ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبرنى عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: {كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ}، قال: خَرْقاءُ كانت بمكةَ، تَنْقُضُه بعد ما تُبْرِمُه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Abdullah b. Kesîr: {كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ} “ipliğini iyice büktükten sonra çözen [kadın] gibi” kavli hakkında haber verip dedi ki: Mekke'de ahmak bir kadın vardı, ipliğini sağlamlaştırdıktan sonra onu çözerdi .
حدَّثنا المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بن الزبيرِ، عن ابنِ عُيَيْنَةَ، عن صَدَقةَ، عن السدىِّ: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ}. قال: هي خَرْقاءُ بمكةَ، كانت إذا أبْرَمَت غزلَها نقَضَته .
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. ez-Zübeyr, İbn Uyeyne'den, o Sadaka'dan, o es-Süddî'den: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “İpliğini iyice büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın. Yeminlerinizi aranızda bir aldatma vasıtası yapıyorsunuz” kavli hakkında anlattı; dedi ki: O, Mekke'de ahmak bir kadındı; ipliğini sağlamlaştırdığı zaman onu çözerdi .
وقال آخرون: إنما هذا مثلٌ ضرَبه اللهُ لمن نقَض العهدَ، فشبَّهه بامرأةٍ تَفْعَلُ هذا الفعلَ، وقالوا: فى معنى: {نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ}، نحوًا مما قلنا.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu, Allah'ın ahdi bozan kimse için verdiği bir meseldir; onu bu fiili işleyen bir kadına benzetmiştir. {نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ} “ipliğini iyice büktükten sonra çözen” kavlinin anlamı hakkında da bizim söylediğimize benzer şeyler söylemişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ. قولَه: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا}: فلو سمِعْتُم بامرأةٍ نقَضَت غزلَها مِن بعدِ إبرامِه لَقَلْتُم: ما أحْمقَ هذه! وهذا مثلٌ ضرَبه اللهُ لمن نكَث عهدَه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı. [Katâde], {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا} “İpliğini iyice büktükten sonra tel tel çözen kadın gibi olmayın” ayeti hakkında şöyle demiştir: İpliğini sağlamlaştırdıktan sonra çözen bir kadını işitmiş olsaydınız, mutlaka: «Bu ne kadar ahmak bir kadın!» derdiniz. İşte bu, Allah'ın ahdini bozan kimse için verdiği bir meseldir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ}، قال: غزلُها: حبلُها، تَنْقُضُه بعد إبرامِها إياه، ولا تَنْتَفِعُ به بعدُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den anlattı: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ} “İpliğini iyice büktükten sonra çözen kadın gibi olmayın”. [Mücâhid] dedi ki: Onun ipliği: İpidir. Onu sağlamlaştırdıktan sonra çözer ve artık ondan faydalanmaz.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ}. قال: نقَضَت حبلَها مِن بعدِ إبرامِ قوةٍ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ} “ipliğini iyice büktükten sonra çözen [kadın] gibi” kavli hakkında anlattı. [Mücâhid]: “İpini sağlamca büktükten sonra çözdü” dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ أبى نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den benzerini anlattı .
حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا}. قال: هذا مَثَلٌ ضرَبه اللهُ لمن نقَض العهد الذي يُعْطِيه، ضرَب اللهُ هذا له مثلًا بمثلِ التي عَزَلَت ثم نقَضَت غزلَها، فقد أعطاهم، ثم رجَع، فنكَث العهدَ الذى أعطاهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا} “İpliğini iyice büktükten sonra çözüp çözen kadın gibi olmayın” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, verdiği ahdi bozan kimse için Allah'ın vurduğu bir meseldir. Allah bunu ona, iplik eğirip sonra ipliğini çözen kadının durumuyla mesel kılmıştır; o kimse onlara [söz] vermiş, sonra dönüp onlara verdiği ahdi bozmuştur .
وقولُه: {أَنْكَاثًا}. يعنى: أنْقاضًا، وكلُّ شيءٍ نُقِض بعدَ الفتلِ فهو أنْكاثٌ، واحدُها نِكْثٌ، حبلًا كان ذلك أو غزلًا، يقال منه: نَكَثَ فلانٌ هذا الحبلَ
Allah Teâlâ'nın: {أَنْكَاثًا} “çözük çözük” kavli; çözülüp bozulmuş şeyler demektir. Büküldükten sonra çözülen her şeye enkâs (أَنْكَاث) denir; bunun tekili niks (نِكْث)tir. Bu ister bir urgan isterse eğrilmiş iplik olsun fark etmez. Nitekim bundan türetilerek: nekese fülânün hâze'l-hable (نَكَثَ فلانٌ هذا الحبلَ) [Falan kimse bu ipi çözüp bozdu] denir.
فهو يَنْكُثُه نَكْثًا، والحبلُ مُنْتَكِثٌ إذا انْتَقَضَت قُواه. وإنما عُنِى به في هذا الموضع نَكْثُ العهدِ والعقدِ.
fe-hüve yenküsühû neksen (فهو يَنْكُثُه نَكْثًا) denir. İpin bükümleri çözüldüğünde ise el-hablü müntekisün (والحبلُ مُنْتَكِثٌ) denir. Bu ayette bununla ancak ahdin ve sözleşmenin bozulması kastedilmiştir.
وقولُه: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}. يقولُ تعالى ذكرُه: تَجْعَلون أيمانَكم التي تَحْلِفون بها على أنكم مُوفُون بالعهدِ لمن عاقَدْتُموه؛ {دَخَلًا بَيْنَكُمْ}. يقولُ: خَديعةً وغُرورًا؛ ليَطْمَئِنُّوا إليكم، وأنتم مُضْمِرون لهم الغدرَ، وتركَ الوفاءِ بالعهدِ، والنُّقْلة عنهم إلى غيرِهم مِن أجلِ أن غيرَهم أكثرُ عددًا منهم.
Allah Teâlâ'nın: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye yeminlerinizi aranızda bir aldatma vasıtası yapıyorsunuz” kavli hakkında O şöyle buyurmaktadır: Kendisiyle antlaşma yaptığınız kimseye ahde vefa göstereceğinize dair ettiğiniz yeminleri; {دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “aranızda bir aldatma vasıtası”; yani onlar size güvensinler diye bir hile ve aldatmaca kılıyorsunuz; oysa siz başkalarının onlardan sayıca daha çok olması sebebiyle onlara hıyanet etmeyi, ahde vefayı terk etmeyi ve onları bırakıp başkalarına geçmeyi içinizde gizliyorsunuz.
والدَّخَلُ فى كلامِ العربِ كلُّ أمرٍ لم يَكُنْ صحيحًا، يقالُ منه: أنا أعلمُ دَخَلَ فلانٍ ودُخْلُلَه ودُخْلَلَه، وداخلةَ أمرِه ودَخْلَتَه ودَخِيلتَه .
Arapların kelamında dehal (الدَّخَل), sahih ve dürüst olmayan her iştir. Bundan hareketle: “Ben falanın iç yüzünü, gizli işlerini ve niyetini biliyorum” anlamında Ene a'lemü dehale fülânin ve duhlülehu ve duhlelehu ve dâhilete emrihî ve dahletehû ve dehîletehû (أنا أعلمُ دَخَلَ فلانٍ ودُخْلُلَه ودُخْلَلَه، وداخلةَ أمرِه ودَخْلَتَه ودَخِيلتَه) denir .
وأما قولُه: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}. فإن قولَه: {أَرْبَى}. أفْعَلُ مِن الرِّبا، يقال: هذا أرْبَى من هذا، وأرْبَأُ منه، إذا كان أكثرَ منه، ومنه قولُ الشاعرِ :
O'nun: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye” kavline gelince; O'nun: {أَرْبَى} “daha çok” lafzı, ribâ (الرِّبا) kökünden ef'al (أفْعَلُ) veznindedir. Bir şey diğerinden daha fazla olduğunda hâzâ erbâ min hâzâ ve erbe'ü minhü (هذا أرْبَى من هذا، وأرْبَأُ منه) denir. Şairin şu sözü de bundandır :
وأَسْمَرَ خَطَّيٍّ كأَنَّ كُعوبَه … نَوَى القَسْبِ قد أَرْبَى ذِراعًا على العَشْرِ
“Ve boğumları sert hurma çekirdeği gibi olan esmer bir Hattî mızrağı ki on zirâı bir zirâ aşmıştır .”
وإنما قيل: أرْبَى فلانٌ مِن هذا. وذلك للزيادةِ التي يَزِيدُها على غريمِه، على
Nitekim: «Falan kimse bundan daha fazla [artış] yaptı» denilmesi de, borçlusuna yaptığı fazlalıktan ötürüdür; [yani]
رأسِ مالِه.
yaptığı fazlalıktan ötürüdür.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى وعليُّ بن داودَ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}. يقولُ: أكثرَ .
Bana el-Müsennâ ve Ali b. Dâvûd anlattılar, dediler ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Daha kalabalık” demektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}. يقولُ: نَاسٌ أكثرُ من ناسٍ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Bir grup insanın başka bir gruptan daha çok olması” demektedir .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}. قال: كانوا يُحالِفون الحُلفاءَ، فيَجِدون أكثرَ وأعزَّ، فيَنْقُضون حِلْفَ هؤلاء، ويُحالِفون هؤلاء الذين هم أعزُّ منهم، فنُهُوا عن ذلك .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bana el-Müsennâ da anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye” kavli hakkında anlattı. [Mücâhid] dedi ki: Onlar birtakım müttefiklerle antlaşma yaparlar, sonra daha kalabalık ve daha güçlü bir topluluk bulunca bunların antlaşmasını bozar, kendilerinden daha güçlü olan şunlarla antlaşma yaparlardı; işte bundan nehyedildiler .
حدَّثنا المثنى، قال: أخبرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ، عن ابنِ
Bize el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan, o da İbn
أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ.
Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den anlattı.
وحدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Kâsım da anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ}. يقولُ: خيانةً وغدرًا بينكم. {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}: أن يكونَ قومٌ أعزَّ وأكثرَ مِن قومٍ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir aldatma vasıtası yapıyorsunuz” kavli hakkında anlattı. [Katâde] şöyle demektedir: Aranızda bir hıyanet ve aldatma [vasıtası yapıyorsunuz]. {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye”: Bir kavmin diğer bir kavimden daha güçlü ve daha kalabalık olması sebebiyle [bunu yapıyorsunuz] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا أبو ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {دَخَلًا بَيْنَكُمْ}. قال: خيانةً بينكم .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “aranızda bir aldatma vasıtası” kavli hakkında anlattı. [Katâde]: “Aranızda hıyanet [yapıyorsunuz]” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ}: يَغُرُّ بها؛ يُعْطِيه العهدَ يُؤَمِّنُه، ويُنْزِلُه مِن مَأْمَنِه، فتَزِلُّ قدمُه، وهو فى مَأْمَنٍ، ثم يَغرُّه يُرِيدُ الغدرَ. قال: فأولُ بُدُوِّ هذا قومٌ كانوا حُلفاء لقومٍ قد تحالَفوا، وأعْطَى بعضُهم بعضًا العهدَ، فجاءهم قومٌ قالوا: نحن أكثرُ وأعزُّ وأَمْنَعُ، فانْقُضوا عهد هؤلاء، وارجعوا إلينا، ففعلوا، وذلك قولُ اللهِ تعالى ذكْرُه: {وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا} - {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}: هي أربى: أكثرُ من أجلِ أن كانوا هؤلاء أكثر من أولئك نقَضتم العهد فيما بينَكم وبينَ هؤلاء، فكان هذا
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ} “Yeminlerinizi aranızda bir aldatma vasıtası yapıyorsunuz” kavli hakkında şöyle dedi: Bununla aldatır; ona ahit verip güven telkin eder ve onu güvenli yerinden indirir, o da güvendeyken ayağı kayar; sonra da hıyanet kastıyla onu aldatır. [İbn Zeyd] dedi ki: Bunun ilk ortaya çıkışı şöyledir: Bir topluluk, birbiriyle karşılıklı yeminleşmiş bir topluluğun müttefiki idiler ve birbirlerine ahit vermişlerdi. Onlara [başka] bir topluluk gelip: “Biz daha kalabalık, daha güçlü ve daha korunaklıyız; şu kimselerin ahdini bozun ve bize katılın” dediler, onlar da bunu yaptılar. İşte zikri yüce olan Allah'ın şu kavli bundandır: {وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا} “Pekiştirdikten ve Allah'ı da üzerinize kefil kıldıktan sonra yeminleri bozmayın” - {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “Bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok/üstün olduğu için”; "hiye erbâ" (هِيَ أَرْبَى): daha çok [demektir. Yani] şunlar onlardan daha çok olduğu için, aranızdaki ve bu kimseler arasındaki ahdi bozdunuz. İşte bu,
في هذا، وكان الأمرُ الآخر في الذي يُعاهِدُه، فيُنْزِلُه مِن حصنِه، ثم يَنْكُثُ عليه. الآيةُ الأولى في هؤلاء القومِ، وهي مبدؤُه، والأخرى في هذا.
bunun hakkındadır. Diğer husus ise kendisine ahit verip onu kalesinden indiren, sonra da ona ahdini bozan kimse hakkındadır. İlk ayet bu topluluk hakkındadır ve meselenin başlangıcı odur; diğeri ise bu [ikinci durum] hakkındadır.
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سَمِعْتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ}. يقولُ: أكثرَ. يقولُ: فعليكم بوفاءِ العهدِ .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ} “bir topluluk diğer bir topluluktan daha çok diye” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: [Erba] daha çok demektir. [Dahhâk] şöyle der: Size düşen ahde vefa göstermektir .
وقولُه: {إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنما يَخْتَبِرُكم اللهُ بأمرِه إياكم بالوفاءِ بعهدِ اللهِ إذا عاهَدْتُم؛ ليتبيَّنَ المُطِيعَ منكم المُنْتَهِىَ إلى أمرِه ونهيِه، من العاصى له المخالفِ أمرَه ونهيَه، {وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وليُبَيِّنَنَّ لكم، أيُّها الناسُ، ربُّكم يومَ القيامةِ إذا ورَدْتُم عليه، بمُجازاةِ كلِّ فريقٍ منكم على عملِه في الدنيا؛ المحسنِ منكم بإحسانِه، والمسيءِ بإساءتِه، {مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ}، والذي كانوا فيه يَخْتَلِفون في الدنيا أن المؤمنَ باللهِ كان يُقِرُّ بوحدانيةِ الله ونبوةِ نبيِّه، ويُصَدِّقُ بما ابْتَعَث به أنبياءَه، وكان يُكَذِّبُ بذلك كلِّه الكافرُ، فذلك كان اختلافَهم في الدنيا الذي وعد اللهُ تعالى ذكرُه عبادَه أن يُبَيِّنَه لهم عندَ ورودِهم عليه، بما وصَفْنا من البيانِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ} “Allah bununla sizi sadece imtihan etmektedir” kavli. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ahitleştiğiniz zaman Allah'ın ahdine vefa göstermenizi emrederek Allah sizi ancak imtihan etmektedir; tâ ki içinizden O'nun emir ve yasağına riayet eden itaatkâr olanlar ile O'na isyan edip emir ve yasağına muhalefet edenler açığa çıksın. {وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri kıyamet günü size elbette açıklayacaktır”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Rabbiniz kıyamet gününde O'nun huzuruna vardığınızda, dünyadaki ameline göre her bir fırkaya karşılığını vererek; içinizden iyilik yapanı iyiliğiyle, kötülük yapanı da kötülüğüyle cezalandırıp/mükâfatlandırarak {مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ} “Hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyleri” size elbette açıklayacaktır. Dünyada hakkında ihtilaf ettikleri şey ise şuydu: Allah'a iman eden kimse Allah'ın birliğini ve peygamberinin peygamberliğini ikrar eder, nebilerini kendisiyle gönderdiği şeyleri tasdik ederdi; kâfir ise bütün bunları yalanlardı. İşte dünyadaki ihtilafları buydu ki Allah Teâlâ, kulları O'nun huzuruna vardıklarında bunu kendilerine açıkladığımız beyanla açıklayacağını vaat etmiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٣)} “Eğer Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat O, dilediğini saptırır, dilediğini de doğru yola iletir. Yaptıklarınızdan mutlaka sorguya çekileceksiniz. (93)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولو شاء ربُّكم، أيُّها الناسُ، للَطَف بكم بتوفيقٍ مِن عندِه، فصِرْتُم جميعًا جماعةً واحدةً، وأهلَ ملةٍ واحدةٍ، لا تَخْتَلِفون ولا تَفْتَرِقون، ولكنه
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Eğer Rabbiniz dileseydi, katından bir tevfik ile size lütufta bulunur, böylece hepiniz tek bir topluluk ve tek bir dinin mensupları olurdunuz; ne ihtilaf eder ne de ayrılığa düşerdiniz. Fakat O
تعالى ذكرُه خالَف بينَكم، فجعَلَكم أهلَ مللٍ شتَّى، بأن وفَّق هؤلاء للإيمانِ به، والعملِ بطاعتِه، فكانوا مؤمنين، وخذَل هؤلاء، فحرَمَهم توفيقَه، فكانوا كافرين، وليَسْأَلَنَّكم اللهُ يوم القيامةِ جميعًا عما كنتم تَعْمَلون في الدنيا، فيما أمَرَكم ونهاكم، ثم لَيُجازِينَّكم جزاءَكم؛ المطيعَ منكم بطاعتِه، والعاصيَ له بمعصيتِه.
Teâlâ aranızda farklılık var etti; böylece şunları Kendisine imana ve itaatinde amel etmeye muvaffak kılıp müminler yaparak, şunları da yüzüstü bırakıp onları tevfikinden mahrum bırakarak kâfirler kıldı ve sizi çeşitli dinlerin mensupları yaptı. Allah kıyamet günü dünyada yaptıklarınızdan, size emrettiği ve yasakladığı hususlardan hepinizi mutlaka hesaba çekecektir. Sonra da size karşılığınızı kesinlikle verecektir; içinizden itaatkâr olanı itaati sebebiyle, O'na isyankâr olanı da isyanı sebebiyle cezalandıracaktır/mükâfatlandıracaktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٩٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (٩٤)} “Yeminlerinizi aranızda bir aldatma ve hile vasıtası yapmayın; sonra yere sağlam basmışken ayak kayar da Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle kötülüğü tadarsınız ve sizin için büyük bir azap olur. (94)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَتَّخِذوا أيمانَكم بينَكم دَخَلًا وخديعةً بينَكم، تَغُرُّون بها الناسَ، {فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا}. يقولُ: فتَهْلِكوا بعد أن كنتم مِن الهلاكِ آمنين، وإنما هذَا مَثَلٌ لكلِّ مُبْتَلًى بعد عافيةٍ، أو ساقطٍ في وَرْطةٍ بعد سلامةٍ، وما أشْبَهَ ذلك، زلَّت قدمُه، كما قال الشاعرُ :
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Yeminlerinizi aranızda bir aldatma ve hile vasıtası edinip de insanları bununla kandırmayın. {فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا} “sonra yere sağlam basmışken ayak kayar”. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Helaktan güvende iken helak olursunuz. Şüphesiz bu, afiyetten sonra bir belaya uğrayan yahut selametten sonra bir çıkmaza/felakete düşen ve benzeri durumdaki her kimsenin ayağının kayması için verilmiş bir meseldir. Nitekim şair şöyle demiştir :
سيُمْنَعُ منك السَّبْقُ إن كنتَ سابقًا … وتُلْطَعُ إِن زَلَّت بك النَّعْلانِ
Öne geçen biri olsan da öne geçmek senden menedilir … Ve ayakların kayarsa tokatlanırsın .
وقولُه: {وَتَذُوقُوا السُّوءَ}. يقولُ: وتَذُوقوا أنتم السوءَ، وذلك السوءُ هو عذابُ اللهِ الذى يُعَذِّبُ به أهلَ معاصِيه فى الدنيا، وذلك بعضُ ما عذَّب به أهلَ الكفرِ به، {بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}. يقولُ: بما فتَنْتُم مَن أراد الإيمانَ باللهِ ورسولِه عن الإيمانِ، {وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} في الآخرةِ، وذلك نارُ جهنمَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَتَذُوقُوا السُّوءَ} “ve kötülüğü tadarsınız” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Siz o kötülüğü tadarsınız; bu kötülük ise Allah'ın dünyada Kendisine isyan edenleri çarptırdığı azabıdır ve bu da Kendisini inkâr edenleri azaplandırdığı şeylerin bir kısmıdır. {بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolundan alıkoymanız sebebiyle”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a ve Resûlü'ne iman etmek isteyen kimseyi imandan saptırıp fitneye düşürmeniz sebebiyle [bu kötülüğü tadarsınız]. {وَلَكُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “ve sizin için büyük bir azap olur” [ifadesi ise] ahirettedir ki o da cehennem ateşidir.
وهذه الآيةُ تَدُلُّ على أن تأويلَ بُرَيْدَةَ الذى ذكَرْنا عنه في قولِه: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ} والآياتِ التي بعدَها، أنه عُنِى بذلك الذين بايَعوا رسولَ اللهِ ﷺ على الإسلامِ، عن مفارقةِ الإسلامِ لقلةِ أهلِه، وكثرةِ أهلِ الشركِ -هو
Bu ayet; Büreyde'den Allah Teâlâ'nın: {وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ} “Antlaşma yaptığınızda Allah'ın ahdini yerine getirin” kavli ve sonrasındaki ayetler hakkında naklettiğimiz—bununla, [bağlılarının] azlığı ve şirk ehlinin çokluğu sebebiyle İslam'dan ayrılma hususunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e İslam üzere biat eden kimselerin kastedildiğine dair—tevilin...
الصوابُ، دونَ الذى قال مجاهدٌ أنهم عُنُوا به؛ لأنه ليس في انتقالِ قومٍ بحِلْفٍ عن حلفائِهم إلى آخرين غيرِهم، صدٌّ عن سبيلِ اللهِ، ولا ضلالٌ عن الهدى، وقد وصَف تعالى ذكرُه في هذه الآيةِ فاعِلِى ذلك، أنهم باتخاذِهم الأيمانَ دَخَلًا بينَهم، ونقضِهم الأيمانَ بعدَ توكيدِها، صادُّون عن سبيلِ اللهِ، وأنهم أهلُ ضلالٍ فى التي قبلَها، وهذه صفةُ أهلِ الكفرِ باللهِ، لا صفةُ أهلِ النُّقْلةِ بالحِلْفِ عن قومٍ إلى قومٍ.
doğru olduğunu; Mücâhid'in kastolunduklarını söylediği görüşün ise [doğru] olmadığını göstermektedir. Çünkü bir kavmin antlaşma yoluyla kendi müttefiklerinden başkalarına geçmesinde ne Allah'ın yolundan alıkoyma ne de hidayetten sapma söz konusudur. Hâlbuki Allah Teâlâ bu ayette bunu yapanları, yeminlerini aralarında bir hile vasıtası edinmeleri ve pekiştirdikten sonra yeminleri bozmaları sebebiyle Allah'ın yolundan alıkoyan kimseler olarak, bir önceki ayette ise sapıklık ehli olarak nitelendirmiştir. Bu ise bir kavimden başka bir kavme antlaşma değiştirerek geçenlerin değil, Allah'ı inkâr eden küfür ehlinin sıfatıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {وَلَا تَشْتَرُوا بِعَهْدِ اللَّهِ ثَمَنًا قَلِيلًا إِنَّمَا عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٩٥) مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٦)} “Allah'ın ahdini az bir bedele satmayın. Eğer bilirseniz, şüphesiz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır. (95) Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın katındaki ise kalıcıdır. Sabredenlerin mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette vereceğiz. (96)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَنْقُضوا عهودَكم، أيُّها الناسُ، وعقودَكم التي عاقدْتُموها مَن عاقَدْتُم، مُؤَكِّديها بأيْمانِكم، تَطْلُبون بنقضِكم ذلك عَرَضًا مِن الدنيا قليلًا، ولكن أوْفُوا بعهدِ الله الذى أمَرَكم بالوفاءِ به، يُثِبْكم اللهُ على الوفاءِ به، فإن ما عندَ اللهِ مِن الثوابِ لكم على الوفاءِ بذلك، هو خيرٌ لكم إن كنتم تَعْلَمون فضْلَ ما بينَ العِوَضَين اللذين أحدُهما الثمنُ القليلُ الذي تَشْتَرون بنقضِ عهدِ اللهِ في الدنيا، والآخَرُ الثوابُ الجزيلُ في الآخرةِ على الوفاءِ به.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Bu bozmanızla dünyadan az bir menfaat talep ederek yeminlerinizle pekiştirdiğiniz, kiminle antlaşma yapmışsanız yaptığınız ahitlerinizi ve sözleşmelerinizi bozmayın. Aksine Allah'ın yerine getirmenizi emrettiği ahdine vefa gösterin ki Allah da vefa göstermeniz karşılığında size mükâfat versin. Şüphesiz buna vefa göstermeniz karşılığında Allah katında bulunan sevap, -biri dünyada Allah'ın ahdini bozarak satın aldığınız az bir bedel, diğeri ise buna vefa göstermeniz karşılığında ahiretteki bol sevap olan- bu iki karşılık arasındaki üstünlük farkını biliyorsanız sizin için daha hayırlıdır.
ثم بيَّن تعالى ذكرُه فرْقَ ما بينَ العِوَضَيْن، وفضْلَ ما بينَ الثوابين، فقال: ما عندَكم، أيُّها الناسُ، مما تتَمَلَّكونه في الدنيا، وإن كثُر، فنافدٌ فانٍ، وما عندَ اللهِ لمن أوْفَى بعهدِه وأطاعه من الخيراتِ باقٍ غيرُ فانٍ، فلِمَا عندَه فاعْمَلُوا، وعلى الباقي الذي لا يَفْنَى فاحْرِصوا.
Sonra Allah -şânı yücedir- bu iki bedel arasındaki farkı ve iki mükâfat arasındaki üstünlük derecesini açıklayarak şöyle buyurdu: Ey insanlar! Dünyada sahip olduğunuz şeyler çok da olsa tükenip yok olucudur; ahdine vefa gösterip O'na itaat eden kimse için Allah katında bulunan hayırlar ise kalıcıdır, yok olmaz. O halde O'nun katında olan için amel edin ve yok olmayacak kalıcı [nimetlere] hırs gösterin.
وقولُه: {وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Sabredenlerin mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette vereceğiz” kavli.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولَيُثِيبَنَّ اللهُ الذين صبَروا على طاعتِهم إيَّاه في السراءِ والضراءِ، ثوابَهم يومَ القيامةِ على صبرِهم عليها، ومسارعتِهم في رضاه، بأحسنِ ما كانوا يعملُون من الأعمالِ دونَ أسوئِها، وليغفِرنَّ اللهُ لهم سيِّئَها بفضلِه .
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Varlıkta ve darlıkta Kendisine itaat etmeye sabredenlere Allah, bu sabırları ve O'nun rızasına koşmaları sebebiyle kıyamet gününde mükâfatlarını, yaptıkları amellerin kötüsüyle değil en güzeliyle mutlaka verecektir; Allah lütfuyla onların kötü amellerini de elbette bağışlayacaktır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٧)} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette veririz. (97)”.
يقولُ تعالَى ذكرُه: مَن عمِل بطاعةِ اللهِ، وأوفى بعهودِ اللهِ إذا عاهد، {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} من بني آدمَ، {وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. يقولُ: وهو مصدِّقٌ بثوابِ اللهِ الذى وعَد أهلَ طاعتِه على الطاعةِ، وبوعيدِ أهلِ معصيتِه على المعصيةِ، {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Âdemoğullarından {مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى} “erkek veya kadın”, kim Allah'a itaat doğrultusunda amel eder ve ahitleştiğinde Allah'ın ahitlerine vefa gösterirse, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “mümin olarak” -şöyle buyurmaktadır: Allah'ın itaat ehline itaat karşılığında vaat ettiği sevabı ve isyan ehline isyan karşılığında vadettiği cezayı tasdik edici olduğu hâlde- {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız”.
واختلَف أهلُ التأويلِ فى الذى عنَى اللهُ بالحياةِ الطيبةِ التي وعَد هؤلاء القومَ أن يُحْيِيَهُموها؛ فقال بعضهم: عنَى أنه يُحْيِيهم فى الدنيا ما عاشوا فيها بالرزقِ الحلالِ.
Tevil ehli, Allah'ın bu kimselere yaşatacağını vaat ettiği güzel hayat ile neyi kastettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “Bununla, dünyada yaşadıkları müddetçe onları helal rızıkla yaşatacağını kastetmiştir” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بنِ سُمَيعٍ، عن أبى مالكٍ، عن ابنِ عباسٍ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الحياةُ الطيبةُ الرزقُ الحلالُ في الدنيا.
Bana Ebû's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Sumey'den, o Ebû Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Güzel hayat, dünyadaki helal rızıktır” dedi.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيعٍ، عن أبي مالكٍ
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Sumey‘den, o da Ebû Mâlik’ten
وأبي الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ بنحوِه.
ve Ebû'r-Rebî'den, onlar da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ بن سُمَيعٍ، عن أبي الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الرزقُ الحسنُ في الدنيا .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Sumey'den, o Ebû'r-Rebî'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Dünyadaki güzel rızıktır” dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بنِ سُمَيعٍ، عن أبى الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الرزقُ الطيبُ في الدنيا.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İsmâil b. Sumey'den, o Ebû'r-Rebî'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Dünyadaki temiz/helal rızıktır” dedi.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا الفضلُ بنُ دُكينٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ بنِ سُمَيعٍ، عن أبي الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الرزقُ الطيبُ في الدنيا.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Fadl b. Dükeyn anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Sumey'den, o Ebû'r-Rebî'den, o da İbn Abbâs'tan: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Dünyadaki temiz/helal rızıktır” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}: يعني في الدنيا.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında: “Dünyada [yaşatırız] demektir” dediğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ عيينةَ، عن مُطَرِّفٍ، عن الضحاكِ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الرزقُ الطيبُ الحلالُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Mutarrif'ten, o da Dahhâk'tan: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [Dahhâk]: “Temiz ve helal rızıktır” dedi .
حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا عونُ بنُ سلامٍ القرشيُّ، قال: أخبرَنا بشرُ بنُ عُمارةَ، عن أبى رَوْقٍ، عن الضحاكِ فى قولِه: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: يأكلُ حلالًا، ويلبَسُ حلالًا.
Bana Abdüla'lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Avn b. Selâm el-Kureşî anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o da Dahhâk'tan O'nun: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında haber verdi. [Dahhâk]: “Helal yer ve helal giyer” dedi.
وقال آخرون: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}، بأن نَرْزُقَه القناعةَ.
Başkaları ise: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” [kavli], ona kanaatkârlık rızkı vermemizle [olur], dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ يمانٍ، عن المنهالِ بنِ خليفةَ، عن أبي خُزَيمةَ سليمانَ التمَّارِ، عمَّن ذكَره، عن عليٍّ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: القنُوعُ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân, el-Minhâl b. Halîfe'den, o Ebû Huzeyme Süleyman et-Temmâr'dan, o zikrettiği kimseden, o da Ali'den: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [Ali]: “Kanaatkârlıktır” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو عصامٍ، عن أبي سعيدٍ، عن الحسنِ البصريِّ، قال: الحياةُ الطيبةُ القناعةُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Isâm, Ebû Saîd'den, o da Hasan-ı Basrî'den anlattı; [Hasan] şöyle dedi: Güzel hayat, kanaattir .
وقال آخرون: بل يعنى بالحياة الطيبةِ الحياةَ مؤمنًا باللهِ، عاملًا بطاعتِه.
Başkaları ise: Bilakis güzel hayat ile Allah'a iman etmiş ve O'na itaatle amel eder bir şekilde yaşaması kastedilmektedir, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. يقولُ: من عمِل عملًا صالحًا وهو مؤمنٌ، في فاقةٍ أو ميسرةٍ، فحياتُه طيبةٌ، ومَن أعرَض عن ذكرِ اللهِ فلم يُؤمنْ ولم يَعمَلْ صالحًا، فعيشتُه ضَنْكٌ لا خيرَ فيها.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın, O'nun: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “mutlaka ona güzel bir hayat yaşatırız” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: “Kim darlıkta yahut bollukta, mümin olarak salih bir amel işlerse onun hayatı güzeldir. Kim de Allah'ın zikrinden yüz çevirir, iman etmez ve salih amel işlemezse, onun geçimi dardır, onda hiçbir hayır yoktur.”
وقال آخرون: الحياةُ الطيبةُ السعادةُ.
Başkaları ise: Güzel hayat, saadettir (mutluluktur), dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى وعليُّ بن داودَ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: السعادةُ .
Bana el-Müsennâ ve Ali b. Dâvûd anlattılar, dediler ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Saadettir” dedi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: الحياةُ في الجنةِ.
Başkaları ise: Bilakis bunun anlamı cennetteki hayattır, dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا هَوْذةُ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: لا تَطِيبُ لأحدٍ حياةٌ دونَ الجنةِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze, Avf'tan, o da el-Hasan'dan: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [el-Hasan]: “Cennet olmaksızın hiç kimseye hayat güzel olmaz” dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو أسامةَ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: ما تَطِيبُ الحياةُ لأحدٍ إلا في الجنةِ.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme, Avf'tan, o da el-Hasan'dan: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [el-Hasan]: “Hayat bir kimseye ancak cennette güzel olur” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}، فإن اللهَ لا يشاءُ عملًا إلا في إخلاصٍ، ويُوجِبُ لمن عمِل ذلك في إيمانٍ، قال اللهُ تعالى ذكْرُه: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}، وهى الجنةُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. Muhakkak ki Allah ancak ihlasla yapılan bir ameli diler ve bunu iman üzere yapan kimse için [mükâfatı] vacip kılar . Allah Teâlâ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” buyurmuştur ki bu da cennettir .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da
مجاهدٍ: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الآخرةُ، يُحْيِيهم حياةً طيبةً في الآخرةِ .
Mücâhid'den: {فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında anlattı. [Mücâhid]: “Ahirettir; onları ahirette güzel bir hayat ile yaşatır” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً}. قال: الحياةُ الطيبةُ الآخرةُ فى الجنةِ، تلك الحياةُ الطيبةُ. قال: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. وقال: ألا تراه يقولُ: {يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي} [الفجر: ٢٤]. قال: هذه آخرتُه. وقرأ أيضًا: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ} [العنكبوت: ٦٤]. قال: الآخرةُ دارُ حياةٍ لأهلِ النارِ وأهلِ الجنةِ، ليس فيها موتٌ لأحدٍ من الفريقين.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa, elbette ona güzel bir hayat yaşatırız” kavli hakkında şöyle dedi: Güzel hayat, ahirette cennette olandır; işte güzel hayat odur. [İbn Zeyd]: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette veririz” [kavlini okudu]. Ve şöyle dedi: Görmez misin O'nun şöyle buyurduğunu: {يَالَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَيَاتِي} “Keşke bu hayatım için önceden bir şeyler yapsaydım!” [Fecr, 24]. [İbn Zeyd]: İşte bu onun ahiretidir, dedi. Ayrıca şu ayeti okudu: {وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ} “Şüphesiz ahiret yurdu, işte asıl hayat odur” [Ankebût, 64]. Dedi ki: Ahiret, cehennem ehli için de cennet ehli için de bir hayat yurdudur; orada iki gruptan hiç kimse için ölüm yoktur.
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا ابنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. قال: الإيمانُ الإخلاصُ للهِ وحدَه، فبيَّنَ أَنه لا يَقْبَلُ عملًا إلا بالإخلاصِ له .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “Erkek veya kadın, kim mümin olarak salih bir amelde bulunursa” kavli hakkında anlattı. [er-Rebî]: “İman, yalnızca Allah'a ihlasla yönelmektir. [Allah], Kendisine ihlasla yapılmadıkça hiçbir ameli kabul etmeyeceğini beyan etmiştir” dedi .
وأولى هذه الأقوالِ بالصوابِ قولُ مَن قال: تأويلُ ذلك: فَلَنُحْيِيَنَّه حياةً طيبةً بالقناعةِ؛ وذلك أن من قَنَّعه اللهُ بما قَسَم له من رزقٍ، لم يَكْثُرْ [في الدنيا] تعبُه، ولم يَعْظُمْ فيها نَصَبُه، ولم يتكدَّرْ فيها عيشُه، بإتباعِه نفسَه ما فاته منها، وحرصِه على ما لعلَّه لا يُدْرِكُه فيها.
Bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı; bunun tevili: “Kanaat ile ona güzel bir hayat yaşatırız ” diyen kimsenin görüşüdür. Zira Allah kime payına düşen rızık konusunda kanaat verirse, [dünyada] yorgunluğu çoğalmaz, orada meşakkati büyümez; dünyadan kaçırdığı şeylerin peşine nefsini takarak ve belki de dünyada erişemeyeceği şeylere hırs göstererek oradaki yaşantısı bulanıp kararmakla yüz yüze kalmaz.
وإنما قلت: ذلك أولى التأويلاتِ فى ذلك بالآية؛ لأن اللهَ تعالَى ذكرُه
Bu hususta ayete en uygun tevilin bu olduğunu söylememin sebebi şudur: Çünkü zikri yüce olan Allah
أوعَد قومًا قبلَها على معصيتِهم إياه إن عَصَوْه أذاقهم السوءَ في الدنيا، والعذابَ العظيمَ في الآخرةِ، فقال تعالَى ذكرُه: {وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ}، فهذا لهم في الدنيا، {وَلَكُمْ} في الآخرة {عَذَابٌ عَظِيمٌ}، فهذا لهم في الآخرةِ. ثم أتْبَع ذلك ما لمَنْ أوفى بعهدِ اللهِ وأطاعه، فقال تعالَى: {مَا عِنْدَكُمْ} فى الدنيا {يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ}، فالذي بيَّن هذه السيئةَ بحكمتِه، أراد أن يُعْقِبَ ذلك الوعدَ لأهلِ طاعتِه بالإحسانِ فى الدنيا والغفرانِ في الآخرةِ، وكذلك فعَلَ تعالَى ذكرُه.
bundan önce bir topluluğu Kendisine isyan etmeleri hususunda uyarmış; eğer Kendisine isyan ederlerse dünyada onlara kötülüğü, ahirette ise büyük azabı tattıracağını bildirerek zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَلَا تَتَّخِذُوا أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ فَتَزِلَّ قَدَمٌ بَعْدَ ثُبُوتِهَا وَتَذُوقُوا السُّوءَ بِمَا صَدَدْتُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Yeminlerinizi aranızda bir hile ve bozgunculuk vesilesi kılmayın; sonra sağlam basmışken ayak kayar ve Allah'ın yolundan alıkoyduğunuz için kötülüğü tadarsınız”; bu onlar için dünyadadır, {وَلَكُمْ} ahirette ise {عَذَابٌ عَظِيمٌ} “ve sizin için büyük bir azap vardır”; bu da onlar için ahirettedir. Ardından da Allah'ın ahdine vefa gösteren ve O'na itaat eden kimseye ne verileceğini ekleyerek Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: {مَا عِنْدَكُمْ} dünyada {يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ} “Sizin yanınızdaki tükenir, Allah'ın yanındaki ise bakidir”. Hikmetiyle bu kötülüğü açıklayan [Allah], itaat ehline dünyada ihsan , ahirette ise bağışlanma vaadini bunun peşine eklemek istemiştir ; nitekim zikri yüce olan [Allah] öyle de yapmıştır.
وأما القولُ الذى رُوِى عن ابنِ عباسٍ أنه الرزقُ الحلالُ، فإنه محتَمِلٌ أن يكونَ معناه الذي قلنا في ذلك، من أنه تعالى ذكْرُه يُقَنِّعُه في الدنيا بالذي يَرْزُقُه من الحلالِ -وإن قلَّ- فلا تَدْعُوه نفسُه إلى الكثيرِ منه من غيرِ حِلِّه، لا أنه يَرْزُقُه الكثيرَ منه من الحلالِ، وذلك أن أكثرَ العاملين للهِ تعالَى ذكْرُه بما يَرضاه من الأعمالِ، لم نرهم رُزِقوا الرزقَ الكثيرَ من الحلالِ فى الدنيا، ووجَدْنا ضيقَ العيشِ عليهم أغلبَ من السَّعةِ.
İbn Abbâs'tan rivayet edilen, bunun helal rızık olduğu yönündeki söze gelince; bunun anlamının da bu hususta söylediğimiz gibi olması muhtemeldir; yani zikri yüce olan [Allah]'ın dünyada onu -az da olsa- helalden rızıklandırdığı şeyle kanaatkâr kılması, böylece nefsinin gayrimeşru yoldan çok mala meyletmemesidir; yoksa ona dünyada bolca helal rızık vermesi demek değildir. Zira zikri yüce olan Allah rızası için O'nun hoşnut olduğu amelleri işleyenlerin çoğuna dünyada bol helal rızık verildiğini görmüş değiliz; aksine maişet darlığının onlara genişlikten daha baskın olduğunu görmüşüzdür.
وقولُه: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}، فذلك لا شَكَّ أنه في الآخرةِ، وكذلك قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette veririz” kavline gelince; bunun ahirette olduğunda şüphe yoktur ve tevil ehli de böyle söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بن سُمَيعٍ، عن أبى
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Sümey'den, o Ebû
مالكٍ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. قال: إذا صاروا إلى اللهِ جزاهم أجرَهم بأحسنِ ما كانوا يعمَلون .
Mâlik'ten, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette veririz” [ayeti hakkında] anlattı. [İbn Abbâs]: “Allah'a vardıklarında, yaptıklarının en güzeliyle onların mükâfatını verir” dedi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن إسماعيلَ بنِ سُمَيعٍ، عن أبي مالكٍ، وأبي الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, İsmâil b. Sümey'den, o Ebû Mâlik ve Ebü'r-Rebî'den, onlar da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن إسماعيلَ بنِ سُمَيعٍ، عن أبي الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ}. قال: في الآخرةِ .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân'dan, o İsmâil b. Sümey'den, o Ebü'r-Rebî'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ} “ve onların mükâfatını elbette veririz” kavli hakkında anlattı. [İbn Abbâs]: “Ahirettedir” dedi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن إسماعيلَ بن سُمَيعٍ، عن أبي الربيعِ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İsmâil b. Sümey'den, o Ebü'r-Rebî'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini anlattı.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}. يقولُ: يَجْزِيهم أجرَهم فى الآخرةِ بأحسنِ ما كانوا يعمَلون.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onların mükâfatını, yaptıklarının en güzeliyle elbette veririz” kavli hakkında anlattı. Şöyle demektedir: Onlara ahirette, yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlarını verir.
وقيل: إن هذه الآيةَ نزلت بسببِ قومٍ من أهلِ مِلَلٍ شَتَّى تفاخَروا، فقال أهلُ كلِّ مِلَّةٍ منها: نحن أفضلُ. فبيَّنَ اللهُ لهم أفضلَ أهلِ المللِ.
Şöyle de denildi: Bu ayet, çeşitli din mensuplarından birbirlerine karşı övünen kimseler sebebiyle indi. Her dinin mensubu: “Biz daha üstünüz” dedi. Bunun üzerine Allah onlara din mensuplarının en üstün olanını açıkladı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا يعلى بنُ عُبيدٍ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ، قال: جلَس ناسٌ من أهلِ الأوثانِ وأهلِ التوراةِ وأهلِ الإنجيلِ، فقال هؤلاء: نحن أفضلُ. وقال هؤلاء: نحن أفضلُ. فأنزَل اللهُ تعالَى ذكْرُه: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ}.
İbn Vekî‘ bize rivayet edip dedi ki: Ya‘lâ b. Ubeyd bize rivayet edip İsmâîl’den, o da Ebû Sâlih’ten [naklettiğine göre] o şöyle demiştir: Putperestlerden, Tevrat ehlinden ve İncil ehlinden bazı insanlar bir araya oturup; berikiler: “Biz daha üstünüz”, ötekiler de: “Biz daha üstünüz” dediler. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “Erkek olsun kadın olsun, her kim mümin olarak salih amel işlerse, onu mutlaka güzel bir hayatla yaşatırız ve onları yaptıklarının en güzeliyle mükafatlandırırız” [ayetini] indirdi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالَى: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠)}.
Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ (٩٨) إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠)} “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın. Şüphesiz iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. Onun hâkimiyeti, ancak onu veli edinenler ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar üzerindedir” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالَى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وإذا كنتَ يا محمدُ قارِئًا القرآنَ. {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ}.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kur'an okuyacağın zaman {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “kovulmuş şeytandan Allah'a sığın”.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يزعُمُ أنه من المؤخَّرِ الذى معناه التقديمُ. وكأنَّ معنى الكلام عندَه: وإذا استعذتَ باللهِ من الشيطانِ الرجيمِ، فاقرَأَ القرآنَ. ولا وجهَ لِمَا قال من ذلك؛ لأنَّ ذلك لو كان كذلك لكان متى استعاذَ مستعيذٌ من الشيطانِ الرجيمِ، لزمَه أن يقرَأَ القرآنَ، ولكن معناه ما وصَفنا.
Arap dili ehlinden bazıları, bunun anlamı öne alınmış (takdim edilmiş) bir tehir olduğunu iddia ediyordu. Sanki ona göre sözün anlamı şöyledir: “Kovulmuş şeytandan Allah'a sığındığın zaman Kur'an oku.” Oysa onun bu dediğinin hiçbir tutar yanı yoktur; zira durum böyle olsaydı, kovulmuş şeytandan her sığınanın Kur'an okuması gerekirdi. Bilakis anlamı bizim açıkladığımız gibidir.
وليس قولُه: {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} بالأمرِ اللازمِ، وإنما هو إعلامٌ وندبٌ، وذلك أنه لا خلافَ بين الجميعِ أن مَن قرَأ القرآنَ ولم يستعذْ باللهِ من الشيطانِ الرجيمِ قبلَ قراءتِه أو بعدَها، أنه لم يُضَيِّعْ فرضًا واجبًا. وكان ابنُ زيدٍ يقولُ فى ذلك نحوَ الذي قلنا.
O'nun: {فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” kavli bağlayıcı bir emir (farz) değildir; bu yalnızca bir bildirme ve mendupluktur (tavsiyedir). Zira Kur'an okuyup da okumasından önce veya sonra kovulmuş şeytandan Allah'a sığınmayan bir kimsenin, yerine getirilmesi farz olan bir görevi terk etmediği hususunda herkes arasında icma vardır. İbn Zeyd de bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüş belirtiyordu.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ}. قال: فهذا دليلٌ من اللهِ تعالَى ذكرُه دَلَّ عبادَه عليه .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” kavli hakkında şöyle dedi: Bu, zikri yüce olan Allah'ın kullarına gösterdiği bir kılavuzluktur .
وأما قولُه: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. فإنه يعنى بذلك: إن الشيطانَ ليستْ له حجةٌ على الذين آمنوا باللهِ
O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” kavline gelince; [Cenâb-ı Hak] bununla şunu kastetmektedir: Şüphesiz şeytanın, Allah'a iman edenler üzerinde hiçbir hücceti (üstünlük sağlayacak delili) yoktur
ورسولِه، وعمِلوا بما أمَر اللهُ به، وانتَهَوْا عما نهاهم اللهُ عنه، {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. يقولُ: وعلى ربِّهم يتوكلون، فيما نابهم من مُهماتِ أمورِهم، {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ}. يقولُ: إنما حجتُه على الذين يعبُدونه، {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}. يقولُ: والذين هم باللهِ مشركون.
ve Resulüne iman eden, Allah'ın emrettiklerini yapıp yasakladıklarından sakınan kimseler üzerinde hiçbir delili/hükmü yoktur. {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”; yani başlarına gelen mühim işlerinde yalnızca Rablerine tevekkül ederler, demektir. {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti, ancak onu veli edinenler... üzerindedir”; yani onun delili/hükmü ancak kendisine tapanlar üzerindedir, demektir. {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar”; yani Allah'a şirk koşanlar, demektir.