Binûn

Nahl Suresinin Tefsiri — 4. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ}. يقولُ تعالى ذكرُه: للذين آمَنوا باللهِ في هذه الدنيا ورسولِه، وأطاعوه فيها، ودعَوا عبادَ اللَّهِ إلى الإيمانِ والعملِ بما أمَر اللهُ به، {حَسَنَةٌ}. يقولُ: كرامةٌ من اللهِ.

O'nun: {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ} “Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır” kavline gelince; Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu dünyada Allah'a ve Resulü'ne iman eden, O'na itaat eden, Allah'ın kullarını imana ve Allah'ın emrettiği şeylerle amel etmeye çağıran kimseler için, {حَسَنَةٌ} “bir güzellik” yani Allah'tan bir ikram vardır.

{وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ}. يقولُ: ولدارُ الآخرِة خيرٌ لهم من دارِ الدنيا، وكرامةُ اللهِ التي أعدَّها لهم فيها أعظمُ من كرامتِه التي عجَّلها لهم في الدنيا.

{وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ} “ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır”. Şöyle buyurmaktadır: Ahiret yurdu onlar için dünya yurdundan daha hayırlıdır ve Allah'ın orada onlar için hazırladığı ikram, dünyada kendilerine peşin olarak verdiği ikramdan daha büyüktür.

{وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ}. يقولُ: ولنعم دارُ الذين خافوا الله في الدنيا فاتَّقَوْا عقابَه بأداءِ فرائضِه، وتجنَّب معاصيه، دارُ الآخرةِ.

{وَلَنِعْمَ دَارُ الْمُتَّقِينَ} “Takvâ sahiplerinin yurdu ne güzeldir!” Şöyle buyurmaktadır: Dünyada Allah'tan korkup farzlarını eda ederek ve günahlarından sakınarak O'nun azabından korunanların yurdu olan ahiret yurdu ne güzeldir!

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةً قولَه: {وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ} وهؤلاء مؤمنون، فيقالُ لهم: {مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ} فيقولون: {خَيْرًا}. {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ}. أي: آمَنُوا باللهِ، وأمَروا بطاعةِ اللهِ، وحَثُوا أهلَ طاعةِ اللهِ على الخيرِ ودعَوْهم إليه .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَقِيلَ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ قَالُوا خَيْرًا لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ} “Allah'a karşı gelmekten sakınanlara: ‘Rabbiniz ne indirdi?’ denildiğinde, ‘Hayır [indirdi]’ dediler. Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Bunlar müminlerdir; onlara : {مَاذَا أَنْزَلَ رَبُّكُمْ} [‘Rabbiniz ne indirdi?’] denilir, onlar da: {خَيْرًا} [‘Hayır [indirdi]’] derler. {لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ} [‘Bu dünyada güzel davrananlara bir güzellik vardır’]; yani Allah'a iman ettiler, Allah'a itaati emrettiler, Allah'a itaat edenleri hayra teşvik ettiler ve onları ona çağırdılar .”

القول في تأويلِ قولِه ﷿: {جَنَّات عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١)}.

Allah Azze ve Celle'nin: {جَنَّات عَدْنٍ يَدْخُلُونَهَا تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ (٣١)} “Girecekleri Adn cennetleridir; altlarından ırmaklar akar. Orada diledikleri her şey onlarındır. Allah sakınanları işte böyle mükafatlandırır” kavlinin teviline dair söz:

يعنى تعالَى ذكرُه بقولِه: {جَنَّات عَدْنٍ}: بساتينُ للمُقام . وقد بيَّنا اختلافَ أهلِ التأويلِ في معنى "عَدْنٍ" فيما مَضَى، بما أغنَى عن إعادتِهُ .

Şanı yüce olan Allah {جَنَّات عَدْنٍ} [‘Adn cennetleri’] kavliyle, ebedî ikamet bahçelerini kastetmektedir . Tevil ehlinin "Adn" kelimesinin anlamı hakkındaki ihtilafını daha önce, tekrarına gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştık .

{يَدْخُلُونَهَا}. يقولُ: يدخُلون جناتِ عدنٍ. وفى رفعِ "جنات" أوجهٌ ثلاثةٌ: أحدُها أن يكونَ مرفوعًا على الابتداءِ، والآخرُ بالعائدِ من الذكرِ في قولِه: {يَدْخُلُونَهَا}. والثالثُ على أن يكون خبرًا لـ "نعم"، فيكونُ المعنى إذا جُعِلَتْ خبرًا لـ "نعم": ولنعمَ دارُ المتقين جنَّاتُ عَدْنٍ. ويكونُ {يَدْخُلُونَهَا} في موضعِ حالٍ، كما يُقالُ: نعم الدارُ دارٌ تسكنُها أنتَ. وقد يجوزُ أن يكونَ - إذا كان الكلامُ بهذا

{يَدْخُلُونَهَا} “Oraya girerler”. [Cenâb-ı Hak] ‘Adn cennetlerine girerler, buyurmaktadır. “Cennât” (جَنَّاتُ) kelimesinin merfû (ötreli) okunmasında üç vecih (ihtimal) vardır: Birincisi, mübteda (özne) olarak merfû olmasıdır. İkincisi, {يَدْخُلُونَهَا} [“Oraya girerler”] kavlindeki anılan râbıt zamiri iledir. Üçüncüsü ise “nı‘me” (نِعْمَ) fiilinin haberi olmasıdır; buna göre şayet “nı‘me”nin haberi kılınırsa anlam: “Müttakîlerin yurdu olan Adn cennetleri ne güzeldir!” şeklinde olur. {يَدْخُلُونَهَا} [ifadesi] ise; tıpkı “Senin ikamet ettiğin ev ne güzel bir evdir” denilmesi gibi hâl konumunda olur. Sözün bu

التأويلِ - {يَدْخُلُونَهَا} من صلةِ {جَنَّاتُ عَدْنٍ}.

tevil üzere olursa, {يَدْخُلُونَهَا} ifadesinin {جَنَّاتُ عَدْنٍ} terkibinin sılasından olması da caizdir.

وقولُه: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ}.

O'nun: {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar akar” kavline gelince;

يقولُ: تجرِى مِن تحتِ أشجارِها الأنهارُ، {لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ}. يقولُ: للذين أحسَنوا في هذه الدنيا في جناتِ عدنٍ ما يشاءون، مما تَشْتَهِي أنفسُهم، وتَلَذُّ أعينُهم، {كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ}. يقولُ: كما يَجْزِى اللهُ هؤلاء الذين أحسَنوا في هذه الدنيا، بما وصَف لكم أيها الناسُ أنه جَزَاهم به في الدنيا والآخرةِ، كذلك يجزِى الذين اتقَوه بأداءِ فرائضِه واجتنابِ مَعاصِيه.

Şöyle buyurmaktadır: Ağaçlarının altından ırmaklar akar. {لَهُمْ فِيهَا مَا يَشَاءُونَ} “Orada diledikleri her şey onlarındır”. Şöyle buyurmaktadır: Bu dünyada güzel davranan kimseler için Adn cennetlerinde canlarının çektiği ve gözlerinin lezzet aldığı diledikleri her şey vardır. {كَذَلِكَ يَجْزِي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ} “Allah sakınanları işte böyle mükafatlandırır”. Şöyle buyurmaktadır: Allah, bu dünyada güzel davranan kimseleri —ey insanlar— dünyada ve ahirette kendilerini mükafatlandırdığını size vasfettiği şekilde nasıl mükafatlandırıyorsa, farzlarını yerine getirip günahlarından sakınarak Kendisinden korkanları da işte böyle mükafatlandırır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٣٢)} “Onlar, meleklerin kendilerini tertemiz olarak vefat ettirdiği kimselerdir. ‘Selam size! Yapmakta olduklarınıza karşılık cennete girin’ derler” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: كذلك يجزِى اللهُ المتقين الذين تَقْبِضُ أرواحَهم ملائكةُ اللهِ، وهم طَيِّبون بتَطْيِيبِ اللهِ إيَّاهم بنَظافةِ الإيمانِ وطُهْرِ الإسلامِ، في حالِ حياتِهم وحالِ مماتِهم.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah; hayatları hâlinde de vefatları hâlinde de imanın temizliği ve İslam'ın arılığı ile Allah'ın kendilerini tertemiz kılması sayesinde güzel/tertemiz kimseler oldukları halde Allah'ın meleklerinin ruhlarını kabzettiği o takva sahiplerini işte böyle mükafatlandırır.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثني المثنى، قال: أخبرَنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن ورقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، [عن مجاهدٍ] في قولِه: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ}. قال: أحياءً وأمواتًا، قدَّر

Nitekim bana Muhammed b. Amr rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Âsım rivayet edip dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti. Bana el-Hâris [de] rivayet edip dedi ki: Bize el-Hasan rivayet edip dedi ki: Bize Verkâ rivayet etti. Bana el-Müsennâ [da] rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verip dedi ki: Bize Şibl rivayet etti. Bana el-Müsennâ [yine] rivayet edip dedi ki: Bize İshâk haber verip dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da Mücâhid'den] O'nun: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ} “Onlar, meleklerin kendilerini tertemiz olarak vefat ettirdiği kimselerdir” kavli hakkında [şöyle] dedi[ğini rivayet etti]: Hayatta iken de vefat etmişken de; takdir...

اللهُ ذلك لهم .

Allah onlar için böyle takdir etmiştir .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını rivayet etti.

وقولُه: {يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ}. يعنى جلَّ ثناؤُه أن الملائكةَ تَقْبِضُ أرواحَ هؤلاء المتقين وهى تقولُ لهم: سلامٌ عليكم، صِيروا إلى الجنةِ. بشارةً مِن اللهِ، تُبَشِّرُهم بها الملائكةُ.

O'nun: {يَقُولُونَ سَلَامٌ عَلَيْكُمُ} “‘Selam size!’ derler” kavline gelince; Şânı yüce olan Allah, meleklerin Allah'tan bir müjde olarak kendilerini müjdeleyip onlara: “Selam size olsun, cennete gidin” diyerek bu takva sahiplerinin ruhlarını kabzettiğini kastetmektedir.

كما حدَّثني يونسُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَني أبو صَخْرٍ، أنه سمِع محمدَ بنُ كعبٍ القُرَظيَّ يقولُ: إِذا اسْتَنْقَعَتْ نفسُ العبدِ المؤمنِ، جاءه مَلَكٌ فقال: السلامُ عليك وليَّ اللهِ، اللهُ يقرأُ عليك السلامَ. ثم نزَع بهذه الآيةِ: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ} إلى آخرِ الآيةِ .

Nitekim bana Yûnus b. Abdila'lâ rivayet edip dedi ki: Bize İbn Vehb haber verip dedi ki: Bana Ebû Sahr, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'yi şöyle derken işittiğini haber verdi: “Mümin kulun canı [boğazına] toplandığında ona bir melek gelir ve: ‘Selam sana ey Allah'ın dostu! Allah sana selam söylüyor’ der.” Sonra şu ayeti delil getirdi : Ayetin sonuna kadar {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ طَيِّبِينَ} [‘Meleklerin kendilerini tertemiz olarak vefat ettirdiği kimseler...’] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} [الواقعة: ٩١].

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etti; o, O'nun: {فَسَلَامٌ لَكَ مِنْ أَصْحَابِ الْيَمِينِ} [el-Vâkıa: 91] “Artık [ey Muhammed!] Ashâb-ı Yemîn'den (amel defteri sağından verilenlerden) sana selam olsun!” kavli hakkında [şöyle demiştir]:

قال: الملائكةُ يَأْتُونه بالسلامِ مِن قِبَلِ اللهِ، وتُخبِرَه أنه من أصحابِ اليمينِ .

Dedi ki: “Melekler ona Allah katından selam getirir ve onun Ashâb-ı Yemîn'den (amel defteri sağından verilenlerden) olduğunu haber verirler .”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا الأشْيَبُ أبو عليٍّ، عن أبي رجاءٍ، عن محمدِ بن مالكٍ، عن البَرَاءِ، قال: قولُه: {سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ} [يس: ٥٨]. قال: يُسلِّمُ عليه عندَ الموتِ .

Bize el-Kâsım rivayet edip dedi ki: Bize el-Hüseyin rivayet edip dedi ki: Bize el-Eşyeb Ebû Alî, Ebû Recâ'dan, o Muhammed b. Mâlik'ten, o da el-Berâ'dan rivayet etti; o, {سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ} [Yâsîn: 58] “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak [onlara] selam vardır” kavli hakkında: “Ölüm anında ona selam verilir ” demiştir.

وقولُه: {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ}. يقولُ: بما كنتم تُصِيبون في الدنيا - أيامَ حياتِكم فيها - طاعةَ اللهِ، وطَلَبَ مرضاتِه.

O'nun: {بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Yapmakta olduklarınıza karşılık” kavline gelince; Şöyle buyurmaktadır: Dünyada —oradaki hayatınız günlerinde— Allah'a itaat etmek ve O'nun rızasını aramak suretiyle yaptığınız ameller sebebiyle.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٣٣)} “Onlar, kendilerine meleklerin gelmesinden veya Rabbinin emrinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı. Allah onlara zulmetmedi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: هل يَنتظِرُ هؤلاء المشركون إلا أن تأتِيَهم الملائكةُ لقبضِ أرواحِهم، أو يأتىَ أمرُ ربِّك بحشرِهم لموقفِ القيامةِ، {كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}. يقول جلَّ ثناؤُه: كما يَفعَلُ هؤلاء مِن انتظارِهم ملائكةَ اللهِ لقبضِ أرواحِهم، أو إتيانِ أمرِ اللهِ، فَعَلَ أسلافُهم مِن الكفرةِ باللهِ؛ لأن ذلك في كلِّ مشركٍ باللهِ، {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وما ظلَمهم اللهُ بإحلالِ سُخْطِه بهم، {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} بمعصيتِهم ربَّهم وكفرِهم به، حتى اسْتَحَقُوا عقابَه، فعُجِّل لهم.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler ruhlarını kabzetmek üzere kendilerine meleklerin gelmesinden veya kıyamet duruşması için toplanmalarına dair Rabbinin emrinin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar? {كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yapmıştı”. Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bunların ruhlarını kabzetmek üzere Allah'ın meleklerini veya Allah'ın emrinin gelmesini beklemeleri gibi yaptıkları şeyin aynısını, Allah'ı inkâr eden geçmişleri de yapmıştı; çünkü bu durum Allah'a şirk koşan herkes için geçerlidir. {وَمَا ظَلَمَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara zulmetmedi”. Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Gazabını üzerlerine indirmekle Allah onlara zulmetmiş değildir; {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı”; yani Rablerine isyan edip O'nu inkâr ederek O'nun cezasını hak edinceye kadar kendilerine zulmettiler ve bu ceza onlara peşin olarak verildi.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}. قال : بالموتِ. وقال في آيةٍ أُخرَى: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ} [الأنفال: ٥٠]: وهو مَلَكُ الموتِ، وله رُسُلٌ، قال اللهُ تعالى: {أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ}. و ذاكم يومَ القيامةِ .

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?” kavli hakkında: “Ölümle [gelmesini]” dediğini rivayet etti. Başka bir ayette ise şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ تَرَى إِذْ يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا الْمَلَائِكَةُ} [Enfâl: 50] “Melekler inkâr edenlerin canlarını alırken bir görsen”; o ölüm meleğidir ve onun elçileri (yardımcı melekleri) vardır. Allah Teâlâ: {أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ} “veya Rabbinin emrinin gelmesini” buyurmuştur. İşte bu da kıyamet günüdür .

حدَّثني المثنى، قال: أخبرَنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ}. يقولُ: عندَ الموتِ حين تَتَوَفَّاهم. {أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ}: ذلك يومَ القيامةِ .

Bana el-Müsennâ rivayet edip dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verip dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den rivayet etti: {هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “Onlar kendilerine meleklerin gelmesinden başka bir şey mi bekliyorlar?”; şöyle demektedir: “Ölüm anında canlarını alırken [gelmelerini].” {أَوْ يَأْتِيَ أَمْرُ رَبِّكَ} “veya Rabbinin emrinin gelmesini”; “İşte bu da kıyamet günüdür .”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٤)}.

Allah Teâlâ'nın: {فَأَصَابَهُمْ سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ (٣٤)} “Bunun üzerine yaptıklarının kötülükleri onlara isabet etti ve alay edip durdukları şey kendilerini çepeçevre kuşattı” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: فأصاب هؤلاء الذين فعَلوا مِن الأممِ الماضيةِ فِعْلَ هؤلاء المشركين مِن قريشٍ، {سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا}. يعني: عقوباتُ ذنوبِهم، ونِقَمُ مَعاصِيه التي اكْتَسَبوها، {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ}. يقولُ: وحلَّ بهم مِن عذابِ اللهِ، ما كانوا به يستهزِئون منه، ويَسْخَرون عندَ إِنذَارِهم ذلك رُسُلُ اللهِ، ونزَل ذلك بهم دونَ غيرِهم من أهلِ الإيمانِ باللهِ.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Geçmiş ümmetlerden Kureyşli bu müşriklerin yaptığını yapan kimselere, {سَيِّئَاتُ مَا عَمِلُوا} “yaptıklarının kötülükleri” yani günahlarının cezaları ve işledikleri isyanların azapları isabet etti. {وَحَاقَ بِهِمْ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} “ve alay edip durdukları şey kendilerini çepeçevre kuşattı”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'ın elçileri kendilerini uyardığında onunla alay edip eğlendikleri Allah'ın azabı başlarına indi ve Allah'a iman edenler hariç sırf onların başına çöktü.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٣٥)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا عَبَدْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ نَحْنُ وَلَا آبَاؤُنَا وَلَا حَرَّمْنَا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٣٥)} “Ortak koşanlar dediler ki: 'Eğer Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmez ve O'ndan habersiz hiçbir şeyi haram kılmazdık.' Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı. Peygamberlerin üzerine düşen, apaçık bir tebliğden başkası mıdır?” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال الذين أشرَكوا بالله، فعبَدوا الأوثانَ والأصنامَ مِن دونِ الله: ما نَعْبُدُ هذه الأصنامَ إلا لأنَّ الله قد رضِي عبادَتَناها ، ولا نُحَرِّمُ ما حَرَّمْنا من البَحَائِر والسَّوائبِ، إلا أنَّ الله شاء منا ومِن آبائِنا تَحْرِيمَنَاها ورَضِيَه، لولا ذلك لقد غَيَّر ذلك ببعضِ عقوباتِه، أو بهدايتِه إيَّانا إلى غيرِه من الأفعالِ.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Allah'a şirk koşup O'nu bırakarak putlara ve heykellere tapanlar dediler ki: “Biz bu putlara sırf Allah onlara kulluk etmemizden razı olduğu için tapıyoruz ; bahîre ve sâibe gibi haram kıldığımız şeyleri de ancak Allah'ın bizden ve atalarımızdan bunları haram kılmamızı dilemesi ve bundan razı olması sebebiyle haram kılıyoruz. Böyle olmasaydı bunu cezalarından biriyle ya da bizi başka amellere hidayet etmek suretiyle mutlaka değiştirirdi.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} مِن الأممِ المشركةِ الذين اسْتَنَّ هؤلاء سُنَّتَهم، فقالوا مثلَ قولِهم، وسلَكوا سبيلَهم في تكذيبِ رسلِ الله، واتباعِ أفعالِ آبائِهم الضُلَّالِ.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Bunların yollarını benimsediği geçmiş müşrik ümmetlerden {كَذَلِكَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Kendilerinden öncekiler de böyle yapmıştı”; onlar da bunların sözü gibi söylemiş, Allah'ın elçilerini yalanlamada ve sapık atalarının işlerine uymada onların yolundan gitmişlerdi.

وقولَه: {فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} يقولُ جلَّ ثناؤُه: فهل أيُّها القائلون: لو شاء اللهُ ما أشرَكنا ولا آباؤُنا. على رسلِنا الذين نُرْسِلُهم لإنذارِكم عقوبتَنا على كفرِكم - {إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ}. يقولُ: إِلا أَن تُبَلِّغَكم ما أَرْسَلنا إليكم مِن الرسالةِ. ويعنى بقولِه: {الْمُبِينُ}. الذي يُبِينُ عن معناه لِمَنْ أَبْلَغَه، ويُفْهِمُه مَن أُرْسِل إليه.

O'nun: {فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “Peygamberlerin üzerine apaçık bir tebliğden başkası mı var?” kavline gelince; Şânı yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: “Eğer Allah dileseydi ne biz şirk koşardık ne de atalarımız” diyen sizler! İnkârınız sebebiyle cezamızla sizi uyarmak üzere gönderdiğimiz elçilerimizin üzerine {إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} [‘apaçık bir tebliğden başkası mı var?’]; yani size gönderdiğimiz risaleti size tebliğ etmekten başka bir görev mi vardır? {الْمُبِينُ} “apaçık” kavliyle de tebliğ ettiği kişiye manasını açıklayan ve gönderildiği kimseye bunu kavratan [tebliğ] kastedilmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٣٦)} “Andolsun ki biz her ümmete: ‘Allah'a kulluk edin ve tağuttan sakının’ diye bir peygamber gönderdik. Onlardan kimine Allah hidayet verdi, kiminin üzerine de sapıklık hak oldu. Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bakın!” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: ولقد بَعَثْنا أيها الناسُ في كلِّ أمةٍ سلَفَتْ قبلَكم رسولًا، كما بعَثنا فيكم، بأن اعبدوا الله وحدَه لا شريكَ له، وأفْرِدوا له الطاعةَ، وأخْلِصوا له

Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Size [elçi] gönderdiğimiz gibi, sizden önce gelip geçmiş her ümmete de: “Yalnızca ortağı olmayan tek bir Allah'a kulluk edin, itaati sırf O'na tahsis edin ve...

العبادةَ، {وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ}. يقولُ: وابْعُدُوا مِن الشيطانِ، واحْذَروه أن يُغْوِيَكم، ويَصُدَّكم عن سبيلِ اللهِ، فتَضِلُّوا، {فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ}. يقولُ: فمِمَّن بعَثْنا فيهم رسلَنا مَن هدَى اللهُ، فوَفَّقه لتصديقِ رسلِه والقَبُولِ منها، والإيمانِ بالله، والعملِ بطاعتِه، ففاز وأفْلَح، ونجا مِن عذابِ الله. {وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ}] (٣). يقولُ: وممن بَعَثْنا رسلَنا إليه مِن الأممِ، آخرون حقت عليهم الضلالة فجاروا عن قَصْدِ السبيلِ، فكفَروا بالله، وكذَّبوا رسلَه، واتَّبَعوا الطاغوتَ، فأهلَكهم اللهُ بعقابهِ، وأنزَل بهم بأسَه الذي لا يُرَدُّ عن القومِ المجرمين. {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ}. يقولُ تعالى ذكرُه لمشركي قريشٍ: إن كنتم أيها الناسُ غيرَ مصدِّقى رسولِنا فيما يُخبِرُكم به عن هؤلاء الأممِ، الذين حلَّ بهم ما حلَّ مِن بأسِنا، بكفرِهم بالله وتكذيبِهم رسولَه، فسيروا في الأرضِ التي كانوا يَسْكُنونها، والبلادِ التي كانوا يَعْمُرُونها، فانظروا إلى آثارِ الله فيهم، وآثارِ سُخُطِه النازلِ بهم، كيف أعْقَبَهم تكذيبُهم رسلَ الله ما أعْقَبَهم، فإنكم تَرَوْن حقيقةَ ذلك، وتعلمون به صحةَ الخبرِ الذي يُخبِرُكم به محمدٌ ﷺ.

sırf O'na has kılın; {وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ} “ve tağuttan sakının”; yani şeytandan uzak durun, sizi ayartıp Allah'ın yolundan saptırmasından sakının ” diye bir peygamber gönderdik. {فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ} “Onlardan kimine Allah hidayet verdi”. Şöyle buyurmaktadır: İçlerine elçilerimizi gönderdiğimiz kimselerden Allah'ın hidayet nasip ettiği kişiler vardı ki Allah onları elçilerini tasdik etmeye, onlardan [geleni] kabul etmeye, Allah'a imana ve O'na itaatle amel etmeye muvaffak kıldı; böylece kazanıp kurtuluşa erdiler ve Allah'ın azabından necat buldular. {وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ} [‘kiminin üzerine de sapıklık hak oldu’] . Şöyle buyurmaktadır: Elçilerimizi kendilerine gönderdiğimiz ümmetlerden bazılarının üzerine de sapıklık hak oldu; doğru yoldan saptılar, Allah'ı inkâr ettiler, O'nun elçilerini yalanladılar ve tağuta uydular. Allah da onları cezasıyla helak etti ve suçlu kavimlerden geri çevrilemeyen azabını onların üzerine indirdi . {فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ} “Artık yeryüzünde gezip dolaşın da yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bakın!”. Şanı yüce olan Allah Kureyş müşriklerine şöyle buyurmaktadır: Ey insanlar! Şayet Allah'ı inkâr etmeleri ve O'nun elçisini yalanlamaları sebebiyle azabımızdan başlarına gelen felaketler hakkında elçimizin size verdiği haberleri tasdik etmiyorsanız; onların yaşadıkları topraklarda ve imar ettikleri memleketlerde gezip dolaşın da Allah'ın onlar üzerindeki izlerine ve başlarına inen gazabının kalıntılarına bakın; Allah'ın elçilerini yalanlamalarının onları nasıl bir akıbete uğrattığını görün! Zira bunun hakikatini görecek ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in size verdiği haberin doğruluğunu bununla anlayacaksınız.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٧)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تَحْرِصْ عَلَى هُدَاهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ (٣٧)} “Sen onların hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de şüphesiz Allah, saptırdığı kimseye hidayet vermez. Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إن تحرصْ يا محمدُ على هُدَى هؤلاء المشركين إلى الإيمانِ باللهِ واتباعِ الحقِّ {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ}.

Şanı yüce olan Allah, Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sen bu müşriklerin Allah'a imana ve hakka tâbi olmaya yönelerek hidayet bulmalarına ne kadar hırs göstersen de {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ} “şüphesiz Allah, saptırdığı kimseye hidayet vermez”.

اخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفيين: {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ} بفتحِ الياءِ مِن {يَهْدِي}، وضمِّها من {يُضِلُّ}. وقد اخْتَلَف في معنى ذلك قارِئوه كذلك؛ فكان بعضُ نَحْويى الكوفةِ يَزْعُمُ أن معناه: فإن الله مَن أَضَلَّه لا يَهْتَدِى. وقال: العربُ تقولُ: قد هَدَى الرجلُ. يريدون: قد اهْتَدَى. [وهَدَى] واهْتَدَى بمعنًى واحدٍ. وكان آخرون منهم يَزْعُمون أن معناه: فإن الله لا يهدِى مَن أَضلَّه. بمعنى أن مَن أَضلَّه اللهُ، فإن الله لا يَهْديه. وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والشامِ والبصرةِ: (فَإِنَّ الله لا يُهْدَى) بضمِّ الياءِ مِن (يُهْدَى) ومِن (يُضِلُّ) وفتحِ الدالِ مِن (يُهدَى). بمعنى: مَن أَضلَّه اللهُ فلا هاديَ له.

Kıraat âlimleri bunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli kıraat âlimlerinin geneli bunu, {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ} “Şüphesiz Allah, saptırdığı kimseye hidayet vermez” şeklinde; {يَهْدِي} kelimesindeki yâ harfini fetha (üstün) ve {يُضِلُّ} kelimesindeki yâ harfini ise damme (ötre) ile okumuşlardır. Bunu bu şekilde okuyanlar da manası hususunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfeli nahivcilerden bazısı bunun manasının: “Şüphesiz Allah'ın saptırdığı kimse hidayete ermez” olduğunu ileri sürmüştür. [Bu nahivci] şöyle demiştir: Araplar: “قد هَدَى الرجلُ” derler; bununla “قد اهْتَدَى” [hidayete erdi] manasını kastederler. [ve hedâ (هَدَى)] ile ihtedâ (اهْتَدَى) aynı anlamdadır. Onlardan diğerleri ise bunun manasının: “Şüphesiz Allah, saptırdığı kimseye hidayet vermez” olduğunu ileri sürmüşlerdir; yani Allah'ın saptırdığı kimseye şüphesiz Allah hidayet etmez. Medine, Şam ve Basra kıraat âlimlerinin geneli ise bunu, {فَإِنَّ الله لا يُهْدَى} [şeklinde]; {يُهْدَى} ve {يُضِلُّ} kelimelerindeki yâ harflerini damme (ötre) ve {يُهْدَى} kelimesindeki dâl harfini fetha (üstün) ile okumuşlardır. Bu, “Allah'ın saptırdığı kimsenin hiçbir hidayet edicisi yoktur” demektir.

وهذه القراءةُ أولى القراءتين عندى بالصوابِ؛ لأن يَهْدِى بمعنى يَهْتَدِى قليلٌ في كلامِ العربِ غيرُ مُسْتَفيضٍ، وأنه لا فائدةَ في قولِ قائلِ: مَن أَضلَّه اللهُ فلا يَهْدِيه. لأن ذلك مما لا يَجْهَلُه كثيرُ أَحَدٍ. وإذ كان ذلك كذلك، فالقراءةُ بما كان مستفيضًا في كلامِ العربِ من اللغةِ بما فيه الفائدةُ العظيمةُ، أَوْلَى وأخرَى.

Bu kıraat, bana göre iki kıraatten doğruya daha yakın olanıdır; çünkü heda (يَهْدِي) kelimesinin ihteda (يَهْتَدِي) anlamında kullanılması Arap kelamında az olup yaygın değildir. Ayrıca bir kimsenin: “Allah'ın saptırdığı kimseye [Allah] hidayet vermez” demesinde de [yeni] bir fayda yoktur; zira bu, pek çok kimsenin meçhulü olan bir şey değildir. Durum böyle olunca, Arap kelamında yaygın olan ve içinde büyük bir fayda bulunan dil üzere okumak daha evla ve daha uygundur.

فتأويلُ الكلامِ - لو كان الأمرُ على ما وَصَفْنا - إن تَحرِصْ يا محمدُ على هُداهم، فإن مَن أضلَّه اللهُ منهم فلا هاديَ له، فلا تُجْهِدْ نفسَك في أمرِه، وبَلِّغْه ما أُرْسِلْتَ به لتَتِمَّ عليه الحُجَّةُ.

Sözün tevili -durum tarif ettiğimiz şekilde olsaydı- [şöyle olurdu]: “Ey Muhammed! Sen onların doğru yolu bulmalarına ne kadar hırs göstersen [de], şüphesiz Allah'ın onlardan saptırdığı kimsenin hiçbir yol göstericisi yoktur. Dolayısıyla onun durumu hakkında kendini yıpratma; aleyhine hüccet tamamlansın diye kendisiyle gönderildiğin şeyi ona tebliğ et!”

{وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ}. يقولُ: وما لهم مِن ناصرٍ يَنْصُرُهم مِن اللهِ إِذا أراد عقوبتهم، فيَحُولُ بينَ اللهِ وبينَ ما أراد مِن عقوبتِهم.

{وَمَا لَهُمْ مِنْ نَاصِرِينَ} “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur”. Şöyle buyurmaktadır: Allah onları cezalandırmak istediğinde kendilerini Allah'a karşı savunacak, Allah ile onların cezalandırılması arasına engel olacak hiçbir yardımcıları yoktur.

وفي قولِه: {إِنْ تَحْرِصْ}. لغتان؛ فمِن العربِ مَن يقولُ: حرَص يَحْرِصُ. بفتحِ الراءِ في فَعَل وكسرِها في يَفْعِل. و: حَرِص يَحْرَصُ، بكسرِ الراءِ في فَعِل، وفتحِها في يَفْعَل. والقراءةُ على الفتحِ في الماضي، والكسرِ في المُسْتَقْبَل ، وهى لغةُ أهلِ الحجازِ.

O'nun: {إِنْ تَحْرِصْ} [‘hırs göstersen’] kavlinde iki lügat vardır: Araplardan kimisi geçmiş zamanda (فَعَلَ babında) râ harfinin fethası, muzaride (يَفْعِلُ babında) kesresiyle: "harasa / yahrisu (حرَص يَحْرِصُ)" der. Kimisi de geçmiş zamanda (فَعِلَ babında) râ harfinin kesresi, muzaride (يَفْعَلُ babında) fethasıyla: "harisa / yahrasu (حَرِص يَحْرَصُ)" der. Kıraat ise geçmişte fetha, muzaride kesra üzeredir ki bu da Hicaz ehlinin lehçesidir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٨)} “Onlar: ‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: وحلَف هؤلاء المشركون مِن قريشٍ {بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} حَلِفَهم: {لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ}. بعدَ مماتِه، وكذَبوا وبَطَلُوا في أيمانِهم التي حَلَفوا بها كذلك، بل سيَبْعَثُه اللهُ بعد مماتِه {وَعْدًا عَلَيْهِ} أن يَبْعَثَهم؛ وَعْدَ عبادِه، واللهُ لا يُخلِفُ الميعادَ. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولكن أكثرَ قريشٍ لا يعلمون وَعْدَ اللهِ عبادَه، أنه باعثُهم يومَ القيامةِ بعد مماتِهم أحياءً.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kureyş'ten olan bu müşrikler, {بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “var güçleriyle Allah'a” yemin ederek: {لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Allah ölen kimseyi” ölümünden sonra “diriltmez” [dediler]. Bu şekilde ettikleri yeminlerinde yalan söylediler ve batıl bir iddiada bulundular . Aksine Allah onu ölümünden sonra diriltecektir. Onları diriltmesi {وَعْدًا عَلَيْهِ} “O'nun üzerine bir vaaddir”; kullarına vaadidir ve Allah vaadinden asla dönmez. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Fakat insanların çoğu bilmezler”. Şöyle buyurmaktadır: Fakat Kureyş'in çoğu, Allah'ın kullarına olan vaadini, yani kıyamet gününde onları ölümlerinin ardından diri olarak dirilteceğini bilmezler.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه:

Bize Bişr b. Muâz anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den naklen onun şöyle dediğini anlattı:

{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ}: تكذيبًا [بأمرِ اللهِ - أو: بأمرِنا - فإن] الناسَ صاروا في البعثِ فريقين ؛ مُكَذِّبٌ ومُصَدِّقٌ، ذُكِر لنا أن رجلًا قال لابنِ عباسٍ: إن ناسًا بهذا العراقِ يَزْعُمون أن عليًّا مبعوثٌ قبلَ يومِ القيامةِ، ويَتَأَوَّلون هذه الآيةَ. فقال ابن عباسٍ: كذَب أولئك، إنما هذه الآيةُ للناسِ عامَّةً، ولَعَمْرِى لو كان عليٌّ مبعوثًا قبلَ يوم القيامة، ما أنْكَحْنا نساءَه، ولا قَسَمْنا ميراثَه.

{وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Onlar: ‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler”; [Allah'ın emrini -veya bizim emrimizi- yalanlayarak. Çünkü] insanlar diriliş konusunda iki gruba ayrıldılar : Yalanlayan ve tasdik eden. Bize nakledildiğine göre bir adam İbn Abbâs'a: “Şu Irak'taki birtakım insanlar, Ali'nin kıyamet gününden önce diriltileceğini iddia ediyor ve bu ayeti tevil ediyorlar” dedi. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle dedi: “Onlar yalan söylemişler. Bu ayet ancak bütün insanlar içindir. Ömrüme yemin olsun ki şayet Ali kıyamet gününden önce diriltilecek olsaydı, kadınlarını [başkalarıyla] evlendirmez ve mirasını taksim etmezdik.”

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: قال ابن عباسٍ: إن رجالًا يقولون: إن عليًّا مبعوثٌ قبلَ يومِ القيامةِ، ويتأوَّلون: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ}. قال: لو كُنَّا نَعْلَمُ أن عليًّا مبعوثٌ، ما تَزوَّجْنا نساءَه، ولا قَسَمْنا ميراثَه، ولكنْ هذه للناسِ عامَّةً .

Bize Muhammed b. Abdi’l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer’den, o da Katâde’den naklen anlattı ki İbn Abbâs şöyle demiştir: Birtakım adamlar: “Ali kıyamet gününden önce diriltilecektir” diyorlar ve: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Onlar: ‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler” [ayetini] tevil ediyorlar. [İbn Abbâs] dedi ki: “Eğer biz Ali’nin [kıyametten önce] diriltileceğini bilseydik ne kadınlarıyla evlenir ne de mirasını taksim ederdik; fakat bu [ayet] genel olarak bütün insanlar içindir” .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن أبيه، عن الرَّبيعِ في قولِه: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ}. قال: حلَف رجلٌ مِن أصحابِ النبيِّ ﷺ عند رجلٍ من المُكَذِّبين، فقال: والذي يرسِلُ الرُّوحَ مِن بعدِ الموتِ. فقال: وإنك لتزعُمُ أنك مبعوثٌ من بعدِ الموتِ. وأقسَم باللهِ جهدَ يمينِه: لا يَبْعَثُ اللَّهُ مَن يموتُ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak anlattı, dedi ki: Bize Abdullah, babasından, o da er-Rebî‘den O’nun: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Onlar: ‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından bir adam, [öldükten sonra dirilmeyi] yalanlayanlardan bir adamın yanında yemin edip: “Ölümden sonra ruhu gönderene yemin olsun ki!” dedi. Bunun üzerine o: “Sen ölümden sonra diriltileceğini mi iddia ediyorsun?” dedi ve: “Allah ölen kimseyi diriltmez!” diye var gücüyle Allah'a yemin etti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الرَّبِيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: كان لرجلٍ من المسلمين على رجلٍ من المشركين دَيْنٌ، فأتاه يَتَقاضاه، فكان فيما تَكَلَّم به: والذي أرجوه بعدَ الموتِ إنه لكذا. فقال

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca‘fer’den, o er-Rebî‘den, o da Ebû’l-Âliye’den naklen anlattı, dedi ki: Müslümanlardan bir adamın müşriklerden bir adamda alacağı vardı. Alacağını istemek üzere ona gitti. Konuşurken söyledikleri arasında: “Ölümden sonra [rahmetini] umduğum [Allah]’a yemin olsun ki bu iş böyledir” sözü de geçti. Bunun üzerine

المشركُ: إنك تَزْعُمُ أَنك تُبْعَثُ بعدَ الموتِ. فَأَقْسَم باللهِ جهدَ يمينِه: لا يَبْعَثُ اللهُ مَن يموتُ. فأنزل اللهُ: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} .

müşrik: “Sen ölümden sonra diriltileceğini mi iddia ediyorsun?” dedi ve: “Allah ölen kimseyi diriltmez!” diye var gücüyle Allah'a yemin etti. Bunun üzerine Allah: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “Onlar: ‘Allah ölen kimseyi diriltmez’ diye var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir; fakat insanların çoğu bilmezler” [ayetini] indirdi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن عطاءِ بن أبى رباحٍ، أنه أخبَره أنه سمِع أبا هريرةَ يقولُ: قال اللهُ: سبَّنى ابن آدمَ ولم يكنْ ينْبَغي له أن يَسُبَّنى، وكذَّبنى ولم يكن يَنْبغى له أن يُكَذِّبَنى، فأما تكذيبُه إيَّايَ، فقال: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ}. قال: قلتُ: {بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا}. وأما سَبُّه إِيَّاى، فقال: {إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} [المائدة: ٧٣]. وقلتُ: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣) وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} [الإخلاص: ١ - ٤].

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Atâ b. Ebî Rebâh’tan, onun Ebû Hureyre’yi şöyle derken işittiğini bildirdiğini anlattı: Allah Teâlâ buyurdu ki: “Âdemoğlu Bana sövdü, oysa Bana sövmek ona yakışmazdı; Beni yalanladı, oysa Beni yalanlamak ona yakışmazdı. Beni yalanlamasına gelince; {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} [kavlinde olduğu gibi] ‘[Allah ölen kimseyi diriltmez]’ dedi; Ben de: {بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} ‘[Hayır! Bu, O'nun üzerine hak bir vaaddir]’ dedim. Bana sövmesine gelince; o: {إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ} “Allah üçün üçüncüsüdür” [el-Mâide: 73] dedi. Ben ise: {قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (١) اللَّهُ الصَّمَدُ (٢) لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣) وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ} “De ki: O Allah tektir. Allah Samed'dir. O doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır” [el-İhlâs: 1-4] dedim.”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ (٣٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ (٣٩)} “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın ve inkâr edenler de gerçekten yalancı olduklarını bilsinler diye [onları diriltecektir]” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: بل لَيَبْعَثَنَّ اللهُ مَن يموتُ، وعدًا عليه حقًّا؛ ليُبيِّنَ لهؤلاء الذين يَزْعُمون أن الله لا يَبْعَثُ مَن يموتُ، ولغيرِهم الذي يختلفون فيه؛ مِن إحياءِ اللهِ خَلْقَه بعدَ فنائِهم، وليعلمَ الذين جحَدوا صحةَ ذلك، وأنكَروا حقيقتَه، أنهم كانوا كاذبين في قِيلِهم: لا يَبْعَثُ اللهُ مَن يموتُ.

Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Bilakis Allah, ölen kimseyi kesinleşmiş bir vaat olarak mutlaka diriltecektir; ta ki Allah'ın ölen kimseyi diriltmeyeceğini ileri süren bu kimselere ve diğerlerine, yaratıklarını yok oluşlarının ardından diriltmesi hususunda ihtilaf ettikleri şeyi açıklasın; bunun doğruluğunu inkâr edip hakikatini yalan sayanlar da “Allah ölen kimseyi diriltmez” şeklindeki sözlerinde yalancı olduklarını bilsinler.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ}. قال: للناسِ عامَّةً .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ} “Hakkında ihtilaf ettikleri şeyi kendilerine açıklasın diye” kavli hakkında: “Bütün insanlar için” dediğini anlattı .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠) وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)}.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٠) وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)} “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman, ona sözümüz sadece: ‘Ol’ dememizdir; o da hemen oluverir. Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, elbette dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: إِنَّا إِذا أَرَدْنا أَن نَبْعَثَ مَن يموتُ، فلا تَعَبَ علينا ولا نَصَبَ في إحيائِناهم، ولا في غيرِ ذلك مما [نَخلُقُ ونُكَوِّنُ ونُحْدِثُ] ؛ لأَنَّا إِذا أَرَدْنَا خَلْقَه وإنشاءَه، فإنما نقولُ له: كُنْ. فيكونُ، لا معاناةَ فيه، ولا كُلْفَةَ علينا.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Biz ölen bir kimseyi diriltmek istediğimizde onları diriltmemizde ve [yaratıp var ettiğimiz ve meydana getirdiğimiz] diğer şeylerde Bize hiçbir yorgunluk ve zahmet yoktur; çünkü Biz onu yaratmayı ve var etmeyi dilediğimizde ona sadece: “Ol” deriz, o da hemen oluverir; bunda hiçbir meşakkat ve Bize hiçbir külfet yoktur.

واخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قولِه: "يكونُ"، فقرَأَه أكثرُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ على الابتداءِ ، وعلى أن قولَه: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ}. كلامٌ تامٌّ مُكْتَفٍ بنفسِه عما بعدِه، ثم يُبْتَدَأُ فيُقالُ: {فَيَكُونُ}. كما قال الشاعرُ :

Kurrâ, O'nun "yekûn" (يكونُ) kavlinin okunuşunda ihtilaf etti. Hicaz ve Irak kurrâsının çoğu bunu ibtida (merfu) olarak okumuştur ve O'nun: {إِنَّمَا قَوْلُنَا لِشَيْءٍ إِذَا أَرَدْنَاهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ} “Biz bir şeyi dilediğimiz zaman, ona sözümüz sadece ‘Ol’ dememizdir” kavlinin sonrasından müstağni tam bir kelam olduğunu, sonra [yeni bir cümleye] başlanarak {فَيَكُونُ} “o da hemen oluverir” dendiğini kabul etmiştir. Şairin şöyle dediği gibi :

* يُريدُ أَنْ يُعْرِبَهُ فيُعْجِمُهُ *

* Onu açık ve fasih kılmak ister de o anlaşılmaz hale gelir *

وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهلِ الشامِ، وبعضُ المتأخرين من قرأةِ الكوفيين: (فَيَكونَ) نصبًا، عطفًا على قولِه: {أَنْ نَقُولَ لَهُ}. وكأنَّ معنى الكلامِ على

Şam ehlinin kurrâsından bazıları ve Kûfeli kurrâdan bazı müteahhirîn ise bunu, O'nun {أَنْ نَقُولَ لَهُ} “ona dememizdir” kavline atıfla nasb ile (فَيَكونَ / fe yekûne) şeklinde okumuştur. Sanki sözün manası [onların mezhebine göre]

مذهبِهم: ما قولُنا لشيءٍ إذا أرَدْناه إلا أن نقولَ له: كُنْ. فيكونَ. وقد حُكِى عن العربِ سَماعًا: أُريدُ أن آتِيَك، فيَمْنَعَنِى المطرُ. عطفًا بـ "يَمْنَعَنى" على "أن آتيَك".

şöyledir: “Biz bir şeyi dilediğimizde sözümüz, ona sadece ‘Ol’ dememizden ve onun da olmasından ibarettir.” Nitekim Araplardan işitme yoluyla: “Sana gelmek istiyorum da yağmur bana engel oluyor (أُريدُ أن آتِيَك، فيَمْنَعَنِى المطرُ)” şeklinde, “yemne‘anî” kelimesini “en âtiyeke” ifadesine atfederek söyledikleri rivayet edilmiştir.

وقولُه: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً}. يقولُ تعالى ذكرُه: والذين فارَقوا قومَهم ودُورَهم وأوطانَهم؛ عداوةً لهم في اللهِ على كفرِهم، إلى آخرين غيرِهم. {مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}. يقولُ: مِن بعدِ نِيلَ منهم في أنفسِهم بالمَكَارهِ في ذاتِ اللهِ. {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً}. يقولُ: لَنُسْكِنَنَّهم في الدنيا مَسْكَنًا يَرْضَوْنه صالحًا.

O'nun: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} [kavline gelince;] Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Küfürleri sebebiyle Allah uğruna düşmanlık besleyerek kavimlerinden, yurtlarından ve vatanlarından ayrılıp başkalarına gidenler; {مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “zulme uğradıktan sonra”, yani Allah uğrunda canlarına eziyetler ulaştıktan sonra [hicret edenler var ya], {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “onları elbette dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz”; yani dünyada onları razı olacakları güzel bir meskene yerleştireceğiz.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ}. قال: هؤلاء أصحابُ محمدٍ، ظلَمهم أهلُ مكةَ، فأخْرَجوهم مِن ديارِهم، حتى لَحِق طوائفُ منهم بالحَبَشَةِ، ثم بَوَّأَهمُ اللَّهُ المدينةَ بعدَ ذلك، فجَعَلها لهم دارَ هجرةٍ، وجعَل لهم أنصارًا من المؤمنين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, elbette yerleştireceğiz” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bunlar Muhammed'in ashabıdır; Mekke ehli onlara zulmetti ve onları yurtlarından çıkardı, nihayet onlardan birtakım gruplar Habeşistan'a ulaştı. Daha sonra Allah onları Medine'ye yerleştirdi; orayı onlar için bir hicret yurdu kıldı ve müminlerden onlara yardımcılar (ensar) var etti” .

حُدِّثتُ عن القاسمِ بن سَلَّامٍ، قال: ثنا هُشَيمٌ، عن داودَ بن أبي هندٍ، عن الشَّعْبيِّ: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا}. قال: المدينةَ.

Bana Kāsım b. Sellâm'dan rivayet edildi, dedi ki: Bize Huşeym, Dâvûd b. Ebî Hind'den, o da Şa‘bî'den O'nun: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا} “onları dünyada elbette yerleştireceğiz” kavli hakkında: “Medine'ye” dediğini nakletti.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً}. قال: هم قومٌ هاجَروا إلى رسولِ اللهِ ﷺ من أهلِ مكةَ، بعدَ ظُلمِهم؛ وظَلَمَهمُ المشركون .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babası, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenleri, elbette dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onlar, zulme uğramalarının ardından Mekke ehlinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e hicret eden bir topluluktur; müşrikler onlara zulmetmişti” .

وقال آخرون: عنَى بقولِه: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً}: لَنَرْزُقَنَّهم في الدنيا رزقًا حسنًا.

Başkaları ise O'nun: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “onları dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz” kavliyle: “Onlara dünyada güzel bir rızık vereceğiz” anlamını kastettiğini söylediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرنا أبو حُذيفةَ، قال: ثنا شِبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ}: لَتَرْزُقَنَّهم في الدنيا [رزقًا حسنًا] .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; ve bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den O'nun: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} “onları yerleştireceğiz” kavli hakkında: “Onlara dünyada [güzel bir rızık] vereceğiz” dediğini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن العَوَّامِ، عمَّن حدَّثه، أن عمرَ بنَ الخطابِ كان إذا أعطَى الرجلَ من المهاجرين عطاءَه يقولُ: خُذْ، بارَك اللهُ

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-Avvâm'dan, o da kendisine anlatan kimseden [rivayetle] anlattı ki Ömer b. el-Hattâb [radıyallâhu anh], muhacirlerden bir kimseye tahsisatını verdiği zaman şöyle derdi: “Al, Allah

لك فيه، هذا ما وعَدك اللهُ في الدنيا، وما ذَخَره لك في الآخرةِ أفضلُ. ثم تَلَا هذه الآيةَ: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} .

bunu senin için bereketli kılsın! Bu, Allah'ın sana dünyada vaad ettiğidir; O'nun ahirette senin için sakladığı ise daha hayırlıdır.” Sonra şu ayeti okurdu: {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Onları elbette dünyada güzel bir yere yerleştireceğiz. Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” .

وأوْلَى القولَيْن في ذلك بالصوابِ، قولُ مَن قال: معنى {لَنُبَوِّئَنَّهُمْ}: لَنُحِلَّنَّهم ولَنُسْكِنَنَّهم؛ لأن التَّبَوُّءَ في كلامِ العربِ الحلولُ بالمكانِ والنزولُ به. ومنه قولُ اللهِ تعالى: {وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ} [يونس: ٩٣].

Bu husustaki iki görüşten doğruya en yakın olanı: “{لَنُبَوِّئَنَّهُمْ} ifadesinin anlamı: ‘Onları konaklatacağız ve onları yerleştireceğiz’ demektir” diyenin görüşüdür; çünkü Arap kelamında tebevvu‘ (التَّبَوُّءُ), bir mekânda konaklamak ve oraya yerleşmektir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir: {وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ} “Andolsun ki biz İsrailoğullarını güzel bir yurda yerleştirdik” [Yûnus: 93].

وقيل: إن هذه الآيةَ نزَلت في أبى جَنْدَلِ بن سُهَيْلٍ.

Bu ayetin Ebû Cendel b. Süheyl hakkında indiği de söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المُثَنَّى، قال: أخبرَنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن داودَ بن أبى هندٍ، قال: نزَلت: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا}، إلى قولِه: {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} في أبى جَنْدلِ بن سُهَيْلٍ.

Bana el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ca‘fer b. Süleyman, Dâvûd b. Ebî Hind'den anlattı, dedi ki: {وَالَّذِينَ هَاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا ظُلِمُوا} “Zulme uğradıktan sonra Allah yolunda hicret edenler...” [ayetinden], {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler” kavline kadar olan kısım Ebû Cendel b. Süheyl hakkında inmiştir.

وقولُه: {وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ}. يقولُ: ولثوابُ اللَّهِ إيَّاهم - على هجرتِهم فيه - في الآخرةِ، أكبرُ؛ لأن ثوابَه إيَّاهم هنالك الجنةُ، التي ويدُومُ نعيمُها ولا يَبِيدُ.

O'nun: {وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür; keşke bilselerdi!” kavline gelince; şöyle buyurmaktadır: O'nun yolunda hicret etmelerine karşılık Allah'ın onlara ahiretteki mükâfatı elbette daha büyüktür; çünkü O'nun oradaki mükâfatı, nimeti devam eden ve asla yok olmayan cennettir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: قال اللهُ:

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde’den rivayet etti, o şöyle dedi: Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

{وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ}؛ أي: واللهِ لَمَا يُثِيبُهم اللهُ عليه مِن جنتِه أكبرُ {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} .

{وَلأَجْرُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ} “Ahiret mükâfatı ise elbette daha büyüktür”; yani: “Allah'a yemin olsun ki cennetinden Allah'ın onlara vereceği mükâfat daha büyüktür {لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ} [keşke bilselerdi!]” buyurdu .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)}.

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٤٢)} “Onlar sabreden ve yalnız Rablerine tevekkül edenlerdir” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين وَصَفْنا صِفَتَهم، وآتيناهم الثوابَ الذي [ذَكَرْنا، هم] {الَّذِينَ صَبَرُوا} في اللهِ على ما نابهم في الدنيا. {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ}. يقولُ: وباللَّهِ يَثِقُون في أمورِهم، وإليه يَسْتَنِدون في نوائبِ الأمورِ التي تنوبُهم.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Vasıflarını nitelediğimiz ve kendilerine [zikrettiğimiz] mükâfatı verdiğimiz bu kimseler, [şu kimselerdir:] {الَّذِينَ صَبَرُوا} Dünyada başlarına gelen şeylere Allah uğrunda sabredenlerdir. {وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”. Şöyle buyurmaktadır: İşlerinde Allah'a güvenirler ve başlarına gelen musibetlerde O'na dayanırlar.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣)} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [peygamber olarak] göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” kavlinin teviline dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ} يا محمدُ إلى أُمَّةٍ من الأممِ، للدعاءِ إلى توحيدِنا، والانتهاءِ إلى أمرِنا ونَهْينا {إِلَّا رِجَالًا} مِن بَنى آدمَ {نُوحِي إِلَيْهِمْ} وَحْيَنا - لا ملائكةً. يقولُ: فلم نُرْسِلْ إلى قومِك إلا مثلَ الذي كُنَّا نُرْسِلُ إلى مَن قَبْلَهم مِن الأممِ؛ مِن جنسِهم، وعلى مِنهاجِهم. {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ}. يقولُ المشركى قريشٍ: وإن كنتم لا تَعْلَمون أن الذين كُنَّا نَرْسِلُ إلى مَن قبلَكم مِن الأممِ، رجالٌ مِن بنى آدمَ مثلُ محمدٍ ﷺ، وقلتُم: هم ملائكةٌ. أو

Allah Teâlâ zikri yüce Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ} “Senden önce de göndermedik” Ey Muhammed! Ümmetlerden herhangi bir ümmete, birliğimize davet etmek, emrimize ve nehyimize uymalarını sağlamak üzere {إِلَّا رِجَالًا} “adamlardan başkasını” Âdemoğullarından [insanlardan başkasını] {نُوحِي إِلَيْهِمْ} “kendilerine vahyettiğimiz” vahyimizi [ulaştırdığımız insanlardan başkasını göndermedik], melekleri değil. Şöyle buyurmaktadır: Biz senin kavmine de onlardan önceki ümmetlere gönderdiğimiz kimselerin benzerini; kendi cinslerinden ve kendi usulleri üzere olanları gönderdik. {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} “Zikir ehline sorun”. [Allah Teâlâ] Kureyş müşriklerine şöyle buyurmaktadır: Eğer sizden önceki ümmetlere gönderdiğimiz kimselerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gibi Âdemoğullarından insanlar olduğunu bilmiyorsanız ve “Onlar meleklerdir” dediyseniz veya

ظَنَنْتُم أن اللَّهَ كلَّمهم قِبَلًا {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} وهم الذين قد قَرءُوا الكتبَ مِن قبلِهم؛ التوراةَ والإنجيلَ، وغيرَ ذلك مِن كتبِ اللهِ التي أنزَلها على عبادِه.

Allah'ın onlarla yüz yüze konuştuğunu zannettiyseniz {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} “zikir ehline sorun”; onlar da kendilerinden önceki kitapları; Tevrat'ı, İncil'i ve Allah'ın kullarına indirdiği diğer kitapları okumuş olan kimselerdir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} قال: أهل التوراة .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Leys'ten, o da Mücâhid'den: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} “Zikir ehline sorun” kavli hakkında: “Tevrat ehlidir” dediğini anlattı .

حدَّثنا ابن وكيعِ، قال: ثنا المُحاربيُّ، عن سفيانَ، قال: سأَلتُ الأعمشَ عن قولِه: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ}. قال: سمِعْنا أنه مَن أسلَم من أهلِ التوراةِ والإنجيلِ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Süfyân'dan anlattı, dedi ki: el-A‘meş'e O'nun: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ} “Zikir ehline sorun” kavlini sordum, şöyle dedi: “Biz onun Tevrat ve İncil ehlinden Müslüman olan kimseler olduğunu işittik” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. قال: هم أهلُ الكتابِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [peygamber olarak] göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Onlar Ehl-i Kitap'tır” .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ، عن إسرائيلَ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. قال: قال

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullâh, İsrâîl'den, o Ebû Yahyâ'dan, o Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” [kavli hakkında] şöyle dediğini anlattı: [İbn Abbâs] dedi ki:

لمشركي قريشٍ: إن محمدًا في التوراةِ والإنجيلِ .

Kureyş müşriklerine: “Şüphesiz Muhammed Tevrat'ta ve İncil'dedir” dedi .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا بشرُ بن عُمارةَ، عن أبي رَوْقٍ، عن الضحاكِ عن ابن عباسٍ، قال: لما بعَث اللهُ محمدًا رسولًا، أنكَرتِ العربُ ذلك، أو مَن أنكَر منهم، وقالوا: اللهُ أعظمُ من أن يكونَ رسولُه بشرًا مثلَ محمدٍ. قال: فأنزَل اللهُ: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ} [يونس:٢]. وقال: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ}. فاسألوا أهلَ الذكرِ؛ يعنى أهلَ الكتبِ الماضيةِ: أبشرًا كانت الرسلُ التي أتَتْكُم أم ملائكةً؟ فإن كانوا ملائكةً أنكَرْتم ، وإن كانوا بشرًا فلا تُنكِروا أن يكونَ محمدٌ رسولًا. قال: ثم قال: {أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} [يوسف: ١٠٩]. أي ليسوا من أهلِ السماءِ كما قلتُم .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. Umâre, Ebû Ravk'tan, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini anlattı: Allah Teâlâ Muhammed'i peygamber olarak gönderdiğinde, Araplar -yahut onlardan inkâr eden kimseler- bunu inkâr ettiler ve: “Allah, peygamberinin Muhammed gibi bir beşer olmasından daha yücedir” dediler. Dedi ki: Bunun üzerine Allah Teâlâ: {أَكَانَ لِلنَّاسِ عَجَبًا أَنْ أَوْحَيْنَا إِلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ} “İçlerinden bir adama vahyetmemiz insanlara şaşılacak bir şey mi geldi?” [Yûnus: 2] ayetini indirdi. Ve şöyle buyurdu: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٤٣) بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını apaçık deliller ve sahifelerle [peygamber olarak] göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun”. Zikir ehline, yani geçmiş kitapların ehline sorun: Size gelen peygamberler beşer miydi yoksa melekler miydi? Eğer melek idilerse inkâr edin , şayet beşer idilerse Muhammed'in peygamber olmasını inkâr etmeyin. Dedi ki: Sonra şöyle buyurdu: {أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} “Senden önce de şehir halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” [Yûsuf: 109]. Yani sizin söylediğiniz gibi gök ehlinden değillerdir .

وقال آخرون في ذلك ما:

Başkaları da bu hususta şu rivayet ettiğimizi söylemiştir: