وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكر من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ}. قال: حجَّتُه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı , dedi ki: Bize Varkâ anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti, ancak onu veli edinenler... üzerindedir” kavli hakkında anlattı. [Mücâhid]: “Delili/hükmüdür” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ}. قال: يُطيعونه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'in: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti, ancak onu veli edinenler... üzerindedir” kavli hakkında anlattı. [Mücâhid]: “Ona itaat ederler” dedi .
واختلَف أهلَ التأويلِ فى المعنى الذى من أجله لم يُسَلَّطْ فيه الشيطانُ على المؤمنِ؛ فقال بعضهم بما حُدِّثتُ عن زافِرِ بنِ سليمانَ، عن سفيانَ في قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. قال: ليس له سلطانٌ
Te’vil ehli, kendisinden dolayı şeytanın mümin üzerine musallat kılınmadığı mana hakkında ihtilaf etti. Onlardan bazısı, Zâfir b. Süleymân’dan, onun da Süfyân’dan: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Gerçek şu ki, iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” kavli hakkında bana rivayet edilen şu görüşü dile getirdi: [Süfyân] dedi ki: “Onun hiçbir hâkimiyeti yoktur;
على أن يحمِلَهم على ذنبٍ لا يُغْفَرُ .
onları bağışlanmayacak bir günaha sürükleme hususunda” dedi .
وقال آخرون: هو الاستعاذةُ، فإنه إذا استعاذ باللهِ مُنِع منه، ولم يُسَلَّطْ عليه. واستشهَدوا لصحةِ قولهم ذلك بقولِ اللهِ تعالى ذكْرُه: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} [الأعراف: ٢٠٠]. وقد ذكَرنا الروايةَ بذلك في سورةِ "الحِجْرِ" .
Başkaları ise: “O [sebep], Allah'a sığınmaktır (istiâzedir); zira kişi Allah'a sığındığı zaman şeytandan korunur ve şeytan onun üzerine musallat kılınmaz” dediler. Bu görüşlerinin doğruluğuna zikri yüce olan Allah'ın şu kavlini delil getirdiler: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [A'râf, 200]. Bu husustaki rivayeti Hicr Suresi'nde zikretmiştik .
وقال آخرون في ذلك، بما حدَّثني به المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ في قولِه: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} إلى قولِه: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}. قال: إن عدوَّ اللهِ إبليسَ قال: {لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} [ص: ٨٢، ٨٣] فهؤلاء الذين لم يُجعَلْ للشيطانِ عليهم سبيلٌ، وإنما سلطانُه على قومٍ اتخذوه وليًّا، وأشرَكوه في أعمالِهم .
Başkaları ise bu hususta, bana el-Müsennâ'nın anlattığı rivayeti söyledi; dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} kavlinden {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} kavline kadar [olan kısım] hakkında şöyle anlattı: Allah'ın düşmanı İblis: {لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “Onların hepsini mutlaka azdıracağım; ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna” [Sâd, 82-83] demiştir. İşte bunlar, şeytanın aleyhlerine hiçbir yol bulamadığı kimselerdir; onun hâkimiyeti ancak kendisini veli edinen ve işlerinde onu ortak koşan bir topluluk üzerindedir .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. يقولُ: السلطانُ على من تولَّى الشيطانَ وعمِل بمعصيةِ اللهِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'ın: {إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “Şüphesiz iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Hâkimiyet, şeytanı veli edinen ve Allah'a isyan ile amel eden kimse üzerindedir” .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ}. يقولُ: الذين يُطيعونه ويعبُدونه.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti, ancak onu veli edinenler... üzerindedir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Ona itaat edip ona tapan kimselerdir.”
وأولى الأقوالِ فى ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معناه: إنه ليس له سلطانٌ على
Bu konuda görüşlerin doğruya en yakın olanı, [ayetin] anlamı: “Şüphesiz onun... üzerinde hiçbir hâkimiyeti yoktur” diyen kimsenin görüşüdür:
الذين آمنوا، فاستعاذوا باللهِ منه؛ بما ندَب اللهُ تعالى ذكرُه من الاستعاذةِ، وعلى ربِّهم يتوكلون على ما عرَض لهم من خَطَراتِه ووساوسِه.
Zikri yüce olan Allah'ın teşvik ettiği sığınma vesilesiyle iman edip O'na sığınan ve şeytanın kalbe getirdiği düşünceler ile vesveselerine karşı yalnızca Rablerine tevekkül eden kimseler” diyenin sözüdür.
وإنما قلنا: ذلك أولى التأويلاتِ بالآيةِ؛ لأن اللهَ تعالَى ذكرُه أتْبَع هذا القولَ: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ}. وقال في موضعٍ آخر: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} [الأعراف: ٢٠٠]. فكان بيِّنًا بذلك أنه إنما ندَب عبادَه إلى الاستعاذةِ منه في هذه الأحوالِ، ليُعيذَهم من سلطانِه.
Ayetin teviline en uygun olanın bu olduğunu söylememizin sebebi şudur: Zira zikri yüce olan Allah bu sözün ardına: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ} “Kur'an okuduğun zaman, kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” [kavlini] getirmiştir. Bir başka yerde de: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [A'râf, 200] buyurmuştur. Böylece O'nun, kullarını bu durumlarda şeytandan Kendisine sığınmaya teşvik etmesinin, onları şeytanın hâkimiyetinden korumak için olduğu açıkça ortaya çıkmıştır.
وأما قولُه: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم فيه بما قلنا: إن معناه: والذين هم باللهِ مشركون.
O'nun: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar” kavline gelince; tevil ehli bunun tevilinde ihtilaf etmiştir. Bazıları bu hususta bizim söylediğimiz gibi, bunun anlamının: “Ve onlar Allah'a şirk koşanlardır” şeklinde olduğunu söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}. قال: يعدلِون بربِّ العالمين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; ve bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, Varkâ'dan, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'in: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar” kavli hakkında anlattı. [Mücâhid]: “Âlemlerin Rabbine [başkalarını] denk tutarlar” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}. قال: يعدِلون باللهِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve O'na ortak koşanlar” [ayeti hakkında şöyle] dedi: “Allah'a denk tutmaktadırlar.”
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}. قال: عدَلوا إبليسَ بربِّهم، فإنهم باللهِ مشركون .
Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı dinledim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ı O'nun: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar” kavli hakkında şöyle derken işittim: “İblis'i Rablerine denk tuttular; şüphesiz onlar Allah'a şirk koşanlardır” .
وقال آخرون: معنى ذلك: والذين هم به مشركو الشيطانِ في أعمالِهم.
Başkaları ise: “Bunun anlamı: İşlerinde şeytanı ortak koşan kimselerdir” dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ أبي جعفرٍ، عن أبيه، عن الربيعِ: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ}: أشركوه فى أعمالِهم .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ebî Ca'fer, babasından, o da er-Rebî'den anlattı: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun yüzünden [Allah'a] ortak koşanlar”; [yani] işlerinde onu ortak koştular .
والقولُ الأولُ -أعنى قولَ مجاهدٍ- أولى القولين في ذلك بالصوابِ، وذلك أن الذين يتولَّون الشيطانَ إنما يُشرِكونه باللهِ فى عبادتِهم وذبائِحهم ومطاعمِهم ومشارِبهم، لا أنهم يُشرِكون بالشيطانِ. ولو كان معنى الكلامِ ما قاله الربيعُ، لكان التنزيلُ: الذين هم مشركوه. ولم يَكُنْ فى الكلامِ "به"، فكان يَكونُ لو كان التنزيلُ كذلك: والذين هم مشركوه في أعمالِهم. إلا أن يُوجِّهَ موجِّهٌ معنى الكلامِ إلى أن القومَ كانوا يَدِينون بأُلوهةِ الشيطانِ ويُشرِكون اللهَ به في عبادتِهم إياه، فيصحَّ حينئذٍ معنى الكلامِ، ويخرجَ عما جاء التنزيلُ به في سائرِ القرآنِ؛ وذلك أن اللهَ تعالَى ذكْرُه وصَف المشركين في سائرِ سُورِ القرآنِ أنهم أشرَكوا باللهِ ما لم ينزِّلْ به عليهم سلطانًا، وقال في كلِّ موضعٍ تقدَّم إليهم بالزجرِ عن ذلك: لا تُشركوا بالله شيئًا. ولم نجدْ في شيءٍ من التنزيلِ: لا تُشرِكوا اللهَ بشيءٍ. ولا في شيءٍ من القرآنِ
İlk görüş -yani Mücâhid'in görüşü-, bu husustaki iki görüşten doğruya en layık olanıdır. Zira şeytanı dost edinenler; ibadetlerinde, kurbanlarında, yiyeceklerinde ve içeceklerinde onu ancak Allah'a ortak koşmaktadırlar; yoksa şeytana [başkalarını] ortak koşuyor değillerdir. Şayet sözün anlamı er-Rebî'in dediği gibi olsaydı, [ayet olarak] indirilen lafız: «الذين هم مشركوه» şeklinde olurdu ve sözün içinde «به» yer almazdı. Eğer indirilen lafız böyle olsaydı, “Amellerinde onu ortak koşanlar” anlamına gelirdi. Meğerki bir yorumcu sözün anlamını, o kavmin şeytanın ilahlığına inandıkları ve ona ibadet etmelerinde Allah'ı ona ortak koştukları şeklinde tevil etsin; o takdirde sözün anlamı sahih olur, fakat Kur'an'ın diğer kısımlarında indirilen beyanın dışına çıkmış olur. Çünkü zikri yüce olan Allah, Kur'an'ın diğer surelerinde müşrikleri, hakkında kendilerine hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşan kimseler olarak tavsif etmiş ve kendilerini bundan sakındırdığı her yerde: “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayın” buyurmuştur. İndirilen vahyın hiçbir yerinde “Allah'ı bir şeye ortak koşmayın” [ifadesini] bulamadığımız gibi, Kur'an'ın hiçbir yerinde de
خبرًا من اللهِ عنهم أنهم أشرَكوا اللهَ بشيءٍ، فيجوزَ لنا توجيهُ معنى قولِه: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} إلى: والذين هم بالشيطانِ مشركو اللهِ. فبيِّنٌ إذنْ إذ كان ذلك كذلك، أن الهاءَ فى قولِه: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ} عائدةٌ على الربِّ في قولِه: {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}.
onların Allah'ı bir şeye ortak koştuklarına dair Allah'tan bir haber bulunmamaktadır ki, O'nun: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve onun yüzünden ortak koşanlar” kavlinin anlamını: “Şeytan yüzünden Allah'a ortak koşanlar” şeklinde yorumlamamız caiz olsun. Durum böyle olunca, açıkça anlaşılmaktadır ki: {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ} kavlindeki “hû” (o) zamiri, {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “yalnız Rablerine tevekkül ederler” kavlindeki Rabbe aittir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)}.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١)} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir- ‘Sen ancak bir iftiracısın’ dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالَى ذكرُه: وإذا نَسَخْنا حكمَ آيةٍ، فَأَبْدَلْنَا مَكانَه حكمَ أُخْرَى، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ}. يقولُ: واللهُ أعلمُ بالذى هو أصْلَحُ لخَلْقِه فيما يبدِّلُ ويغيِّرُ من أحكامِه، {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ}. يقولُ: قال المشركون باللهِ المكذِّبو رسولِه، لرسولِه: {إِنَّمَا أَنْتَ} يا محمدُ {مُفْتَرٍ}، أَي: مُكْذَبٌ، تَتَخَرَّصُ بِتَقَوُّلِ الباطلِ على اللهِ. يقولُ اللهُ تعالَى ذِكْرُه: بل أكثرُ هؤلاء القائلين لك يا محمدُ: إنما أنتَ مفترٍ. جُهَّالٌ بأن الذى تأتِيهم به من عندِ اللهِ، ناسخِه ومنسوخِه، لا يعلَمون حقيقةَ صحتِه.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bir ayetin hükmünü neshedip yerine başka bir ayetin hükmünü getirdiğimiz zaman, {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ} “-ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir-”; yani Allah, değiştirdiği ve tebdil ettiği hükümlerinde yaratıkları için en uygun olanı en iyi bilendir; {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ} “‘Sen ancak bir iftiracısın’ dediler”; yani Allah'a ortak koşan ve O'nun Resulünü yalanlayanlar, O'nun Resulüne: {إِنَّمَا أَنْتَ} “Sen ancak” ey Muhammed, {مُفْتَرٍ} “bir iftiracısın”; yani yalancısın, Allah'a karşı uydurma batıl sözler iftira ediyorsun, dediler. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurur: Bilakis sana: “Sen ancak bir iftiracısın” diyen bu kimselerin çoğu; nâsihiyle mensûhuyla onlara getirdiğin şeyin Allah katından olduğunu ve doğruluğunun hakikatini bilmeyen cahillerdir.
وبنحوِ الذي قلنا فى تأويلِ قولِه: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ}، قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” kavlinin tevili hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبَرنا إسحاقٌ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, [o da] ...'dan,
ورقاءَ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ فى قولِه: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ}: رفَعناها فأنزَلنا غيرَها .
Varkâ'dan, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” kavli hakkında: “Onu kaldırdık ve yerine başkasını indirdik” dediğini [rivayet ettiler] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ}. قال: نسَخناها؛ بدَّلناها: رَفَعْناها، وأَثْبَتْنا غيرَها.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” [ayeti hakkında] anlattı; dedi ki: “Onu neshettik; onu değiştirdik: [yani] onu kaldırdık ve yerine başkasını sabit kıldık.”
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ}: هو كقولِه: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا }. [البقرة: ١٠٦]
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bu, O'nun: {مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا } “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak...” [el-Bakara: 106] kavli gibidir.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ}. قالوا: إنما أنت مُفترٍ، تأتى بشيءٍ وتَنْقُضُه، فتأتى بغيرِه. قال: وهذا التبديلُ ناسخٌ، ولا تُبَدَّلُ آيةٌ مكانَ آيةٍ إلا بنسخٍ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” kavli hakkında şöyle dedi: “Onlar: ‘Sen ancak bir iftiracısın; bir şey getiriyorsun ve onu bozup yerine başkasını getiriyorsun’ dediler.” [İbn Zeyd] dedi ki: “Bu değiştirme bir neshtir; bir ayet başka bir ayetin yerine ancak nesh ile değiştirilir.”
القولُ في تأويل قوله تعالى: {قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)}.
Yüce Allah'ın: {قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢)} “De ki: ‘İman edenleri sebatkâr kılmak, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Ruhulkudüs Rabbinden hak ile indirmiştir’” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالَى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {قُلْ} يا محمدُ للقائلين لك: إنما أنتَ مفترٍ. فيما تَتْلو عليهم مِن آيِ كتابِنا: {نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ}. يقولُ: قُلْ جاء به جبريلُ مِن عندِ ربي بالحقِّ. وقد بيَّنتُ فى غيرِ هذا الموضعِ معنى "رُوحِ القُدُسِ" بما أغنَى عن إعادتِه.
Şânı Yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kitabımızın ayetlerinden kendilerine okuduğun şeyler hususunda sana: “Sen ancak bir iftiracısın” diyenlere {قُلْ} “De ki:” {نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ} “Onu Ruhulkudüs indirmiştir.” [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: De ki: “Onu Rabbimin katından hak ile Cibrîl getirmiştir.” Ben bu yerin dışında “Ruhulkudüs”ün anlamını tekrar etmeye ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştım.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عبدُ الأعلى بنُ واصلٍ، قال: ثنا جعفرُ بنُ عَوْنٍ العَمْرِيُّ، عن موسى بنِ عُبيدةَ الرَّبَذيِّ، عن محمدِ بنِ كعبٍ، قال: {رُوحُ الْقُدُسِ}: جبريلُ.
Bana Abdül'a‘lâ b. Vâsıl anlattı, dedi ki: Bize Ca‘fer b. Avn el-Amrî, Mûsâ b. Ubeyde er-Rebezî'den, o da Muhammed b. Kâ‘b'dan naklen anlattı; dedi ki: {رُوحُ الْقُدُسِ} “Ruhulkudüs”, Cebrail'dir.
وقولُه: {لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قلْ نزَّل هذا القرآنَ -ناسخَه ومنسوخَه- رُوحُ القدسِ عليَّ مِن ربى؛ تثبيتًا للمؤمنين، وتقويةً لإيمانِهم؛ ليَزْدادوا بتصديقِهم لناسخِه ومنسوخِه إيمانًا إلى إيمانِهم، وهدًى لهم من الضلالِة، وبُشْرَى للمسلمين الذين استسلَموا لأمرِ اللهِ، وانقادوا لأمرِه ونهيِه، وما أنْزَله فى آيِ كتابِه، فأقرُّوا بكلِّ ذلك، وصدَّقوا به قولًا وعملًا.
O'nun: {لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenleri sebatkâr kılmak... üzere” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] De ki: “Bu Kur'an'ı -nâsihini ve mensûhunu- müminleri sebatkâr kılmak ve imanlarını güçlendirmek için, nâsihini ve mensûhunu tasdik etmeleriyle imanlarına iman katsınlar diye, sapıklıktan kurtulmaları için bir hidayet ve Allah'ın emrine teslim olup O'nun emrine, yasağına ve Kitabının ayetlerinde indirdiği şeylere boyun eğen, bütün bunları ikrar edip söz ve amel olarak doğrulayan Müslümanlar için bir müjde olarak Rabbimden bana Ruhulkudüs indirmiştir.”
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣)} “Andolsun biz onların, ‘Ona ancak bir insan öğretiyor’ dediklerini biliyoruz. Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد نعلَمُ أن هؤلاء المشركين يقولون، جهلًا منهم: إنما يُعلِّمُ محمدًا هذا الذى يتْلوه بشرٌ مِن بنى آدمَ، وما هو من عندِ اللهِ. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه مكذِّبَهم فى قيلِهم ذلك: أَلَا تَعْلَمون كذِبَ ما تقولون. إن لسانَ الذى تُلْحِدون إليه. يقولُ: تميلون إليه بأنه يُعَلِّمُ محمدًا، أَعْجَمِيٌّ. وذلك أنهم، فيما ذُكِر، كانوا يزعُمون أن الذى يُعلِّمُ محمدًا هذا القرآن عبدٌ روميٌّ؛ فلذلك قال تعالَى: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ}. يقولُ: وهذا القرآنُ لسانٌ عربيٌّ مبينٌ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Andolsun biliyoruz ki bu müşrikler cehaletlerinden ötürü: “Muhammed'e okuduğu bu şeyi ancak Âdemoğullarından bir insan öğretiyor, o Allah katından değildir” diyorlar. Zikri yüce olan Allah, onların bu sözünü yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: Söylediğiniz şeyin yalan olduğunu bilmiyor musunuz? Meylettiğiniz kimsenin dili —yani Muhammed'e [Kur'an'ı] öğretiyor diye kendisine meylettiğiniz kişinin dili— yabancıdır (acemcedir). Çünkü nakledildiğine göre onlar, Muhammed'e bu Kur'an'ı öğreten kişinin Rum kökenli bir köle olduğunu iddia ediyorlardı. Bu sebeple Yüce [Allah]: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” buyurmuştur. [Yani] bu Kur'an apaçık Arapça bir dildir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ، على اختلافٍ منهم في اسمِ الذي كان المشركون يزعُمون أنه يُعَلِّمُ محمدًا هذا القرآنَ من البشرِ؛ فقال بعضُهم: كان اسمَه بَلْعامُ، وكان قَيْنًا بمكةَ نصرانيًّا.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir; ancak müşriklerin Muhammed'e bu Kur'an'ı öğrettiğini iddia ettikleri insanın ismi konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onun adı Bel'am idi, Mekke'de Hristiyan bir demirci idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أحمدُ بنُ محمدٍ الطَّوسِيُّ، قال: ثنا أبو عامرٍ ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ طَهْمانَ، عن مسلمِ بن عبدِ اللهِ المُلائيِّ، عن مجاهدٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ يُعلِّمُ قَيْنًا بمكةَ، وكان أعجميَّ اللسانِ، وكان اسمَه بَلْعامُ، فكان المشركون يروْن رسولَ اللهِ ﷺ حينَ يدخُلُ عليه، وحينَ يَخرُجُ مِن عندِه، فقالوا: إنما يُعَلِّمُه بَلْعامُ. فأنْزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} .
Bana Ahmed b. Muhammed et-Tûsî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı , dedi ki: Bize İbrâhim b. Tahmân, Müslim b. Abdillâh el-Melâî'den, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan naklen anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de bir demirciye [bir şeyler] öğretiyordu; onun dili yabancıydı ve adı Bel'am idi. Müşrikler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun yanına girdiğini ve yanından çıktığını görüyorlardı. Bunun üzerine: “Ona ancak Bel'am öğretiyor” dediler. Zikri yüce olan Allah da: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Andolsun biz onların, ‘Ona ancak bir insan öğretiyor’ dediklerini biliyoruz. Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” [ayetini] indirdi .
وقال آخرون: اسمُه يعيشُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Adı Yaîş idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن سفيانَ، عن حَبيبٍ، عن عكرمةَ، قال: كان النبيُّ ﷺ يُقْرِئُ غلامًا لبنى المُغيرةِ أعجميًّا. قال سفيانُ: أُراه يُقالُ له: يَعيشُ. قال: فذلك قولُه: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ}.
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, Süfyân’dan, o Habîb’den, o İkrime’den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Mugîre’ye ait Arap olmayan bir köleye [Kur’an] okuturdu. Süfyân dedi ki: Sanırım ona Yaîş denilirdi. [İkrime] dedi ki: İşte bu durum, O’nun: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” kavlidir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ}. وقد قالت قريشٌ: إنما يُعلِّمُه بشرٌ؛ عبدٌ لبنى الحَضْرميِّ يقالُ له: يعيشُ. قال اللهُ تعالى: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ}. وكان يعيشُ يقرَأُ الكُتُبَ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen O'nun: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} “Andolsun biz onların, ‘Ona ancak bir insan öğretiyor’ dediklerini biliyoruz. Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Kureyş: “Ona ancak bir insan öğretiyor; Benî Hadramî'ye ait Yaîş denilen bir köle” demişti. Yüce Allah: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” buyurdu. Yaîş ise [önceki] kitapları okurdu .
وقال آخرون: بل كان اسمَه جَبْرٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onun adı Cebr idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابنُ حُميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: كان رسولُ اللهِ ﷺ -فيما بَلَغَنى- كثيرًا ما يجلِسُ عندَ المَرْوَةِ إلى غلامٍ نَصْرانِيٍّ يُقالُ له: جَبْرٌ. عبدٌ [لبعضِ بني الحَضْرميِّ]، فكانوا يقولون: واللهِ ما يُعلِّمُ محمدًا كثيرًا مما يأتى به إلا جبرٌ النصرانيُّ غلامُ الحضْرميِّ. فأنزَل اللهُ تعالى فى قولِهم: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ}.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı, dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Merve yanında Cebr adı verilen Hristiyan bir kölenin yanına çokça otururdu. [Bu genç,] [Hadramîoğullarından bazılarının] kölesiydi. [Müşrikler] şöyle diyorlardı: “Vallahi Muhammed'e getirdiği şeylerin çoğunu ancak Hadramî'nin kölesi Hristiyan Cebr öğretiyor!” Bunun üzerine Yüce Allah onların bu sözleri hakkında: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Andolsun biz onların, 'Ona mutlaka bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz. Kastettikleri şahsın dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir.” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال عبدُ اللهِ بنُ كثيرٍ: كانوا يقولون: إنما يُعلِّمُه نصرانيٌّ على المَرْوةِ، ويُعَلِّمُ محمدًا رُوميٌّ، يقولون: اسمُه جَبْرٌ. وكان صاحبَ كُتُبٍ، عبدٌ لابنِ الحضرميِّ. قال اللهُ تعالى: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ}. قال: وهذا قولُ قريشٍ: {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ}. قال اللهُ تعالى: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Abdullah b. Kesîr şöyle dedi: Onlar: “Ona ancak Merve'deki bir Hristiyan öğretiyor, Muhammed'e bir Rum öğretiyor” diyorlardı; adının Cebr olduğunu söylüyorlardı. O [önceki] kitapları bilen biriydi ve İbnü'l-Hadramî'nin kölesiydi. Yüce Allah: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır” buyurdu. [İbn Cüreyc] dedi ki: Bu Kureyş'in: {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Ona ancak bir insan öğretiyor” sözüdür. Yüce Allah: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” buyurdu.
وقال آخرون: بل كانا غلامين؛ اسمُ أحدِهما يسارٌ، والآخرِ جَبْرٌ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis onlar iki köleydi; birinin adı Yesâr, diğerininki ise Cebr idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبَرنا هُشيمٌ، عن حُصَينٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسلمٍ الحَضْرَميِّ، أنه كان لهم عَبْدان مِن أهلِ [عينِ التَّمْرِ]، وكانا صَيْقَلَيْنِ، وكان يُقالُ لأحدِهما: يسارٌ. والآخرِ: جبرٌ. فكانا يَقْرآن التوراةَ، وكان رسولُ اللهِ ﷺ ربما جلَس إليهما، فقال كفارُ قريشٍ: إنما يجلِسُ إليهما يتعلَّمُ منهما. فأنزَل اللهُ تعالى: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ}.
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da Abdullah b. Müslim el-Hadramî'den haber verdi; onların [Aynü't-Temr] halkından iki kölesi vardı ve ikisi de kılıç ustası (saykal) idiler. Birine Yesâr, diğerine ise Cebr denilirdi. Bu ikisi Tevrat'ı okurlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bazen onların yanına otururdu. Bunun üzerine Kureyş kâfirleri: “O, sadece onların yanına oturuyor ve onlardan öğreniyor” dediler. Yüce Allah da: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu [Kur'an] ise apaçık Arapça bir dildir.” [ayetini] indirdi.
حدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا مُعَلَّى بنُ أسدٍ، قال: ثنا خالدُ بنُ عبدِ اللهِ، عن حُصينٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسلمٍ الحضرميِّ نحوَه .
Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muallâ b. Esed anlattı, dedi ki: Bize Hâlid b. Abdillâh, Husayn'dan, o da Abdullah b. Müslim el-Hadramî'den benzerini anlattı .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا ابنُ فُضيلٍ، عن حُصينٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسلمٍ، قال: كان لنا غلامان وكانا يَقْرآن كتابًا لهما بلسانِهما، فكان النبيُّ ﷺ يَمُرُّ عليهما، فيقومُ يَسْتَمِعُ منهما، فقال المشركون: يتعلَّمُ منهما. فأنزَل اللهُ تعالى ذكرُه ما كذَّبهم به، فقال: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Husayn'dan, o da Abdullah b. Müslim'den naklen anlattı; dedi ki: Bizim iki kölemiz vardı ve kendilerine ait bir kitabı kendi dilleriyle okurlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara uğrar ve durup onları dinlerdi. Bunun üzerine müşrikler: “Onlardan öğreniyor” dediler. Zikri yüce olan Allah da onları yalanlayan şu ayeti indirdi: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” .
وقال آخرون: بل كان ذلك سَلْمَانَ الفارسيَّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o Selmân-ı Fârisî idi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ}. كانوا يقولون: إنما يُعَلِّمُه سَلْمانُ الفارسيُّ .
Hüseyin'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini duydum: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır” kavli hakkında şöyle dediğini duydum: “Onlar: ‘Ona ancak Selmân-ı Fârisî öğretiyor’ diyorlardı” .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: ثنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl anlattı. Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, şundan:
ورقاءَ، جميعًا عن ابنِ أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ}. قال: قولُ كفارِ قريشٍ: إنما يُعَلِّمُ محمدًا عبدُ ابنِ الحَضْرَميِّ، وهو صاحبُ كتابٍ. يقولُ اللهُ: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} .
Varkâ'dan, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen O'nun: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Andolsun biz onların, ‘Ona ancak bir insan öğretiyor’ dediklerini biliyoruz” [ayeti hakkında] şöyle dediğini rivayet ettiler: Bu, Kureyş kâfirlerinin: “Muhammed'e ancak İbnü'l-Hadramî'nin kölesi öğretiyor, o da kitap ehlidir” sözüdür. Allah şöyle buyurur: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Kastettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir” .
وقيل: إن الذى قال ذلك: رجلٌ كاتِبٌ لرسولِ اللهِ ﷺ ارْتَدَّ عن الإسلامِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunu söyleyen kişi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vahiy kâtibi olup İslâm'dan dönen bir adamdı.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبرنى يونسُ، عن ابنِ شهابٍ، قال: أخبرني سعيدُ بنُ المسيبِ أن الذى ذكَر اللهُ: {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} إنما افْتَتَن ؛ أنه كان يَكْتُبُ الوَحْيَ، فكان يُمْلِى عليه رسولُ اللهِ ﷺ: "سميعٌ عليمٌ" أو "عزيزٌ حكيمٌ"، وغيرَ ذلك مِن خواتِمِ الآيِ، ثم يَشْتَغِلُ عنه رسولُ اللهِ ﷺ وهو على الوَحْيِ، فيَسْتَفْهِمُ رسولَ اللهِ ﷺ، فيقولُ: "عزيزٌ حكيمٌ" أو "سميعٌ عليمٌ" أو "عزيزٌ عليمٌ"؟ فيقولُ رسولُ اللهِ ﷺ: "أيَّ ذلك كَتَبْتَ فهو كذلك". ففَتَنَه ذلك، فقال: إن محمدًا يَكِلُ ذلك إليَّ، فأكْتُبُ ما شئتُ. وهو الذي ذكَر لي سعيدُ ابنُ المسيبِ مِن الحروفِ السبعةِ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Yûnus, İbn Şihâb'dan haber verdi, dedi ki: Bana Saîd b. el-Müseyyeb, Allah'ın: {إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Ona ancak bir insan öğretiyor” diye zikrettiği kimsenin fitneye düşüşünün şöyle olduğunu haber verdi: O vahiy yazıyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona ayet sonlarından “Semîun Alîm” veya “Azîzün Hakîm” ve benzeri ifadeleri yazdırırdı. Sonra o vahiy yazarken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başka bir işle meşgul olurdu; o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den açıklama isteyip: “Azîzün Hakîm” mi yoksa “Semîun Alîm” mi ya da “Azîzün Alîm” mi? derdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Bunlardan hangisini yazdıysan öyledir” buyururdu. Bu durum onu fitneye düşürdü ve: “Muhammed bu işi bana bırakıyor, ben de dilediğimi yazıyorum” dedi. Saîd b. el-Müseyyeb'in yedi harf konusunda bana anlattığı rivayet budur .
واخْتَلَفت القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ}؛ فقرأتْه عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ} بضمِ الياءِ، من: أَلْحَد يُلْحِدُ
Kurrâ, O'nun: {يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ} “ona meylettikleri” kavlinin kıraatinde ihtilaf etti. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu, “elhade-yülhidu” (أَلْحَدَ يُلْحِدُ) fiilinden [hareketle], yâ harfinin ötresiyle {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ} “Meylettikleri kimsenin dili...” şeklinde okumuştur.
إلْحادًا. بمعنى: يَعْتَرِضون، ويَعدِلون إليه، ويُعَرِّجون إليه، مِن قولِ الشاعرِ :
ilhâden” (أَلْحَدَ يُلْحِدُ إِلْحَادًا) fiilindendir. İtiraz etmek, meyletmek ve yönelmek anlamındadır; nitekim şair şöyle demiştir :
قَدْنِيَ مِن نصرِ الخُبَيْبَيْنِ قَدِى
İki Hubeyb'in yardımından bana yetti , yetti
ليس أَميرى بالشَّحِيحِ المُلْحِدِ
Benim emirim cimri ve haktan sapan biri değildir.
وقرأ ذلك عامَّةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: (لسانُ الذي يَلْحَدُونَ إليه) بفتحِ الياءِ ، يعنى: يَميلون إليه، من لحَد فلانٌ إلى هذا الأمرِ، يَلْحَد لحدًا ولُحُودًا. وهما عندى لغتان بمعنًى واحدٍ، فبأَيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ فيهما الصوابَ.
Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, yâ harfinin fethasıyla “(لسانُ الذي يَلْحَدُونَ إليه) [yelhadûne ileyh]” şeklinde okumuştur; yani “ona meylediyorlar” demektir ki bu, bir kimsenin bir işe meyletmesi anlamındaki “lahede ilâ hâze'l-emri yelhadu lahden ve luhûden” (لَحَدَ فُلَانٌ إِلَى هَذَا الْأَمْرِ يَلْحَدُ لَحْدًا وَلُحُودًا) fiilindendir. Bana göre bu ikisi aynı anlamda iki lehçedir; kārî bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş ve doğruyu bulmuş olur.
وقيل: {وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ}. يعنى القرآنَ، كما تقولُ العربُ لقصيدةٍ من الشعرِ [لسِن فيها] الشاعرُ: هذا لسانُ فلانٍ. تُرِيدُ قصيدتَه، كما قال الشاعرُ :
{وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “Bu ise apaçık Arapça bir dildir” kavli hakkında ise: Bununla Kur'an kastedilmiştir, denilmiştir. Nitekim Araplar, bir şairin fasihçe söylediği bir şiir kasidesi için: “Bu falanın lisanıdır” derler ve kasidesini kastederler; şairin dediği gibi :
لِسانُ السُّوءِ تُهْديها إلينا … [وحِنْتَ وما حَسِبْتُك أن تَحِينا]
Kötü sözü bize hediye edip duruyorsun / [Oysa helak oldun; senin helak olacağını hiç sanmazdım]
يعني باللسانِ: القصيدةَ والكلمةَ.
[Şair] “lisan” ile kasideyi ve sözü kastetmektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٠٥)}.
Yüce Allah'ın şu kelamının tevili hakkındaki görüş: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٠٥)} “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. (104) Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir. (105)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} بحُجَجِ اللهِ وأدلتِه، فيصدِّقون بما دلَّت عليه، {لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ}. يقولُ: لا يُوَفِّقُهم الله لإصابةِ الحقِّ، ولا يُسَدِّدُهم لسبيلِ الرُّشدِ في الدنيا، ولهم في الآخرةِ وعيدُ اللهِ إِذا ورَدوا عليه يومَ القيامةِ عذابٌ مؤلمٌ موجعٌ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın delillerine ve hüccetlerine {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ} “inanmayan” ve onların işaret ettiği şeyleri tasdik etmeyenleri {لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} “Allah doğru yola iletmez”. Şöyle buyurmaktadır: Allah onları dünyada hakkı bulmaya muvaffak kılmaz ve doğru yola iletmez ; kıyamet gününde O'nun huzuruna vardıklarında ise ahirette Allah'ın vaadi gereği onlar için acı verici, can yakıcı bir azap vardır.
ثم أخبَر تعالى ذكرُه المشركين الذين قالوا للنبيِّ ﷺ: إنما أنت مُفْتَرٍ. أنهم هم أهلُ الفِرْيةِ والكَذِبِ، لا نبيُّ اللهِ ﷺ والمؤمنون به، وبرَّأَ من ذلك نبيَّه ﷺ وأصحابَه، فقال: إنما يَتَخَرَّصُ الكَذِبَ، ويَتقوَّلُ الباطلَ الذين لا يُصدِّقون بحُجَجِ اللهِ وإعلامِه؛ لأنهم لا يَرْجُون على الصدقِ ثوابًا، ولا يخافون على الكذبِ عقابًا، فهم أهلُ الإفْكِ وافتراءِ الكذبِ، لا مَن كان راجيًا مِن اللهِ على الصدقِ الثوابَ الجزيلَ، وخائفًا على الكذبِ العقابَ الأليمَ.
Sonra zikri yüce olan [Allah], Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Sen ancak bir iftiracısın” diyen müşriklere, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ve ona inanan müminlerin değil, asıl kendilerinin iftira ve yalan ehli olduğunu haber verdi ve Peygamberini sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabını bundan tenzih ederek şöyle buyurdu: Yalanı ancak Allah'ın hüccetlerini ve alametlerini tasdik etmeyenler uydurur ve batıl söz söyler. Çünkü onlar doğruluğa karşılık bir sevap ummazlar, yalana karşılık da bir cezadan korkmazlar. İftira ve yalan uydurma ehli onlardır; yoksa doğruluk karşılığında Allah'tan bol mükâfat uman ve yalan karşılığında acı azaptan korkan kimse değildir.
وقولُه: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ}. يقولُ: والذين لا يؤمنون بآياتِ اللهِ هم أهلُ الكذبِ، لا المؤمنون.
O'nun: {وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} “İşte onlar yalancıların ta kendileridir” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: Allah'ın ayetlerine inanmayanlar yalan ehlidir, müminler değil.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)}.
Yüce Allah'ın: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٦)} “Gönlü imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr eder, lakin kalbini inkâra açarsa, işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır (106)” kavlinin tevili hakkında [söz].
اخْتَلَف أهلُ العربيةِ فى العاملِ فى "مَنْ" مِن قولِه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ}، ومِن قولِه: {وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا}؛ فقال بعضُ نَحْوِيِّى البصرةِ: صار
Arap dili âlimleri, {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ} “Kim Allah'ı inkâr ederse” kavli ile {وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} “Lakin kim küfre göğüs açarsa” kavlindeki “men” (مَنْ) kelimesine etki eden âmil konusunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı bazı nahivciler şöyle demiştir: [Bu durumda] ... oldu
قولُه: {فَعَلَيْهِمْ} خبرًا لقولِه: {وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} وقولِه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ}، فأخبَرهم بخبرٍ واحدٍ، وكان ذلك يدُلُّ على المعنى.
{فَعَلَيْهِمْ} kavli, hem {وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} kavlinin hem de {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ} kavlinin haberi olmuştur; böylece onlara tek bir haber vermiştir ve bu da anlama delalet etmektedir.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: إنما هذان جَزاءانِ اجْتَمَعا، أحدُهما منعَقِدٌ بالآخرِ، فجوابُهما واحدٌ، كقولِ القائلِ: مَن يَأْتِنَا، فَمَنْ يُحْسِنْ نُكْرِمْه. بمعنى: مَن يُحْسِنْ مِمَّنْ يَأْتِنا نُكْرِمْه. قال: وكذلك كلُّ جَزَاءَيْن اجْتَمَعا، الثاني مُنْعَقِدٌ بالأوَّلِ، فالجوابُ لهما واحدٌ.
Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle demiştir: Bunlar bir araya gelmiş iki şart cümlesidir; biri diğerine bağlıdır, dolayısıyla cevapları birdir. Tıpkı bir kimsenin: "Bize kim gelirse, kim iyilik yaparsa ona ikram ederiz" demesi gibidir; yani "Bize gelenlerden kim iyilik yaparsa ona ikram ederiz" anlamındadır. Dedi ki: Bir araya gelen, ikincisi birincisine bağlı olan her iki şart cümlesi de böyledir; ikisinin cevabı tek olur.
وقال آخرُ مِن أهلِ البصرةِ: بل قولُه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ} مرفوعٌ بالرَّدِّ على "الَّذِين" فى قولِه: {إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ}. ومعنى الكلامِ عندَه: إنما يَفْتَرِى الكذبَ مَن كَفَرَ بِاللهِ مِن بعدِ إِيمَانِهِ، إِلا مَن أُكرِه مِن هؤلاء وقلبُه مُطْمَئِنٌّ بالإيمانِ. وهذا قولٌ لا وجهَ له؛ وذلك أن معنى الكلامِ لو كان كما قال قائلُ هذا القولِ، لكان اللهُ تعالى ذكرُه قد أخرَج مِمَّن افترَى الكذبَ في هذه الآيةِ، الذين وُلِدوا على الكفرِ وأقاموا عليه، ولم يؤمنوا قَطُّ، وخصَّ به الذين قد كانوا آمنوا فى حالٍ، ثم راجَعوا الكفرَ بعد الإيمانِ. والتنزيلُ يدُلُّ على أنه لم يُخَصِّصْ بذلك هؤلاء دونَ سائرِ المشركين الذين كانوا على الشركِ مُقيمين؛ وذلك أنه تعالى ذكرُه أخبر خبرَ قومٍ منهم أضافوا إلى رسولِ اللهِ ﷺ افتراءَ الكذبِ، فقال: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}، وكذَّب جميعَ المشركين بافترائِهم على اللهِ، وأخبَر أنهم أحقُّ بهذه الصفةِ من رسولِ اللهِ ﷺ، فقال: {إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ}. ولو كان الذين عُنُوا بهذه الآيةِ هم الذين كفَروا باللهِ من بعدِ إيمانِهم، وجَب أن يكونَ القائلون لرسولِ اللهِ ﷺ: إنما أنت مُفترٍ. حينَ بدَّل اللهُ آيةً مكانَ آيةٍ، كانوا هم الذين كفروا باللهِ بعد الإيمانِ خاصةً، دونَ غيرِهم من سائرِ المشركين؛ لأن هذه في سياقِ الخبرِ عنهم، وذلك قولٌ إن قاله قائلٌ، فبيِّنٌ فسادُه، مع خروجِه عن تأويلِ جميعِ أهلِ العلمِ بالتأويلِ.
Basralılardan bir başkası ise şöyle demiştir: Aksine, {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ} kavli, {إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ} kavlindeki “ellezîne” lafzına atfedilerek (reddedilerek) merfûdur. Ona göre sözün anlamı şöyledir: Yalanı ancak iman ettikten sonra Allah’ı inkâr eden kimse uydurur; bunlardan kalbi imanla dolu olduğu halde zorlanan müstesnadır. Bu ise hiçbir tutar yanı olmayan bir görüştür. Zira sözün anlamı bu görüşü savunan kimsenin dediği gibi olsaydı, şanı yüce olan Allah bu ayette yalan uyduran kimseler arasından küfür üzere doğup onun üzerinde kalan ve hiç iman etmemiş olanları çıkarmış, bunu da sadece bir zamanlar iman edip sonra imandan sonra küfre dönenlere has kılmış olurdu. Halbuki Kur’an’ın indirilişi, [Allah’ın] bunu şirk üzere sebat eden diğer müşrikler hariç sadece bunlara tahsis etmediğine delalet etmektedir. Zira şanı yüce olan [Allah], onlardan Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem yalan uydurma isnadında bulunan bir topluluğun haberini vererek şöyle buyurmuştur: {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah neyi indireceğini çok iyi bilir- ‘Sen ancak bir iftiracısın!’ dediler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” Allah’a karşı iftirada bulunmaları sebebiyle bütün müşrikleri yalanlamış ve onların bu sıfata Resûlullah’tan sallallâhu aleyhi ve sellem daha layık olduğunu bildirerek şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} “Yalanı ancak Allah’ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte onlar yalancıların ta kendileridir.” Eğer bu ayetle kastedilenler, iman ettikten sonra Allah’ı inkâr eden kimseler olsaydı; Allah bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğinde Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sen ancak bir iftiracısın!” diyenlerin de diğer müşrikler hariç sadece imandan sonra Allah’ı inkâr eden kimseler olması gerekirdi. Çünkü bu, onlardan verilen haberin bağlamında yer almaktadır. Bu ise bir kimse tarafından söylenecek olsa tutarsızlığı aşikâr olan ve tevil ehli bütün ilim ehlinin tevilinin dışına çıkan bir sözdür.
والصوابُ من القولِ فى ذلك عندى: أن الرافعَ لـ "مَن" الأولى والثانيةِ، قولُه: {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ}، والعربُ تفْعَلُ ذلك في حروفِ الجزاءِ، إذا اسْتَأْنَفَتْ أحدَهما على الآخرِ.
Bu konuda bana göre doğru olan görüş şudur: Birinci ve ikinci "men"i ref eden , {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ} kavlidir. Araplar, birbiri ardınca yeni bir şart edatı getirdiklerinde şart harflerinde böyle yaparlar.
وذُكِر أن هذه الآيةَ نزَلت في عمارِ بنِ ياسرٍ، وقومٍ كانوا أسلَموا، ففَتَنَهم المشركون عن دينِهم، فثبت على الإسلامِ بعضُهم، وافْتَتَنَ بعضٌ.
Bu ayetin Ammâr b. Yâsir ve Müslüman olup da müşriklerin dinlerinden döndürmek için fitneye düşürdükleri bir topluluk hakkında indiği; onlardan bazılarının İslam üzere sebat ettiği, bazılarının ise fitneye kapıldığı zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} إلى آخرِ الآيةِ، وذلك أن المشركين أصابوا عمارَ بنَ ياسرٍ
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} “Gönlü imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse...” ayetinin sonuna kadar [olan kısmı hakkındaki] sözünü nakletti: Şöyle ki, müşrikler Ammâr b. Yâsir'i yakalamışlardı
فعذَّبوه، ثم ترَكُوه فرجَع إلى رسولِ اللهِ ﷺ، فحدَّثه بالذى لَقِى مِن قريشٍ والذى قال، فأنزَل اللهُ تعالى ذكرُه عُذْرَه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ} إلى قولِه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
ona işkence ettiler, sonra onu bıraktılar. O da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönüp Kureyş'ten gördüğü eziyeti ve söylediği sözü ona anlattı. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah, {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ} kavlinden {وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} kavline kadar olan kısmı indirerek onun mazeretini bildirdi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ}. قال: ذُكِر لنا أنَّها نزَلت في عمارِ بنِ ياسرٍ، أخَذه بنو المغيرةِ، فغَطُّوه في بئرِ ميمونٍ ، وقالوا: اكفُرْ بمحمدٍ. فتابَعَهم على ذلك وقلبُه كارهٌ، فأنزَل اللهُ تعالى ذكرُه: {إِلَّا}؛ أي: مَن أتَى الكفرَ على اختيارٍ واسْتِحبابٍ، {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} “Gönlü imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse”. Dedi ki: Bize anlatıldığına göre bu ayet Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir. Benû Muğîre onu yakalayıp Meymûn kuyusuna batırmış ve: “Muhammed'i inkâr et!” demişlerdi. O da kalbi bundan hoşlanmadığı hâlde onların istediğine uydu. Bunun üzerine zikri yüce olan Allah: {إِلَّا} “müstesna”; yani kim kendi tercihi ve rızasıyla küfre girerse {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır” [kısmını indirdi] .
حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن [عبدِ الكريمِ] الجَزَرِيِّ، عن أبى عُبيدةَ بنِ محمدِ بنِ عمارِ بنِ ياسرٍ، قال: أخَذ المشركون عمارَ بنَ ياسرٍ، فعذَّبوه حتى باراهم في بعضِ ما أرادوا، فشكَا ذلك إلى النبيِّ ﷺ، فقال النبيُّ ﷺ: "كيف تجِدُ قلبَك؟ ". قال: مطمئنًّا بالإيمانِ. قال النبيُّ
Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o [Abdülkerîm] el-Cezerî'den, o Ebû Ubeyde b. Muhammed b. Ammâr b. Yâsir'den nakletti; o şöyle demiştir: Müşrikler Ammâr b. Yâsir'i yakalayıp istedikleri şeylerin bazısında onlara uyuncaya kadar ona işkence ettiler. Ammâr bu durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kalbini nasıl buluyorsun?» buyurdu. O: “İmanla dolu ve mutmain” dedi. Nebî
ﷺ: "فإن عادوا فعُدْ" .
sallallâhu aleyhi ve sellem: “Eğer tekrar dönerlerse sen de dön” buyurdu .
حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا هُشيمٌ، عن حُصينٍ، عن أبي مالكٍ في قولِه: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ}. قال: نزَلَتْ في عمارِ بنِ ياسرٍ .
Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} “Gönlü imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna” kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: [Bu ayet] Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مُغيرةَ، عن الشَّعْبِيِّ، قال: لما عُذِّب الأعْبُدُ أعْطَوْهم ما سأَلُوا إلا خَبَّابَ بنَ الأَرَتِّ، كانوا يُضْجِعونه على الرَّضْفِ ، فلم يَسْتَقِلُّوا منه شيئًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da eş-Şa'bî'den anlattı; o şöyle demiştir: Kölelere işkence edildiğinde Habbâb b. el-Erett hariç hepsi onların istediklerini verdiler. Onu ise kızgın taşların üzerine yatırırlardı da ondan hiçbir şey koparamazlardı .
فتأويلُ الكلامِ إذن: مَن كفَر باللهِ مِن بعدِ إيمانِه، إلا مَن أُكْرِه على الكفرِ فنطَق بكلمةِ الكفرِ بلسانهِ وقلبُه مطمئنٌّ بالإيمانِ، موقِنٌ بحقيقتِه، صحيحٌ عليه عزمُه، غيرُ مَفْسوحِ الصدرِ بالكفرِ، لكنْ مَن شرَح بالكفرِ صدرًا فاخْتاره وآثرَه على الإيمانِ، وباح به طائعًا، فعليهم غضبٌ مِن اللهِ، ولهم عذابٌ عظيمٌ.
O hâlde sözün tevili şöyledir: İman ettikten sonra Allah'ı inkâr eden kimse -küfre zorlanan, diliyle küfür sözünü söylediği hâlde kalbi iman ile mutmain olan, onun hakikatine kesin olarak inanan, ona olan azmi tam ve küfürle göğsü ferahlamamış kimse müstesna-, lâkin kim küfre göğüs açar (gönülden benimser), onu imana tercih edip seçer ve kendi isteğiyle onu açığa vurursa, işte öylelerinin üzerine Allah'tan bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır.
وبنحوِ الذى قلنا في ذلك وَرَد الخبرُ عن ابنِ عباسٍ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir rivayet İbn Abbâs'tan da gelmiştir.
حدَّثنى عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ}. فَأَخبَر اللهُ سبحانه أنه مَن كفَر من بعدِ إيمانِه، فعليه غضبٌ مِن اللهِ، وله عذابٌ عظيمٌ، فأما مَن أُكْرِه فتكلَّمَ به بلسانِه ، وخالَفَه قلبُه بالإيمانِ؛ لينجوَ بذلك مِن عدوِّه، فلا حرجَ عليه؛ لأن اللهَ سبحانه إنما يأخُذُ العبادَ بما عَقَدتْ عليه قلوبُهم .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} “Gönlü imanla dolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna” kavli hakkında nakletti: Allah Subhânehu, iman ettikten sonra inkâr eden kimsenin üzerine Allah'tan bir gazap ve onun için büyük bir azap olduğunu haber vermiştir. Zorlanıp da düşmanından kurtulmak için diliyle o sözü söyleyen ve kalbi iman üzere olup [diline] muhalefet eden kimseye gelince, ona hiçbir günah yoktur; çünkü Allah Subhânehu kullarını ancak kalplerinin bağlandığı şeyden dolayı hesaba çeker .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (١٠٧)}.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (١٠٧)} “Bu, onların dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden ve Allah'ın inkârcı bir topluluğu doğru yola iletmemesinden dolayıdır (107)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: حَلَّ بهؤلاء المشركين غضبُ اللهِ، ووجَبَ لهم العذابُ العظيمُ؛ مِن أجلِ أنهم اخْتاروا زينةَ الحياةِ الدنيا على نعيمِ الآخرةِ؛ ولأن اللهَ لا يُوَفِّقُ القومَ الذين يَجْحَدون آياته مع إصرارِهم على جحودِها.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin üzerine Allah'ın gazabı indi ve büyük azap onlara vacip oldu; çünkü onlar dünya hayatının süsünü ahiretin nimetine tercih ettiler ve çünkü Allah, ayetlerini inkâr etmekte ısrar eden o inkârcı kavmi muvaffak kılmaz.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٠٩)}.
Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٠٩)} “İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar gafillerin ta kendileridir (108). Şüphe yok ki onlar, ahirette de ziyana uğrayanların ta kendileridir (109)” kavlinin tevili hakkında [söz].
يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء المشركون الذين وصفتُ لكم صِفتَهم في هذه الآياتِ، أيها الناسُ، هم القومُ الذين طبَع اللهُ على قلوبِهم، فختَم عليها بطابَعِه، فلا يؤمنون ولا يَهْتدون، وأصَمَّ أسماعَهم، فلا يَسْمعون داعيَ اللهِ إلى الهُدَى،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Bu ayetlerde size niteliklerini vasfettiğim bu müşrikler; Allah'ın kalplerini mühürlediği, üzerlerine kendi mührünü bastığı, bu sebeple iman etmeyen ve hidayete ermeyen; kulaklarını sağır ettiği, bu sebeple Allah'ın hidayete çağıran davetçisini işitmeyen bir topluluktur,
وأعْمَى أبصارَهم، فلا يُبْصِرون بها حُججَ اللهِ إبصارَ مُعْتَبِرٍ ومُتَّعِظٍ، {وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ}. يقولُ: وهؤلاء الذين جعَل اللهُ فيهم هذه الأفعالَ هم الساهون عما أعدَّ اللهُ لأمثالِهم من أهل الكفرِ، وعما يُرادُ بهم.
ve gözlerini kör ettiği, bu yüzden Allah'ın delillerini ibret ve öğüt alacak bir gözle görmeyen kimselerdir. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “Ve onlar gafillerin ta kendileridir”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın haklarında bu muameleleri yaptığı bu kimseler; küfür ehlinden kendileri gibiler için Allah'ın hazırladığı şeyden ve kendilerine ne yapılacağından habersiz olanlardır.
وقولُه: [{لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ}: الهالكون] ، الذين غَبَنُوا أنفسهم حُظُوظَها من كرامةِ اللهِ تعالى ذكرُه.
O'nun: [{لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ}: الهالكون] “[{لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ}: helak olanlardır]” kavline gelince; onlar zikri yüce olan Allah'ın ikramından kendi nasiplerini zayi eden kimselerdir.