Binûn

Nahl Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا به ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن يَمَانٍ، عن إسرائيلَ، عن جابرٍ، عن أبي جعفرٍ: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. قال: نحن أهلُ الذكرِ .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İbn Yemân, İsrâîl'den, o Câbir'den, o da Ebû Ca‘fer'den: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: “Zikir ehli biziz” .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. قال: الذكرُ القرآنُ . وقرأ: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} [الحجر: ٩]، وقرَأ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ} الآية [فصلت: ٤١].

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” kavli hakkında şöyle dedi: “Zikir, Kur'an'dır.” Ve: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} [el-Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve muhakkak onun koruyucusu da elbette biziz.” ayetini okudu; yine: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ} [Fussilet: 41] “Şüphesiz kendilerine Zikir (Kur'an) geldiğinde onu inkâr edenler...” ayetini okudu.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ (٤٤)} “[Onları] apaçık deliller ve sahifelerle [gönderdik]. Sana da bu Zikr'i (Kur'an'ı) indirdik ki, kendilerine indirileni insanlara açıklayasın ve ta ki düşünsünler.”

يقولُ تعالى ذكرُه: أرسلنا بالبيناتِ والزُّبُرِ رجالًا نُوحِى إليهم.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kendilerine vahyettiğimiz adamları apaçık deliller ve sahifelerle gönderdik .

فإن قال قائلٌ: وكيف قيل: {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ}؟ وما الجالبُ لهذه الباءِ في قولِه: {بِالْبَيِّنَاتِ} فإن قُلتَ : جالِبُها قولُه: {أَرْسَلْنَا}. وهى مِن صلتِه. فهل يجوزُ أن تكون صلةُ {وَمَا} قبلَ {إِلَّا}، بعدَها؟؛ وإن قلتَ: جالبُها غيرُ ذلك. فما هو، وأين الفعلُ الذي جلَبها؟

Şayet birisi: “Nasıl {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ} denilmiştir? O'nun {بِالْبَيِّنَاتِ} kavlindeki bu bâ (بِ) harf-i cerrini gerektiren âmil nedir? Şayet âmili {أَرْسَلْنَا} kavlidir ve o da onun sılâsındandır (tümlecidir) dersen; {وَمَا} edatının sılâsının {إِلَّا} edatından önce iken ondan sonra gelmesi caiz midir? Şayet âmili bundan başkasıdır dersen, o nedir ve onu gerektiren fiil nerededir?” derse,

قيل: قد اختلَف أهلُ العربيةِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: الباءُ التي في قولِه: {بِالْبَيِّنَاتِ} من صلة {أَرْسَلْنَا}. قال: {إِلَّا} في هذا الموضعِ، ومع الجحدِ والاستفهامِ في كلِّ موضعٍ، بمعنى "غَيْر". وقال: معنى الكلامِ: وما أرسلنا من قبلِك بالبيناتِ والزُّبُرِ غيرَ رجالٍ نُوحِى إليهم. ويقولُ على ذلك: ما ضَرَب إلا أخوك زيدًا. وهل كلَّم إلا أخوك عَمْرًا؟ بمعنى: ما ضَرَب زيدًا غيرُ أخيك. وهل كلَّم عَمْرًا إلا أخوك. ويَحْتجُّ في ذلك بقولِ أَوْسِ بن حَجَرٍ:

Şöyle denildi: Arap dili âlimleri bu hususta ihtilaf etmişlerdir; onlardan bazısı şöyle demiştir: {بِالْبَيِّنَاتِ} kavlindeki bâ (بِ) harf-i cerri, {أَرْسَلْنَا} [fiilinin] sılâsındandır (tümlecidir). [Bu görüşü savunan] şöyle demiştir: Bu makamda ve olumsuzluk (cahd) ile soru (istifham) bulunan her yerde {إِلَّا} edatı, "gayr" (غَيْر) anlamındadır. Yine şöyle demiştir: Sözün manası şöyledir: "Senden önce apaçık deliller ve sahifelerle kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik." Buna kıyasla şöyle denir: {ما ضَرَب إلا أخوك زيدًا} ve {وهل كلَّم إلا أخوك عَمْرًا؟}. Yani: "Zeyd'i kardeşinden başkası dövmedi" ({ما ضَرَب زيدًا غيرُ أخيك}) ve "Amr ile kardeşin dışında biri mi konuştu?" ({وهل كلَّم عَمْرًا إلا أخوك}) demektir. Bu hususta Evs b. Hacer'in şu sözünü delil getirir:

أبَنى لُبَيْنَى لَسْتُمُ بيدٍ … إلا يدٍ ليْسَت لها عَضُدُ

Ey Lübeynâ oğulları! Siz bir el değilsiniz … pazusu olmayan bir elden başka.

ويقولُ: لو كانت "إلا" بغيرِ مَعْنَى "غَيْر" "؛ لَفَسَد الكلامُ؛ لأن الذي خفَض الباءُ قبلَ "إلا" لا يَقْدِرُ على إعادتِه بعدَ "إلا" لخفضِ اليدِ الثانيةِ ، ولكنْ مَعْنَى "إِلَّا" معنَى "غير" ويَسْتَشْهدُ أيضًا بقولِ اللَّهِ ﷿: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ} [الأنبياء:٢٢]،: "إلا" بمعنَى "غَيْر" في هذا الموضعِ.

Ve şöyle der: Şayet "illâ" (إلا), "gayr" (غَيْر) anlamında olmasaydı , söz bozulurdu; zira "illâ"dan önceki bâ (بِ) harf-i cerrini esre (kesre) yapan âmil, ikinci "yed" (يد) kelimesini cer etmek için "illâ"dan sonra onu tekrar getirmeye güç yetiremezdi . Fakat "illâ"nın anlamı "gayr" anlamındadır. Ayrıca Allah Azze ve Celle'nin şu kavlini de delil getirir: {لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ} “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı” [el-Enbiyâ: 22]; buradaki "illâ" (إلا), bu yerde "gayr" (غَيْر) anlamındadır.

وكان غيره يقولُ: إنما هذا على كلامين؛ يُريدُ: وما أَرْسَلْنا من قبلِك إلا رجالًا، أرْسَلْنا بالبيناتِ والزُّبُرِ. قال: وكذلك قولُ القائلِ: ما ضرَب إلا أخوك زيدًا. معناه: ما ضرَب إلا أخوك. ثم يَبْتَدِئُ: ضرَب زيدًا. وكذلك ما مَرَّ إلا أخوك بزيدٍ. ما مرَّ إلا أخوك. ثم يقولُ: مرَّ يزيدٍ. ويَسْتَشْهدُ على ذلك ببيتِ الأعْشَى :

Bir başkası ise şöyle diyordu: Bu durum iki ayrı cümle (kelâm) üzeredir; yani: “Senden önce yalnız adamlar gönderdik, [onları] apaçık deliller ve sahifelerle gönderdik” demektir. Dedi ki: Tıpkı bir kimsenin “Zeyd'e ancak kardeşin vurdu (ما ضرَب إلا أخوك زيدًا)” sözü gibidir. Bunun anlamı: “Ancak kardeşin vurdu” demektir; sonra yeni bir cümleye başlayarak: “Zeyd'e vurdu” der. Kezâ “Zeyd'e ancak kardeşin uğradı (ما مَرَّ إلا أخوك بزيدٍ)” ifadesi de: “Ancak kardeşin uğradı” demektir, sonra: “Zeyd'e uğradı” der. Buna el-A‘şâ'nın şu beytini delil getirir :

وليس مُجِيرًا إِن أَتَى الحيَّ خائفٌ … ولا قائلًا إلا هو المُتَعَيَّبَا

Korku içinde olan kabileye gelse onu koruyacak değildir … ayıplanan şeyden başkasını da söyleyecek değildir .

ويقولُ: لو كان ذلك على كلمةٍ لكان خطأً؛ لأن المُتَعَيَّبَا من صلةِ القائلِ ، ولكن جاز ذلك على كلامين . وكذلك قولُ الآخرِ :

Ve şöyle der: Şayet bu tek bir cümle üzerine olsaydı hata olurdu; çünkü "el-müteayyeb" (المُتَعَيَّبَا), "el-kāil" (القائل) kelimesinin sılâsındandır (tümlecidir) . Fakat bu, iki ayrı cümle üzerine caiz olmuştur . Diğer şairin şu sözü de böyledir :

نُبِّئْتُهم عذَّبوا بالنارِ جارَهم … وهل يُعَذِّبُ إِلا اللَّهُ بالنارِ

Bana haber verildi ki onlar komşularına ateşle azap etmişler … Ateşle ancak Allah azap etmez mi?

فتأويلُ الكلامِ إذن: وما أرْسَلنا من قبلِك إلا رجالًا نُوحِي إليهم، أرْسَلْناهم بالبيناتِ والزُّبُرِ، وأنْزَلْنا إليك الذكرَ. والبيناتُ هي الأدلةُ والحُجَجُ

O halde sözün tevili şöyledir: { وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ } “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [elçi olarak] göndermedik”, [onları] apaçık deliller ve kitaplarla [gönderdik], { وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ } “sana da Zikr'i indirdik”. Beyyinât (البينات) ise deliller ve hüccetlerdir

التي [أعْطاها اللهُ رسلَه؛ أدلةً] على نبوتِهم، شاهدةً لهم على حقيقةِ ما أَتَوْا به إليهم مِن عنِد اللهِ.

ki [Allah onları peygamberlerine peygamberliklerinin delilleri olarak vermiş], Allah katından kendilerine getirdikleri şeylerin hakikatine dair onlara şahit kılmıştır .

والزُّبُرُ الكتبُ. وهى جمعُ زَبُورٍ. مِن زَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه. إذا كتَبْتَه.

Zübûr (الزُّبُر) ise kitaplardır. O, "zebûr" (زَبُور) kelimesinin çoğuludur. Kitabı yazdığın zaman söylenen "Zebertu'l-kitâbe ve zebertuhu" (زَبَرْتُ الكتابَ وذَبَرْتُه) ifadesinden gelir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer bir sözü tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ}. قال: الزُّبُرُ الكتبُ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ} “apaçık deliller ve sahifelerle” kavli hakkında: “Zübûr, kitaplardır” dediğini anlattı .

حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، {بِالْبَيِّنَاتِ}. قال: الآياتِ. {وَالزُّبُرِ} قال : الكتبِ .

Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بِالْبَيِّنَاتِ} “apaçık delillerle” kavli hakkında: “Ayetlerdir”; {وَالزُّبُرِ} “ve sahifelerle” kavli hakkında da: “Kitaplardır” dediğini anlattı .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شِبْلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ قال: الزُّبُرُ الكتبُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den şöyle dediğini anlattı: “Zübûr, kitaplardır.”

حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالزُّبُرِ} يَعْنى: بالكتبِ.

Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَالزُّبُرِ} “ve sahifelerle” kavli hakkında: “Kitaplarla” dediğini işittim.

وقوله: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْر}. يقولُ: وأَنزَلْنا إليك يا محمدُ هذا القرآنَ؛ تذكيرًا للناسِ، وعِظَةً لهم. {لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ}. يقولُ: لتُعَرِّفَهم ما نُزِّل إليهم من ذلك. {وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}. يقولُ: ولِيَتَذَكَّروا فيه، ويَعْتَبِروا بما أنْزَلْنا إليك.

O'nun: {وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْر} “Sana da Zikr'i indirdik” kavli; Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İnsanlara bir hatırlatma ve onlara bir öğüt olsun diye sana bu Kur'an'ı indirdik . {لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ} “İnsanlara açıklayasın diye”; şöyle buyurmaktadır: Kendilerine bundan indirilenleri onlara bildirmen için. {وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Ve ta ki düşünsünler”; şöyle buyurmaktadır: Onun üzerinde düşünsünler ve sana indirdiğimiz şeylerle ibret alsınlar diye.

وقد حدَّثني المثنى، قال: ثنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: ثنا الثوريُّ، قال: قال مجاهدٌ: {وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}. قال: يُطِيعون .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize es-Sevrî anlattı, dedi ki: Mücâhid: {وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ} “Ve ta ki düşünsünler” kavli hakkında: “İtaat etsinler” dedi .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ (٤٥)} “Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yere geçirmesinden yahut kendilerine hiç farkında olmadıkları bir yerden azabın gelmesinden güvende midirler?”

يقولُ تعالى ذكرُه: أفأمِن الذين ظلَموا المؤمنين مِن أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، فراموا أن يَفْتِنوهم عن دينِهم، مِن مشركى قريشٍ - الذين قالوا، إذ قيل لهم: ماذا أنْزَل ربُّكم؟ قالوا : أساطيُر الأوَّلين. صدًّا منهم، لمن أراد الإيمانَ باللهِ، عن قصدِ السبيلِ - أن يَخْسِفَ اللهُ بهم الأرضَ، على كفرِهم وشركِهم، أو يَأْتِيَهم عذابُ اللهِ من مكانٍ لا يُشْعَرُ به، ولا يُدرَى مِن أين يأتيه؟ وكان مجاهدٌ يقولُ: عَنى بذلك نُمُرودَ بنَ كَنْعَانَ.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından olan müminlere zulmeden ve onları dinlerinden döndürmeye yeltenen Kureyş müşrikleri -ki onlara: “Rabbiniz ne indirdi?” denildiğinde, Allah'a iman etmek isteyen kimseleri dosdoğru yoldan alıkoymak maksadıyla: “Öncekilerin masalları” demişlerdi- inkâr ve şirkleri sebebiyle Allah'ın kendilerini yere geçirmesinden yahut Allah'ın azabının hissedilmeyecek ve nereden geldiği bilinmeyecek bir yerden kendilerine gelmesinden güvende midirler? Mücâhid şöyle diyordu: Bununla Nemrûd b. Ken‘ân'ı kastetmiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنى المثنى، قال: ثنا إسحاقُ،

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; bana el-Müsennâ [da] anlattı, dedi ki: Bize İshâk anlattı,

قال: ثنا عبد اللهِ، عن وَرْقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ} إلى قوله: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}. قال: هو نُمرُودُ بنُ كَنْعانَ وقومُه .

Dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ} “Kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın kendilerini yere geçirmesinden... güvende midirler?” ayetinden {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “yahut onları bir korku üzere yakalamasından” kavline kadar olan kısım hakkında şöyle dediğini anlattı: “O, Nemrûd b. Ken‘ân ve kavmidir” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

وإنما اخْتَرْنا القولَ الذي قُلْناه في تأويلِ ذلك؛ لأن ذلك تهديدٌ مِن اللَّهِ أَهلَ الشركِ به، وهو عَقِيبُ قوله: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ}. فكان تهديدُ مَن لم يُقِرَّ بِحُجّةِ اللَّهِ، الذي جرَى الكلامُ بخطابِه قبلَ ذلك، أحْرَى مِن الخبرِ عمَّن انْقَطَع ذكرُه عنه.

Bunun tevilinde bizim söylediğimiz görüşü tercih etmemizin sebebi şudur: Çünkü bu, Allah'ın Kendisine ortak koşanları bir tehdididir ve O'nun: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını [peygamber olarak] göndermedik. Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” kavlinin hemen akabindedir. Dolayısıyla, daha önce sözün hitabı kendisiyle cereyan etmiş olan ve Allah'ın hüccetini ikrar etmeyen kimseyi tehdit etmek, anılması kendisinden kesilmiş kimseden haber vermekten daha uygundur.

وكان قتادةُ يقولُ في معنى السيئاتِ في هذا الموضعِ، ما حدَّثنا به بشرُ بنُ معاذٍ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ}. أي: الشركَ .

Katâde bu yerdeki seyyiâtın (kötülüklerin) anlamı hakkında, bize Bişr b. Muâz'ın anlattığı, onun: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئَاتِ} “Kötülükleri tuzak kuranlar... güvende midirler?” kavli hakkında şöyle dediğini söylediğini aktarmaktadır: “Yani şirki” .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٤٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu kavlinin teviline dair söz: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ (٤٧)} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından [güvende midirler]? Onlar [bunu] engelleyecek değillerdir. Yahut onları bir korku üzere yakalamasından [güvende midirler]? Şüphesiz Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir.”

يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} أو يُهْلِكَهم في تصرفِهم في البلادِ، وتردُّدِهم في أسفارِهم. {فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فإنهم لا يُعجِزون الله مِن ذلك، إن أراد أخْذَهم كذلك. وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Zikri yüce olan [Allah], {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından [güvende midirler]?” kavliyle; onların beldelerde gezip dolaşmaları ve yolculuklarında gidip gelmeleri esnasında [onları] helâk etmesini kastetmektedir. {فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Onlar [bunu] engelleyecek değillerdir.” [kavline gelince;] senâsı yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şayet [Allah] onları bu şekilde yakalamak isterse, onlar Allah'ı bundan âciz bırakamazlar (O'na engel olamazlar). Bizim bu hususta söylediğimizin bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى وعليُّ بن داودَ، قالا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ}. يقولُ: في اختلافِهم .

Bana el-Müsennâ ve Ali b. Dâvûd anlattılar, dediler ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Şöyle demektedir: “Gidip gelmelerinde” .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ}. قال: إن شئتَ أَخَذْتَه في سفرِه .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından [güvende midirler]? Onlar [bunu] engelleyecek değillerdir” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Dedi ki: “Dilersen onu yolculuğunda yakalarsın” .

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ}: في أسفارِهم .

Bana Muhammed b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından” kavli hakkında: “Yolculuklarında” dediğini anlattı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den bunun benzerini anlattı.

وقال ابن جريجٍ في ذلك ما: حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ}. قال: التَّقَلُّبُ أَن يَأْخُذَهم بالليل والنهارِ .

İbn Cüreyc de bu hususta şu rivayet ettiğimizi söylemiştir: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: Dedi ki: “Tekallüb (dönüp dolaşma), onları gece ve gündüz yakalamasıdır” .

وأما قولُه: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}. فإنه يعنى: أو يُهْلِكَهم بتخوُّفٍ، وذلك بنقصٍ من أطرافِهم ونَواحيهم، الشىَء بعدَ الشئِ، حتى يُهْلِكَ جميعَهم،

Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamasından [mı emin oldular?]” kavline gelince; O bununla: Yahut hepsini helak edinceye kadar etraflarından ve uçlarından peyderpey eksiltmek suretiyle onları azar azar helak etmesinden [mı emin oldular?] manasını kastetmektedir.

يقالُ. منه: تخَوَّف مالَ فلانٍ الإنفاقُ. إذا انْتَقَصَه. ونحوُ تخَوُّفِه - مِن التَّخوُّفِ - بمعنى التنقُّصِ، قولُ الشاعرِ :

Bu kökten olmak üzere: Harcama falanın malını eksilttiği zaman "Tehavvefe mâle fülânin el-infâku" (تخَوَّف مالَ فلانٍ الإنفاقُ) denilir. Eksiltme anlamındaki tehavvüf (التَّخوُّف) kökünden onun tehavvüfüne benzer olarak şairin şu sözü yer alır :

تخَوَّف السيرُ منها تامِكًا قَرِدًا … كما تخوَّف عُودَ النَّبْعَةِ السَّفَنُ

Yolculuk onun yüksek ve kıvrımlı hörgücünü eksiltti … rendenin neb‘ ağacını eksilttiği gibi .

[يعنى بقولهِ: تخَوَّف السيرُ. تنَقَّص سَنامَها. وقد ذكَرْنا عن الهيثمِ بن عديٍّ أنه كان يقولُ: هي لغةٌ لأَزْدِ شَنُوءةَ، معروفةٌ لهم.

[Şairin: "Tehavvefe's-seyru" (تخَوَّف السيرُ) sözüyle kastettiği; onun hörgücünü eksiltti demektir. el-Heysem b. Adiy'den bunun Ezd-i Şenûe kabilesine ait, onlarca bilinen bir lehçe olduğunu söylediğini zikretmiştik.

ومنه قولُ آخَرَ :

Bir diğer şairin şu sözü de bu kabildendir :

تخوُّفُ غَدْرِهم مالى وأُهدِى … سَلاسلَ في الحُلُوقِ لها صَلِيلُ]

Onların hıyaneti malımı eksiltti ve hediye olarak verdim … boyunlarda çıngıraklı zincirleri.]

وكان الفرَّاءُ يقولُ : العرب تقول: [تحَوَّفْتُه - أي: تنَقَّصْتُه - تحَوُّفًا] .

el-Ferrâ da şöyle diyordu : Araplar: ["Tehavveftuhu" -yani: onu eksilttim- "tehavvüfen" (تحَوَّفْتُه - أي: تنَقَّصْتُه - تحَوُّفًا)] derler .

أي: أخَذْتُه مِن حافاتِه وأطرافِه. قال: فهذا الذي سمِعْتُه، وقد أتَى التفسيرُ

Yani: Onu kenarlarından ve uçlarından [yavaş yavaş] aldım/eksilttim [demektir]. Dedi ki: İşte benim işittiğim budur; tefsir ise

بالخاءِ ، وهو بمعنى. قال : ومثلُه ما قُرِئ بوجهيْن؛ قوله: إن لك في النهارِ سَبْحًا وسَبْخًا .

«hâ» (خ) harfiyledir ve o [aynı] anlamdadır. Dedi ki : İki vecihle okunan O'nun: «İnne leke fi'n-nehâri sebhan» ve «sebhâ» (إن لك في النهارِ سَبْحًا وسَبْخًا) sözü de bunun gibidir .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de şöyle demiştir:

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبى، عن المسعوديِّ، عن إبراهيمَ بن عامرِ بن مسعودٍ، عن رجلٍ، عن عمرَ، أنه سألهم عن هذه الآيةِ: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}: ما نَرَى إلا أنه عندَ تنقُّصِ ما نُردِّدُه مِن الآياتِ. فقال عمرُ: ما أَرَى إلا أنه على ما تَنْتَقِصون مِن معاصى اللَّهِ. قال: فخرَج رجلٌ ممن كان عندَ عمرَ، فَلَقِى أعرابيًّا، فقال: يا فلانُ، ما فعَل ربُّك؟ قال: قد تخَيَّفْتُه؛ يعنى تنَقَّصْتُه. قال: فرجَع إلى عمرَ فأَخْبَرَه، فقال: قدَّر اللهُ

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, el-Mes‘ûdî'den, o İbrâhim b. Âmir b. Mes‘ûd'dan, o bir adamdan, o da Ömer'den rivayet etti ki Ömer [radıyallâhu anh] onlara şu ayet hakkında sordu: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمَا هُمْ بِمُعْجِزِينَ (٤٦) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onlar dönüp dolaşırlarken kendilerini yakalamasından [güvende midirler]? Onlar [Allah'ı] aciz bırakacak değillerdir. Yahut onları azar azar eksilterek yakalamasından [güvende midirler]?” [Onlar]: «Biz bunun ancak tekrarladığımız ayetlerin eksilmesi anında olduğunu düşünüyoruz» dediler. Bunun üzerine Ömer: «Ben bunun ancak Allah'a karşı işlediğiniz günahları eksiltmeniz (onlardan peyderpey pay almanız) üzere olduğunu düşünüyorum» dedi. [Râvi] dedi ki: Ömer'in yanındakilerden bir adam dışarı çıktı ve bir bedevî ile karşılaşıp: «Ey filan, rabbin (efendin) ne yaptı?» diye sordu. Bedevî: «Onu tehayyuf ettim -yani onu eksilttim-» dedi. [Râvi] dedi ki: Adam Ömer'e dönüp bunu haber verdi; bunun üzerine [Ömer]: «Allah takdir etti

ذلك .

bunu» dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}. يقولُ: إِنْ شَئتُ أَخَذْتُه على أثرِ موتِ صاحبِه، نُخَوِّفُ بذلك .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onları bir korku üzere yakalamasından” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: «Dilersem onu arkadaşının ölümünün hemen ardından yakalarım; bununla korkuturuz .»

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريج، عن عطاءٍ الُخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {عَلَى تَخَوُّفٍ}. قال: التنقُّصِ والتَّقْريعِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Atâ el-Horasânî'den, o da İbn Abbâs'tan: {عَلَى تَخَوُّفٍ} “Bir korku üzere [veya: peyderpey eksilterek]” kavli hakkında: «Eksiltme ve azarlama [yoluyla]» dediğini anlattı .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}: على تنقُّصٍ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onları bir korku üzere yakalamasından” kavli hakkında: «Eksiltme üzere» dediğini anlattı .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبَرنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن وَرْقاءَ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā' anlattı; [ayrıca] bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk bildirdi, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan anlattı; her ikisi de İbn Ebî Necîh'ten, o da...

مُجاهدٍ: {عَلَى تَخَوُّفٍ}. قال: تنقُّصٍ.

Mücâhid'den: {عَلَى تَخَوُّفٍ} “Bir korku üzere” kavli hakkında: «Eksiltme [üzere]» dediğini anlattı.

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}، فيُعاقِبَ أو يَتَجاوزَ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onları bir korku üzere yakalamasından” kavli hakkında: «Böylece ya cezalandırır ya da affeder» dediğini anlattı .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}. قال: كان يقالُ: التخوُّفُ التنقُّصُ؛ يَنْتَقِصُهم مِن البُلدانِ مِن الأطرافِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onları bir korku üzere yakalamasından” kavli hakkında şöyle dedi: «Tehavvüfün eksiltme olduğu söylenirdi; onları beldelerden, uçlardan eksiltir» .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ}. يعنى: يَأْخُذُ العَذَابُ طائفةً، ويَتْرُكُ أخرى، و يُعَذِّبُ القريةَ ويُهْلِكُها، ويَتْرُكُ أخرى إلى جَنْبِها .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلَى تَخَوُّفٍ} “Yahut onları bir korku üzere yakalamasından” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: «Yani: Azabın bir topluluğu yakalayıp diğerini bırakması ve bir şehre azap edip onu helak ederken yanı başındaki diğer [şehri] bırakmasıdır» .

وقولُه: {فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ}. يقولُ: فإن ربَّكم إن لم يَأْخُذْ هؤلاء الذين مكَروا السيئاتِ بعذابٍ مُعَجَّلٍ لهم، وأخَذَهم بالموتِ وتنقُّصِ بعضِهم في أثرِ بعضٍ، لَرءوفٌ بخلقِه، رحيمٌ بهم، ومِن رأفتِه ورحمتِه بهم لم يَخْسِفُ بهم الأرضَ، ولم يُعَجِّلْ لهم العذابَ، ولكن يُخَوِّفُهم ويُنَقِّصُهم بموتٍ.

O'nun: {فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz ki Rabbiniz çok şefkatlidir, çok merhametlidir” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Şüphesiz Rabbiniz, kötülükleri tuzak kuran bu kimseleri kendilerine peşin bir azapla yakalamayıp onları ölümle ve birbiri ardınca eksiltmekle yakalasa da yarattıklarına karşı elbette çok şefkatlidir, onlara çok merhametlidir. Onlara olan şefkat ve merhametindendir ki onları yerin dibine geçirmemiş, onlara azabı çarçabuk vermemiş; fakat onları ölümle korkutmakta ve eksiltmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (٤٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ (٤٨)} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri sağdan ve soldan boyun eğerek Allah'a secde eder halde dönüp durmaktadır?” kavlinin tevili hakkında [söz]:

اخْتَلَفَت القَرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرأَتْه عامةُ قرَأةِ الحجازِ والمدينةِ والبصرةِ: {أَوَلَمْ يَرَوْا} بالياءِ على الخبرِ عن الذين مكَروا السيئاتِ. وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ الكوفيين: (أَوَ لَمْ تَرَوا) بالتاءِ على الخطابِ .

Kıraat imamları bunun okunuşunda ihtilaf etmişlerdir: Hicaz, Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu, kötülükleri tuzak kuranlardan haber verme anlamında yâ (ي) harfiyle {أَوَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi” şeklinde okumuştur. Kûfelilerin kurrâsından bazıları ise bunu muhatap kipiyle tâ (ت) harfiyle (أَوَ لَمْ تَرَوا) [Görmediniz mi] şeklinde okumuştur .

وأولى القراءتين عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قَرَأ بالياءِ، على وجهِ الخبرِ عن الذين مكَروا السيئاتِ؛ لأن ذلك في سياقِ قَصَصِهم والخبرِ عنهم، ثم عَقِبَ ذلك الخبرُ [عن ذَهابهم] عن حجةِ اللهِ عليهم، وترْكِهم النظرَ في أدلتِه، والاعتبارَ بها.

Bana göre iki kıraatten doğruya en layık olanı, kötülükleri tuzak kuranlardan haber verme vechi üzere yâ (ي) ile okuyanın kıraatidir. Çünkü bu, onların kıssalarının ve onlardan verilen haberin akışı içindedir; ardından da Allah'ın onlar aleyhindeki hüccetinden [yüz çevirip gitmelerine] , O'nun delillerine bakmayı ve onlardan ibret almayı terk etmelerine dair haber gelmiştir.

فتأويلُ الكلامِ إذن: أولم يَرَ هؤلاء الذين مكَروا السيئاتِ، إلى ما خلَق اللهُ مِن جسم قائمٍ؛ شجرٍ أو جبلٍ أو غيرِ ذلك. {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ}. يقولُ: يَرْجِعُ مِن موضعٍ إلى موضعٍ، فهو في أولِ النهارِ على حالٍ، ثم يَتَقَلَّصُ، ثم يَعودُ إلى حالٍ أُخرى في آخرِ النهارِ.

Sözün tevili şu halde şöyledir: O kötülükleri tuzak kuranlar, Allah'ın yarattığı ayakta duran ağaç, dağ veya başka bir cisimden hiçbir şeyi görmediler mi? {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} “Gölgeleri sağdan ve soldan dönüp durmaktadır”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Bir yerden bir yere döner; günün başında bir durumdadır, sonra kısalıp çekilir, sonra günün sonunda başka bir duruma döner.

وكان جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ يقولون في اليمينِ والشَّمائلِ ما:

Tevil ehlinden bir topluluk sağ ve sollar hakkında şu rivayet ettiğimizi söylüyorlardı:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ}. أما اليمينُ فأولُ النهارِ، وأما الشمائلُ فآخرُ النهارِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} “Görmediler mi Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi ki, gölgeleri sağdan ve soldan [dönüp durmaktadır]...” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Sağ taraf günün ilk vaktidir, sollar ise günün son vaktidir».

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ بنحوِه.

Bana Muhammed b. Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ}. قال: الغُدُوِّ والآصالِ، إذا فاءَت الظِّلالُ - ظلالُ كلِّ شيءٍ - بالغدوِّ سجَدَت للهِ، وإذا فاءَت بالعَشِيِّ سَجَدَت للهِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} “Gölgeleri sağdan ve soldan dönüp durmaktadır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Sabahlar ve akşamlardır; gölgeler -her şeyin gölgesi- sabahleyin döndüğünde Allah'a secde eder, akşamleyin döndüğünde de Allah'a secde eder» .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعْتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعْتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ}. يعنى: بالغدوِّ والآصالِ، تَسْجُدُ الظِّلالُ اللهِ عُدْوةً، إلى أن يَفِئَ الظلُّ، ثم تَسْجُدُ للهِ إلى الليلِ. يعنى ظلَّ كلِّ شيءٍ.

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} “Gölgeleri sağdan ve soldan dönüp durmaktadır” kavli hakkında şöyle dediğini işittim: «Yani sabahlar ve akşamlardır; gölgeler sabah vaktinden gölge dönünceye kadar Allah'a secde eder, sonra geceye kadar Allah'a secde eder. Yani her şeyin gölgesini [kastetmektedir].»

وكان ابن عباسٍ يقولُ في قولِه: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} ما:

İbn Abbâs da O'nun: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında şu rivayet ettiğimizi söylüyordu:

حدَّثنا المثنى، قال: أخبَرنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، قولَه: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. يقولُ: تَتَمَيَّلُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında: «Meyledip eğilir» dediğini anlattı .

واخْتُلِف في معنى قولِه: {سُجَّدًا لِلَّهِ}. فقال بعضُهم: ظلُّ كلِّ شيءٍ سجودُه.

O'nun: {سُجَّدًا لِلَّهِ} “Allah'a secde eder halde” kavlinin anlamında ihtilaf edildi. Bazıları: «Her şeyin gölgesi onun secdesidir» dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. قال: ظلُّ كلِّ شيءٍ سجودُه.

Bana Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Her şeyin gölgesi onun secdesidir.»

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا إسحاقُ الرازيُّ، عن أبي سِنانٍ، عن ثابتٍ، عن الضحاكِ: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. قال: سجد ظلُّ المؤمنِ طَوْعًا، وظَلُّ الكَافِرِ كَرْهًا.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize İshak er-Râzî, Ebû Sinân'dan, o Sâbit'ten, o da Dahhâk'tan: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Müminin gölgesi isteyerek secde eder, kâfirin gölgesi ise istemeyerek secde eder.»

وقال آخرون: بل عنَى بقولِه: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}: كلًّا عن اليمينِ والشَّمائلِ في حالِ سجودِها. قالوا: وسجودُ الأشياءِ غيرُ ظلالِها.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis O, {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Gölgeleri dönüp durmaktadır” kavliyle secde halinde sağdan ve sollardan olan her şeyi kastetmiştir. Dediler ki: Eşyanın secdesi gölgelerinden başkadır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ، وحدَّثنى نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوْديُّ، قالا: ثنا حَكَّامٌ، عن أبي سنانٍ، عن ثابتٍ، عن الضحاكِ، في قولِ اللَّهِ: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. قال: إذا فاء الفيءُ توَجَّه كلُّ شيءٍ ساجدًا قِبَلَ القبلِة؛ مِن نَبْتٍ أو شجرٍ. قال: فكانوا يَسْتَحِبُّون الصلاةَ عند ذلك .

Bize İbn Humeyd anlattı ve bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dediler ki: Bize Hakkâm, Ebû Sinân'dan, o Sâbit'ten, o da Dahhâk'tan Allah'ın: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Gölge döndüğü zaman bitki olsun ağaç olsun her şey kıbleye doğru secde ederek yönelir.» [Râvi] dedi ki: «Onlar o vakitte namaz kılmayı müstehap görürlerdi» .

حدَّثني المثنى، قال: أخبرَنا الِحمَّانيُّ، قال: ثنا يحيى بن يَمانٍ، قال: ثنا شَريكٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. قال: إذا زالت الشمسُ سجَد كلُّ شيءٍ للهِ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize el-Himmânî haber verdi, dedi ki: Bize Yahyâ b. Yemân anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Mansûr'dan, o da Mücâhid'den Allah'ın: {يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Güneş zevale erdiğinde her şey Allah'a secde eder» .

وقال آخرون: بل الذي وصَف اللهُ بالسجودِ في هذه الآيةِ، ظلالُ الأُشياءِ، فإنما يَسْجُدُ ظلالُها دونَ التي لها الظِّلالُ.

Başkaları ise şöyle dediler: Bilakis Allah'ın bu ayette secde etmekle nitelediği şey, eşyanın gölgeleridir; zira secde eden, gölgelerin sahipleri değil sadece onların gölgeleridir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قولَه: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. قال: هو

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti; O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında [Mücâhid] şöyle dedi: O,

سجودُ الظِّلالِ؛ ظلالِ كلِّ شيءٍ؛ ما في السماواتِ وما في الأرضِ مِن دَابَّةٍ ؛ سجودُ ظِلالِ الدَّوابِّ، وظلالِ كلِّ شيءٍ .

gölgelerin secdesidir; her şeyin, göklerde ve yerde bulunan her bir canlının gölgelerinin secdesidir ; canlıların gölgelerinin ve her şeyin gölgelerinin secdesidir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قولَه: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ}. ما خلَق مِن شيءٍ، عن يمينِه وشَمائلِه - فلفظُ {مَا}: لفظٌ عن اليمينِ والشَّمائلِ - قال: ألم تَرَ أنك إذا صلَّيْتَ الفجرَ، كان ما بيَن مَطْلِع الشمسِ إلى مَغْرِبها ظلًّا، ثم بَعث اللهُ عليه الشمسَ دليلًا ، وقبَض اللهُ الظلَّ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ} “Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki, gölgeleri dönüp durmaktadır” kavli hakkında: «Sağından ve sollarından yarattığı herhangi bir şey -ki {مَا} “şey” lafzı, sağ ve sollar için kullanılan bir lafızdır-» [dediğini anlattı]. Dedi ki: «Görmedin mi, sen sabah namazını kıldığında güneşin doğduğu yer ile battığı yer arası gölge olur; sonra Allah ona güneşi delil kılarak gönderir ve Allah gölgeyi [kendine doğru] çeker .»

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: إن اللَّهَ أَخْبَر في هذه الآيةِ، أن ظلالَ الأشياءِ هي التي تَسْجُدُ. وسجودُها مَيَلانُها ودَوَرانُها مِن جانبٍ إلى جانبٍ، وناحيةٍ إلى ناحيةٍ، كما قال ابن عباسٍ. يقالُ ذلك: سجَدَت النخلةُ. إذا مالت. وسجَد البعيرُ. وأسْجَدَ إِذا مَيَّل للركوبِ. وقد بيَّنا معنى السجودِ في غيرِ هذا الموضعِ بما أغْنَى عن إعادتِه.

Bu hususta görüşlerin doğruya en layık olanı şöyle denmesidir: Allah bu ayette, secde edenin eşyanın gölgeleri olduğunu haber vermiştir. Onların secdesi ise İbn Abbâs'ın da dediği gibi bir taraftan bir tarafa, bir yönden bir yöne meyletmesi ve dönmesidir. Bu manada olmak üzere hurma ağacı eğildiği zaman «secedeti'n-nahletu» (سجَدَت النخلةُ) denir. Deve binilmek üzere eğildiği zaman «secede'l-baîru» (سجَد البعيرُ) ve «escada» (أسْجَدَ) denir. Secdenin anlamını bundan başka bir yerde tekrarına hacet bırakmayacak şekilde açıklamıştık.

وقولُه: {وَهُمْ دَاخِرُونَ}. يعنى: وهم صاغرون. يقال منه: دخَر فلانٌ للهِ

O'nun: {وَهُمْ دَاخِرُونَ} “onlar boyun büküp küçülerek” kavli; 'onlar zelil ve hakir kimseler olarak' demektir. Nitekim bundan dolayı: Falan kimse Allah'a...

يَدْخَرُ دَخَرًا ودُخُورًا. إذا ذلَّ له وخضَع. ومنه قولُ ذى الرُّمَّةِ :

zelil olup boyun eğdiği zaman «dehara fulânun lillâhi yedharu daharan ve duhûran» (دخَر فلانٌ للهِ يَدْخَرُ دَخَرًا ودُخُورًا) denilir. Zü'r-Rimme'nin şu beyti de bu kabildendir :

فلم يَبْقَ إِلا داخِرُ في مُخَيَّسٍ … ومُنْجَحِرٌ في غيرِ أَرضِك في جُحْرِ

Geriye ancak zindanda boyun eğmiş biri … ve senin toprağının dışındaki bir deliğe sığınmış kimseden başkası kalmadı .

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de şöyle demiştir:

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني المثنى، قال: ثنا أبو حذيفة، قال: ثنا شبلٌ، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُمْ دَاخِرُونَ} صاغرون .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe anlattı, dedi ki: Bize Şibl, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَهُمْ دَاخِرُونَ} “Boyun eğerek” kavli hakkında: «Küçülmüş / boyun eğmiş kimseler olarak» dediğini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَهُمْ دَاخِرُونَ}. أي: صاغِرون .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَهُمْ دَاخِرُونَ} “Boyun eğerek” kavli hakkında: «Yani boyun eğmiş / küçülmüş kimseler olarak» dediğini anlattı .

حدَّثنا ابن عبدٍ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ مثلَه.

Bize İbn Abdil‘alâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den bunun benzerini anlattı.

وأما توحيدُ اليمينِ في قولِه: {عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ}. فَجَمَعَها؛ فإن ذلك إنما جاء كذلك لأن معنى الكلامِ: أولم يَرَوْا إلى ما خلَق اللهُ مِن شيءٍ، يَتَفَيَّأُ

{عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ} “Sağdan ve sollardan” kavlinde «el-yemîn» (sağ) kelimesinin tekil kılınmasına ve [sol kelimesinin ise] çoğul yapılmasına gelince; bu durum ancak şu sebepten dolayı böyle gelmiştir: Çünkü sözün anlamı şöyledir: Allah'ın yarattığı herhangi bir şeyi görmediler mi ki uzanıp döner...

ظلالُ ما خلَق مِن شيءٍ عن يمينِه - أي: ما خلَق - وشمائِله. فلفظُ {مَا} لفظٌ واحدٌ ومعناه معنى الجمعِ، فقال: {عَنِ الْيَمِينِ}. بمعنى: عن يمينِ ما خلَق. ثم رجَع إلى معناه في الشَّمائلِ.

yarattığı herhangi bir şeyin gölgeleri onun sağından -yani yarattığı şeyin - ve sollarından [uzanıp yatar]. {مَا} “şey” lafzı tekil bir lafızdır, anlamı ise çoğul anlamındadır. Bu yüzden: {عَنِ الْيَمِينِ} “sağdan” demiştir ki anlamı: Yarattığı şeyin sağından demektir. Sonra «eş-Şemâil» (الشَّمَائِلِ) kelimesinde [lafzın] anlamına dönmüştür.

وكان بعضُ أهل العربيةِ يقولُ : إنما تَفْعَلُ العربُ ذلك؛ لأن أكثرَ الكلامِ مُواجَهةُ الواحدِ الواحدَ، فيُقالُ للرجلِ: خُذْ عن يمينكِ. قال: فكأنه إذا وحَد ذهَب إلى واحدٍ من القومِ، وإذا جمَع فهو الذي لا مَسْأَلَةَ فيه. واسْتُشْهِد لفعلِ العربِ ذلك، بقولِ الشاعرِ :

Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle derdi : Araplar bunu ancak şundan dolayı yaparlar: Çünkü konuşmanın çoğu tekin teke hitabıdır; nitekim adama: «Sağından tut» denir. Dedi ki: Sanki o tekil yaptığında topluluktan bir tekine yönelmiş olur; çoğul yaptığında ise bu, hakkında hiçbir soru [ve tereddüt] olmayan durumdur. Arapların bu tutumuna şairin şu sözü delil getirilmiştir :

بِفي الشامِتينَ الصَّخْرُ إن كان هَدَّنى … رَزِيَّةُ شِبْلَىْ مُخْدِرٍ في الضَّراغِمِ

Yıkıp geçtiyse beni yırtıcı aslanlar arasındaki pusuda yatanın iki yavrusunun musibeti … Kına[yıp dur]anların ağzına taş olsun!

فقال: بفِى الشامِتينِ، ولم يَقُلْ: بأفْواهِ.

[Şair]: «Kınayanların ağzına» (بفِى الشامِتينِ) demiş, «ağızlarına» (بأفْواهِ) dememiştir.