Binûn

Nahl Suresinin Tefsiri — 14. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠)}.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠)} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir (110)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: ثم إن ربَّك يا محمدُ للذين هاجَروا مِن ديارِهم ومساكنِهم وعشائرِهم من المشركين وانْتَقَلوا عنهم إلى ديارِ أهلِ الإسلامِ ومساكنِهم وأهلِ وَلايتِهم، مِن بعدِ ما فَتَنَهم المشركون الذين كانوا بينَ أظْهُرِهم -قبلَ هجرتِهم- عن دينِهم، ثم جاهدوا المشركين بعدَ ذلك بأيديهم بالسيفِ، وبألسنتِهم بالبراءةِ منهم، ومما يَعْبُدون مِن دونِ اللهِ، وصبَروا على جهادِهم. {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: إن ربَّكَ مِن بعدِ فِعْلَتِهم هذه لهم {لَغَفُورٌ}. يقولُ: لذو سَتْرٍ على ما كان منهم مِن إعطاءِ المشركين ما أرادوا منهم؛ مِن كلمةِ الكفرِ بألسنتِهم، وهم لغيرِها مُضْمِرون، وللإيمانِ مُعْتَقِدون. {رَحِيمٌ} بهم أن يُعاقِبهم عليها مع إنابتِهم إلى اللهِ وتوبتِهم.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sonra şüphesiz Rabbin ey Muhammed, hicretlerinden önce aralarında bulundukları müşriklerin kendilerini dinlerinden saptırmak için işkence etmelerinden sonra, yurtlarını, meskenlerini ve müşrik akrabalarını terk edip onlardan İslam ehlinin diyarına, meskenlerine ve dostlarının yanına hicret eden, ardından kılıçlarıyla bizzat elleriyle, onlardan ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden beri olduklarını söyleyerek dilleriyle müşriklerle cihat eden ve bu cihatlarına sabreden kimselerin yanındadır. {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin, onların bu yaptıklarından sonra onlar için {لَغَفُورٌ} “elbette çok bağışlayandır”. Şöyle buyurmaktadır: Müşriklerin kendilerinden istedikleri küfür kelimesini dilleriyle söylemelerinden ötürü yaptıkları şeyleri —oysa kalplerinde başka şey gizliyor ve imana inanıyorlardı— örtendir. {رَحِيمٌ} “Çok merhamet edendir”; Allah'a yönelmeleri ve tövbeleriyle birlikte bundan dolayı onları cezalandırmama hususunda onlara merhametlidir.

وذُكِر عن بعضِ أهلِ التأويلِ أن هذه الآيةَ نزَلتْ في قومٍ مِن أصحابِ

Tevil ehlinden bazılarından, bu ayetin [Resûlullah'ın] ashabından bir topluluk hakkında indiği rivayet edilmiştir:

رسولِ اللهِ ﷺ، كانوا تَخَلَّفُوا بمكةَ بعدَ هجرةِ النبيِّ ﷺ، فاشْتَدَّ المشركون عليهم، حتى فتَنوهم عن دينِهم، فأَيِسوا مِن التوبةِ، فأنزَل اللهُ فيهم هذه الآية، فهاجَروا ولَحِقوا برسولِ اللهِ ﷺ.

sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluk hakkında inmiştir. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden sonra Mekke'de geride kalmışlardı . Müşrikler onlara baskıyı artırdılar, nihayet onları dinlerinden fitneye düşürdüler. Onlar da tövbeden ümit kestiler. Bunun üzerine Allah onlar hakkında bu ayeti indirdi; onlar da hicret edip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaştılar.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} [النحل: ١٠٦]. قال: ناسٌ مِن أهلِ مكةَ آمنوا، فكتَب إليهم بعضُ أصحابِ النبيِّ ﷺ بالمدينةِ: أن هاجِروا، فإنا لا نراكم منا حتى تهاجروا إلينا. فخرَجوا يريدون المدينةَ، فأدرَكَتْهم قريشٌ بالطريقِ ففتَنوهم، وكفَروا مُكْرَهين، ففيهم نزَلت هذه الآيةُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} [en-Nahl: 106] kavli hakkında nakletti; o şöyle demiştir: Mekke ehlinden birtakım insanlar iman etmişlerdi. Medine'deki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazıları onlara: “Hicret edin; çünkü bize hicret edinceye kadar biz sizi bizden saymayız” diye yazdılar. Onlar da Medine'ye gitmek üzere yola çıktılar. Yolda Kureyş onlara yetişip işkence etti; onlar da zorlanarak inkâr ettiler. İşte bu ayet onlar hakkında indi .

حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جُريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.

Bana el-Kāsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.

قال ابنُ جريجٍ: قال اللهُ تعالى ذكرُه: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ}، ثم نسَخ واسْتَثْنَى فقال: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}.

İbn Cüreyc dedi ki: Zikri yüce olan Allah: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ} “Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse” buyurmuş, sonra neshedip istisna ederek şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه:

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin [şu] sözünü nakletti:

{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}. ذُكِر لنا أنه لما أَنْزَل اللهُ أن أهلَ مكةَ لا يُقبَلُ منهم إسلامٌ حتى يُهاجروا، كتَب بها أهلُ المدينةِ إلى أصحابِهم مِن أهلِ مكةَ، فلما جاءَهم ذلك تبايعوا بينَهم على أن يَخْرُجوا، فإن لَحِق بهم المشركون مِن أهلِ مكةَ، قاتَلوهم حتى يَنْجُوا أو يَلْحَقوا باللهِ، فخرَجوا فأدرَكهم المشركون، فقاتَلوهم؛ فمنهم مَن قُتِل، ومنهم مَن نَجا، فأَنْزَل اللهُ تعالى: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} الآية .

{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Bize anlatıldığına göre Allah, Mekke ehlinin hicret etmedikçe Müslümanlıklarının kabul edilmeyeceğini indirince, Medine ehli bunu Mekke ehlinden olan arkadaşlarına yazdılar. Bu mektup onlara ulaştığında kendi aralarında yola çıkmak üzere sözleştiler; Mekke ehlinden olan müşrikler kendilerine yetişirse kurtuluncaya yahut Allah'a kavuşuncaya kadar onlarla savaşacaklardı. Yola çıktılar; müşrikler onlara yetişti, onlar da müşriklerle savaştılar. İçlerinden kimi öldürüldü, kimi de kurtuldu. Bunun üzerine Yüce Allah: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden...” ayetini indirdi .

حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ الزُّبيريُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ شريكٍ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن عكرمةَ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان قومٌ مِن أهلِ مكةَ أسلَموا، وكانوا يَسْتَخْفُون بالإسلامِ، فأَخْرَجهم المشركون يومَ بدرٍ معهم، فأُصيب بعضُهم، وقُتِل بعضٌ، فقال المسلمون: كان أصحابُنا هؤلاء مسلمين، وأُكرِهوا، فاسْتَغْفِروا لهم. فنزَلت: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} إلى آخر الآيةِ [النساء: ٩٧]. قال: وكُتِب إلى مَن بَقِى بمكةَ من المسلمين هذه الآيةُ؛ لا عذرَ لهم. قال: فخرَجوا فلَحِقَهم المشركون، فأعْطَوْهم الفتنةَ، فنزَلت هذه الآيةُ: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ} إلى آخر الآية [العنكبوت: ١٠]. فكتب المسلمون إليهم بذلك، فخرَجوا وأَيِسوا مِن كلِّ خيرٍ، ثم نزَلت فيهم: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}. فكتَبوا إليهم بذلك: إن اللهَ قد جعَل لكم مَخْرَجًا. فخرَجوا،

Bize Ahmed b. Mansûr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed ez-Zubeyrî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Şerîk, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: Mekke ehlinden bir topluluk vardı; Müslüman olmuşlardı ve İslam'ı gizliyorlardı. Bedir günü müşrikler onları kendileriyle beraber [savaşa] çıkardılar. Derken onlardan bazısı yaralandı, bazısı da öldürüldü. Bunun üzerine Müslümanlar: “Bu arkadaşlarımız Müslümandılar ve [savaşa] zorlandılar, onlar için bağışlanma dileyin” dediler. Bunun üzerine: {إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ} “Meleklerin, kendilerine zulmetmekteler iken canlarını aldıkları kimseler...” ayeti sonuna kadar [en-Nisâ 4/97] indi. Dedi ki: Mekke'de kalan Müslümanlara bu ayet [mektupla] yazılıp gönderildi ve bir mazeretlerinin bulunmadığı [bildirildi]. Dedi ki: Bunun üzerine [hicret etmek için] yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişti, onlar da [baskıya dayanamayıp] fitneye boyun eğdiler. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ} “İnsanlardan kimi de vardır ki 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda eziyete uğratıldığı zaman insanların baskısını/eziyetini Allah'ın azabı gibi tutar” ayeti sonuna kadar [el-Ankebût 29/10]. Müslümanlar bu ayeti de onlara [mektupla] yazdılar; onlar da [tekrar hicret için] yola çıktılar ve her türlü hayırdan ümitlerini kesmiş durumdaydılar. Sonra onlar hakkında şu ayet indi: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin yanındadır. Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. [Müslümanlar] onlara: “Şüphesiz Allah size bir çıkış yolu kılmıştır” diye yazdılar. Bunun üzerine yola çıktılar,

فأدرَكهم المشركون فقاتَلوهم، حتى نَجا من نَجا، وقُتِل مَن قُتِل .

müşrikler onlara yetişti ve onlarla savaştılar; nihayet kurtulan kurtuldu, öldürülen öldürüldü .

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، قال: نزَلت هذه الآيةُ في عمَّار بنِ ياسرٍ، وعَيَّاشِ بنِ أبي ربيعةَ، [والوليدِ بن أبي رَبيعةَ] ، والوليدِ بنِ الوليدِ: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا} .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan anlattı; o şöyle demiştir: Bu ayet Ammâr b. Yâsir, Ayyâş b. Ebî Rebîa, [el-Velîd b. Ebî Rebîa] ve el-Velîd b. el-Velîd hakkında inmiştir: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin yanındadır” .

وقال آخرون: بل نزلت هذه الآيةُ في شأنِ ابنِ أبى سَرْحٍ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu ayet İbn Ebî Serh hakkında inmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، عن الحسينِ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ والحسنِ البصريِّ، قالا في سورةِ النحلِ: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}، ثم نسَخ واسْتَثْنَى مِن ذلك فقال: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}: وهو عبدُ اللهِ [بنُ سعدِ] بن أبي سَرْحٍ، الذى كان يكتُبُ لرسولِ اللهِ ﷺ، فأزَلَّه الشيطانُ، فلَحِق بالكفارِ،

İbn Humeyd bana anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh, Hüseyn'den, [o] Yezîd'den, [o da] İkrime ve el-Hasen el-Basrî'den rivayet etti; her ikisi Nahl sûresindeki: {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse —kalbi imanla mutmain olduğu hâlde zorlanan müstesna— lâkin kim kalbini inkâra açarsa, Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır” ayeti hakkında şöyle dediler: Sonra [Allah] bunu nesh etti ve bundan istisna yaparak şöyle buyurdu: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerden yanadır; şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Bu kişi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için kâtiplik yapan, ardından şeytanın ayağını kaydırdığı ve kâfirlere katılan Abdullah [b. Sa‘d] b. Ebî Serh'tir.

فأمَر به النبيُّ ﷺ أن يُقتَلَ يومَ فتحِ مكةَ، فاستجار له أبو عَمرٍو ، فأجاره النبيُّ ﷺ .

Mekke'nin fethi günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretti; Ebû Amr onun için eman diledi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de ona eman verdi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١)}.

Yüce Allah'ın: {يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١)} “O gün herkes gelir, kendini savunur; herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez (111)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ} تُخاصِمُ عن نفسِها وتَحْتَجُّ عنها، بما أَسْلَفَتْ في الدُّنيا مِن خيرٍ أو شرٍّ، أو إيمانٍ أو كفرٍ، {وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} في الدنيا مِن طاعةٍ ومعصيةٍ، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}. يقولُ: وهم لا يُفْعَلُ بهم إلا ما يَسْتَحِقُونه ويَسْتَوْجِبونه، بما قَدَّموه من خيرٍ أو شرٍّ، فلا يُجزَى المحسنُ إلا بالإحسانِ، ولا المسئُ إلا بالذى أسْلَف مِن الإساءةِ، لا يُعاقَبُ محسنٌ، ولا يُبخَسُ جزاءَ إحسانِه، ولا يُثابُ مسيءٌ إلا ثوابَ عملِه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ} “Şüphesiz Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir (110). O gün herkes gelir”; dünyada daha önce işlediği hayır yahut şer, iman yahut küfür ile ilgili olarak kendi adına çekişir ve kendini savunur. {وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ} “Herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir”; dünyada işlediği itaat ve isyanın karşılığı tastamam verilir. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Ve onlara asla haksızlık edilmez”. Şöyle buyurmaktadır: Önceden yaptıkları hayır veya şer sebebiyle hak ettikleri ve müstahak oldukları şeyden başkası onlara yapılmaz; iyilik yapana iyilikten başkasıyla karşılık verilmez, kötülük yapana da geçmişte yaptığı kötülükten başkasıyla karşılık verilmez. İyilik yapan cezalandırılmaz, yaptığı iyiliğin mükâfatı eksiltilmez; kötülük yapana da amelinin karşılığından fazlası verilmez.

واخْتَلَف أهلُ العربيةِ فى السببِ الذى من أجلِه قيل: {تُجَادِلُ}، فَأَنَّث الكُلَّ.

Arap dili ehli, {تُجَادِلُ} denilip "küll" kelimesinin müennes kılınmasının sebebi konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فقال بعضُ نحويِّي البصرةِ: قيل ذلك لأن معني {كُلُّ نَفْسٍ}: كلُّ

Basra nahivcilerinden bazısı şöyle demiştir: Bunun böyle denilmesinin sebebi, {كُلُّ نَفْسٍ} ifadesinin anlamının "her bir..." olmasıdır.

إنسانٍ. وأنَّث لأن النفسَ تُذَكَّرُ وتُؤَنَّثُ، يُقالُ: ما جاءَنى نفسٌ واحدٌ وواحدةٌ. وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يرَى هذا القولَ من قائلِه غلطًا، ويقولُ: "كلُّ" إذا أُضِيفَتْ إلى نكرةٍ واحدةٍ خرَج الفعلُ على قَدْرِ النكرة؛ كلُّ امرأةٍ قائمةٌ، وكلُّ رجلٍ قائمٌ، وكلُّ امرأتَيْن قائمتانِ، وكلُّ رجلَيْن قائمان، وكلُّ نساءٍ قائماتٌ، وكلُّ رجالٍ قائمون. فيَخْرُجُ على عددِ النكرةِ وتأنيثِها وتذكيرِها، ولا حاجةَ به إلى تأنيثِ النَّفْسِ وتذكيرِها.

insan" demek olmasıdır. [Fiil] müennes yapılmıştır çünkü nefis kelimesi hem müzekker hem müennes olarak kullanılır; nitekim "Bana bir tek kişi gelmedi" anlamında [müzekker olarak] "Mâ câenî nefsün vâhidün" ve [müennes olarak] "vâhidatün" denir. Arap dili ehlinden bazıları ise bunu söyleyenin bu sözünü yanlış görür ve şöyle derdi: "Küll" (كلُّ) kelimesi tekil bir nekre isme muzaf kılındığında fiil nekre kelimenin durumuna göre gelir: "Küllü imraetin kāimetün" (Her kadın ayaktadır), "küllü raculin kāimün" (Her adam ayaktadır), "küllü imraeteyni kāimetâni" (Her iki kadın ayaktadır), "küllü raculeyni kāimâni" (Her iki adam ayaktadır), "küllü nisâin kāimâtün" (Bütün kadınlar ayaktadır) ve "küllü ricâlin kāimûne" (Bütün adamlar ayaktadır). Dolayısıyla [fiil] o nekrenin sayısına, müennesliğine ve müzekkerliğine göre gelir; nefis kelimesinin müennesliğine ve müzekkerliğine ihtiyaç yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢)}.

Yüce Allah'ın: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢)} “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her taraftan bol bol kendisine gelen, fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük eden bir beldeyi misal verdi. Allah da yaptıklarına karşılık ona açlık ve korku elbisesini tattırdı (112)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: ومثَّل اللهُ مثَلًا لمكةَ التي سُكَّانُها أهلُ الشركِ باللهِ، هى القريةُ التى كانت آمنةً مطمئنةً، وكان أمْنُها أن العربَ كانت تَتَعادَى، ويَقْتُلُ بعضُها بعضًا، ويَسْبِى بعضُها بعضًا، وأهلُ مكةَ لا يُغَارُ عليهم، ولا يُحارَبون في بلدِهم، فذلك كان أمْنُها. وقولُه: {مُطْمَئِنَّةً}. يَعْنى قارَّةً بأهلِها، لا يَحْتاجُ أهلُها إلى النُّجَعِ ، كما كان سكانُ البوادِى يَحتاجون إليها، {يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا}. يقولُ: تأتى أهلَها معايشُهم واسعةً كثيرةً. وقولُه: {مِنْ كُلِّ مَكَانٍ}. يعنى: من كلِّ فَجٍّ من فِجاجِ هذه القريةِ، ومن كلِّ ناحيةٍ فيها.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah, ahalisi Allah'a şirk koşan kimseler olan Mekke'ye bir misal verdi. O, güvenli ve huzurlu bir beldeydi. Güveni şuydu: Araplar birbirine düşmanlık eder, birbirini öldürür ve birbirini esir alırdı; Mekke ehline ise baskın yapılmaz ve kendi beldelerinde onlarla savaşılmazdı; işte onun güveni buydu. O'nun: {مُطْمَئِنَّةً} “huzurlu” kavli, halkının yerleşik olduğu, çöl halkının ihtiyaç duyduğu gibi halkının yaylak ve otlak arayışına ihtiyaç duymadığı anlamına gelir. {يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا} “Rızkı bol bol kendisine gelen”. Şöyle buyurmaktadır: Halkının geçimlikleri geniş ve bol olarak onlara gelirdi. O'nun: {مِنْ كُلِّ مَكَانٍ} “Her taraftan” kavli ise, bu beldenin her yolundan ve oradaki her yönden demektir.

وبنحوِ الذي قلنا في أن القريةَ التي ذُكِرت في هذا الموضعِ، أُرِيد بها مكةُ، قال أهلُ التأويلِ.

Bu yerde zikredilen belde ile Mekke'nin kastedildiği yönündeki sözümüzün benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ}: يعنى مكةَ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan naklen onun: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ} “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her taraftan bol bol kendisine gelen bir beldeyi misal verdi” kavli hakkında: "Mekke'yi kastetmektedir " dediğini anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عنِ ابن أبي نَجيحٍ، عن مُجاهدٍ: {قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً}. قال: مكةَ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen {قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً} “Güvenli ve huzurlu olan bir belde” [ayeti] hakkında şöyle dediğini anlattı: "Mekke'dir ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen benzerini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً}. قال: ذُكِر لنا أنها مكةُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً} “Allah, güvenli ve huzurlu olan bir beldeyi misal verdi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Bize onun Mekke olduğu zikredildi."

حدَّثنا ابنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً}. قال: هي مكةُ .

Bize İbn Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den naklen: {قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً} “Güvenli olan bir belde” [hakkında] şöyle dediğini anlattı: "O, Mekke'dir ."

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً} إلى آخرِ الآيةِ، قال: هذه مكةُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً} “Allah, güvenli ve huzurlu olan bir beldeyi misal verdi” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısım hakkında: "Bu, Mekke'dir " dedi.

وقال آخرون: بل القريةُ التي ذكَر اللهُ فى هذا الموضعِ: مدينةُ الرسولِ ﷺ.

Başkaları ise şöyle dedi: Aksine Allah'ın bu yerde zikrettiği belde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني [ابنُ عبدِ الرحيمِ] البَرْقيُّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: أخبرَنا نافعُ بنُ يزيدَ، قال: ثنى عبدُ الرحمنِ بنُ شُرَيْحٍ، أن عبدَ الكريمِ بنَ الحارثِ الحَضْرَميَّ، حدَّثه أنه سمِع مِشْرَحَ بن هاعانَ يقولُ: سمعتُ [سُلَيْمَ بنَ عِتْرٍ] يَقولُ: صَدَرْنا من الحجِّ مع حفصةَ زوجِ النبيِّ ﷺ وعثمانُ محصورٌ بالمدينةِ، فكانت تسألُ عنه: ما فعَل؟ حتى رأتْ راكِبَيْن، فأرسَلَتْ إليهما تسأَلُهما، فقالا: قُتِل. فقالت حفصةُ: والذي نفسي بيدِه إنها القريةُ -تعنى المدينةَ- التى قال اللهُ تعالى ذكرُه: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ}. قرَأها، قال أبو شُريحٍ: [وأخبرَني] [عُبيدُ اللهِ] بنُ

Bana [İbn Abdirrahîm] el-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi‘ b. Yezîd haber verdi, dedi ki: Bana Abdurrahman b. Şüreyh, Abdülkerîm b. el-Hâris el-Hadramî'nin kendisine şöyle anlattığını rivayet etti: O, Mişrah b. Hâ‘ân'ı şöyle derken işitmiştir: [Suleym b. İtr]'i şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Hafsa ile birlikte hacdan dönmüştük; Osman ise Medine'de kuşatma altındaydı. Hafsa onun hakkında: "Ne yaptı?" diye sorup duruyordu. Nihayet iki binekli gördü ve onlara [durumu] sormaları için [birini] gönderdi. Onlar: "Öldürüldü!" dediler. Bunun üzerine Hafsa şöyle dedi: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, o -Medine'yi kastederek- şanı yüce olan Allah'ın şöyle buyurduğu beldedir: {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ} “Allah, güvenli ve huzurlu olan, rızkı her yerden bol bol kendisine gelen, fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük eden bir beldeyi misal verdi” [ayetini] okudu." Ebû Şüreyh dedi ki: [Ve bana] [Ubeydullah] b.

المغيرةِ عمن حدَّثه، أنه كان يقولُ: إنها المدينةُ .

el-Mugîre, kendisine anlatan kimseden onun şöyle dediğini [haber verdi]: "O, Medine'dir ."

وقولُه: {فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ}. يقولُ: فكفَر أهلُ هذه القريةِ بأنْعُمِ اللهِ التي أنْعَم عليها.

O'nun: {فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ} “Fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük etti” kavli şöyle demektir: Bu beldenin halkı, Allah'ın o [beldeye] ihsan ettiği nimetlerine karşı nankörlük etti.

واختلَف أهلُ العربيةِ في واحدِ "الأَنْعُمِ". فقال بعضُ نَحويِّى البصرةِ: جمعُ النِّعْمَةِ على أَنْعُمٍ، كما قال اللهُ: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ} [الأحقاف: ١٥]. فزعَم أنه جمعُ الشِّدَّةِ. وقال آخرُ منهم: الواحدُ نُعْمٌ. وقال: يقالُ: أيامُ طُعْمٍ ونُعْمٍ. أى: نعيمٍ. قال: فيجوزُ أن يكونَ معناها: فكفَرَتْ بنعيمِ اللهِ لها . واستشهَد على ذلك بقولِ الشاعرِ :

Arap dili ehli, "el-en‘um" (الأَنْعُم) kelimesinin tekili hususunda ihtilaf etmişlerdir. Basralı nahivcilerden bazıları şöyle demiştir: Allah'ın: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “Nihayet olgunluk çağına ulaştığı zaman” [Ahkāf: 15] kavlinde olduğu gibi, "ni‘met" (النِّعْمَة) kelimesinin çoğuludur. O, [eşüddehu kelimesinin] "şiddet" (الشِّدَّة) kelimesinin çoğulu olduğunu ileri sürmüştür. Onlardan bir başkası ise: "Tekili nü‘m (نُعْم)'dür" demiştir ve: "Yeme içme ve nimet günleri anlamında 'eyyâmü tu‘min ve nü‘min' denir, yani 'naîm' (bol nimet) anlamındadır" demiştir. [Devamla] şöyle demiştir: Dolayısıyla bunun anlamının "Allah'ın kendisine verdiği bol nimete karşı nankörlük etti" şeklinde olması caizdir . Buna da şairin şu sözünü delil getirmiştir :

وعندى قُرُوضُ الخيرِ والشَّرِّ كلِّه … فبُؤْسٌ [بذى بُؤْسٍ] ونُعْمٌ بِأَنْعُمِ

Yanımda iyiliğin de kötülüğün de bütün karşılıkları vardır … Kötülük [kötülük sahibine] kötülükle, nimet ise nimetlerle [karşılık bulur].

وكان بعضُ أهلِ الكوفةِ يقولُ: "أَنْعُم" جمعُ نَعْماءَ، مثلُ بَأْسَاءَ وأَبْؤُسٍ، وضَرَّاءَ وأَضُرٍّ. فأما الأشُدُّ فإنه زعَم أنه جمعُ شَدٍّ.

Kûfe ehlinden bazıları ise şöyle diyordu: "En‘um" (أَنْعُم), "be’sâ" (بَأْسَاء) kelimesinin çoğulunun "eb’üs" (أَبْؤُس), "darrâ" (ضَرَّاء) kelimesinin çoğulunun "edurr" (أَضُرّ) gelmesi gibi "na‘mâ" (نَعْماء) kelimesinin çoğuludur. "Eşüdd" (الأشُدُّ) kelimesine gelince, o bunun "şedd" (شَدّ) kelimesinin çoğulu olduğunu ileri sürmüştür.

وقولُه: {فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فأذاق اللهُ أهلَ هذه القريةِ لباسَ الجوعِ، وذلك جوعٌ خالَط أذاه أجسامَهم، فجعَل اللهُ تعالى ذكرُه ذلك لمخالطتِه أجسامَهم بمنزلةِ اللباسِ لها؛ وذلك أنهم سُلِّط عليهم

Allah Teâlâ'nın: {فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ} “Bu yüzden Allah onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı” kavline gelince; Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: Allah bu beldenin halkına açlık elbisesini tattırdı. Bu, eziyeti bedenlerine nüfuz eden bir açlıktı. Allah Teâlâ, bedenlerine bütünüyle işlemiş olması sebebiyle bu [açlığı] onlar için bir elbise mesabesinde kıldı. Bu da üzerlerine musallat kılınması sebebiyleydi...

الجوعُ سنينَ متواليةً، بدعاءِ رسولِ اللهِ ﷺ، حتى أكلَوا العِلْهِزَ والجيَفَ.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bedduası sebebiyle, ilhiz ve leş yiyecek dereceye gelene kadar peş peşe yıllarca süren açlığın musallat edilmesiyle oldu.

قال أبو جعفرٍ: والعِلْهِزُ: الوَبَرُ يُعْجَنُ بالدمِ والقُرادِ يَأْكُلونه. وأما الخوفُ فإن ذلك كان خوفَهم مِن سَرايا رسولِ اللهِ ﷺ التى كانت تُطِيفُ بهم.

Ebû Ca‘fer der ki: İlhiz (العِلْهِز); kan ve kene ile yoğrulup yedikleri devedikeni tüyüdür. Korkuya gelince; bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in etraflarında dolaşan seriyyelerinden duydukları korkuydu.

وقولُه: {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ}. يقولُ: بما كانوا يَصْنَعون من الكفرِ بأَنعُمِ اللهِ، ويَجْحَدون آياتِه، ويُكَذِّبون رسولَه. وقال: {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ}، وقد جرَى الكلامُ مِن ابتداءِ الآيةِ إلى هذا الموضعِ على وجهِ الخبرِ عن القرية؛ لأن الخبرَ وإن كان جرَى في الكلامِ عن القريةِ اسْتِغْناءً بذكرِها عن ذكرِ أهلِها؛ لمعرفةِ السامعين بالمرادِ منها، فإن المرادَ أهلُها، فلذلك قيل: {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ}. فردَّ الخبرَ إلى أهلِ القريةِ، وذلك نظيرُ قولِه: {فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ} [الأعراف: ٤]. ولم يَقُلْ: "قائلة". وقد قال قبلَه: {فَإِذَا هُوَ}؛ لأنه رجَع بالخبرِ إلى الإخبارِ عن أهلِ القريةِ. ونظائرُ ذلك في القرآنِ كثيرةٌ.

O'nun: {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} “Yaptıklarına karşılık” kavli şöyle demektir: Allah'ın nimetlerine karşı yaptıkları nankörlük, O'nun ayetlerini inkâr etmeleri ve Resûlü'nü yalanlamaları sebebiyle. [Ayetin başından] bu yere kadar söz beldeden haber verme tarzında aktığı halde: {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} [şeklinde çoğul olarak] buyurmuştur; çünkü her ne kadar sözde dinleyenlerin bundan neyin kastedildiğini bilmelerinden dolayı halkını zikretmeye gerek görülmeyip belde zikredilerek haber verilmiş olsa da kastedilen onun halkıdır. Bu sebeple: {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} denilmiştir. Böylece haber beldenin halkına döndürülmüştür. Bu, O'nun: {فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ} “Azabımız ona geceleyin yahut onlar gündüz uykusundayken geldi” [A‘râf: 4] kavlinin benzeridir; orada "kāiletün" dememiştir. Ondan önce de: {فَإِذَا هُوَ} “Bir de baktın ki o” buyurmuştur; zira haberi belde halkından haber vermeye döndürmüştür. Bunun Kur'an'da benzerleri çoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١١٣)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١١٣)} “Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi (113)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد جاء أهلَ هذه القريةِ التي وصَف اللهُ صِفتَها في هذه الآيةِ التي قبلَ هذه الآيةِ، {رَسُولٌ مِنْهُمْ}. يقولُ: رسولُ اللهِ ﷺ. يقولُ: مِن أَنْفُسِهم يَعْرِفونه، ويعرِفون نسبَه وصدْقَ لَهْجَتِه، يدعُوهم إلى الحقِّ، وإلى طريقِ مستقيمٍ، {فَكَذَّبُوهُ} ولم يَقْبَلوا منه ما جاءَهم به مِن عندِ اللهِ {فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ}. وذلك لباسُ الجوعِ والخوفِ، مكانَ الأمنِ والطُّمَأْنِينةِ والرزقِ الواسعِ

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ın bundan önceki ayette niteliğini vasfettiği bu beldenin halkına {رَسُولٌ مِنْهُمْ} “kendilerinden bir elçi” gelmişti. Şöyle ki [bu elçi], Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. [Kendilerinden demesi]; bizzat kendi içlerinden [biri olup] onu, nesebini ve doğruluğunu tanıyorlardı; onları hakka ve dosdoğru bir yola çağırıyordu. {فَكَذَّبُوهُ} “Fakat onu yalanladılar” ve Allah katından kendilerine getirdiği şeyleri ondan kabul etmediler. {فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ} “Bunun üzerine onları azap yakalayıverdi”. Bu [azap da], güven, huzur ve bol rızkın yerine geçen açlık ve korku örtüsüydü.

الذي كان قبلَ ذلك يُرْزَقُونه، وقتلٌ بالسيفِ، {وَهُمْ ظَالِمُونَ}. يقولُ: وهم مشركون. وذلك أنه قُتِل عظماؤُهم يومَ بدرٍ بالسيفِ على الشركِ.

açlık ve korku elbisesi ile kılıçla öldürülmeydi. {وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Onlar zulmederlerken”. Şöyle buyurmaktadır: Onlar şirk koşmaktayken [bu azap onları yakaladı]. Bu da onların ileri gelenlerinin Bedir günü şirk üzere kılıçla öldürülmeleridir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ}: إى واللهِ، يَعرِفون نسبَه وأمرَه، {فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ}. فَأَخَذهم اللهُ بالجوعِ والخوفِ والقتلِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen anlattı: {وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ} “Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi”: Evet Allah'a yemin olsun ki, onun soyunu ve durumunu biliyorlardı. {فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} “Fakat onu yalanladılar. Onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi”. Allah da onları açlık, korku ve öldürülmeyle yakaladı .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤)}.

Yüce Allah'ın: {فَكُلُوا مِمَّا رZَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤)} “Artık Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin ve eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin (114)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: {فَكُلُوا} أيها الناسُ {مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}؛ مِن بهائمِ الأنعامِ التى أحلَّها لكم {حَلَالًا طَيِّبًا} مُذكَّاةً غيرَ محرَّمةٍ عليكم. {وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ}. يقولُ: واشكُروا اللهَ على نعَمِه التي أنعَم بها عليكم في تحليلِه ما أحلَّ لكم من ذلك، وعلى غيرِ ذلك من نعمِه، {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ}. يقولُ: إن كنتم تَعْبُدون اللهَ، فتُطيعونه فيما يأمُرُكم وينهاكم.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! {فَكُلُوا} “Yiyin”, {مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden”; yani size helal kıldığı, {حَلَالًا طَيِّبًا} “helal ve temiz”, usulünce kesilmiş ve size haram kılınmamış sağmal hayvanlardan yiyin. {وَاشْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ} “Ve Allah'ın nimetine şükredin”. Şöyle buyurmaktadır: Bunlardan size helal kıldığı şeyleri helal kılmakla ve diğer nimetleriyle üzerinize lütfettiği nimetlerinden ötürü Allah'a şükredin; {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız”. Şöyle buyurmaktadır: Eğer siz Allah'a kulluk ediyor ve O'nun size emrettikleri ile yasakladıklarında O'na itaat ediyorsanız.

وكان بعضُهم يقولُ: إنما عَنَى بقولِه: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا}: طعامًا كان بعَث به رسولُ اللهِ ﷺ إلى المشركين مِن قومِه في سِنِي الجَدْبِ والقَحْطِ رِقَّةً عليهم، فقال اللهُ تعالى للمشركين: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ}: من هذا الذى بعَث به إليكم، {حَلَالًا طَيِّبًا}. وذلك تأويلٌ بعيدٌ مما يدُلُّ

Bazıları da şöyle diyordu: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا} “Artık Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin” kavliyle kastedilen; kıtlık ve kuraklık yıllarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, kavminin müşriklerine onlara acıdığı için gönderdiği bir yiyecekti. Yüce Allah müşriklere: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ} “Allah'ın size rızık olarak verdiğinden”; yani O'nun size gönderdiği bu şeyden, {حَلَالًا طَيِّبًا} “helal ve temiz olarak [yiyin]” buyurmuştur. Bu ise delalet ettiği şeyden uzak bir tevildir...

عليه ظاهرُ التنزيلِ؛ وذلك أن اللهَ تعالى ذكرُه: قد أَتْبَعَ ذلك بقولِه: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ} الآية والتى بعدَها، فبيَّن بذلك أن قولَه: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا}. إعلامٌ مِن اللهِ عبادَه أن ما كان المشركون يُحرِّمونه من البَحَائِرِ والسَّوَائِبِ والوَصائِلِ وغيرِ ذلك -مما قد بيَّنا قبلُ فيما مضَى- لا معنى له؛ إذ كان ذلك مِن خُطُواتِ الشيطانِ، فإن كلَّ ذلك حلالٌ، لم يُحَرِّم اللهُ منه شيئًا .

indirilmiş ayetlerin zahirinin delalet ettiği manadan uzaktır. Çünkü zikri yüce olan Allah, bu sözün peşinden {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ} “O size ancak leşi ve kanı haram kıldı” ayetini ve sonrasındakini getirmiştir. Böylece O'nun: {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا} “Artık Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin” kavlinin; müşriklerin kendilerine haram kıldıkları bahîre, sâibe, vasîle ve daha önce geçen kısımlarda açıkladığımız diğer şeylerin hiçbir anlamı olmadığını kullarına Allah'ın bildirmesi olduğu açıklığa kavuşmuştur; zira bu şeytanın adımlarındandır, oysa bunların tamamı helaldir ve Allah bunlardan hiçbir şeyi haram kılmamıştır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥)}.

Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥)} “O size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yerse], şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir (115)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه مكذِّبًا المشركين الذين كانوا يُحَرِّمون [ما ذَكَرْنا] مِن البَحَائِرِ وغيرِ ذلك: ما حرَّم اللهُ عليكم، أيها الناسُ، إلا الميتةَ والدمَ ولحمَ الخنزيرِ. وما ذُبِح للأَنْصابِ فسُمِّيَ عليه غيرُ اللهِ؛ لأن ذلك مِن ذبائحِ مَن لا يَحِلُّ أَكْلُ ذبيحتِه، فمن اضْطُرَّ إلى ذلك أو إلى شيءٍ منه، لمجاعةٍ حلَّت، فأكَله {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: ذو سَتْرٍ عليه أن يُؤاخِذَه بأكْلِه ذلك في حالِ الضرورةِ، رحيمٌ به أن يُعاقبَه عليه.

Zikri yüce olan Allah, bahîreler ve [zikrettiğimiz] diğer şeyleri haram kılan müşrikleri yalanlayarak şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Allah size leş, kan, domuz eti ve dikili taşlar için kesilip üzerine Allah'tan başkasının adı anılan şeyden başkasını haram kılmamıştır; çünkü bu, kestiği helal olmayan kimselerin kestiği hayvanlardandır. Kim baş gösteren bir açlık sebebiyle buna yahut bunlardan herhangi birine mecbur kalır da {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın [yerse], şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Şöyle buyurmaktadır: Zaruret halinde bunu yediği için onu sorumlu tutmayıp üzerini örten, bundan dolayı onu cezalandırmayıp ona merhamet edendir.

وقد بيَّنَّا اختلافَ المُخْتَلِفِين في قولِه: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}. والصوابَ عندَنا مِن القولِ فى ذلك، بشواهدِه فيما مضَى، بما أغنَى عن إعادتِه .

O'nun: {غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın” kavli hakkındaki görüş ayrılığına düşenlerin ihtilafını ve bu husustaki bize göre doğru olan görüşü delilleriyle birlikte daha önce açıklamıştık; bu da tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmamıştır .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ} الآية. قال : وإن الإسلامَ دينٌ مُطَهِّرُهُ اللهُ مِن كلِّ سُوءٍ، وجعَل لك فيه يا بنَ آدمَ سَعَةً إِذا اضْطُرِرْتَ إلى شيءٍ من ذلك. قولُه: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ}: غيرَ باغٍ فى أكلِه، ولا عادٍ أن يَتَعَدَّى حلالًا إلى حرامٍ، وهو يجِدُ عنه مَنْدُوحَةً .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ} “O, size ancak leşi ve kanı haram kıldı...” ayeti hakkında şöyle dediğini [söyledi]: Şüphesiz İslam, Allah'ın her türlü kötülükten arındırdığı bir dindir. Ey âdemoğlu! Bunlardan birine mecbur kaldığında [Allah] onda senin için bir genişlik kılmıştır. O'nun: {فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ} “Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmaksızın ve haddi aşmaksızın...” kavli: Onu yemekte taşkınlık etmeksizin ve başka bir imkân bulabiliyorken helali bırakıp harama tecavüz etmeksizin [yemesidir] .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١٧)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦) مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١٧)} “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü 'Bu helaldir, şu haramdır' demeyin; yoksa Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler kurtuluşa eremezler (116). [Onlar için] az bir menfaat vardır ve onlar için can yakıcı bir azap vardır (117)” kavlinin tevili hakkında [söz].

اختلفت القرأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامَّةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ}. فيكونُ "تصفُ الكذبَ" بمعنى: ولا تقولوا لوصْفِ ألسنتِكم الكَذِبَ. فيكونُ "ما" بمعنى المصدرِ.

Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu: {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ} şeklinde okumuştur. Bu durumda "tasifu'l-kezibe" (تصفُ الكذبَ), "dillerinizin yalanı nitelendirmesinden ötürü demeyin" anlamında olur; böylece "mâ" (ما) masdariyet ifade eder.

وذُكِر عن الحسنِ البصريِّ أنه قرَأ: (ولَا تقولُوا لما تصِفُ ألْسِنَتُكم الكَذِبِ هذا). بخفضِ "الكذبِ" ، بمعنى: ولا تقولوا للكذبِ الذى تَصِفُه ألسنتُكم: هَذَا حَلالٌ وهذَا حَرَامٌ. فيجعَلُ "الكذبَ" ترجمةً عن "ما" التي في {لِمَا} فيَخْفِضُه بما يَخْفِضُ به "ما".

el-Hasan el-Basrî'den ise bunu "el-kezibi" (الكَذِبِ) kelimesini cer ile (ولَا تقولُوا لما تصِفُ ألْسِنَتُكم الكَذِبِ هذا) şeklinde okuduğu zikredilmiştir . Bu da: "Dillerinizin nitelendirdiği yalana 'Bu helaldir, şu haramdır' demeyin" anlamındadır. Böylece "el-kezib" kelimesini {لِمَا} lafzındaki "mâ"nın bedeli (tercümesi) kılar ve "mâ" ne ile cer edildiyse onu da onunla cer eder.

وقد حُكِى عن بعضِهم: (لِمَا تَصِفُ ألْسِنَتُكُمُ الكُذُبُ). برفعِ "الكُذُبِ"، فيجعَلُ "الكُذُبَ" من صفةِ الألسنةِ، ويُخَرَّجُ على "فُعُلٍ"،

Bazılarından ise "el-küzübü" (الكُذُبُ) kelimesinin ref'iyle (لِمَا تَصِفُ ألْسِنَتُكُمُ الكُذُبُ) şeklinde okuduğu nakledilmiştir. Böylece "el-küzüb" kelimesini dillerin sıfatı kılar ve [bu kelime] "fu'ul" (فُعُل) [vezni] üzere takdir edilir.

على أنه جمعٌ؛ كَذُوبٌ وكُذُبٌ، مثلُ شَكُورٍ وشُكُرٍ.

tıpkı şekûr (şükreden) kelimesinin çoğulunun şükür gelmesi gibi, kezûb (çok yalancı) kelimesinin çoğulu küzübdür.

والصوابُ عندى من القراءةِ فى ذلك نصبُ "الكَذِبِ"؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرأةِ عليه. فتأويلُ الكلامِ إذ كان ذلك كذلك لما ذكَرنا: ولا تقولوا لوصْفِ ألسنتِكم الكذبَ فيما رزَقَ اللهُ عبادَه من المطاعمِ: هذا حلالٌ وهذا حرامٌ؛ كى تفتَروا على اللهِ بقيلِكم ذلك الكذبَ، فإن اللهَ لم يُحَرِّمْ من ذلك ما تُحَرِّمون، ولا أَحَلَّ كثيرًا مما تُحِلُّون.

Bana göre bu husustaki doğru kıraat, kurrânın hüccet ehlinin üzerinde icmâ etmesi sebebiyle "el-kezibe" (الكَذِبِ) kelimesinin nasb ile okunmasıdır. Durum böyle olunca sözün tevili zikrettiğimiz üzere şöyledir: Allah'ın kullarına rızık olarak verdiği yiyecekler hakkında dillerinizin yalan nitelendirmesiyle "Bu helaldir, şu haramdır" demeyin ki bu sözünüzle Allah'a yalan iftira etmiş olmayasınız; zira Allah sizin haram kıldığınız o şeyleri haram kılmamış, helal kıldığınız pek çok şeyi de helal kılmamıştır.

ثم تقدَّم إليهم بالوعيدِ على كذبِهم عليه، فقال: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ}. يقولُ: إن الذين يَتخرَّصون على اللهِ الكذبَ ويَخْتَلِقُونه، لا يُخَلَّدون فى الدنيا، ولا يَبقَون فيها، إنما يَتَمَتَّعون فيها قليلًا.

Sonra Allah'a karşı söyledikleri yalan sebebiyle onları uyararak şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'a karşı yalan uyduranlar ve iftira edenler, dünyada ebedî kalmazlar ve orada baki kalmayacaklardır; onlar orada ancak az bir süre faydalanırlar.

وقال: {مَتَاعٌ قَلِيلٌ}. فرفَع؛ لأن المعنَى: الذي هم فيه من هذه الدنيا متاعٌ قليلٌ: أو: لهم متاعٌ قليلٌ في الدنيا.

Ve: {مَتَاعٌ قَلِيلٌ} “[Onlar için] az bir menfaat vardır” buyurarak merfû yapmıştır; zira anlam: "Onların bu dünyada içinde bulundukları şey az bir menfaattir" yahut "Onlar için dünyada az bir menfaat vardır" demektir.

وقولُه: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}. يقولُ: ثم إلينا مرجعُهم ومعادُهم، ولهم على كذبِهم وافترائِهم على اللهِ بما كانوا يفتَرون، عذابٌ عندَ مصيرِهم إليه، أليمٌ.

O'nun: {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır” kavli şöyle demektir: Sonra dönüşleri ve varışları bizedir; uydurageldikleri şeylerle Allah'a yalan ve iftirada bulunmalarından ötürü O'na vardıklarında kendileri için can yakıcı bir azap vardır.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاء، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ تعالى: {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ}: في

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den naklen Yüce Allah'ın: {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ} “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü 'Bu helaldir, şu haramdır' demeyin” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Bu]

البَحيرةِ والسائبةِ .

bahîre ve sâibe hakkındadır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: البحائرُ السُّيَّبُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den naklen şöyle dediğini anlattı: "Bahîreler ve sâibelerdir ."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨)} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kıldık. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı (118)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: وحرَّمنا من قبلك يا محمدُ على اليهودِ ما أَنْبَأْناك به من قبلُ في سورةِ "الأنعامِ"؛ وذاك {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} [الأنعام: ١٤٦].

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Daha önce sana En'âm Suresi'nde haber verdiğimiz şeyleri senden önce Yahudilere de haram kılmıştık; bu da: {كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُمَا إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُمَا أَوِ الْحَوَايَا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ} “Bütün tırnaklı hayvanları... Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışan kısımları hariç, iç yağlarını onlara haram kıldık” [En'âm: 146] [ayetidir].

{وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} بتحريمِنا ذلك عليهم، {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ}. فجزَيناهم ذلك ببغيِهم على ربِّهم، وظلمِهم أنفسَهم بمعصيتِهم اللهَ، فأورَثهم ذلك عقوبةَ اللهِ.

Bunu onlara haram kılmakla {وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} “Biz onlara zulmetmedik”, {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendilerine zulmediyorlardı”. Biz de Rablerine karşı azgınlık yapmaları ve Allah'a isyan ederek kendilerine zulmetmeleri sebebiyle onları böyle cezalandırdık ; bu da onların Allah'ın azabına uğramalarına yol açtı.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُلَيةَ، عن أبى رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه:

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, [o da] el-Hasan'dan O'nun şu kavli hakkında nakletti:

{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ}. قال: فى سورةِ "الأنعامِ" .

{وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kıldık”. Şöyle dedi: "En'âm Suresi'nde ."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عُليةَ، عن أيوبَ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ}. قال: في سورةِ "الأنعامِ".

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Eyyûb'dan, o da İkrime'den O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kıldık” kavli hakkında nakletti: Şöyle dedi: "En'âm Suresi'nde."

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ}. قال: ما قصَّ اللهُ تعالى في سورةِ "الأنعامِ" حيثُ يقولُ: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} الآية .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "Yüce Allah'ın En'âm Suresi'nde: {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ} “Yahudi olanlara bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık...” ayetinde anlattığı şeylerdir."

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)}.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩)} “Sonra şüphesiz Rabbin, cehaletle kötülük işleyip ardından tövbe eden ve ıslah olanlar için [evet] şüphesiz Rabbin, bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir (119)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: إن ربَّك [يا محمدُ] للذين عَصُوا اللهَ، فجهِلوا بركوبِهم ما ركِبوا من معصيةِ اللهِ، وسَفِهوا بذلك، ثم راجَعوا طاعةَ اللهِ والندمَ عليها، والاستغفارَ والتوبةَ منها، من بعدِ ما سلف منهم ما سلَف من ركوبِ المعصيةِ، وأصلَح فعمِل بما يحبُّ اللهُ ويرضاه، {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا}. يقولُ: إن ربَّك يا محمدُ من بعدِ توبتِهم لهم {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}.

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz senin Rabbin [ey Muhammed] , Allah'a isyan eden, Allah'a isyana kalkışmakla cahillik ve beyinsizlik eden, sonra da kendilerinden sadır olan o isyanın ardından Allah'a itaate dönüp yaptıklarına pişman olan, mağfiret dileyip tövbe eden ve durumunu ıslah edip Allah'ın sevip razı olacağı işleri yapan kimselere gelince; {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} “şüphesiz Rabbin bundan sonra”, yani: Şüphesiz Rabbin ey Muhammed, tövbe etmelerinin ardından onlara karşı {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١)}.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١)} “Şüphesiz İbrahim, Allah'a boyun eğen, hanîf bir önder (ümmet) idi; müşriklerden olmadı (120). O'nun nimetlerine şükredendi. [Allah] onu seçti ve doğru bir yola iletti (121)” kavlinin tevili hakkında [söz].

يقولُ تعالى ذكرُه: إن إبراهيمَ خليلَ اللهِ كان مُعَلِّمَ خَيْرٍ، يأتمُّ به أهلُ الهُدَى، {قَانِتًا}. يقولُ: مُطيعًا للهِ، {حَنِيفًا}. يقول: مستقيمًا على دينِ الإسلامِ،

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Allah'ın dostu İbrahim, hidayet ehlinin kendisine uyduğu bir hayır öğreticisi idi. {قَانِتًا} “kânit idi” buyurmaktadır; [yani] Allah'a itaatkârdı. {حَنِيفًا} “hanîf idi” buyurmaktadır; [yani] İslâm dini üzere dosdoğru idi,

{وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}. يقولُ: [ولم يكنْ يُشْرِكُ] بِاللهِ شيئًا فيكونَ من أولياءِ أهلِ الشركِ به.

{وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “Ve müşriklerden olmadı” buyurması ise; [ve Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamıştı] ki O'na ortak koşanların dostlarından olsun, demektir.

وهذا إعلامٌ من اللهِ تعالى أهلَ الشركِ به من قريشٍ أن إبراهيمَ منهم برئٌ، وأنهم منه بُرآءُ.

Bu, Yüce Allah tarafından Kureyş'in müşriklerine İbrahim'in onlardan beri (uzak) olduğunu, onların da İbrahim'den beri olduklarını bildirmektir.

{شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ}. يقولُ: كان يُخْلِصُ الشكرَ للهِ فيما أنعَم عليه، ولا يَجْعَلُ معه في شكرِه فى نعمِه عليه شريكًا من الآلهةِ والأندادِ وغير ذلك، كما يَفْعَلُ مشركو قريشٍ، {اجْتَبَاهُ}. يقولُ: اصطَفاه واختَاره لخُلَّتِه، {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ}. يقولُ: وأرشَده إلى الطريقِ المستقيمِ، وذلك دينُ الإسلامِ، لا اليهوديةُ ولا النصرانيةُ.

{شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ} “O'nun nimetlerine şükredendi” buyurması; Kureyş müşriklerinin yaptığı gibi putlardan, denklerden ve benzerlerinden hiçbir şeyi O'nun nimetlerine şükretmede ortak kılmayıp, kendisine lütfettiği nimetler için şükrü yalnızca Allah'a has kılardı, demektir. {اجْتَبَاهُ} “[Allah] onu seçti” buyurması; onu dostluğu için seçip ihtiyar etti, {إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “doğru bir yola” buyurması; onu dosdoğru yola iletti ki o da Yahudilik ya da Hristiyanlık değil, İslâm dinidir , demektir.

وينحوِ الذي قلنا في معنى {أُمَّةً قَانِتًا} قال أهلُ التأويلِ.

{أُمَّةً قَانِتًا} “önder (ümmet), boyun eğen” ifadesinin anlamı hususunda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني زكريا بنُ يحيى، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، عن الأعمشِ، عن الحكمِ، عن يحيى بنِ الجزَّارِ، عن أبى العُبَيْدَيْنِ، أنه جاء إلى عبدِ اللهِ، فقال: من نسأَلُ إذا لم نَسْأَلُكَ؟ فكأَنَّ ابن مسعودٍ رقَّ له، فقال: أخبِرْني عن الأُمَّةِ. قال: الذي يُعلِّمُ الناسَ الخيرَ .

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-A'meş'ten, o el-Hakem'den, o Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, o da Ebu'l-Ubeydeyn'den anlattı ki o, Abdullah'a gelip: "Sana sormazsak kime soracağız?" dedi. İbn Mes'ûd sanki ona şefkat gösterdi ve [adam]: "Bana 'ümmet' hakkında haber ver" dedi. [İbn Mes'ûd]: "İnsanlara hayrı öğreten kimsedir " dedi .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلَمةَ بنِ كُهَيلٍ، عن مسلمٍ البَطينِ، عن أبى العُبَيدينِ، أنه سأل عبدَ اللهِ بنَ

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den, o Müslim el-Batîn'den, o da Ebu'l-Ubeydeyn'den anlattı ki o, Abdullah b.

مسعودٍ عن الأُمَّةِ القانتِ. قال: الأمَّةُ مُعلِّمُ الخيْرِ، والقانتُ المطيعُ للهِ ورسولِه.

Mes'ûd'a 'ümmet' ve 'kānit' hakkında sordu. Şöyle dedi: "Ümmet hayrı öğreten kimsedir; kānit ise Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimsedir."

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابنُ عليةَ، عن منصورٍ -يعني ابن عبدِ الرحمنِ- عن الشَّعْبِيِّ، قال: ثنى فَرْوةُ بنُ نَوْفلٍ الأشجعيُّ، قال: قال ابنُ مسعودٍ: إن مُعاذًا كان أُمَّةٌ قانتًا للهِ حنيفًا. فقلتُ في نفسي: غلِط أبو عبدِ الرحمنِ، إنما قال اللهُ تعالى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ }. فقال: تدرى ما الأُمَّةُ، وما القانتُ؟ قلتُ: اللهُ أَعلمُ. قال: الأُمَّةُ الذي يُعلِّمُ الخيرَ، والقانتُ المطيعُ للهِ ولرسولِه، وكذلك كان معاذُ بنُ جَبَلٍ، كان يُعلِّمُ الخيرَ، وكان مطيعًا للهِ ولرسولِه .

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Mansûr'dan -yani İbn Abdirrahmân'dan-, o eş-Şa'bî'den anlattı, dedi ki: Bana Ferve b. Nevfel el-Eşca'î anlattı, dedi ki: İbn Mes'ûd: "Şüphesiz Muâz, Allah'a boyun eğen (kānit), hanîf bir önder (ümmet) idi" dedi. Ben içimden: "Ebû Abdirrahmân yanıldı, Allah Teâlâ ancak: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ} “Şüphesiz İbrahim...” buyurmuştur" dedim. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd]: "Ümmet nedir, kānit nedir bilir misin?" dedi. Ben: "Allah en iyi bilendir" dedim. Dedi ki: "Ümmet, hayrı öğreten kimsedir; kānit ise Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimsedir. Muâz b. Cebel de böyle idi; hayrı öğretirdi , Allah'a ve Resûlü'ne itaatkârdı ."

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، قال: سمِعتُ فِراسًا يُحدِّثُ عن الشَّعْبيِّ، عن مسروقٍ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ أنه قال: إن معاذًا كان أُمَّةً قانتًا للهِ. قال: فقال رجلٌ من أشجعَ يُقالُ له: فَرْوةُ بنُ نوفلٍ: نَسِيَ، إنما ذاك إبراهيمُ. قال: فقال عبدُ اللهِ: مَن نَسِيَ؟ إنما كنا نُشَبِّهُه بإبراهيمَ. قال: وسُئِل عبدُ اللهِ عن الأمَّةِ، فقال: معلِّمُ الخيرِ، والقانتُ المطيعُ للهِ ورسولِه .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Firâs'ın eş-Şa'bî'den, onun Mesrûk'tan, onun da Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini naklederken işittim: "Şüphesiz Muâz, Allah'a boyun eğen bir ümmet idi." [Mesrûk] dedi ki: Bunun üzerine Eşca' kabilesinden Ferve b. Nevfel denilen bir adam: "Unuttu, o ancak İbrahim idi" dedi. Abdullah: "Kimin unuttuğunu sanıyorsun? Biz onu ancak İbrahim'e benzetirdik" dedi. Dedi ki: Abdullah'a 'ümmet' hakkında soruldu; o da: "Hayrı öğretendir; kānit ise Allah'a ve Resûlü'ne itaat edendir " dedi.

حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن فِراسٍ، عن الشَّعْبيِّ، عن مسروقٍ، قال: قرأتُ عند عبدِ اللهِ هذه الآيةَ: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ}. فقال: كان معاذٌ أُمَّةً قانتًا. قال: هل تدْرِى ما الأمةُ؟ الأُمةُ الذى يُعلِّمُ الناسَ الخيرَ، والقانتُ الذى يُطيعُ اللهَ ورسولَه.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Firâs'tan, o eş-Şa'bî'den, o da Mesrûk'tan anlattı; [Mesrûk] dedi ki: Abdullah'ın yanında şu ayeti okudum: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ} “Şüphesiz İbrahim, Allah'a boyun eğen bir önder idi”. Bunun üzerine [Abdullah]: "Muâz da [Allah'a] boyun eğen bir önder idi" dedi. [Ardından]: "Ümmetin ne olduğunu bilir misin? Ümmet insanlara hayrı öğreten kimsedir; kānit ise Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimsedir" dedi.

حدَّثنا أبو هشامٍ الرفاعيُّ، قال: ثنا ابنُ فُضَيلٍ، قال: ثنا بَيَانُ بنُ بِشْرٍ البَجَليُّ، الشَّعْبيِّ، قال: قال عبدُ اللهِ: إن معاذًا كان أمةً قانتًا للهِ حنيفًا ولم يكُ من المشركين. فقال له رجلٌ: نسيتَ؟ قال: لا، ولكنَّه شبيهُ إبراهيمَ . والأُمَّةُ معلِّمُ الخيرِ، والقانتُ المطيعُ.

Bize Ebû Hişâm er-Rifâî anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl anlattı, dedi ki: Bize Beyân b. Bişr el-Becelî, eş-Şa'bî'den anlattı, dedi ki: Abdullah şöyle dedi: "Şüphesiz Muâz, Allah'a boyun eğen, hanîf bir önder idi ve müşriklerden olmadı." Bunun üzerine bir adam ona: "Unuttun mu?" dedi. O: "Hayır, fakat o İbrahim'in benzeridir . Ümmet hayrı öğreten, kānit ise itaat edendir" dedi.

حدَّثني عليُّ بنُ سعيدٍ الكِنْديُّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن ابنِ عونٍ، عن الشعبيِّ في قولِه: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا}. قال: مطيعًا.

Bana Ali b. Saîd el-Kindî anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, İbn Avn'dan, o da eş-Şa'bî'den O'nun: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا} “Şüphesiz İbrahim, Allah'a boyun eğen, hanîf bir önder idi” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: "[Kānit], itaatkâr demektir."

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ، قال: قال عبدُ اللهِ: إن معاذًا كان أمةً قانتًا معلِّمَ الخيرِ . وذكِر فى الأمَّةِ أشياءُ مختلَفٌ فيها، قال: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} [يوسف: ٤٥]. يعني: بعد حينٍ. {أُمَّةً وَسَطًا} [البقرة: ١٤٣].

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir anlattı, dedi ki: Abdullah şöyle dedi: "Şüphesiz Muâz boyun eğen bir önder idi, hayrı öğretendi ." 'Ümmet' hakkında farklı anlamlar zikredildi; [Yüce Allah]: {وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ} “Bir süre sonra hatırladı” [Yûsuf: 45] yani: bir zaman sonra [buyurmuştur]; {أُمَّةً وَسَطًا} “vasat bir ümmet” [Bakara: 143] [buyurmuştur].

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن سعيدِ بنِ سابقٍ، عن ليثٍ، عن شَهْرِ ابن حَوْشَبٍ، قال: لم تَبْقَ الأرضُ إلا وفيها أربعةَ عشَرَ يَدْفَعُ اللهُ بهم عن أهلِ الأرضِ، وتُخْرِجُ بركتَها، إلا زمنَ إبراهيمَ، فإنه كان وحدَه .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Saîd b. Sâbık'tan, o Leys'ten, o da Şehr b. Havşeb'den anlattı, dedi ki: İbrahim'in dönemi hariç, yeryüzünde Allah'ın kendileri sayesinde yeryüzü ehlinden [belayı] savdığı ve yeryüzünün bereketini çıkardığı on dört kişi bulunmadık hiçbir zaman kalmamıştır; zira o [kendi döneminde] tek başına idi .