حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن الأسودِ بن قيسٍ، عن عمرِو بن سفيان، عن ابن عباسٍ بنحوِه .
Bize el-Hasen b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Sevrî, Esved b. Kays'tan, o Amr b. Süfyân'dan, o İbn Abbâs'tan benzer şekilde haber verdi .
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو نعيمٍ الفضلُ بنُ دُكينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن الأسود بن قيسٍ، عن عمرِو بن سفيانَ، عن ابن عباسٍ بنحوِه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym el-Fadl b. Dükeyn rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Esved b. Kays'tan, o Amr b. Süfyân'dan, o İbn Abbâs'tan benzer şekilde rivayet etti.
حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الأسودِ بن قيسٍ، قال: سِمعت رجلًا يحدِّثُ عن ابن عباسٍ في هذه الآيةِ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} قال: السَّكَرُ ما حُرَّم من ثمرتَيهما، والرزقُ الحسنُ ما أُحلّ من ثمرتيهما.
Bize İbnü'l-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Esved b. Kays'tan rivayet etti, o dedi ki: Bir adamın bu ayet: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” hakkında İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ettiğini işittim: Seker, o ikisinin meyvesinden haram kılınandır; güzel rızık ise o ikisinin meyvesinden helal kılınandır.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا الحسنُ بنُ صالحٍ، عن
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen b. Sâlih rivayet etti, o...
الأسودِ بن قيسٍ، عن عمرِو بن سفيانَ، عن ابن عباسٍ بنحوِه.
Esved b. Kays'tan, o Amr b. Süfyân'dan, o İbn Abbâs'tan benzer şekilde [rivayet etti].
حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو غسانَ، قال: ثنا زهيرُ بنُ معاويةَ، قال: ثنا الأسودُ بن قيسٍ، قال: ثني عمرُو بنُ سفيانَ، قال: سمِعت ابنَ عباسٍ يقولُ - وذُكِرتْ عنده هذه الآيةُ: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} - قال: السَّكَرُ ما حُرِّم منهما، والرزقُ الحسنُ ما أُحل منهما.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Gassân rivayet edip dedi ki: Bize Züheyr b. Muâviye rivayet edip dedi ki: Bize Esved b. Kays rivayet edip dedi ki: Bana Amr b. Süfyân rivayet edip dedi ki: İbn Abbâs'ı -yanında şu ayet: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” zikredildiğinde- şöyle derken işittim: Seker, ikisinden haram kılınandır; güzel rızık ise ikisinden helal kılınandır.
حدثني يونسُ، قال: أخبَرنا سفيانُ، عن الأسودِ بن قيسٍ، عن عمرِو بن سفيانَ البصريِّ، قال: قال ابن عباسٍ في قولِه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: فأما الرزقُ الحسنُ فما أُحِلَّ من ثمرتِهما ، وأما السَّكَرُ فما حُرِّم من ثمرتِهما .
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Esved b. Kays'tan, o Basralı Amr b. Süfyân'dan haber verdi, o dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” kavli hakkında şöyle dedi: Güzel rızka gelince, o ikisinin meyvesinden helal kılınan şeydir; sekere gelince, o ikisinin meyvesinden haram kılınan şeydir .
حدَّثني المثنى، قال: أخبرنا الحمَّانيُّ، قال: ثنا شَريكٌ، عن الأسودِ، عن عمرِو بن سفيانَ، عن ابن عباسٍ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: السَّكَرُ حَرامُه، والرزقُ الحسنُ حَلَالُه.
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Himmânî haber verip dedi ki: Bize Şerîk, Esved'den, o Amr b. Süfyân'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Seker onun haram olanı, güzel rızık ise onun helal olanıdır.
حدَّثني المثنَّى، قال: أخبرنا العباسُ بنُ أبى طالبٍ، قال: ثنا أبو عوانة، عن الأسودِ، عن عمرِو بن سفيانَ، عن ابن عباسٍ، قال: السَّكَرُ ما حرُم من ثمرتِهما، والرزقُ الحسنُ ما حلَّ [من ثمرتِهما] .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize el-Abbâs b. Ebî Tâlib haber verip dedi ki: Bize Ebû Avâne, Esved'den, o Amr b. Süfyân'dan, o İbn Abbâs'tan rivayet etti, o dedi ki: Seker, o ikisinin meyvesinden haram kılınandır; güzel rızık ise [o ikisinin meyvesinden] helal kılınandır.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي حُصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: الرزقُ الحسنُ الحلال، والسَّكَرُ
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Güzel rızık helal olan, seker ise
الحرامُ.
haram olandır.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حُصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: ما حُرِّم من ثمرتَيْهما، وما أُحِلَّ من ثمرتَيْهما.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahman rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: O ikisinin meyvesinden haram kılınan ile o ikisinin meyvesinden helal kılınandır.
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: السَّكَرُ خمرٌ، والرزقُ الحسنُ الحلالُ .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, o dedi ki: Seker şaraptır, güzel rızık ise helal olandır .
حدثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن مِسْعَرٍ وسفيانَ، عن أبي حُصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: الرزقُ الحسنُ الحلالُ، والسَّكَرُ الحرامُ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Mis'ar ve Süfyân'dan, onlar Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den rivayet etti, o dedi ki: Güzel rızık helal olan, seker ise haram olandır.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو نعيمٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حُصينٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ بنحوِه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Nuaym rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Husayn'dan, o Saîd b. Cübeyr'den benzer şekilde rivayet etti .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في هذه الآيةِ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}.
Bize İbn Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, o Saîd b. Cübeyr'den şu ayet hakkında rivayet etti: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz.”
قال: السَّكر الحرامُ، والرزقُ الحسنُ الحلالُ.
Dedi ki: Seker haram olan, güzel rızık ise helal olandır.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن أبي رَزِينٍ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: نزَل هذا وهم يشربَون الحمرَ، فكان هذا قبل أن ينزلَ تحريمُ الخمرِ.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o Ebû Rezîn'den rivayet etti: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Bu [ayet] onlar şarap içerlerken indi; binaenaleyh bu, şarabın haram kılınışı inmeden önce idi.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْديٍّ، قال: ثنا شعبةُ، عن
Bize Muhammed b. el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî rivayet edip dedi ki: Bize Şu'be rivayet etti, [o da]...
المغيرةِ، عن إبراهيمَ والشعبِّى وأبى رزينٍ، قالوا: هي منسوخةٌ. في هذه الآيةِ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} .
Mugîre'den, o İbrâhim, Şa'bî ve Ebû Rezîn'den; onlar bu ayet: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” hakkında: «O mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır)» dediler.
حدَّثنا الحسنُ بنُ عَرَفةَ، قال: ثنا أبو قَطَنٍ، عن سعيدٍ، عن الُمغيرةِ، عن إبراهيمَ والشعبيِّ وأبي رزينٍ بمثلِه.
Bize el-Hasen b. Arefe rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Katan, Saîd'den, o Mugîre'den, o İbrâhim, Şa'bî ve Ebû Rezîn'den benzerini rivayet etti.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ في قولِه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: هي منسوخةٌ، نسخَهَا تحريُم الخمرِ .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Mugîre'den, o İbrâhim'den O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” kavli hakkında haber verdi, o dedi ki: «O mensuhtur, onu şarabın haram kılınması nesh etmiştir ».
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا هَوْدَةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: ذكَر اللهُ نعمتَه في السَّكَرِ قبل تحريمِ الخمرِ.
Bize Muhammed b. Beşşâr rivayet edip dedi ki: Bize Hevde rivayet edip dedi ki: Bize Avf, Hasen'den O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” kavli hakkında rivayet etti, o dedi ki: Allah, şarabın haram kılınmasından önce sekerdeki nimetini zikretti.
حدَّثني المثنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هشيمٌ، عن منصورٍ وعوفٍ، عن الحسنِ، قال: السَّكَرُ ما حرَّم اللهُ منه، والرزقُ الحسنُ ما أحَلَّ الله منه .
Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Amr b. Avn rivayet edip dedi ki: Bize Hüşeym, Mansûr ve Avf'tan, onlar Hasen'den haber verdi, o dedi ki: Seker, Allah'ın ondan haram kıldığı şeydir; güzel rızık ise Allah'ın ondan helal kıldığı şeydir .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن أبي جعفرٍ، عن الربيعِ، عن الحسنِ، قال: الرزقُ الحسنُ الحلالُ، والسَّكَرُ الحرامُ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Ebû Ca'fer'den, o er-Rebî'den, o Hasen'den rivayet etti, o dedi ki: Güzel rızık helal olan, seker ise haram olandır.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سلَمةَ، عن الضحاكِ، قال: الرزقُ الحسنُ الحلالُ، والسَّكَرُ الحرامُ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize babam, Seleme'den, o Dahhâk'tan rivayet etti, o dedi ki: Güzel rızık helal olan, seker ise haram olandır.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن أبي كُدينةً يحيى بن المهلَّبِ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ، قال: السَّكَرُ الخمرُ، والرزقُ الحسنُ الرُّطَبُ والأعنابُ.
Bize İbn Vekî' rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Ebû Küdeyneh Yahyâ b. el-Mühelleb'den, o Leys'ten, o Mücâhid'den rivayet etti, o dedi ki: Seker şaraptır, güzel rızık ise taze hurma ve üzümlerdir.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا شَريكٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا}. قال: هي الحمرُ قبل أن تُحرَّمَ.
Bize Ahmed b. İshak rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Şerîk, Leys'ten, o Mücâhid'den rivayet etti: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek edinirsiniz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: O, haram kılınmadan önceki şaraptır.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنى المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا}. قال: الخمرَ قبلَ تحريِمها، {وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: طعامًا .
Bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti; bana el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasen rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti; bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe rivayet edip dedi ki: Bize Şibl rivayet etti; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek edinirsiniz” [kavli hakkında]; «Haram kılınmasından önceki şaraptır» dedi; {وَرِزْقًا حَسَنًا} “ve güzel bir rızık” [kavli hakkında da]; «Yiyecektir» dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den benzer şekilde rivayet etti.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}: أما السَّكَرُ فخمورُ هذه الأعاجمِ، وأما الرزقُ الحسنُ فما تنتبِذون وما تُخَلِّلون وما تأكُلُون، ونزَلت هذه الآيةُ و [لم تُحرَّمِ] الخمرُ يومَئِذٍ، وإنما جاء تحريُمها بعد ذلك في سورةِ "المائدةِ".
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu kavli hakkında rivayet etti: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz”: Sekere gelince, o bu acemlerin şaraplarıdır; güzel rızka gelince, o nebiz (şıra) yaptıklarınız, sirke yaptıklarınız ve yediklerinizdir. Bu ayet indiğinde o gün şarap [haram kılınmamıştı] ; onun haram kılınışı ancak bundan sonra Mâide Suresi'nde geldi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا عَبدةُ بن سليمانَ، قال: قرأتُ على ابن أبي
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Abde b. Süleymân rivayet edip dedi ki: İbn Ebî
عروبةَ ، قال: هكذا سمِعتُ قتادةَ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. ثم ذكَر نحوَ حديثِ بشرٍ.
Arûbe'ye okudum; o dedi ki: Katâde'den: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” [ayeti hakkında] böyle işittim. Sonra Bişr'in hadisinin benzerini zikretti.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {سَكَرًا}. قال: هي خمورُ الأعاجم، ونُسخت في سورةِ "المائدة"، والرزقُ الحسنُ؛ قال : ما تَنتبِذون وتُخلِّلون وتأكُلُون .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den rivayet etti: {سَكَرًا} “sarhoş edici bir içecek”; dedi ki: «O acemlerin şaraplarıdır ve Mâide Suresi'nde neshedilmiştir». Güzel rızık ise; dedi ki : «Nebiz (şıra) yaptıklarınız, sirke yaptıklarınız ve yediklerinizdir ».
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}: وذلك أن الناسَ كانوا يُسمُّون الخمرَ سَكَرًا، وكانوا يشربونها. قال ابن عباسٍ: مرَّ رجالٌ بوادى السكرانِ الذي كانت قريشٌ تجتمعُ فيه [إِذا تَلَقَّوْا مسافريهم] ، إذا جاءوا من الشامِ، وانطلَقوا معهم يُشيِّعونهم حتى يبلُغوا وادىَ السكرانِ ثم يرجِعوا منه - ثم سمّاها الله بعد ذلك الخمرَ حين حرِّمت. وقد كان ابن عباسٍ يزعُمُ أنها الخمرُ، وكان يزعمُ أن الحبشةَ يُسمُّون الخلَّ السَّكَرَ. قولُه: {وَرِزْقًا حَسَنًا}: يعنى بذلك الحلالَ؛ التمرَ والزبيبَ، وما كان حلالًا لا يُسْكِرُ .
Bana Muhammed b. Sa'd rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan rivayet etti: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz”: Bu şöyledir ki, insanlar şaraba seker adını veriyorlar ve onu içiyorlardı. İbn Abbâs dedi ki: Bir grup adam, Şam'dan geldiklerinde Kureyş'in [yolcularını karşıladıklarında] içinde toplandığı ve Sekrân Vadisi'ne ulaşıncaya kadar onları uğurlamak için onlarla beraber gidip sonra oradan geri döndükleri Sekrân Vadisi'ne uğradılar. Sonra haram kılındığı zaman Allah ona şarap (hamr) adını verdi. İbn Abbâs onun şarap olduğunu ileri sürerdi; ayrıca Habeşlilerin sirkeye seker adını verdiklerini söylerdi. O'nun: {وَرِزْقًا حَسَنًا} “ve güzel bir rızık” kavli; bununla helal olanı; hurmayı, kuru üzümü ve sarhoş etmeyen helal şeyleri kastetmektedir .
وقال آخرون: السَّكَر بمنزلةِ الخمرِ في التحريمِ، وليس بخمرٍ. وقالوا: هو نَقيعُ التمرِ والزبيبِ إذا اشتدَّ وصار يُسكِرُ شاربَه.
Diğerleri ise şöyle dedi: Seker (sarhoş edici içecek), haram kılınma bakımından şarap konumundadır, ancak [bizzat] şarap değildir. Şöyle dediler: O; sertleştiği ve içeni sarhoş eder hâle geldiği zaman hurma ve kuru üzümün ıslatılıp bekletilmiş suyudur (nakîidir).
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثَّنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا عمرٌو في قولِه: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال ابن عَباسٍ: كان هذا قبل أن ينزِلَ تحريمُ الحمرِ، والسَّكَرُ حرامٌ مثلُ الخمرِ، وأما الحلالُ منه، فالزبيبُ والتمرُ والخلُّ ونحوُه.
Bize İbn Humeyd rivayet edip dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr rivayet edip dedi ki: Bize Amr, O'nun: {وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden de hem sarhoş edici bir içecek hem de güzel bir rızık edinirsiniz” kavli hakkında rivayet etti. İbn Abbâs dedi ki: Bu, şarabın haram kılınışı inmeden önce idi. Seker, şarap gibi haramdır; onun helal olanına gelince, o kuru üzüm, hurma, sirke ve benzeridir.
حدَّثني المثنَّى وعليُّ بن داودَ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا}: فحرَّم اللهُ بعد ذلك - لا يعنى: بعدَ ما أنزَل في سورةِ "البقرةِ" من ذكْرِ الخمرِ والميسرِ والأنصابِ والأزلامِ - السَّكَرَ مع تحريمِ الخمرِ؛ لأنه منه، قال: "وَرِزْقًا حَسَنًا". فهو الحلالُ من الخلِّ والنبيذِ وأشباهِ ذلك، فأقرَّه اللهُ وجعَله حلالًا للمسلمين .
Bana el-Müsennâ ve Ali b. Dâvûd rivayet edip dediler ki: Bize Abdullah b. Sâlih rivayet edip dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek edinirsiniz” kavli hakkında rivayet etti: Allah bundan sonra -yani Bakara Suresi'nde şarap, kumar, dikili taşlar ve fal oklarının zikrini indirdikten sonra değil- şarabın haram kılınmasıyla birlikte sekeri de haram kıldı; çünkü o da ondandır. [İbn Abbâs] dedi ki: «
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن موسى، قال: سألت مُرَّةَ عن السَّكَرِ فقال: قال عبدُ اللَّهِ: هو خمرٌ .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Mûsâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Mürre'ye seker hakkında sordum, o da şöyle dedi: Abdullah: «O şaraptır» dedi .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن أبي فروةَ، عن عبد الرحمنِ بن أبى ليلى، قال: السَّكرُ خمرٌ .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Ferve'den, o Abdurrahman b. Ebî Leylâ'dan rivayet etti, o şöyle dedi: «Seker şaraptır» .
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي الهيثمِ، عن
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Süfyân, Ebü'l-Heysem'den, o da
إبراهيم، قال: السَّكَر خمرٌ.
o İbrâhim'den rivayet etti; o şöyle dedi: «Seker şaraptır.»
حدَّثنا أحمدُ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا حسنُ بنُ صالحٍ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ وأبى رزينٍ، قالا: الشُّكَرُ خمرٌ .
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Hasan b. Sâlih, Mugīre'den, o İbrâhim ve Ebû Rezîn'den rivayet etti; her ikisi de: «Seker şaraptır» dediler .
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا}: يعنى ما أسكَر من العنبِ والتمرِ، {وَرِزْقًا حَسَنًا}: يعنى ثمرتَها.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi; o dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd rivayet edip dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek edinirsiniz” kavli hakkında şöyle derken işittim: «Üzümden ve hurmadan sarhoşluk veren şeyi kasteder; {وَرِزْقًا حَسَنًا} “ve güzel bir rızık” [kavliyle de] onların meyvesini kasteder.»
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: الحلالُ ما كان على وجهِ الحلالِ، حتى غيَّروها فجعَلوا منها سَكَرًا.
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek ve güzel bir rızık edinirsiniz” kavli hakkında şöyle dedi: «Helal, helal kılındığı veçhile olandı; nihayet onu değiştirdiler ve ondan sarhoş edici içecek yaptılar.»
وقال آخرون: السَّكَرُ هو كلُّ ما كان حلالًا شربه؛ كالنبيذِ الحلالِ، والخلِّ، والرُّبِّ ، والرزقُ الحسنُ التمرُ والزبيبُ.
Başkaları ise şöyle dediler: Seker, içilmesi helal olan her şeydir ; helal nebiz, sirke ve pekmez gibi. Güzel rızık ise hurma ve kuru üzümdür.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني داودُ الواسطيُّ، قال: ثنا أبو أسامةَ، قال: أبو رَوْقٍ ثنى قال: قلتُ للشعبيِّ: أرأيتَ قولَه تعالى: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا}. أهو هذا السُّكَرُ الذي الله تصنعُه النَّبَطُ؟ قال: لا، هذا خمرٌ، إنما السَّكَرُ الذي قال اللهُ تعالى ذِكرُه؛ النبيذُ والخلُّ، والرزقُ الحسنُ التمرُ والزبيبُ.
Bana Dâvûd el-Vâsıtî rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme rivayet etti; o dedi ki: Bize Ebû Ravk rivayet edip dedi ki: Şa'bî'ye: Yüce Allah'ın: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek edinirsiniz” buyruğu hakkında ne dersin? Bu, Nabatîlerin yaptığı seker midir? dedim. O: “Hayır, o şaraptır. Zikri yüce olan Allah'ın buyurduğu seker ancak nebiz ve sirkedir; güzel rızık ise hurma ve kuru üzümdür” dedi.
حدَّثني يحيى بنُ داودَ، قال: ثنا أبو أسامةَ، قال: وذكَر مجالدٌ، عن عامرٍ نحوَه.
Bana Yahyâ b. Dâvûd rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme rivayet etti; o dedi ki: Mücâlid de Âmir'den bunun benzerini zikretti.
حدَّثنا أحمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَندلٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا}. قال: ما كانوا يتخِذون من النخلِ؛ النَّبيذُ، والرزقُ الحسنُ ما كانوا يصنَعون من الزبيبِ والتمرِ.
Bize Ahmed b. İshâk rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Mendel, Leys'ten, o Mücâhid'den: {تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا} “Ondan sarhoş edici bir içecek ve güzel bir rızık edinirsiniz” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: «Hurmadan edindikleri şey nebizdir; güzel rızık ise kuru üzüm ve hurmadan yaptıkları şeylerdir.»
حدَّثنا أحمد، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا مَنْدَلٌ، عن أبي رَوْقٍ، عن الشعبيِّ، قال: قلتُ له: ما تتخِذون منه سَكَرًا؟ قال: كانوا يصنَعون من النبيذِ والخلِّ. قلت: والرزقُ الحسنُ؟ قال: كانوا يصنَعون من التمرِ والزبيبِ.
Bize Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Ahmed rivayet edip dedi ki: Bize Mendel, Ebû Ravk'tan, o Şa‘bî'den rivayet etti; [Ebû Ravk] dedi ki: Ona: «Ondan neyi seker olarak edinirsiniz?» dedim. O: «Nebiz ve sirkeden yaparlardı» dedi. «Peki güzel rızık?» dedim. «Hurma ve kuru üzümden yaparlardı» dedi.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ وأحمدُ بنُ بشيرٍ، عن مجالدٍ، عن الشعبيِّ، قال: السَّكَرُ النبيذُ، والرزقُ الحسنُ التمرُ الذي كان يؤكَلُ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Üsâme ve Ahmed b. Beşîr, Mücâlid'den, o Şa‘bî'den rivayet etti; o şöyle dedi: «Seker nebizdir; güzel rızık ise yenilen hurmadır.»
وعلى هذا التأويلِ، الآية غيرُ منسوخةٍ، بل حكمُها ثابتٌ.
Bu yoruma göre ayet neshedilmiş değildir, bilakis hükmü sabittir.
وهذا التأويلُ عندى هو أولى الأقوالِ بتأويلِ هذه الآيةِ، وذلك أن السَّكَرَ في كلامِ العربِ على أحدِ أوجهٍ أربعةٍ؛ أحدها: ما أسكَر من الشرابِ. والثاني: ما طُعِم من الطعام. كما قال الشاعرُ :
Bana göre bu yorum, bu ayetin tefsirine dair görüşlerin en uygun olanıdır. Şöyle ki; seker (السَّكَر) kelimesi Arap dilinde dört anlamdan birindedir. Birincisi: İçeceklerden sarhoşluk veren şey. İkincisi: Yiyeceklerden yenen şey . Nitekim şair şöyle demiştir:
جَعَلْتَ غَيْبَ الأكْرَمِينَ سَكَرًا
«Kerim insanların yokluğunu bir seker yaptın»
أي طعمًا.
Yani bir yiyecek [yaptın].
والثالثُ: السُّكُونُ، من قولِ الشاعرِ :
Üçüncüsü: Durgunlaşma/sakinleşmedir (es-sükûn); nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
وجَعَلَتْ عينُ الحَرُورِ تَسْكُرُ
«Sıcak rüzgârın gözü durulup sakinleşmeye başladı.»
وقد بيَّنا ذلك فيما مضَى .
Bunu daha önce açıklamıştık .
والرابعُ: المصدرُ من قولِهم: سكر فلان يسكرُ سُكْرًا وسَكْرًا وسَكَرًا.
Dördüncüsü ise: «Falanca sarhoş oldu, sarhoş olur» anlamındaki {سَكِرَ فُلَانٌ يَسْكَرُ سُكْرًا وَسَكْرًا وَسَكَرًا} sözlerindeki mastardır.
فإذ كان ذلك كذلك، وكان ما يُشْكِرُ من الشرابِ حرامًا، بما قد دلَّلْنا عليه في كتابِنا المسمى: "لطيفُ القول في أحكامِ شرائعِ الإسلامِ"، وكان غيرَ جائزٍ لنا أن نقولَ: هو منسوخٌ؛ إذ كان المنسوخُ هو ما نفَى حكمه الناسخُ، وما لا يجوزُ اجتماعُ الحكمِ به وناسخهِ، ولم يكنْ في حكمِ اللهِ تعالى ذكرُه بتحريمِ الخمرِ دليلٌ على أن السَّكَرَ الذي هو غيرُ الخمر وغيرُ ما يُسكِرُ من الشرابِ - حرامٌ، إذ كان السَّكَرُ أحدُ معانيه عندَ العربِ ومن نزل بلسانِه القرآنُ، هو كلُّ ما طُعم، ولم يكنْ مع ذلك، إذ لم يكنْ في نفسِ التنزيلِ دليلٌ على أنه منسوخٌ، أو ورد بأنه منسوخٌ خبرٌ من الرسولِ، ولا أجمعت عليه الأمةُ، فوجَب القولُ بما قلنا، من أن معنى السَّكَرِ في هذا الموضع هو كلُّ ما حلَّ شربه، مما يُتَّخذُ من ثمرِ النخلِ والكَرْمِ، إذ فسد أن يكون معناه الخمرُ أو ما يُسكرُ من الشرابِ، وخرَج من أن يكونَ معناه السَّكَرُ نفسه - إذ كان السَّكَرُ ليس مما يُتخذُ من النَّخْلِ والكَرْمِ - ومن أن يكونَ بمعنى السُّكونِ.
Durum böyle olunca ve sarhoş eden içecek "Latîfu'l-kavli fî ahkâmi şerâii'l-İslâm" adlı kitabımızda delillendirdiğimiz üzere haram kılınmış bulunup; neshedilen şey nasihin (hükmü kaldıranın) hükmünü ortadan kaldırdığı ve hükmü ile nasihinin bir arada bulunması caiz olmayan şey olduğu için, bizim [bu ayet hakkında]: «Neshedilmiştir» dememiz caiz olmayınca; zikri yüce olan Allah'ın şarabı haram kılma hükmünde, şarap olmayan ve içeceklerden sarhoşluk vermeyen sekerin haram olduğuna dair bir delil bulunmayınca -zira sekerin Araplar ve lisanıyla Kur'an inen kimseler nezdindeki anlamlarından biri yenen her şeydir-; bununla beraber bizzat nüzulde onun mensuh olduğuna dair bir delil bulunmadığı veyahut mensuh olduğuna dair Resûl'den bir haber gelmediği ve ümmet de bunun üzerinde icma etmediği için; sekerin anlamının şarap ya da sarhoşluk veren içecek olması geçersiz olunca, ayrıca bizzat seker -çünkü seker hurma ve asmadan edinilen şeylerden değildir - ve sükûn (durgunluk) anlamında olmaktan çıkınca; bu yerde sekerin anlamının hurma ve asma meyvesinden elde edilip içilmesi helal olan her şey olduğuna dair söylediğimiz sözü söylemek vacip olmuştur .
وقولُه: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ}. يقولُ: [إن فيما] وصفْنا لكم من
Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ} “Şüphesiz bunda akleden bir topluluk için bir ibret vardır.” kavline gelince; [Ebû Ca'fer] şöyle der: [Şüphesiz] size nitelediğimiz...
نَعَمِنا التي أتيناكم أيها الناسُ من الأنعامِ والنخلِ والكرمِ، لدلالةً واضحةً وآيةً بيِّنةً لقومٍ يعقِلون عن اللهِ تعالى حُججَه، ويفهمون عنه مواعظَه، فيتعظون بها.
ey insanlar, size bahşettiğimiz davarlar, hurmalar ve asmalardan oluşan nimetlerimizde, Allah Teâlâ'nın delillerini akleden, O'ndan gelen öğütleri anlayıp onlarla ibret alan bir topluluk için açık bir delil ve apaçık bir ibret vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨)}.
Yüce Allah'ın: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ (٦٨)} “Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: 'Dağlardan, ağaçlardan ve onların kurdukları çardaklardan evler edin.'” kavlinin tefsirine dair söz:
يقول تعالى ذكْرُه: وألهَم ربُّك يا محمدُ النحل إيحاءً إليها؛ {أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ}، يعنى: مما يَبْنُون من السقوفِ فرفَعوها بالبناءِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyurur ki: Ey Muhammed! Rabbin arıya vahyederek şöyle ilham etti: {أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ} “Dağlardan, ağaçlardan ve onların kurdukları çardaklardan evler edin”; yani bina edip yükselttikleri tavanlardan [evler edin].
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا مروانُ، عن إسحاقَ التميميِّ، وهو ابن أبى الصباحِ، عن رجلٍ، عن مجاهدٍ: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ}. قال: ألهَمها إلهامًا .
Bana Ya‘kūb b. İbrâhim rivayet edip dedi ki: Bize Mervân, İshâk et-Temîmî'den -ki o İbn Ebi's-Sabâh'tır-, o bir adamdan, o Mücâhid'den: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” [ayeti hakkında] rivayet etti; o şöyle dedi: «Ona apaçık bir ilhamla ilham etti .»
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، قال: بلَغنى في قولِه: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ}. قال: قذَف في أنفسِها .
Bize el-Hasan b. Yahyâ rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer haber verip dedi ki: Bana O'nun: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” kavli hakkında şöyle ulaştı: «Onların içine [bu bilgiyi] bıraktı .»
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن أصحابِه قولَه: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ}. قال: قذف في أَنفُسِها، {أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا}.
Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o arkadaşlarından O'nun: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: «Onların içine [şunu] bıraktı: {أَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا} “Dağlardan evler edin!”»
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه عن ابن عباسٍ قولَه: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} الآية. قال: أمَرها أن تأكلَ من الثمراتِ، وأمَرها أن تتبعَ سبلَ ربِّها ذُلُلًا .
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ} “Rabbin bal arısına vahyetti” ayeti hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: «Ona meyvelerden yemesini ve boyun eğerek Rabbinin yollarına girmesini emretti .»
وقد بيَّنا معنى الإيحاءِ، واختلافِ المختلفين فيه، فيما مضَى بشواهدِه، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ، وكذلك معنى قولِه: {يَعْرِشُونَ} .
Vahiy (iha) kelimesinin anlamını ve bu konudaki farklı görüşleri delilleriyle birlikte daha önce açıklamıştık; bu durum bu yerde tekrar edilmesini gereksiz kılmaktadır. Aynı şekilde O'nun: {يَعْرِشُونَ} “kurdukları çardaklar” kavlinin anlamı da böyledir.
وكان ابن زيدٍ يقولُ في معنى {يَعْرِشُونَ}. ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {يَعْرِشُونَ}. قال: الكَرْمُ .
İbn Zeyd, {يَعْرِشُونَ} kavlinin anlamı hakkında, Yûnus'un bana rivayet ettiği şu sözü söylerdi; [Yûnus] dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {يَعْرِشُونَ} kavli hakkında şöyle dedi: «O asmadır .»
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)}.
Yüce Allah'ın: {ثُمَّ كُلِي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٦٩)} “Sonra meyvelerin her birinden ye de Rabbinin [sana] kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir. Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki, onda insanlar için bir şifa vardır. Şüphesiz bunda düşünen bir kavim için elbette bir ibret vardır” kavlinin tefsirine dair söz:
يقولُ تعالى ذكرُه: {ثُمَّ كُلِي} أيتُها النحلُ {مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ}. يقولُ: فاسلُكى طُرُقَ رَبِّك {ذُلُلًا}. يقولُ: مُذَلَّلةً لكِ. والذُّلُلُ: جمعُ ذَلُولٍ.
Zikri yüce olan buyurur ki: {ثُمَّ كُلِي} Ey arı! {مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ} «Sonra bütün meyvelerden ye de Rabbinin yollarına gir». Şöyle buyurmaktadır: Rabbinin yollarına {ذُلُلًا} «boyun eğdirilmiş olarak» gir. Şöyle buyurur: Sana boyun eğdirilmiş, kolaylaştırılmış olarak. Zülül (الذُّلُلُ), zelûl (ذَلُول) kelimesinin çoğuludur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ
Bu hususta söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bize Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ rivayet etti. Ve bana rivayet etti...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنَّى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، عن ورقاءَ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى ذكرُه: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا}. قال: لا يَتوعَّرُ عليها مكانٌ سَلكَتْه .
el-Hâris rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkā rivayet etti. Ve bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe, Verkā'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den zikri yüce olan Allah'ın: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin [sana] kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir” kavli hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: «Girdiği hiçbir yer ona sarp ve zor gelmez .»
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريج، عن مجاهدٍ: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا}. قال: طُرُقًا ذُلُلًا. قال: لا يتوعَّرُ عليها مكانٌ سلكتْه.
Bize el-Kāsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyn rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin [sana] kolaylaştırdığı yaylım yollarına gir” [ayeti hakkında] rivayet etti; o: «Kolaylaştırılmış yollara [gir]» dedi. [Ve ekledi]: «Girdiği hiçbir yer ona sarp ve zor gelmez.»
وعلى هذا التأويلِ الذي تأوَّله مجاهدٌ، "الذُّلُلُ" من نعتِ "السُّبل".
Mücâhid'in yaptığı bu tefsire göre "ez-Zülül" (الذُّلُلُ), "es-Sübül"ün (yolların) sıfatıdır.
فالتأويلُ على قولِه: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا}: الذُّلُلَ لكِ، لا يتوعَّرُ عليكِ سبيلٌ سلَكتِه. ثم أُسقِطت الألفُ واللامُ، فنُصِب على الحالِ.
Onun sözüne göre [ayetin] tefsiri şöyledir: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} Sana kolaylaştırılmış yollara gir; girdiğin hiçbir yol sana sarp ve zor gelmez. Sonra elif ve lâm düşürülmüş ve hâl olarak mansub yapılmıştır .
وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا}. أي: مطيعةً.
Başkaları ise bu hususta Bişr'in bize rivayet ettiği şu görüşü söylediler; [Bişr] dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin yollarına boyun eğerek gir” kavli hakkında rivayet etti: «Yani boyun eğici/itaatkar olarak.»
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ذُلُلًا}. قال: مطيعةً .
Bize Muhammed b. Abdil‘a‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den {ذُلُلًا} “boyun eğerek” kavli hakkında rivayet etti; o: «İtaat ederek » dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا}. قال: الذُّلولُ الذي يُقادُ ويُذهَبُ به حيث أراد صاحبُه. قال: فهم يَخرُجون بالنحلِ يَنتجِعون بها ويذهبون، وهى تَتبعُهم. وقرأ: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُم} الآية [يس:٧١، ٧٢].
Bana Yûnus rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: İbn Zeyd, {فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًا} “Rabbinin yollarına boyun eğerek gir” kavli hakkında şöyle dedi: «Zelûl (الذلول); güdülüp yönetilen ve sahibi nereye isterse oraya götürülen şeydir.» [İbn Zeyd] dedi ki: «Onlar arılarla birlikte çıkarlar, onlarla otlak ararlar ve giderler; arılar da onları takip eder.» Ve {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينَا أَنْعَامًا فَهُمْ لَهَا مَالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْنَاهَا لَهُم} “Görmediler mi ki biz onlar için kendi ellerimizin yaptıklarından hayvanlar yarattık da onlara malik bulunmaktadırlar. Onları kendilerine boyun eğdirdik...” [Yâsîn: 71, 72] ayetini okudu.
فعلى هذا القولِ، الذُّلُل من نعتِ "النحل". وكلا القولين غيرُ بعيدٍ من الصوابِ في الصحةِ وجهان مُخرَّجان، غيرَ أنّا اخترنا أن يكونَ نعتًا لـ "السُّبُل"؛ لأنها إليها أقربُ.
Bu söze göre "ez-Zülül", "en-Nahl"in (arıların) sıfatıdır. Her iki görüş de doğruluk ve sıhhat bakımından uzak olmayan, izahı mümkün iki yöndür; ancak biz onun "es-Sübül"e (yollara) sıfat olmasını tercih ettik; çünkü ona daha yakındır.
وقولُه: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: يخرُجُ من بطونِ النحلِ شرابٌ، وهو العسلُ، مختلفٌ ألوانه؛ لأن فيه أبيضَ وأحمرَ وأسحرَ ، وغير ذلك من الألوانِ.
O'nun: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ} “Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar” kavli; zikri yüce olan buyurur ki: Arıların karınlarından bir içecek çıkar -ki o baldır-, renkleri de çeşit çeşittir; çünkü onun içinde beyaz, kırmızı, esmer ve bundan başka renkler vardır.
قال أبو جعفرٍ: أسحرُ: ألوانٌ مختلفةٌ، مثل: أبيضُ يَضرِبُ إلى الحمرةِ.
Ebû Ca‘fer der ki: Esher (أسحر); beyaza çalan kırmızı gibi farklı renklerdir.
وقولُه: {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ فيما عادت عليه الهاءُ التي في قولِه: {فِيهِ}؛ فقال بعضهم: عادت على القرآنِ، وهو المرادُ بها.
O'nun: {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” kavli. Tefsir ehli, O'nun: {فِيهِ} “onda” kavlindeki zamirin ("hâ") neye döndüğü konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı şöyle demiştir: [O zamir] Kur'an'a dönmektedir ve kastedilen de odur.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا نصرُ بنُ عبدِ الرحمن، قال: ثنا المحاربيُّ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ}. قال: في القرآنِ شفاءٌ .
Bize Nasr b. Abdirrahmân rivayet edip dedi ki: Bize el-Muhâribî, Leys'ten, o Mücâhid'den {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” kavli hakkında rivayet etti; o: «Kur'an'da şifa vardır » dedi.
وقال آخرون: بل أُريد بها العسلُ.
Başkaları ise: «Bilakis bununla bal kastedilmiştir» dediler.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ}: ففيه شفاءٌ - كما قال اللهُ تعالى - من الأدواءِ، وقد كان يُنَهى عن تغْريقِ النحلِ وعن قتلِها.
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır” kavli hakkında rivayet etti: «Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi onda hastalıklara karşı şifa vardır. Arıları suda boğmak ve onları öldürmek yasaklanmıştı.»
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ فذكَر أن أخاه اشتكَى بطنه، فقال النبيُّ ﷺ: "اذْهَبْ فَاسْقِ أَخَاكَ عَسَلًا". ثم جاءه فقال: ما زاده إلا شدةً. فقال النبيُّ ﷺ: "اذْهَبْ فَاسْقِ أَخَاكَ عَسَلًا، فَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ وكَذَبَ بَطْنُ أَخِيكَ". فسقاه، فكأنّما نَشِط من عقالٍ .
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ rivayet edip dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o Katâde'den rivayet etti; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip kardeşinin karnının ağrıdığından şikâyet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Git, kardeşine bal içir” buyurdu. Sonra tekrar gelip: “Bu [bal], onun ağrısını artırmaktan başka bir işe yaramadı” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Git, kardeşine bal içir; zira Allah doğru söylemiştir, kardeşinin karnı ise yalan söylemiştir” buyurdu. [Adam gidip] ona [bal] içirdi ve sanki bağından kurtulmuş gibi [iyileşti] .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ}. قال: جاء رجلٌ إلى النبيِّ ﷺ. فذكر نحوَه .
Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den {يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlar için şifa vardır” kavli hakkında haber verdi; dedi ki: Bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi... diyerek benzerini zikretti .
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، عن عبدِ اللهِ، قال: شفاءان؛ العسلُ شفاءٌ من كلِّ داءٍ، والقرآنُ شفاءٌ لما في الصدورِ.
Bize İbn Vekî‘ rivayet edip dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o Ebû İshâk'tan, o Ebu'l-Ahvas'tan, o Abdullah [b. Mes‘ûd]'tan rivayet etti; dedi ki: «İki şifa kaynağı vardır: Bal her derde şifadır, Kur'an ise göğüslerde olana (gönüllerdeki dertlere) şifadır.»
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ}: يعنى العسلَ.
Bana Muhammed b. Sa‘d rivayet edip dedi ki: Bana babam rivayet etti, dedi ki: Bana amcam rivayet etti, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ} “Onda insanlar için şifa vardır” kavli hakkında rivayet etti: «Balı kastediyor.»
وهذا القولُ - أعنى قول قتادة - أولى بتأويل الآيِة؛ لأن قولَه: {فِيهِ}. في سياقِ الخبرِ عن العسلِ، فأن تكونَ الهاءُ من ذكرِ العسلِ، إذ كانت في سياقِ الخبرِ عنه، أولى من غيرِه.
Bu görüş -yani Katâde'nin görüşü- ayetin tefsirine daha uygundur; çünkü O'nun: {فِيهِ} “onda” kavli baldan haber verme bağlamındadır. Dolayısıyla zamirin balı anmaktan ibaret olması, onun hakkındaki haberin bağlamında yer alması sebebiyle diğer görüşten daha uygundur.