Binûn

Nahl Suresinin Tefsiri — 6. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولِ الآخرِ :

Diğerinin de şu sözü [buna delildir] :

[الواردون [وتَيْمٌ] في ذرا] سبأ … قد عَضَّ أَعْناقَهم جِلْدُ الجَوامِيسِ

[Sebe' tepelerine varanlar ve Teym] … Boyunlarını camız derisi ısırmıştır.

ولم يَقُلْ: جلودُ.

[Şair burada da] 'cülûd' (deriler) [çoğul olarak] dememiştir.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩)}.

O'nun: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ دَابَّةٍ وَالْمَلَائِكَةُ وَهُمْ لَا يَسْتَكْبِرُونَ (٤٩)} “Göklerde ve yerde bulunan canlılar ve melekler, büyüklük taslamaksızın Allah’a secde ederler.” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: وللهِ يَخْضَعُ [ويَخْشَعُ] ويَسْتَسْلِمُ لأمرِه ما في السماواتِ وما في الأرضِ مِن دابَّةٍ تَدِبُّ عليها، والملائكةُ التي في السماواتِ، وهم لا يَسْتَكْبِرون عن التذلُّلِ له بالطاعةِ، والذين لا يُؤمِنون بالآخرةِ، قلوبُهم مُنْكِرةٌ، وهم مُسْتَكْبِرون، وظِلالُهم تَتَفَيَّأُ عن اليمينِ والشَّمائلِ سُجَّدًا للهِ، وهم داخرون.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Göklerde olanlar ve yerde debelenip yürüyen her bir canlı ve göklerde bulunan melekler boyun eğer, [korkup ürperir] ve O'nun emrine teslim olurlar; onlar itaatle O'na boyun eğmekten büyüklük taslayıp kaçınmazlar. Ahirete inanmayanların ise kalpleri inkârcıdır ve onlar büyüklük taslayan kimselerdir; oysa onların gölgeleri bile boyun eğerek Allah için secde edip sağdan ve soldan uzanıp yatmaktadır.

وكان بعضُ نحويى أهلِ البصرةِ يقولُ: اجْتُزِئ بذكرِ الواحدِ مِن الدوابِّ عن ذكرِ الجميعِ، وإنما معنى الكلامِ وللهِ يَسْجُدُ ما في السماواتِ وما في الأرضِ مِن الدوابِّ والملائكةِ، كما يقالُ: ما أتانى مِن رجلٍ. بمعنى: ما أتاني مِن الرجالِ.

Basralı bazı nahivciler şöyle derdi: Canlılardan tekilin anılmasıyla çoğulun anılması yerine yetinilmiştir. Sözün anlamı ancak şöyledir: Göklerde olanlar, yerdeki canlılar ve melekler Allah'a secde eder; nitekim «Bana adamlardan kimse gelmedi» anlamında «Bana adamdan kimse gelmedi» (ما أتانى مِن رجلٍ) denmesi gibidir.

وكان بعضُ نحويى الكوفةِ يقولُ: إنما قيل: {مِنْ دَابَّةٍ}. لأن "ما" وإن كانت قد تكونُ على مذهبِ "الذي" فإنها غيرُ مُؤَقَّتَةٍ، فَإِذَا أُبْهِمَت غَيرَ مؤقتةٍ أشْبَهَت الجزاءَ، والجزاءُ يَدْخُلُ "مِن" فيما جاء مِن اسمٍ بعدَه من النكرةِ، فيقالُ: مَن ضرَبه من رجلٍ فاضْربِوه. ولا تَسْقُطُ "مِن" من هذا الموضعِ؛ كراهيةَ أن تُشْبِهَ أن تكونَ حالًا لـ "مَن" و "ما"، فجعَلوه بـ "مِن" بـ (مِن) ليَدُلُّ على أنه تفسيرٌ لـ "ما" و "من"؛ لأنهما غيرُ مُؤَقَّتَتَينِ، فكان دخولُ "مِن" فيما بعدَهما تفسيرًا لمعناها، وكان دخولُ "مِن" أَدَلُّ على ما لم يُوَقَّتْ مِن "مَن" و "ما"، فلذلك لم تُلْقَيا.

Kûfeli bazı nahivciler ise şöyle derdi: {مِنْ دَابَّةٍ} “canlılardan” buyrulmasının sebebi şudur: “Mâ” (ما) edatı, her ne kadar “ellezî” (الذي) [ismi mevsulü] anlamında olsa da muayyen (belirli) değildir. Muayyen olmayıp müphem kaldığında şart edatına benzer; şart edatında ise kendisinden sonra gelen belirsiz ismin (nekranın) başına “min” (مِن) dahil olur. Nitekim: «Her kim bir adama vurursa siz de ona vurun» (مَن ضرَبه من رجلٍ فاضْربِوه) denilir. “Men” (مَن) ve “mâ” (ما) için hâl konumuna benzemesinin hoş karşılanmaması sebebiyle bu konumda “min” (مِن) düşürülmez. Dolayısıyla bu iki edat muayyen/belirli olmadığından, onun “mâ” ve “men” için bir açıklama (tefsir/beyan) olduğuna delalet etsin diye “min” ile getirdiler. Böylece bu ikisinden sonra gelene “min” edatının dahil olması, anlamları için bir açıklama oldu ve “min” edatının dahil olması, “men” ve “mâ”dan muayyen olmayana daha kuvvetli delalet etti; işte bundan dolayı [bu edatlar] ihmal edilip atılmadı.

القولُ في تأويلِ قولِه: {يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)}.

O'nun: {يَخَافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ (٥٠)} “Üstlerindeki Rablerinden korkarlar ve kendilerine emredileni yaparlar.” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: يَخافُ هؤلاء الملائكةُ التي في السماواتِ، وما في الأرضِ من دابَّةٍ، ربَّهم مِن فوقِهم، أن يُعَذِّبَهم إن عَصَوْا أَمرَه، {وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ}. يقولُ: ويَفْعَلون ما أمَرَهم اللهُ به، فيُؤَدُّون حقوقَه، ويَجْتَنِبون سَخَطَه.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Göklerde bulunan bu melekler ve yerdeki canlılar, emrine isyan ettikleri takdirde kendilerine azap etmesinden ötürü üstlerindeki Rablerinden korkarlar, {وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ} “ve kendilerine emredileni yaparlar”. Buyuruyor ki: Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri yaparlar; böylece O'nun haklarını yerine getirir ve gazabından sakınırlar.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١)}.

O'nun: {وَقَالَ اللَّهُ لَا تَتَّخِذُوا إِلَهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٥١)} “Allah buyurdu ki: 'İki ilah edinmeyin; O ancak tek bir ilahtır. O halde yalnız benden korkun!'” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: وقال اللهُ لعبادِه: لا تَتَّخِذوا لى شريكًا، أيُّها الناسُ، ولا تَعْبُدوا معبودَيْن؛ فإنكم إذا عبَدْتُم معىَ غيرى، جعَلْتُم لى شريكًا ولا شريكَ لى، إنما هو إله واحد، ومعبودٌ واحدٌ، وأنا ذلك، {فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ}. يقولُ: فإياىَ فاتَّقوا، وخافوا عقابى بمعصيتِكم إياىَ إن عصَيْتُمونى وعبَدْتُم غيرى، أو أشْرَكْتُم في عبادتِكم لي شريكًا.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah kullarına şöyle buyurdu: Ey insanlar! Bana ortak edinmeyin ve iki ilaha tapmayın; zira siz benimle beraber başkasına ibadet ettiğinizde bana ortak koşmuş olursunuz, oysa benim hiçbir ortağım yoktur. O ancak tek bir ilahtır, tek bir mabuttur ve O da benim. {فَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ} “O halde yalnız benden korkun!”. Buyuruyor ki: Yalnız benden sakının; eğer bana isyan eder ve başkasına ibadet ederseniz yahut bana kulluğunuzda bir ortak koşarsanız, bana isyanınız sebebiyle vereceğim cezadan korkun.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ (٥٢)} “Göklerde ve yerde ne varsa O’nundur. Din de daima O’nundur. Öyleyken Allah’tan başkasından mı korkuyorsunuz?” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: وللَّهِ ملكُ ما في السماواتِ والأرضِ مِن شيءٍ، لا شريكَ له في شيءٍ من ذلك، هو الذي خلَقَهم، وهو الذي يَرْزُقُهم، وبيدِه حياتُهم وموتُهم.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Göklerde ve yerde var olan her şeyin mülkiyeti Allah'a aittir, bunlardan hiçbirinde O'nun hiçbir ortağı yoktur; onları yaratan O'dur, onları rızıklandıran O'dur, hayatları ve ölümleri O'nun elindedir.

وقولُه: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: وله الطاعةُ والإخلاصُ دائمًا ثابتًا واجبًا. يقالُ منه: وصَب الدِّينُ يَصِبُ وُصُوبًا ووَصَبًا، كما قال الدِّيليُّ.

O'nun: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavline gelince; senâsı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İtaat ve ihlas daima, sabit ve zorunlu olarak O'na aittir. Bu kökten hareketle; [sürekli ve sabit oldu anlamında] "وصَب الدِّينُ يَصِبُ وُصُوبًا ووَصَبًا" (Vasabe'd-dînu yasibu vusûben ve vasaben) denilir. Nitekim ed-Dîlî şöyle demiştir:

لا أبْتَغِى الحمدَ القليلَ بقاؤُه … يومًا بذَمِّ الدهرِ أَجْمَعَ واصِبَا

Kalıcılığı az olan bir övgüyü asla istemem … Bütün bir zamanın sürekli kınaması karşılığında bir gün bile olsa.

ومنه قولُ اللهِ: {وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ} [الصافات: ٩].

Allah'ın: {وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ} “Onlar için sürekli bir azap vardır” [Sâffât: 9] kavli de bu kabildendir.

وقولُ حسَّان :

Hassân'ın şu sözü de [bu kabildendir] :

غيَّرَتْه الريحُ تَسْفِى به … وهَزِيمٌ رَعْدُه واصِبُ

Rüzgâr onu değiştirdi, [tozları] savurup duruyor … Ve gürleyen bir bulut ki gök gürültüsü süreklidir.

فأما مِن الألم، فإنما يقالُ: وصِب الرجلُ يَوْصَبُ وَصَبًا، وذلك إذا أَعْيَا ومَلَّ، ومنه قولُ الشاعرِ :

Acı ve ağrı anlamında ise ancak adam yorulup bitkin düştüğünde «vasibe'r-raculu yevsabu vesaben» (وصِب الرجلُ يَوْصَبُ وَصَبًا) denir; şairin şu sözü de bu kabildendir :

لا يَغْمِزُ السَّاقَ مِن أَيْنٍ ولا وَصَبٍ … ولا يَعَضُّ على شُرْسُوفِه الصَّفَرُ

Ne yorgunluktan ne de hastalıktan bacağını ovmaz … Ve kaburga kemiklerini de kurt kemirmez.

وقد اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ الواصبِ: فقال بعضُهم: معناه ما قلنا.

Tevil ehli «el-vâsıb» kelimesinin tevilinde ihtilaf etmiştir: Bazıları onun anlamının bizim dediğimiz gibi olduğunu söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن قيسٍ، عن الأغَرِّ بن الصَّبَّاحِ، عن خليفةَ بن حُصَيْنٍ، عن أبي نَضْرةَ، عن ابن عباسٍ: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. قال: دائمًا .

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Kays'tan, o el-Eğarr b. es-Sabbâh'tan, o Halîfe b. Husayn'dan, o Ebû Nadre'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «Daimî olarak» dediğini anlattı .

حدَّثني إسماعيلُ بنُ موسى، قال: أخبَرنا شَريكٌ، عن أبي حَصِينٍ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. قال: دائمًا .

Bana İsmâil b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Ebû Husayn'dan, o da İkrime'den: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «Daimî olarak» dediğini haber verdi .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، عن قيسٍ، عن يَعْلَى بن النُّعمانِ، عن

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem, Kays'tan, o Ya‘lâ b. en-Nu‘mân'dan, o da...

عكرمةَ، قال: دائمًا.

İkrime'den: «Daimî olarak» dediğini anlattı.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، عن وَرْقاءَ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ جميعًا، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} قال: دائمًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «Daimî olarak» dediğini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. قال: دائمًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «Daimî olarak» dediğini anlattı.

حدثنا ابن وكيع، قال: ثنا عبدة وأبو معاوية، عن جويبر، عن الضحاك: وَلَهُ الدَّينُ وَاصِبا له. قال: دائما.

Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize Abde ve Ebû Muâviye, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «Daimî olarak» dediğini anlattı.

حدَّثني المثنى، قال: أخبرَنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هُشَيْمٌ، عن جويبرٍ، الضحاكِ مثلَه.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn haber verdi, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da ed-Dahhâk'tan bunun benzerini haber verdi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادَة: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. أي: دائمًا، فإن الله ﵎ لم يَدْعُ شيئًا مِن خلقِه إلا عبَدَه ، طائعًا أو كارهًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Yani daimî olarak; zira celali yüce olan Allah yarattıklarından hiçbir şey bırakmamıştır ki ister istemez O'na ibadet/kulluk etmesin .»

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَوْرٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَاصِبًا}. قال: دائمًا، ألا تَرَى أنه يقولُ: {عَذَابٌ وَاصِبٌ} [الصافات: ٩].

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den: {وَاصِبًا} “Daimî olarak” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Daimî olarak demektir. Görmez misin O: {عَذَابٌ وَاصِبٌ} “Sürekli bir azap” [es-Sâffât: 9] buyurmaktadır.»

أي: دائمٌ .

yani daimî [bir azap]» dediğini anlattı .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. قال: دائمًا، والواصبُ الدائمُ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında şöyle dedi: «Daimî olarak demektir; vâsıb, daimî olan demektir .»

وقال آخرون: الواصبُ في هذا الموضعِ الواجبُ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bu konumda «el-vâsıb», vacip/zorunlu olandır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، عن قيسٍ، عن يَعْلَى بن النعمانِ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. قال: واجبًا .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye, Kays'tan, o Ya‘lâ b. en-Nu‘mân'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «Vacip olarak» dediğini anlattı .

وكان مجاهدٌ يقولُ: معنى الدِّينِ في هذا الموضعِ الإخلاصُ. وقد ذكَرْنا معنى الدينِ في غيرِ هذا الموضعِ، بما أغْنَى عن إعادتِه .

Mücâhid ise bu konumda dinin anlamının ihlas olduğunu söylerdi. Dinin anlamını bundan başka bir yerde tekrarına hacet bırakmayacak şekilde zikretmiştik .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا وَرْقاءُ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ جميعًا ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا}. قال: الإخلاصُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshak haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Verkâ'dan anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den: {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِبًا} “Din de daima O’nundur” kavli hakkında: «İhlas[tır]» dediğini anlattı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da]

مجاهدٍ، قال: الدينُ الإخلاصُ.

Mücâhid'den: «Din, ihlastır» dediğini anlattı.

وقولُه: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفغيرَ اللَّهِ أَيُّها الناسُ {تَتَّقُونَ}. أي: تَرْهَبون وتَحْذَرون أن يَسْلُبَكم نعمة اللهِ عليكم، بإخلاصِكم العبادةَ لربِّكم، وإفرادِكم الطاعةَ له، وما لكم نافعٌ سواه.

O'nun: {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَتَّقُونَ} “Öyleyken Allah’tan başkasından mı korkuyorsunuz?” kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! {تَتَّقُونَ} yani kulluğu Rabbinize halis kılmanız ve itaati yalnızca O'na tahsis etmeniz sebebiyle Allah'ın üzerinizdeki nimetini çekip almasından çekinip korkarak Allah'tan başkasından mı sakınıyorsunuz? Oysa sizin için O'ndan başka hiçbir fayda verici yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ (٥٣)}.

O'nun: {وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ (٥٣)} “Nimet olarak size ulaşan ne varsa Allah’tandır. Sonra size bir sıkıntı dokunduğu zaman da yalnız O’na yalvarıp yakarırsınız.” kavlinin teviline dair açıklama.

اخْتَلَف أهلُ العربيةِ في وجهِ دخولِ الفاءِ في قولِه: {فَمِنَ اللَّهِ}؛ فقال بعضُ البَصْرِيين: دخَلَتِ الفاءُ، لأن (ما) بمنزلةِ "مَن" فجعل الخبرَ بالفاءِ.

Arap dili âlimleri, O'nun: {فَمِنَ اللَّهِ} “Allah’tandır” kavlindeki fâ (فَـ) harfinin geliş yönünde ihtilaf etmişlerdir; Basralılardan bazıları şöyle demiştir: Fâ harfi girdi, çünkü «mâ» (ما), «men» (مَن) konumundadır; bu sebeple haberi fâ ile getirmiştir.

وقال بعضُ الكُوفيين : "ما" في معنى جزاءٍ، ولها فعلٌ مُضْمَرٌ، كأنك قلتَ: ما يَكُنْ بكم مِن نعمةٍ فمن اللهِ؛ لأن الجزاءَ لا بدَّ له مِن فعل مجزومٍ، إن ظهرَ فهو جزمٌ، وإن لم يَظْهَرْ فهو مُضْمَرٌ، كما قال الشاعرُ:

Kûfelilerden bazıları ise şöyle demiştir : «Mâ» (ما) şart (ceza) anlamındadır ve gizli (muzmer) bir fiili vardır; sanki sen: «Sizde herhangi bir nimet olursa o Allah'tandır» (ما يَكُنْ بكم مِن نعمةٍ فمن اللهِ) demişsin gibidir. Çünkü şartın mutlaka meczum bir fiili olması gerekir; bu fiil açıkta olursa meczumdur, açıkta olmazsa gizlidir; nitekim şairin dediği gibi:

إِنِ العَقْلُ في أموالِنا لا نَضِقُ به … ذِراعًا وإن صبرًا فنَعْرِفُ للصبرِ

Diyet mallarımızdan ödenecek olursa bundan dolayı elimiz daralmaz (zorlanmayız), eğer sabır gerekirse sabretmesini de biliriz.

وقال: أراد إن يَكُنِ العقلُ، فأَضْمَره، قال: وإن جعَلْتَ "ما بكم" في معنى "الذي" جاز، وجعَلْتَ صِلَتَه "بكم" و"ما" في موضع رفعٍ بقولِه: {فَمِنَ اللَّهِ}. وأدْخَل الفاءَ، كما قال: {قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ} [الجمعة: ٨]. وكلُّ اسمٍ وُصِل مثلَ "مَن" و "ما" و "الذي" فقد يَجوزُ دخولُ الفاءِ في خبرِه؛ لأنه مضارعٌ للجزاءِ، والجزاءُ قد يُجابُ بالفاءِ، ولا يَجوزُ: أخوك فهو قائمٌ؛ لأنه اسمٌ غير موصولٍ، وكذلك تقولُ: ما لَك لى. فإن قلت: ما لَك. جاز أن تقولَ: ما لك فهو لى. وإن أَلْقَيْتَ الفاءَ فصوابٌ.

[Ferrâ] şöyle demiştir: [Şair] «Eğer diyet olursa» (إن يَكُنِ العقلُ) demek istemiş ve [fiili] gizlemiştir. [Ferrâ] devamla şöyle demiştir: Şayet «mâ biküm» (ما بكم) ifadesini «ellezî» (الذي) [ismi mevsulü] anlamında kabul edersen bu da caiz olur; bu durumda onun sılasını «biküm» (بكم) yapmış ve «mâ» (ما) lafzını da O'nun {فَمِنَ اللَّهِ} “o Allah’tandır” sözüyle merfû konumda kılmış olursun. Tıpkı {قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِيكُمْ} [el-Cuma: 8] “De ki: Kendisinden kaçtığınız ölüm, mutlaka size kavuşacaktır” ayetinde olduğu gibi [haberine] fâ harfini dahil etmiştir. «Men» (مَنْ), «mâ» (ما) ve «ellezî» (الَّذِي) gibi mevsul olan her ismin haberine fâ harfinin dahil olması caizdir; zira bu, şarta (cezaya) benzer; şartın cevabı ise bazen fâ ile gelir. Ancak «Kardeşin, o ayaktadır» (أخوك فهو قائمٌ) demek caiz değildir; çünkü o mevsul olmayan bir isimdir. Nitekim şöyle de dersin: «Sana ait olan şey bana aittir» (ما لَك لى). Şayet «mâ leke» (ما لَك) dersen, «Sana ait olan şey, işte o bana aittir» (ما لك فهو لى) demen de caiz olur; eğer fâ harfini atarsan bu da doğrudur.

وتأويلُ الكلامِ: ما يكَنْ بكم في أبدانِكم، أيُّها الناسُ، مِن عافيةٍ وصحةٍ وسلامةٍ، وفي أموالِكم مِن نَماءٍ [فمِن اللهِ، هو] المُنعِمُ بذلك عليكم لا غيرُه؛ لأن ذلك إليه وبيدِه، {ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرّ}. يقولُ: إذا أصابكم في أبدانِكم سَقَمٌ ومرضٌ، وعلةٌ عارضةٌ، وشدَّةٌ مِن عيشٍ، {فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ}. يقولُ: فإلى اللَّهِ تَصْرُخون بالدعاءِ، وتَسْتَغِيثون به؛ ليَكْشِفَ ذلك عنكم. وأصلُه: مِن جُؤَارِ الثورِ، يقال منه: جأَر الثورُ يَجْأَرُ جُؤَارًا. وذلك إذا رفَع صوتًا شديدًا، مِن جُوعٍ أو غيرِه، منه قولُ الأَعْشَى :

Sözün tevili şöyledir: Ey insanlar! Bedenlerinizde afiyet, sıhhat ve esenlikten; mallarınızda da artıştan her ne olursa [o Allah'tandır, bunu] size ihsan eden O'dur, başkası değildir; zira bu O'na aittir ve O'nun elindedir. {ثُمَّ إِذَا مَسَّكُمُ الضُّرّ} “Sonra size bir sıkıntı dokunduğu zaman”. Şöyle buyuruyor: Bedenlerinize bir hastalık, maraz, arızi bir illet ve geçim darlığı isabet ettiği zaman, {فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ} “yalnız O’na yalvarıp yakarırsınız”. Şöyle buyuruyor: Bunu sizden kaldırması için yalnız Allah'a dua ile feryat eder ve O'ndan yardım dilersiniz. Kelimenin aslı öküzün böğürmesinden (cüâr) gelir; nitekim öküz böğürdüğünde «Ceera's-sevru yec'eru cüâran» denir. Bu, açlıktan veya başka bir sebepten sesini şiddetle yükselttiğinde söylenir. el-A'şâ'nın şu beyti bundandır :

وما أَيْبُلِيٌّ على هَيْكلٍ … بناه وصَلَّب فيه وصارا

İnşa ettiği, içine haç diktiği ve rahip olduğu bir manastırdaki Hristiyan rahibi gibi;

يُراوِحُ مِن صَلواتِ المَلِيـ … ـكِ طَوْرًا سُجُودًا وَطَوْرًا جُؤَارَا.

Hükümran olan Allah'ın dualarını birbiri ardınca, bazen secde ederek bazen de feryatla yalvarıp yakararak yerine getirir.

يعنى بالجُوَارِ: الصياحَ؛ إما بالدعاءِ، وإما بالقراءةِ.

Cüâr ile bağırıp feryat etmeyi kastetmektedir; bu ya dua ile ya da okumakla olur.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، [قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ]، قال: ثنا ورقاءُ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا أبو حذيفةَ، قال: ثنا شبلٌ، وحدَّثنى المثنى، قال: أخبرَنا إسحاقُ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، عن وَرْقاءَ جميعًا، عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ، في قولِه: {فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ}.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, [dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı], dedi ki: Bize Verkā anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Huzeyfe haber verdi, dedi ki: Bize Şibl anlattı; bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İshâk haber verdi, dedi ki: Bize Abdullah, Verkā'dan anlattı; [bu râvilerin] hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {فَإِلَيْهِ تَجْأَرُونَ} “Yalnızca O'na yalvarıp yakarırsınız” ayeti hakkında [şöyle dediğini rivayet etti]:

قال: تَضْرَعون دُعاءً .

Dedi ki: «Dua ile boyun büküp yalvarırsınız» .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثني المثنى، قال: أخبَرنا أبو صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ، ﵄، قال: الضُّرُّ السَّقَمُ.

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan —radıyallâhu anhümâ— nakletti: «Zurr (sıkıntı), hastalıktır» dedi.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)}.

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِذَا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٥٤) لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٥٥)} “Sonra sizden o sıkıntıyı giderdiği zaman, içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar. (54) Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye! Şimdi yararlanın bakalım, yakında bileceksiniz! (55)” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: ثم إذا وهَب لكم ربُّكم العافيةَ، ورفَع عنكم ما أصابكم مِن المرضِ في أبدانِكم، ومن الشدةِ في معاشِكم، وفرَّج البلاءَ عنكم، {إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ}. يقولُ: إذا جماعةٌ منكم يَجْعَلُون للَّهِ شريكًا في عبادتهِم، فيَعْبُدون الأوثانَ، ويَذْبَحون لها الذبائحَ؛ شكرًا لغيرِ من أنعَم عليهم بالفرجِ مما كانوا فيه مِن الضُّرِّ

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sonra Rabbiniz size afiyet bahşedip bedenlerinize isabet eden hastalığı, geçiminizdeki darlığı sizden kaldırdığında ve sıkıntıyı sizden giderdiğinde, {إِذَا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ} “içinizden bir grup hemen Rablerine ortak koşarlar”. Şöyle buyuruyor: İçinizden bir topluluk, içinde bulundukları sıkıntıdan kurtuluş nimetini kendilerine verenden başkasına şükretmek amacıyla putlara taparak ve onlar için kurbanlar keserek Allah'a ibadetlerinde ortak koşarlar.

{لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ}. يقولُ: ليَجْحَدوا الله نعمتَه، فيما آتاهم مِن كشفِ الضرِّ عنهم، {فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ}، وهذا مِن اللَّهِ وعِيدٌ لهؤلاء الذين وصَف صفتَهم في هذه الآياتِ، وتهديدٌ لهم، يقولُ لهم جلَّ ثناؤُه: تمتَّعوا في هذه الحياةِ الدنيا إلى أن تُوافِيَكم آجالُكم، وتَبْلُغوا الميقاتَ الذي وقَّته لحياتِكم وتمتُّعِكم فيها، فإنكم مِن ذلك ستَصِيرون إلى ربِّكم، فتَعْلَمون بلقائِه

{لِيَكْفُرُوا بِمَا آتَيْنَاهُمْ} “Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye!”. [Allah Teâlâ] şöyle buyuruyor: Kendilerinden sıkıntıyı gidermek suretiyle onlara ihsan ettiği şeyde Allah'ın nimetini inkâr etsinler [diye]. {فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ} “Şimdi yararlanın bakalım, yakında bileceksiniz!”. Bu, Allah'tan bu ayetlerde niteliklerini vasfettiği kimselere yönelik bir tehdit ve korkutmadır. Övgüsü yüce olan [Allah] onlara şöyle buyurmaktadır: Ecelleriniz gelip çatıncaya ve O'nun hayatınız ile onda yararlanmanız için belirlediği vakte ulaşıncaya kadar bu dünya hayatında yararlanın bakalım! Şüphesiz ki siz bundan sonra Rabbinize varacaksınız ve O'nun huzuruna çıktığınızda öğreneceksiniz,

وَبالَ ما كسَبَت أيديكم، وتَعْرِفون سوءَ [مَغَبَّةِ أمرِكم] ، وتَنْدَمون [حينَ لا يَنْفَعُكم النَّدمُ] .

Ellerinizin kazandığının vebalini [öğreneceksiniz], [işinizin kötü sonucunu] anlayacaksınız ve [pişmanlığın size fayda vermeyeceği zamanda] pişman olacaksınız.

القولُ في تأويلِ قولِه: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦)}.

O'nun: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ (٥٦)} “Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden ne olduğunu bilmedikleri şeylere pay ayırırlar. Allah’a andolsun ki uydurup durduğunuz şeylerden mutlaka sorguya çekileceksiniz. (56)” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: ويَجْعَلُ هؤلاء المشركون مِن عَبَدةِ الأوثانِ، لما لا يَعْلَمون منه ضَرًّا ولا نفعًا، {نَصِيبًا}. يقولُ: حظًّا وجزءًا {مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} مِن الأموالِ؛ إشراكًا منهم له بالذي يَعْلَمون أنه خلَقَهم، وهو الذي يَنْفَعُهم ويَضُرُّهم دونَ غيرِه، كالذى حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ}. قال: يَعْلَمون أن الله خلَقَهم، ويَضُرُّهم ويَنْفَعُهم، ثم يَجْعَلون لما لا يَعْلَمون أنه يَضُرُّهم ولا يَنْفَعُهم، نصيبًا مما رزَقْناهم .

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Putperest olan bu müşrikler, kendisinden hiçbir zarar ve fayda bilmedikleri şeylere {نَصِيبًا} yani {مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} “rızık olarak verdiklerimizden” mallardan bir pay ve hisse ayırırlar; bunu da kendilerini yarattığını, başkasının değil yalnızca O'nun kendilerine fayda ve zarar verdiğini bildikleri Zat'a onları ortak koşarak yaparlar. Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Allah'ın kendilerini yarattığını, kendilerine zarar ve fayda verdiğini bilirler; sonra da kendilerine zarar veya fayda verdiğini bilmedikleri şeylere, onlara rızık olarak verdiklerimizden bir pay ayırırlar» .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ}. وهم مُشْرِكو العربِ. جعَلوا لأوثانِهم نصيبًا مما رزَقْناهم ، وجزءًا مِن أموالِهم يَجْعَلونه لأوثانِهم .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Onlar Arap müşrikleridir. Putlarına, kendilerine rızık olarak verdiklerimizden bir pay ve mallarından putlarına ayırdıkları bir hisse tayin ettiler» .

حدَّثني يونُسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ}. قال: جعَلوا لآلهتِهم التي ليس لها نصيبٌ ولا شيءٌ، جعَلوا لها نصيبًا مما قال اللهُ مِن الحرثِ والأنعامِ، يُسَمُّون عليها أسماءَها، ويَذْبَحون لها.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَيَجْعَلُونَ لِمَا لَا يَعْلَمُونَ نَصِيبًا مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ} “Kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden mahiyetini bilmediklerine pay ayırırlar” kavli hakkında şöyle dedi: «Kendilerine ait hiçbir pay ve hiçbir şey bulunmayan ilahlarına, Allah'ın zikrettiği ekin ve hayvanlardan bir pay ayırdılar; [onları keserken] üzerlerine putlarının isimlerini anıyor ve onlar için kurban kesiyorlardı.»

وقولُه: {تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ}. يقولُ تعالى ذكرُه: واللَّهِ أَيُّها المشركون الجاعِلون للآلهةِ والأندادِ نصيبًا مما رزَقْناكم، شركًا باللهِ وكفرًا، ليَسْأَلنَّكم اللهُ يومَ القيامةِ عما كنتم في الدنيا {تَفْتَرُونَ}. يعنى: تَخْتَلقون مِن الباطلِ والإفْكِ على اللهِ، بدَعْواكم له شريكًا، وتصْييركِم لأوثانِكم فيما رزَقكم نصيبًا، ثم لَيُعاقِبَنَّكم عُقوبةً تكونُ جزاءً لكفرِكم نعمَه، وافترائِكم عليه.

O'nun: {تَاللَّهِ لَتُسْأَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ} kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'a yemin olsun ki ey Allah'a şirk koşarak ve küfrederek ilahlara ve putlara size rızık olarak verdiklerimizden pay ayıran müşrikler! Dünyada {تَفْتَرُونَ} yani Allah'a ortak koşma iddianızla ve rızıklandırdığı şeylerde putlarınıza bir pay ayırmak suretiyle Allah'a karşı uydurduğunuz asılsız ve iftira şeylerden dolayı kıyamet günü Allah sizi mutlaka sorguya çekecektir. Sonra O'nun nimetlerini inkâr etmenizin ve O'na iftira atmanızın cezası olacak bir azapla sizi mutlaka cezalandıracaktır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨)}.

Yüce Allah'ın: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ (٥٧) وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ (٥٨)} “Kızları Allah’a nispet ederler —O bundan münezzehtir— canlarının çektiği (erkek çocukları) ise kendilerine! (57) Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, öfkeden boğularak yüzü simsiyah kesilir. (58)” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: ومِن جَهْلِ هؤلاء المشركين باللهِ وخُبْثِ فعلِهم، وقبحِ فرْيتِهم على ربِّهم، أنهم يَجْعَلون لمن خلَقَهم ودبَّرهم وأنْعَم عليهم، فاسْتَوْجَب بنعمِه عليهم الشكرَ، واسْتَحَق عليهم الحمدَ - البناتِ. ولا يَنْبَغِى أن يكونَ للَّهِ ولدٌ ذكرٌ ولا أنثى، {سُبْحَانَهُ}. يُنَزِّهُ ﷻ بذلك نفسَه، عما أضافوا إليه ونسَبوه مِن البناتِ، فلم يَرْضَوْا بجهلِهم إذ أضافوا إليه ما لا يَنْبَغى إضافتُه إليه، ولا يَنْبَغى أن يكونَ له مِن الولدِ، أن يُضِيفوا إليه ما يَشْتَهونه لأنفسِهم، ويُحِبُّونه لها، ولكنهم أضافوا إليه ما يَكْرَهونه لأنفسِهم، ولا يَرْضَوْنه لها من البناتِ، ما يَقْتُلُونها إذا

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'a şirk koşan bu kimselerin cehaletinden, eylemlerinin kötülüğünden ve Rablerine karşı iftiralarının çirkinliğindendir ki; kendilerini yaratan, işlerini çekip çeviren ve kendilerine nimet veren —ki üzerlerindeki nimetleri sebebiyle şükredilmeyi ve hamdedilmeyi hak etmiştir— [Allah'a] kız çocukları isnat etmektedirler. Oysa Allah için ne erkek ne de kız hiçbir çocuk edinmek yaraşmaz. {سُبْحَانَهُ} “O, bundan münezzehtir”. [Allah] celle celâluhu bununla Kendisini, onların O'na izafe edip nispet ettikleri kız çocuklarından tenzih etmektedir. Zira onlar cehaletleri sebebiyle O'na izafe edilmesi asla uygun olmayan ve O'nun için söz konusu olamayacak çocuk [edinmeyi] O'na isnat ederlerken, [üstelik] kendileri için arzulayıp sevdikleri şeyleri O'na izafe etmeye de razı olmayıp, aksine bizzat kendilerinin hoşlanmadığı, kendileri için uygun görmedikleri ve kendilerine ait olduğunda katlettikleri kız çocuklarını O'na isnat ettiler.

كانت لهم. وفي "ما" التي في قولِه: {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ}. وجهان مِن العربيةِ؛ النصبُ عطفًا بها على البناتِ، فيكونُ معنى الكلامِ، إذا أريد ذلك : ويَجْعَلون للهِ البناتِ، ولهم البنينَ الذين يَشْتَهونهم ، فتكونُ {مَا} للبنين. والرفعُ، على أن الكلامَ مبتدأٌ من قولِه: {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ}، فيكونُ معنى الكلامِ: يَجْعَلُون للهِ البناتِ، ولهم البنونَ .

O'nun: {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} “canlarının çektiği ise kendilerine” kavlindeki «mâ» (ما) lafzında Arap dili açısından iki vecih vardır: Birincisi, «el-benât» üzerine atfedilerek mansub olmasıdır; bu takdirde bu kastedilirse sözün anlamı: «Allah'a kızları isnat ederler, kendilerine ise arzuladıkları erkek çocukları isnat ederler» şeklinde olur ve {مَا} erkek çocukları için olur. İkincisi ise, sözün {وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} kavlinden itibaren yeni bir mübteda olması sebebiyle merfû olmasıdır; bu takdirde sözün anlamı: «Allah'a kızları isnat ederler, erkek çocuklar ise kendilerinindir» şeklinde olur.

وقولُه: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا}. يقولُ: وإذا بُشِّر أحدُ هؤلاء الذين جعَلوا للَّهِ البناتِ، بولادةِ ما يُضِيفُه إليه من ذلك له، ظلَّ وجهُه مسْودًّا، مِن كراهتِه له، {وَهُوَ كَظِيمٌ}. يقولُ: قد كظَم الحزنَ، وامْتَلأ غَمًّا بولادتِه له، فهو لا يُظْهِرُ ذلك.

O'nun: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا} kavline gelince; şöyle buyuruyor: Allah'a kız çocukları isnat eden bu kimselerden birine, O'na izafe ettiği şeyin kendisi için doğduğu müjdelendiğinde, ondan hoşlanmadığı için yüzü simsiyah kesilir; {وَهُوَ كَظِيمٌ} “öfkeden boğularak”. Şöyle buyuruyor: Hüznünü içine atmış ve onun doğumuyla kederle dolmuştur, fakat bunu dışa vurmaz.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثني عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ}، ثم قال: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} إلى آخرِ الآيةِ، يقولُ: يَجْعَلُون للَّهِ البناتِ، تَرْضَوْنهن لى، ولا تَرْضَوْنهن لأنفسِكم، وذلك أنهم كانوا في الجاهليةِ إذا وُلِد للرجلِ منهم جاريةٌ، أمسَكها على هُونٍ، أو دسَّها في الترابِ، وهى

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [naklen] şöyle dediğini anlattı: {وَيَجْعَلُونَ لِلَّهِ الْبَنَاتِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ مَا يَشْتَهُونَ} “Kızları Allah’a nispet ediyorlar —O bundan münezzehtir— canlarının çektiği [erkek çocukları] ise kendilerine [ayırıyorlar]”, sonra [şöyle] buyurdu: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, öfkesinden yutkunarak yüzü simsiyah kesilir” ayetin sonuna kadar. [İbn Abbâs] der ki: [Müşrikler] kızları Allah'a isnat ediyorlar; [Allah Teâlâ da buyurur ki:] “Onları bana layık görüyorsunuz da kendinize layık görmüyorsunuz!” Bu da şundandır: Câhiliye döneminde onlardan bir adamın bir kız çocuğu doğduğunda, onu ya aşağılanmaya katlanarak yanında tutar ya da o

حيَّةٌ .

[Sağ iken toprağa gömerdi] .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ}. وهذا صَنيعُ مشركي العرب، أخبَرهم اللهُ بخُبْثِ صنيعِهم، فأما المؤمنُ فهو حَقيقُ أَن يَرْضَى بما قسَم اللهُ له، وقضاءُ اللهِ خيرٌ مِن قضاءِ المرءِ لنفسِه، ولعَمْرِى ما يَدْرِى أنه خيرٌ؛ لرُبَّ جاريةٍ خيرٌ لأهلِها مِن غلامٍ. وإنما أخْبَركم الله بصنيعِهم؛ لتَجْتَنِبوه وتَنْتَهوا عنه، وكان أحدُهم يَغْذُو كلبَه، ويَئِدُ ابنتَه .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} kavli hakkında şöyle dediğini anlattı: «Bu, Arap müşriklerinin davranışıdır; Allah onların davranışlarının kötülüğünü haber vermiştir. Mümine gelince; o, Allah'ın kendisine taksim ettiğine razı olmaya lâyıktır. Allah'ın takdiri, kişinin kendisi hakkındaki takdirinden daha hayırlıdır. Ömrüme yemin olsun ki kişi hangisinin hayırlı olduğunu bilemez; nice kız çocuğu vardır ki ailesi için erkek çocuktan daha hayırlıdır! Allah onların yaptıklarını, bundan sakınasınız ve bundan vazgeçesiniz diye size haber vermiştir. Onlardan biri köpeğini besler, kız çocuğunu ise diri diri toprağa gömerdi» .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال: ابن عباسٍ: {وَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: حزينٌ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَهُوَ كَظِيمٌ} kavli hakkında: «Hüzünlüdür» dedi .

حدَّثني المثنى، قال: ثنا عمرُو بنُ عونٍ، قال: أخبرَنا هُشَيمٌ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ في قولِه: {وَهُوَ كَظِيمٌ}. قال: الكَظيمُ الكَمِيدُ .

Bana el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Avn anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym, Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan O'nun: {وَهُوَ كَظِيمٌ} kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: «el-Kazîm, kederli ve gamlı kimsedir» .

وقد بينَّا ذلك بشواهِده في غيرِ هذا الموضعِ .

Biz bunu şahitleriyle birlikte bundan başka bir yerde açıklamıştık .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩)}.

Yüce Allah'ın: {يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ (٥٩)} “Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden gizlenir. Onu aşağılanmaya katlanarak tutsun mu, yoksa toprağa mı gömsün? Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür! (59)” kavlinin teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه: {يَتَوَارَى} هذا المُبَشَّرُ بولادةِ الأنثى مِن الولدِ له {مِنَ الْقَوْمِ} فَيَغِيبُ عن أبصارِهم، {مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ} يعنى: مِن مَساءتِه إياه، مُمَيِّلًا بين أن يُمْسِكَه {عَلَى هُونٍ} أي: على هَوانٍ. وكذلك ذلك في لُغةِ قريشٍ، فيما ذُكِر لى، يقولون للهَوانِ: الهُونَ. ومنه قولُ الُحطَيْئةِ :

Yüce Allah buyuruyor ki: Kendisine bir kız çocuğunun doğumu müjdelenen bu kimse, {مِنْ سُوءِ مَا بُشِّرَ بِهِ} “kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı” -yani bunun kendisine verdiği keder sebebiyle- {يَتَوَارَى مِنَ الْقَوْمِ} “kavminden gizlenir”, böylece onların gözlerinden kaybolur; [bu esnada] onu {عَلَى هُونٍ} yani zillet ve aşağılanmaya katlanarak tutmak [ile toprağa gömmek] arasında tereddüt eder. Bana aktarıldığına göre Kureyş lügatinde de bu böyledir; zillete (el-hevân), «el-hûn» derler. el-Hutay'e'nin şu sözü de bu kabildendir:

فلمَّا خَشِيتُ الهُونَ والعَيْرُ مُمْسِكٌ … على رَغْمِه ما أَثْبَتَ الحَبْلَ حافِرُهْ

Aşağılanmaktan korktuğumda, yaban eşeği istemeye istemeye tırnağının ipi tuttuğu yerde dururken

وبعضُ بنى تَمِيمٍ جعَل الهُونَ مصدرًا للشيءِ الهَيِّنِ؛ ذكَر الكِسائيُّ أنه سمِعهم يقولون: إن كنتَ لَقليلَ هَوْنِ المُؤنةِ منذُ اليومِ. قال: وسمِعْتُ الهَوانَ في مثلِ هذا المعنى، سمِعْتُ منهم قائلًا يقولُ لبعيرٍ له: ما به بأسٌ غيرُ هَوانِه. يعني: خفيفَ الثمنِ. فإذا قالوا: هو يَمْشِى على هَوْنِه. لم يقولوه إلا بفتح الهاءِ، كما قال: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} [الفرقان: ٦٣].

Benî Temîm'den bazıları ise «el-hûn» kelimesini kolay/önemsiz (heyyin) şeyin masdarı kılmıştır. Kisâî, onların şöyle dediklerini işittiğini zikretmiştir: «Bugünden beri ne kadar da az masraflı (kalîle hevni'l-mü'neti) idin». Dedi ki: Bu manada «el-hevân» kelimesini de işittim; onlardan birinin devesi için: «Fiyatının ucuzluğundan (hevânihî) başka bir kusuru yoktur» dediğini duydum; yani fiyatı hafiftir. Onlar: «O vakar ve sükûnetle yürüyor» (Hüve yemşî alâ hevnihî) dediklerinde ise bunu ancak hâ harfinin fethasıyla söylerler; nitekim [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا} [Furkân: 63] “Rahmân’ın kulları, yeryüzünde tevazu ile yürürler”.

{أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ}. يقولُ: يَدْفِنُه حيَّا في الترابِ، فيَئِدُه، كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ}. يقولُ : يَئِدُ ابنتَه .

{أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ} “yoksa toprağa mı gömsün?”. Şöyle buyuruyor: Onu diri diri toprağa gömüp ölüme mi terk etsin? Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {أَيُمْسِكُهُ عَلَى هُونٍ أَمْ يَدُسُّهُ فِي التُّرَابِ} kavli hakkında nakletti: «Kızını diri diri toprağa gömer» demektedir .

وقولُه: {أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ}. يقولُ: ألا ساء الحكمُ الذي يَحْكُمُ هؤلاء المشركون، وذلك أن جعَلوا للهِ ما لا يَرْضَوْن لأنفسِهم، وجعَلوا لما لا يَنْفَعُهم ولا يَضُرُّهم شِرْكًا فيما رزَقَهم اللهُ، وعبَدوا غيرَ مَن خَلَقَهم، وأَنْعَم عليهم.

Allah Teâlâ'nın: {أَلَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ} “Dikkat edin, verdikleri hüküm ne kadar da kötüdür!” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer et-Taberî] şöyle der: Dikkat edin, bu müşriklerin verdiği hüküm ne kadar da kötüdür! Çünkü onlar, kendileri için razı olmadıkları şeyi Allah'a isnat ettiler; kendilerine hiçbir fayda ve zarar vermeyecek olan şeyleri de Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinde ortak kıldılar ve kendilerini yaratan ve kendilerine nimet veren [Rableri]nden başkasına kulluk ettiler.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)}.

Yüce Allah'ın: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٠)} “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfatlar (örnekler) vardır. En yüce sıfatlar ise Allah’ındır. O, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (60)” kavlinin teviline dair açıklama.

وهذا خبرٌ من اللهِ جلَّ ثناؤُه أن قولَه: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ}. والآيةَ التي بعدَها مثلٌ ضرَبه لهؤلاء المشركين الذين جَعلوا للهِ البناتِ، فبيَّن بقولِه: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ} أَنه مَثَلٌ، وعَنَى بقولِه جلَّ ثناؤُه: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ}: للذين لا يصدِّقون بالمَعادِ والثوابِ والعقابِ من المشركين و {مَثَلُ السَّوْءِ}. وهو القبيحُ من المثلِ، وما يسوءُ مَن ضُرب له ذلك المثلُ، {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى}. يقولُ: وللهِ المثلُ الأعلى، وهو الأفضلُ والأطيبُ، والأحسنُ والأجملُ، وذلك التوحيدُ والإذعانُ له بأنه لا إلهَ غيرُه.

Bu, övgüsü yüce olan Allah'tan, O'nun: {وَإِذَا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثَى ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ} “Onlardan birine bir kız çocuğu müjdelendiği zaman, öfkeden boğularak yüzü simsiyah kesilir” kavli ile bundan sonraki ayetin, Allah'a kız çocukları isnat eden bu müşrikler için irad ettiği bir temsil olduğuna dair bir haberdir. Nitekim: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ} kavliyle bunun bir temsil olduğunu açıklamıştır. Övgüsü yüce olan [Allah] {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} sözüyle müşriklerden ahirete, mükâfata ve cezaya inanmayanları kastetmiştir. {مَثَلُ السَّوْءِ} ise temsillerin en çirkini ve bu temsilin kendisine vurulduğu kimseyi üzen durumdur. {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} kavline gelince; şöyle buyuruyor: En yüce, en faziletli, en temiz, en güzel ve en latif vasıf Allah'ındır; bu da tevhiddir ve O'ndan başka ilah olmadığına boyun eğmektir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى}. قال: شهادةُ ألا إلهَ إلا اللهُ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den O'nun: {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} kavli hakkında: «Allah'tan başka hiçbir ilah olmadığına şehadet etmektir» dediğini anlattı .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى}: الإخلاصُ والتوحيدُ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ مَثَلُ السَّوْءِ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} “Ahirete inanmayanlar için kötü sıfat vardır. En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” kavli hakkında: «[Bu,] ihlas ve tevhiddir» dediğini anlattı.

وقولُه: {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: والله ذو العزةِ التي لا يمتنِعُ عليه معها عقوبةُ هؤلاء المشركين الذين وصَف صفتَهم في هذه الآياتِ، ولا عقوبةُ من أراد عقوبتَه على معصيتِه إيَّاه، ولا يتعذَّرُ عليه شيءٌ أراده وشاءه؛ لأن الخلقَ خلقُه، والأمرَ أمرُه، الحكيمُ في تدبيرِه، فلا يدخُلُ تدبيرَه خَلَلٌ ولا خطأٌ.

O'nun: {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} kavline gelince; zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah , bu ayetlerde vasıflarını nitelediği müşrikleri ve kendisine isyanı sebebiyle cezalandırmak istediği kimseleri cezalandırmaktan hiçbir şeyin Kendisini alıkoyamayacağı bir izzet sahibidir; dilediği ve murat ettiği hiçbir şey O'na zor gelmez, çünkü yaratılmışlar O'nun mahlûku, emir de O'nun emridir. Tedbirinde Hakîm olandır; O'nun tedbirine hiçbir bozukluk ve hata girmez.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١)}.

Yüce Allah'ın: {وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٦١)} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Süreleri geldiği zaman ise ne bir an geri bırakılabilirler ne de öne alınabilirler. (61)” kavlinin teviline dair açıklama.

يقول تعالى ذكرُه: ولو يُؤاخِذُ اللهُ عصاةَ بنى آدمَ بمعاصيهم {مَا تَرَكَ عَلَيْهَا}. يعنى: على الأرضِ، {مِنْ دَابَّةٍ} تدِبُّ عليها، {وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ}. يقولُ: ولكنَّه بحلمِه يؤخِّرُ هؤلاء الظلمةَ، فلا يعاجِلُهم بالعقوبةِ، {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى}. يقولُ: إلى وقتِهم الذي وَقَّت لهم، {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ}. يقولُ: فإذا جاء الوقتُ الذي وَقَّت لهلاكِهم، {لَا يَسْتَأْخِرُونَ} عن الهلاكِ {سَاعَةً} الله فيُمْهَلون، {وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} قبلَه حتى يستوفُوا آجالَهم.

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Eğer Allah Âdemoğullarının isyankârlarını isyanları yüzünden hemen cezalandırsaydı, {مَا تَرَكَ عَلَيْهَا} yani yeryüzünde, {مِنْ دَابَّةٍ} üzerinde debelenen hiçbir canlı bırakmazdı. {وَلَكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ} Şöyle buyuruyor: Fakat hilmi sebebiyle bu zalimleri geciktirir de cezalarını aceleye getirmez; {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar”. Şöyle buyuruyor: Onlar için belirlediği vakitlerine kadar. {فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ} “Süreleri geldiği zaman”. Şöyle buyuruyor: Helak edilmeleri için belirlenen vakit geldiğinde, {لَا يَسْتَأْخِرُونَ} helak olmaktan {سَاعَةً} [bir an bile] geri bırakılmazlar ki kendilerine mühlet verilsin, ecellerini tamamlayıncaya kadar bundan önceye de {وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “öne alınamazlar”.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي الأحوصِ، قال: كاد الجُعَلُ أن يُعذِّبَ بذنبِ بنى آدمَ. وقرأ:

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Ebu'l-Ahvas'tan anlattı; o şöyle demiştir: «Neredeyse bok böceği Âdemoğlunun günahı yüzünden azap görecekti.» Ve [şu ayeti] okudu:

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ} .

{وَلَوْ يُؤَاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِظُلْمِهِمْ مَا تَرَكَ عَلَيْهَا مِنْ دَابَّةٍ} “Eğer Allah, insanları zulümleri yüzünden hemen cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı” .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ حكيمٍ الخزاعيُّ، قال: ثنا محمدُ بن جابرٍ الحنفيُّ ، عن يحيى بن أبى كثيرٍ، عن أبي سلَمة، قال: سمِع أبو هريرةَ رجلًا وهو يقولُ: إن الظالمَ لا يضرُّ إلا نفسَه. قال: فالتفتَ إليه فقال: بلى، واللهِ إن الحُبارى لتموتُ في وَكْرِها هَزْلًا بظلمِ الظالمِ .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Hakîm el-Huzâî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Câbir el-Hanefî , Yahyâ b. Ebî Kesîr'den, o da Ebû Seleme'den anlattı; o şöyle demiştir: Ebû Hureyre bir adamın: «Zalim ancak kendine zarar verir» dediğini işitti. [Ebû Seleme] dedi ki: Bunun üzerine [Ebû Hureyre] ona dönüp şöyle dedi: «Hayır, Allah'a yemin olsun ki toy kuşu bile zalimin zulmü yüzünden yuvasında zayıflıktan ölür» .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا أبو عُبيدة الحدَّادُ، قال: ثنا قُرَّةُ بنُ خالدٍ السَّدُوسيُّ، عن الزُّبيرِ بن عديٍّ، قال: قال ابن مسعودٍ: خطيئةُ ابن آدمَ قتَلت الجُعَلَ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ubeyde el-Haddâd anlattı, dedi ki: Bize Kurre b. Hâlid es-Sedûsî, Zübeyr b. Adiy'den anlattı; o şöyle demiştir: İbn Mes'ûd: «Âdemoğlunun günahı pislik böceğini öldürdü» dedi .

حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي عُبيدةَ، قال: قال عبدُ اللهِ، كاد الجُعَلُ أن يهلِكَ في جُحْرِه بخطيئةِ

Bize Ebü’s-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş’ten, o Ebû İshâk’tan, o da Ebû Ubeyde’den anlattı; o şöyle demiştir: Abdullah [b. Mes‘ûd]: «Pislik böceği az kalsın yuvasında günahı yüzünden...