَمُه.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar/hizmetçiler kıldı” kavli hakkında şöyle demiştir: «el-Hafede , kişinin çocuklarından olan hizmetçilerdir; onlar onun çocuğudur ve ona hizmet ederler.» O dedi ki: «Köleler eşlerden olmaz; benim eşimden nasıl köle olur? Hafede ancak kişinin çocuğu ve hizmetçisidir.»
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفَرَجِ، قال: سِمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بَنِينَ وَحَفَدَةً}: يعنى ولدَ الرجلِ يحفِدونه ويخدُمُونه، وكانت العربُ إنما تخدُمُهم أولادُهم الذكورُ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi; o dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân rivayet edip dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {بَنِينَ وَحَفَدَةً} “oğullar ve torunlar/hizmetçiler” kavli hakkında şöyle derken işittim: «Kişinin kendisine süratle itaat edip hizmet eden çocuklarını kastediyor. Araplara ancak erkek çocukları hizmet ederdi .»
وقال آخرون: هم بنو امرأةِ الرجلِ من غيرِه.
Başkaları ise: «Onlar, kişinin karısının başkasından olan çocukları (üvey çocukları)dır» dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً}. يقولُ:
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan [naklen] onun: {وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Ve eşlerinizden sizin için oğullar ve torunlar var etti” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]:
بنو امرأةِ الرجل ليسوا منه وقال : الحفدَةُ الرجلُ يعمَلُ بينَ يديِ الرجلِ، يقولُ : فلانٌ يحفِدُ لنا. ويزعُمُ رجالٌ أن الحفَدةَ أَخْتانُ الرجلِ .
«Kişinin karısının kendisinden olmayan çocuklarıdır.» Ve dedi ki : «Hafede, kişinin huzurunda iş gören kimsedir ; [Arapça'da] falan kişi bizim için süratle hizmet ediyor (yahfidu lenâ) denir .» Birtakım kimseler de hafedenin, kişinin damatları olduğunu ileri sürerler .
والصوابُ من القولِ في ذلك عندى أن يقالَ: إن الله تعالى ذكرُه أخبَر عبادَه مُعرَّفَهم نِعمَه عليهم فيما جعَل لهم من الأزواجِ والبنين، فقال تعالى ذكرُه: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً}، فأعلَمهم أنه جعَل لهم من أزواجِهم بنيَن وحفدةً، والحفَدةُ في كلامِ العربِ جمعُ حافدٍ، كما الكَذَبَةُ جمعُ كاذبٍ، والفَسَقةُ جمعُ فاسقٍ. والحافدُ في كلامِهم هو المتخفِّفُ في الخدمةِ والعملِ. والحَفْدُ خفةُ الرجلِ العملَ. يقالُ: مرَّ البعيرُ يَحفِدُ حَفَدَانًا. إذا مرَّ يُسرِعُ في سَيْرِه، ومنه قولُهم: إليك نسعى ونحفِدُ . أي: نُسرِعُ إلى العملِ بطاعتِك. يقالُ منه: حَفَد له يَحفِدُ حَفْدًا وحُفودًا وحَفَدَانًا. ومنه قول الراعى :
Bu hususta bana göre doğru olan söz şöyle denilmesidir: Şüphesiz Allah Teâlâ, kullarına kendileri için var ettiği eşler ve oğullar konusundaki nimetlerini onlara bildirerek haber vermiş ve: {وَاللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَجَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ بَنِينَ وَحَفَدَةً} “Allah, size kendi nefislerinizden eşler var etti ve eşlerinizden de sizin için oğullar ve torunlar/hizmetçiler var etti” buyurmuştur. Böylece onlara eşlerinden kendileri için oğullar ve hafede kıldığını bildirmiştir. Hafede kelimesi Arap dilinde kâzib (yalancı) kelimesinin çoğulunun kezebe, fâsık kelimesinin çoğulunun fesaka olması gibi, hâfid kelimesinin çoğuludur. Onların dilinde hâfid, hizmet ve işte çevik/hızlı davranandır. Hafd (حَفْد), kişinin işte çevik davranmasıdır . Bir deve yürüyüşünde hızlandığı zaman «مر البعير يحفد حفدانا» (deve hızla koşarak geçti) denir. Onların: «İleyke nes‘â ve nahfid» [Yalnızca Sana koşar ve süratle itaat ederiz] sözü de bundandır; yani 'Senin itaatinde amel etmeye koşarız' demektir. Bu kökten olmak üzere; bir kimseye süratle hizmet edip itaat ettiğinde «حفد له يحفد حفدا وحفودا وحفدانا» denir. er-Râî'nin şu sözü de bundandır :
كَلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقًا يَمَانِيَةً … إذا الحُدَاةُ على أَكْسَائِها حَفَدُوا
Deve sürücüleri onların binekleri üzerinde çevikçe koşturduklarında … O çölün bilinmezliğine Yemen develerini sürdüm.
وإذ كان معني الحفَدةِ ما ذكرنا، من أنهم المسرِعون في خدمةِ الرجلِ،
Hafede (حَفَدَة) kelimesinin anlamı, zikrettiğimiz üzere kişinin hizmetinde süratle koşturan kimseler olduğuna göre,
المتخفِّفون فيها، وكان اللهُ تعالى ذكرُه أخبَرنا أن مما أنعَم به علينا أن جعَل لنا حَفَدَةً تحفِدُ لنا، وكان أولادنا وأزواجُنا الذين يَصلُحون للخدمةِ منا ومن غيرِنا، وأختانُنا الذين هم أزواجُ بناتِنا من أزواجِنا، وخَدَمُنا من مَماليكِنا، إذا كانوا يُحفِدوننا، فيَستحِقُّون اسم حَفَدَةٍ، ولم يكنِ اللهُ تعالى ذكرُه دلَّ بظاهرِ تنزيلِه، ولا على لسانِ رسولِه ﷺ، ولا بحُجِة عقلٍ، على أنه عنَى بذلك نوعًا من الحفَدةِ دونَ نوعٍ منهم، وكان قد أنعم بكلِّ ذلك علينا، لم يكنْ لنا أن نوجِّهَ ذلك إلى خاصٍّ من الحفَدةِ دون عامٍّ، إلا ما أجمَعتِ الأمةُ عليه أنه غيرُ داخلٍ فيهم.
onda çevik davranan kimseler olduğuna ve Allah Teâlâ da bize bahşettiği nimetlerden birinin de bizim için bize hizmet eden 'hafede' kılması olduğunu haber verdiğine göre; çocuklarımız ve eşlerimizden bizden veya başkasından olup hizmete elverişli olanlar, eşlerimizden doğan kızlarımızın kocaları olan damatlarımız ve cariyelerimiz/kölelerimizden olan hizmetçilerimiz bize süratle hizmet ettikleri zaman hafede ismini hak ederler. Allah Teâlâ ne indirmiş olduğu kitabının zahirinde, ne Resûlü'nün ﷺ dilinde, ne de aklî bir delille hafedenin diğer bir türünü dışarıda bırakıp sadece belirli bir türünü kastettiğine delalet etmediğine ve bütün bunları bize nimet olarak vermiş olduğuna göre; ümmetin onların arasına dahil olmadığında icmâ ettiği husus müstesna, bunu genelinden soyutlayıp hafedenin özel bir türüne tahsis etmemiz bizim için caiz olmaz.
وإذا كان ذلك كذلك، فلكلِّ الأقوالِ التي ذكرْنا عمَّن ذكرْنا وجهٌ في الصحةِ، ومخرجٌ [في التأويلِ] . وإن كان أولى بالصوابِ من القولِ ما اخترنا؛ لما بيَّنا من الدليلِ.
Durum böyle olunca, kendilerinden naklettiğimiz kimselerden aktardığımız bütün görüşlerin sıhhat yönünden bir veçhi ve [tefsirde] bir geçerliliği vardır. Her ne kadar açıkladığımız delilden ötürü bizim tercih ettiğimiz görüş doğruya en yakın olanı olsa da.
وقولُه: {وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ}. يقولُ: ورزَقكم من حلالِ المعاشِ والأرزاقِ والأقواتِ. {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ}. يقولُ تعالى ذِكرُه: يُحرِّم عليهم أولياءُ الشيطانِ، من البحائرِ والسوائبِ والوصائلِ، فيُصَدِّقُ هؤلاء المشركون باللهِ، {وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ}. يقولُ: وبما أحلَّ اللهُ لهم من ذلك، وأنعَم عليهم بإحلالِه {يَكْفُرُونَ}. يقولُ: يُنكرون تحليلَه، ويَجحَدون أن يكونَ اللهُ أحلَّه.
O'nun: {وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “Ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı” kavli; helal geçimliklerden, rızıklardan ve gıdalardan sizi rızıklandırdı, demektir. {أَفَبِالْبَاطِلِ يُؤْمِنُونَ} “Öyleyken bâtıla mı inanıyorlar?” buyruğunda ise Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Şeytanın dostları olan kimseler, bahîre, sâibe ve vasîle gibi hayvanları kendilerine haram kılarlar da Allah'a ortak koşan bu kimseler onları tasdik ederler . {وَبِنِعْمَتِ اللَّهِ هُمْ يَكْفُرُونَ} “Ve Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?” buyruğunda ise; Allah'ın bunlardan kendilerine helal kıldığı ve helal kılmak suretiyle onlara ihsanda bulunduğu şeyleri {يَكْفُرُونَ} “inkâr ederler” buyurmaktadır. Yani onun helal oluşunu inkâr ederler ve Allah'ın onu helal kılmış olduğunu reddederler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ (٧٣) فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٧٤)} “Onlar, Allah'ı bırakıp da kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızık veremeyecek ve buna asla güç yetiremeyecek şeylere tapıyorlar. Artık Allah'a benzerler koşmayın! Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ويعبُدُ هؤلاء المشركون باللهِ من دونه أوثانًا لا تملكُ لهم رزقًا من السماواتِ؛ لأنها لا تَقدِرُ على إنزالِ قَطْرٍ منها لإحياءِ مَوَتَانِ الأَرَضِينَ، {وَالْأَرْضِ}. يقولُ: ولا تملكُ لهم أيضًا رزقًا من الأرضِ؛ لأنها لا تَقْدِرُ على إخراجِ شيءٍ من نباتِها وثمارِها لهم، ولا شيئًا مما عدَّد تعالى ذكرُه في هذه الآيةِ أنه أنعَم بها عليهم، {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ}. يقولُ: ولا تملكُ أوثانهم شيئًا من السماواتِ والأرضِ، بل هي وجميعُ ما في السماواتِ والأَرضِ اللَّهِ مِلْكُ، {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ}. يقولُ: ولا تقدرُ على شيءٍ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşan bu kimseler, O'nu bırakıp da göklerden kendileri için hiçbir rızka mâlik olmayan putlara taparlar; zira o putlar, ölü arazileri diriltmek için gökten bir damla yağmur indirmeye güç yetiremezler. {وَالْأَرْضِ} “ve yerden” kavli ise; yerden de kendileri için hiçbir rızka mâlik olamazlar, çünkü onlar için yerin bitkisinden ve meyvelerinden hiçbir şey çıkarmaya güç yetiremezler; Allah Teâlâ'nın bu ayette onlara nimet olarak verdiğini saydığı şeylerden hiçbirine de [güç yetiremezler], demektir. {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “ve güçleri de yetmez” kavli ise; putları göklerden ve yerden hiçbir şeye mâlik değildir, bilakis onlar da göklerde ve yerdeki her şey de Allah'ın mülküdür, demektir. {وَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “ve güçleri de yetmez”; hiçbir şeye güç yetiremezler, demektir.
وقولُه: {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ}. يقولُ: فلا تُمثِّلوا للَّهِ الأمثالَ، ولا تُشَبِّهوا له الأشباهَ، فإنه لا مِثْلَ له ولا شِبْهَ.
O'nun: {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın” kavli ise: Allah'a benzerler ve emsaller uydurmayın, O'na denkler nispet etmeyin; zira O'nun hiçbir dengi ve benzeri yoktur, demektir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de demiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: الأمثالُ الأشباهُ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: «Emsal, benzerlerdir .»
وحدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ}: يعنى اتخاذَهم الأصنامَ، يقولُ: لا تجعَلوا معى إلهًا غيرِى، فإنه لا إلهَ غيرِى .
Bana Muhammed b. Sa‘d da rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti; dedi ki: Bana amcam rivayet etti; dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Onların put edinmelerini kastediyor; [Allah] şöyle buyuruyor: Benimle beraber başka bir ilah kılmayın; zira benden başka hiçbir ilah yoktur .»
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ}. قال: هذه الأوثانُ التي تُعبَدُ من دونِ اللهِ، لا تملكُ لمن يعبدُها رزقًا، ولا ضرًّا ولا نفعًا، ولا حياةً ولا نشورًا. وقولَه: {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ}. فإنه أَحَدٌ صَمَدٌ، لم يَلِدْ، ولم يُولَدْ، ولم يكن له كُفُوًا أحدٌ، {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Sa‘îd, Katâde'den O'nun: {وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَهُمْ رِزْقًا مِنَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ شَيْئًا وَلَا يَسْتَطِيعُونَ} “Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine göklerden ve yerden hiçbir rızka mâlik olmayan ve buna güç yetiremeyen şeylere tapıyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «Bunlar, Allah'ı bırakıp da tapılan putlardır; kendilerine tapanlar için ne bir rızka, ne bir zarara, ne bir faydaya, ne hayata ne de yeniden diriltilmeye mâliktirler.» [Katâde] O'nun: {فَلَا تَضْرِبُوا لِلَّهِ الْأَمْثَالَ} “Artık Allah'a benzerler koşmayın” kavli hakkında da [şöyle dedi]: «Şüphesiz O Ehad'dir (tektir), Samed'dir (her şey O'na muhtaçtır), doğurmamış ve doğurulmamıştır; hiçbir şey de O'nun dengi olmamıştır; {إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz”.»
[وقولُه: {[إِنَّ اللَّهَ] يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}] . يقولُ: واللَّهُ أيها الناسُ يعلمُ خطأَ ما تمثِّلون وتضرِبون من الأمثالِ، وصوابَه، وغيرَ ذلك من سائرِ الأشياءِ، وأنتم لا تعلَمون صوابَ ذلك من خطئِه.
[O'nun: {[إِنَّ اللَّهَ] يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Şüphesiz Allah bilir, siz ise bilmezsiniz” kavli ise] : Ey insanlar! Allah, ortaya koyduğunuz ve getirdiğiniz benzerlerin yanlışını da doğrusunu da, bunun dışındaki diğer bütün şeyleri de bilir; siz ise bunun doğrusunu yanlışından ayırt edip bilemezsiniz, demektir.
واختلَف أهلُ العربيةِ في الناصِبِ قولَه: {شَيْئًا}؛ فقال بعضُ البصريين: هو منصوبٌ على البدلِ من "الرزقِ"، وهو في معنى: لا يملِكون رزقًا قليلًا ولا كثيرًا.
Arap dili ehli (dilciler), {شَيْئًا} “hiçbir şey” kavmini neyin mansub kıldığı (nasb ettiği) konusunda ihtilaf ettiler. Basralılardan bazıları şöyle dedi: O, "er-rızk" kelimesinden bedel olarak mansubdur ve "az veya çok hiçbir rızka mâlik değillerdir" anlamındadır.
وقال بعضُ الكوفيين: نصَب {شَيْئًا} بوقوعِ "الرزق" عليه، كما قال تعالى ذكرُه: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} [المرسلات: ٢٥، ٢٦]. أي: تَكْفِتُ الأحياءَ والأمواتَ. ومثلُه قولُه تعالى ذكرُه: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ (١٥) أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ} [البلد: ١٤ - ١٦]. قال: ولو كان الرزقُ مع الشيءِ لجاز خفضُه: لا يملكُ لهم رزقَ شيءٍ من السماواتِ.
Kûfelilerden bazıları ise şöyle demiştir: {شَيْئًا} “hiçbir şey” [kelimesini], "er-rızk" [kelimesinin] mefulü olması nasb etmiştir; nitekim zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (٢٥) أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا} [el-Mürselât: 25-26] “Biz yeryüzünü dirilere ve ölülere bir toplanma yeri kılmadık mı?” Yani [yeryüzü] dirileri ve ölüleri toplar. Zikri yüce olan Allah'ın şu kavli de bunun gibidir: {أَوْ إِطْعَامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ (١٤) يَتِيمًا ذَا مَقْرَبَةٍ (١٥) أَوْ مِسْكِينًا ذَا مَتْرَبَةٍ} [el-Beled: 14-16] “Yahut açlık gününde akraba olan bir yetimi veya toprağa serilmiş bir yoksulu doyurmaktır”. [Ferrâ devamla] şöyle demiştir: Eğer rızık [kelimesi] şey [kelimesine] muzaf olsaydı, cer edilmesi de caiz olurdu: “لا يملكُ لهم رزقَ شيءٍ من السماواتِ” (Göklerden onlar için hiçbir şeyin rızkına mâlik değildir).
ومثلُه: (فجزاءُ مثل ما قتل من النَّعَمِ) [المائدة: ٩٥].
Bunun bir benzeri de: {فَجَزَاءٌ مِثْلُ مَا قَتَلَ مِنَ النَّعَمِ} “Öldürdüğü o hayvanın benzeri bir ceza vardır” [el-Mâide: 95] ayetidir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا هَلْ يَسْتَوُونَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٧٥)} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle ile tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz ve ondan gizli ve açık harcayan kimseyi misal verdi. Hiç bunlar bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur, fakat onların çoğu bilmezler. (75)” kavlinin tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وشَبَّه لكم شبهًا أيُّها الناسُ؛ للكافرِ من عبيدِه، والمؤمنِ به منهم. فأمّا مثَلُ الكافِرِ، فإنه لا يَعمَلُ بطاعةِ اللهِ، ولا يأتى خيرًا، ولا يُنفِقُ في شيءٍ من سبيلِ اللَّهِ ماله، لغلبةِ خِذلانِ اللَّهِ عليه، كالعبدِ المملوكِ الذي لا يقدِرُ على شيءٍ فيُنفقه. وأما المؤمنُ باللَّهِ، فإنه يعملُ بطاعتِه ، وينفقُ في سبيلِه ماله، كالحرِّ الذي آتاه الله مالًا، {فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا}. يقولُ: بِعِلْمٍ من الناسِ وغيرِ علمٍ، {هَلْ يَسْتَوُونَ}. يقولُ: هل يستوى العبدُ الذي لا يملكُ شيئًا ولا يقدرُ عليه، وهذا الحرُّ الذي قد رزَقه الله رزقًا حسنًا، فهو يُنفقُ كما وصف؟ فكذلك لا يستوى الكافرُ العاملُ بمعاصى اللَّهِ، المخالفُ أمرَه، والمؤمنُ العاملُ بطاعتِه
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah, kulları arasındaki kâfir ile O'na inanan mümin için size bir misal verdi. Kâfirin misaline gelince; o, Allah'ın yardımından mahrum bırakmasının (hızlanının) kendisine galip gelmesi sebebiyle Allah'a itaat yolunda amel etmez, hiçbir hayır işlemez ve malını Allah yolunda hiçbir şeye harcamaz; tıpkı harcayacak hiçbir şeye gücü yetmeyen köle gibidir. Allah'a iman eden mümine gelince; o, O'na itaatle amel eder ve malını O'nun yolunda harcar; tıpkı Allah'ın kendisine mal verdiği hür bir kimse gibidir; {فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا} “ondan gizli ve açık harcayan”, yani insanların bilgisi dahilinde veya bilgisi dışında [harcar]. {هَلْ يَسْتَوُونَ} “Hiç bunlar bir olur mu?”; hiçbir şeye mâlik olmayan ve hiçbir şeye gücü yetmeyen köle ile Allah'ın kendisine güzel bir rızık verdiği ve vasfedildiği gibi harcayan şu hür kimse bir olur mu, demektir? İşte bunun gibi, Allah'ın emirlerine muhalefet edip O'na isyanla amel eden kâfir ile O'na itaatle amel eden mümin de bir olmaz.
وبنحوِ ما قلنا في ذلك [كان بعضُ أهلِ العلمِ يقولُ] .
Bu hususta söylediğimize benzer şekilde [ilim ehlinden bazıları da diyordu] .
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ}: هذا مثلٌ ضربه اللهُ للكافِرِ، رزَقه اللهُ مالًا، فلم يقدِّم فيه خيرًا، ولم يعملْ فيه بطاعةِ اللهِ، قال اللهُ تعالى ذكْرُه: {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا}. فهذا المؤمنُ، أعطاه اللهُ، مالًا، فعمِل فيه بطاعةِ اللهِ، وأَخَذ بالشكرِ، ومعرفةِ حقِّ اللهِ، فأثابه اللهُ على ما رزَقه الرزقَ المقيمَ الدائمَ لأهلِه في الجنةِ، قال الله تعالى ذكرُه: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا} [هود: ٢٤]؟ واللهِ ما يستويان، {الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu kavli hakkında rivayet etti: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen ve başkasının mülkü olan bir kulu misal verdi”: Bu, Allah'ın kâfir için verdiği bir misaldir; Allah ona mal vermiş, o ise onda hiçbir hayır takdim etmemiş ve onda Allah'a itaat üzere amel etmemiştir. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا} “ve katımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse”. İşte bu da mümindir; Allah ona bir mal vermiştir de onda Allah'a itaatle amel etmiş, şükre ve Allah'ın hakkını gözetmeye sarılmıştır. Bunun üzerine Allah, rızık olarak verdiklerine karşılık cennette ehline mahsus, kalıcı ve kesintisiz rızkı ona mükâfat olarak vermiştir. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: {هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا} “Bu ikisi durumca hiç eşit olur mu?” Vallahi eşit olmazlar! {الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler.”
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ}. قال: هو الكافرُ لا يعملُ بطاعةِ اللهِ، ولا يُنفقُ خيرًا، {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا}. قال: المؤمنُ يطيعُ الله في نفسِه وماِله .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köle” hakkında şöyle dediğini rivayet etti: «O, Allah'a itaatle amel etmeyen ve hayır harcamayan kâfirdir . {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا} “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz kimse” ise: [O da] canında ve malında Allah'a itaat eden mümindir .»
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولِه: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ}: يعنى الكافرَ، أنه لا يستطيعُ أن يُنفقَ نفقةً في سبيلِ اللَّهِ، {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا}: يعنى المؤمنَ، وهذا المثلُ في النفقةِ.
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet edip dedi ki: Bana amcam rivayet edip dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْدًا مَمْلُوكًا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ} “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen, başkasının mülkü bir kulu [köleyi] misal verdi” kavli hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “[Bununla] kâfiri kastetmektedir; o, Allah yolunda herhangi bir harcama yapmaya güç yetiremez. {وَمَنْ رَزَقْنَاهُ مِنَّا رِزْقًا حَسَنًا فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ سِرًّا وَجَهْرًا} “ve tarafımızdan kendisine güzel bir rızık verdiğimiz, ondan gizli ve açık infak eden kimse” [kavliyle de] mümini kastetmektedir. Bu misal infak (harcama) hakkındadır.”
وقولُه: {الْحَمْدُ لِلَّهِ}. يقولُ: الحمدُ الكاملُ للهِ خالصًا، دون ما تَدْعُون أيها القومُ من دونِه من الأوثانِ، فإياه فاحْمَدُوا دونها.
O'nun: {الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Hamd Allah'a mahsustur” kavli ise: Ey kavim! Eksiksiz hamd, O'nu bırakıp da yalvardığınız putlara değil, sırf Allah'a mahsustur; öyleyse o putlara değil, yalnızca O'na hamdedin, demektir.
وقولُه: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ما الأمرُ كما تفعلون، ولا القولُ كما تقولون، ما للأوثانِ عندهم من يد ولا معروفٍ فتُحمَدَ عليه، إنما الحمدُ للهِ، ولكنَّ أكثرَ هؤلاء الكفرة الذين يعبدونها، لا يعلَمون أن ذلك كذلك، فهم بجهلِهم بما يأتون ويَذَرون، يجعَلونها للهِ شركاءَ في العبادةِ والحمدِ.
O'nun: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat onların çoğu bilmezler” kavli ise: İş sizin yaptığınız gibi, söz de sizin söylediğiniz gibi değildir; putların onların katında hamdedilecekleri hiçbir lütfu ve iyiliği yoktur; hamd ancak Allah'a aittir. Fakat o putlara tapan bu kâfirlerin çoğu durumun böyle olduğunu bilmezler. Onlar yapıp ettikleri şeylerdeki cehaletleri sebebiyle, ibadette ve hamdde o putları Allah'a ortak kılarlar, demektir.
وكان مجاهدٌ يقولُ: ضرب اللهُ هذا المثلَ، والمثلَ الآخرَ الذي بعدَه لنفسِه وللآلهةِ التي تُعبدُ من دونِه .
Mücâhid ise şöyle diyordu: Allah bu misali ve bundan sonraki diğer misali kendisi ve O'ndan başka tapılan ilahlar için vermiştir .