Binûn

Benî İsrâîl Suresinin Tefsiri — 11. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

لا يَنبغِي لأحدٍ من بعده، وآتى داودَ زبورًا - كُنَّا نحدَّثُ أنه دعاءٌ عَلَّمه داودَ؛ تحميدٌ وتمجيدٌ، ليس فيه حلالٌ ولا حرامٌ، ولا فرائضُ ولا حدودٌ - وغفر لمحمدٍ ما تقدَّم من ذنبِه وما تأخَّرَ .

kendisinden sonra hiç kimseye layık olmayacak bir mülk verdi; Dâvûd'a da Zebûr'u verdi -bize onun Dâvûd'a öğrettiği bir dua, hamd ve yüceltme olduğu; onda helal, haram, farzlar ve cezalar (hadler) bulunmadığı anlatılırdı- ve Muhammed'in geçmiş ve gelecek günahlarını bağışladı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ}. قال: كلَّم اللهُ موسى، وأرسل محمدًا إلى الناسِ كافَّةً .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den {وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ} “Andolsun ki biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık” hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah Mûsâ ile konuştu, Muhammed'i ise bütün insanlara gönderdi .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا (٥٦)}.

Yüce Allah'ın: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا (٥٦)} “De ki: 'O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye ne de [onu] değiştirmeye güç yetirebilirler'” sözünün tevili hakkında [bilgi].

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قُلْ يا محمد لمشركي قومِك الذين يَعْبُدون من دونِ اللهِ مِن خلقِه: ادعُوا أيُّها القومُ الذين زعَمتم أنَّهم أربابٌ وآلهةٌ من دونِه، عندَ ضُرٍّ يَنزِلُ بكم، فانظُروا هل يقدِرون على دفعِ ذلك عنكم، أو تحويلِه عنكم إلى غيِركم، فتدعوهم آلهةً، فإنَّهم لا يقدِرون على ذلك، ولا يملِكُونه، وإنَّما يملِكُه ويقدِرُ عليه خالِقُكم وخالِقُهم.

Şanı yüce olan, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kavminin Allah'ı bırakıp O'nun yarattıklarına tapan müşriklerine de ki: Ey kavim! Başınıza bir sıkıntı geldiğinde, Allah'ı bırakıp rabler ve ilahlar olduklarını iddia ettiğiniz kimseleri çağırın da bakın bakalım, bunu sizden savmaya veya sizden başkasına çevirmeye güçleri yetiyor mu ki onlara ilahlar olarak dua ediyorsunuz? Doğrusu onlar buna güç yetiremezler ve buna sahip de değillerdir. Buna malik olan ve güç yetiren yalnızca sizin de onların da yaratıcısıdır.

وقيل: إنَّ الذين أُمِر النبيُّ ﷺ أن يقولَ لهم هذا القولَ، كانوا يعبُدون الملائكةَ وعُزيرًا والمسيحَ، وبعضُهم كانوا يعبُدون نفرًا من الجنِّ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine bu sözü söylemesi emredilen kimselerin meleklere, Üzeyir'e ve Mesih'e taptıkları, bazılarının da cinlerden bir topluluğa taptıkları söylenmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, o da

أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا}. قال: كان أهلُ الشركِ يقولون: نعبُدُ الملائكةَ وعُزَيرًا، الذين يَدْعون، يعنى: الملائكةَ والمسيحَ وعُزيرًا .

babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا} “De ki: 'O'ndan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye ne de [onu] değiştirmeye güç yetirebilirler'” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Şirk ehli: 'Biz meleklere ve Üzeyir'e kulluk ediyoruz' derlerdi. Çağırdıkları kimseler; melekler, Mesih ve Üzeyir'dir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا (٥٧)}.

Yüce Allah'ın: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا (٥٧)} “Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar; O'nun rahmetini umarlar ve O'nun azabından korkarlar. Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir” sözünün tevili hakkında [bilgi].

يقولُ تعالى ذكرُه: هؤلاء الذين يدعوهم هؤلاء المشركون أربابًا، {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. يقولُ: يبتغِى المدعوّون أربابًا إلى ربِّهم القُربةَ والزُّلفةَ، لأنهم أهلُ إيمانٍ به، والمشركون باللهِ يعبُدونهم من دونِ اللهِ، {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ}: أَيُّهم بصالحِ عملِه واجتهادِه في عبادتِه أقربُ عندَه زُلفةً. {وَيَرْجُونَ} بأفعالِهم تلك {رَحْمَتَهُ}، {وَيَخَافُونَ} بخلافهم أَمْرَه {عَذَابَهُ}، {إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ} يا محمدُ {كَانَ مَحْذُورًا} مُتَّقًى.

Şanı yüce olan şöyle buyurmaktadır: Bu müşriklerin rabler olarak yalvardıkları o kimseler, {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Rablerine vesile ararlar”; yani rabler olarak yalvarılan o kimseler, O'na iman ehli oldukları halde Rablerine yakınlık ve mertebe ararlar; Allah'a ortak koşanlar ise Allah'ı bırakıp onlara tapmaktadırlar. {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “Hangisi daha yakın [olacak diye]”; yani hangisi salih ameli ve ibadetteki gayretiyle O'nun katında mertebece daha yakın olacak diye [yarışırlar]. Bu amelleriyle {وَيَرْجُونَ} “umarlar”, {رَحْمَتَهُ} “O'nun rahmetini”; O'nun emrine muhalefet etmekten ötürü de {وَيَخَافُونَ} “korkarlar”, {عَذَابَهُ} “O'nun azabından”. Ey Muhammed! {إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ} “Şüphesiz Rabbinin azabı”, {كَانَ مَحْذُورًا} “sakınılması gereken bir şeydir”, yani korkulup çekinilendir.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قالُ أهلُ التأويلِ، غير أنهم اختلَفوا في المدعوِّين؛ فقال بعضُهم: هم نفرٌ من الجنِّ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir; ancak kendilerine yalvarılan kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Onlar cinlerden bir topluluktur' demiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن عبد اللهِ في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. قال:

Bana Ebu's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o İbrâhim'den, o da Abdullah'tan [naklen] O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” kavli hakkında şöyle dediğini anlattı:

كان ناسٌ من الإنسِ يعبدون قومًا من الجنِّ، فأسلَم الجنُّ وبقى الإنسُ على كفرِهم، فأنزَل اللهُ ﵎: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. يعني: الجنُّ .

İnsanlardan bazıları cinlerden bir kavme tapıyorlardı. Cinler Müslüman oldu, insanlar ise inkârları üzere kaldı. Bunun üzerine Allah celle ve azze: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” ayetini indirdi. Yani [bu kimseler] cinlerdir .

حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا أبو النعمانِ الحكمُ بنُ عبدِ اللهِ العِجْليُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن سليمانَ، عن إبراهيمَ، عن أبي معمرٍ، قال: قال عبدُ الله في هذه الآيةِ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ}. قال: قَبِيلٌ من الجنِّ كانوا يُعبَدون فأسلَموا .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu'n-Nu'mân el-Hakem b. Abdillâh el-İclî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Süleyman'dan, o İbrâhim'den, o da Ebû Ma'mer'den anlattı; dedi ki: Abdullah bu ayet: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar” hakkında şöyle dedi: Cinlerden bir kabileye tapılıyordu, onlar da Müslüman oldular .

حدَّثني عبدُ الوارثِ بن عبد الصمدِ، قال: ثنى أبي، قال: ثني الحسينُ، عن قتادةَ، عن معبدِ بن عبدِ اللهِ الزِّمَّانيِّ ، عن عبدِ اللهِ بن عتبةَ بن مسعودٍ، عن ابن مسعودٍ في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. قال: نزَلت في نفرٍ من العربِ كانوا يعبُدون نفرًا من الجنِّ، فأسلَم الجنِّيون، والإنسُ الذين كانوا يعبُدونهم لا يَشعُرون بإسلامِهم، فأُنزِلت: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} .

Bana Abdülvâris b. Abdissamed anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana el-Huseyn, Katâde'den, o Ma'bed b. Abdillâh ez-Zimmânî'den , o Abdullah b. Utbe b. Mes'ûd'dan, o da İbn Mes'ûd'dan O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Bu ayet, cinlerden bir gruba tapan Araplardan bir grup hakkında indi. Cinler Müslüman oldu; onlara tapan insanlar ise onların Müslüman olduklarının farkında değillerdi. Bunun üzerine: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar” ayeti indirildi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن عبدِ اللهِ بن عتبةَ

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da Abdullah b. Utbe'den anlattı...

ابن مسعودٍ، عن حديثِ عمِّه عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: نزَلت هذه الآيةُ في نفرٍ من العربِ كانوا يعبُدون نفرًا من الجنِّ، فأسلَم الجنِّيُّون، والنفرُ من العربِ لا يشعُرون بذلك .

b. Mes'ûd'dan, o da amcası Abdullah b. Mes'ûd'un hadisinden nakletti; [Abdullah b. Mes'ûd] dedi ki: Bu ayet, cinlerden bir gruba tapan Araplardan bir grup hakkında indi. Cinler Müslüman oldu; o Arap grubu ise bunun farkında değildi .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}: قومٌ عبَدوا الجنَّ فأسلَم أولئك الجنُّ، فقال اللهُ تعالى ذكرُه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” [hakkında şöyle dedi]: Bir topluluk cinlere tapıyordu, o cinler Müslüman oldular. Bunun üzerine şanı yüce olan Allah: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” buyurdu .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ إبراهيمَ، عن أبي معمرٍ، عن عبدِ اللهِ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. قال: كان نفرٌ من الإنسِ يعبُدون نفرًا من الجنِّ، فأسلَم النفرُ من الجنِّ، واستمسَك الإنسُ بعبادتِهم، فقال: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, [o] İbrâhim'den, o Ebû Ma'mer'den, o da Abdullah'tan {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” hakkında şöyle dediğini anlattı: İnsanlardan bir grup, cinlerden bir gruba tapıyordu. Cinlerden olan o grup Müslüman oldu, insanlar ise onlara tapmaya devam etti. Bunun üzerine [Allah]: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” buyurdu .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن أبي معمرٍ، قال: قال عبدُ اللهِ: كان ناسٌ يعبُدون نفرًا من الجنِّ، فأسلَم أولئك الجنِّيُّون، وثبتتِ الإنسُ على عبادتِهم، فقال اللهُ ﵎: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}.

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, el-A'meş'ten, [o] İbrâhim'den, o Ebû Ma'mer'den bildirdi; o şöyle dedi: Abdullah [b. Mes'ûd] şöyle dedi: Birtakım insanlar cinlerden bir gruba tapıyorlardı. O cinler Müslüman oldular, insanlar ise onlara tapmaya devam ettiler. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah şöyle buyurdu: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar”.

حدَّثنا الحسنُ، قال: ثنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ}. قال: كان أناسٌ من أهلُ الجاهليةِ يعبُدون نفرًا من الجنِّ، فلمَّا بُعث النبيُّ ﷺ لا أسلَموا جميعًا، فكانوا يبتغون أيُّهم أقربُ.

Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk anlattı, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'nin O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de -hangisi daha yakın olacak diye- Rablerine vesile ararlar” sözü hakkında şöyle dediğini bildirdi: Câhiliye ehlinden birtakım insanlar cinlerden bir gruba tapıyorlardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gönderilince onların hepsi Müslüman oldu ve hangisi daha yakın olacak diye [vesile] arar oldular.

وقال آخرون: بل همُ الملائكةُ.

Başkaları ise: 'Bilakis onlar meleklerdir' dediler.

حدَّثني الحسينُ بن علي الصُّدَائيُّ، قال: ثنا يحيى بنُ السكَنِ، قال: أخبَرنا أبو العوَّامِ، قال: أخبَرنا قتادةُ، عن عبدِ اللهِ بن معبدٍ الزِّمَّانيِّ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: كان قبائلُ من العربِ يعبُدون صِنفًا من الملائكةِ يقالُ لهم: الجنُّ. ويقولون: هم بناتُ اللهِ، فأنزل اللهُ ﷿: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ} معشرُ العربِ {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} .

Bana el-Huseyn b. Ali es-Sudâî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. es-Seken anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Avvâm haber verdi, dedi ki: Bize Katâde, Abdullah b. Ma'bed ez-Zimmânî'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan haber verdi; dedi ki: Arap kabileleri, kendilerine 'cin' denilen bir melek sınıfına tapıyor ve: 'Bunlar Allah'ın kızlarıdır' diyorlardı. Bunun üzerine Allah azze ve celle: “Arap topluluğunun” {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ} “yalvardığı o kimseler de” {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Rablerine vesile ararlar” [ayetini] indirdi .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. قال: {الَّذِينَ يَدْعُونَ} الملائكةُ، تبتغى إلى ربِّها الوسيلةَ، {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ} حتى بلَغ: {إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا}. قال: وهؤلاء الذين عبَدوا الملائكةَ من المشركين .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” hakkında şöyle dedi: {الَّذِينَ يَدْعُونَ} “Yalvardıkları kimseler” meleklerdir; Rablerine vesile ararlar, {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ} “Hangisi daha yakın [olacak diye ve] O'nun rahmetini umarlar...” [kısmından]: {إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} “Şüphesiz Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir”e kadar [okudu]. Dedi ki: Bunlar, müşriklerden meleklere tapanlardır .

وقال آخرون: بل هم عزيرٌ وعيسى وأمُّه.

Başkaları ise: 'Bilakis onlar Üzeyir, Îsâ ve onun annesidir' dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يحيى بنُ جعفرٍ، قال: أخبَرنا يحيى بنُ السكَنِ، قال: أخبَرنا شعبةُ،

Bana Yahyâ b. Ca‘fer anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. es-Seken haber verdi, dedi ki: Bize Şu‘be haber verdi,

عن إسماعيلَ السُّدِّيِّ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. قال: عيسى وأمُّه وعُزَيرٌ .

İsmâil es-Süddî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” sözü hakkında şöyle dediğini aktardı: Îsâ, annesi ve Üzeyir'dir .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا أبو النعمانِ الحكم بنُ عبدِ اللهِ العجليُّ، قال: ثنا شعبةُ، عن إسماعيلَ السُّدِّيِّ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، قال: عيسى ابن مريمَ وعُزيرٌ في هذه الآيةِ: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebu'n-Nu'mân el-Hakem b. Abdillâh el-İclî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, İsmâil es-Süddî'den, o Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] bu ayet: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” hakkında: 'Meryem oğlu Îsâ ve Üzeyir'dir' dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ}. قال: عيسى ابن مريمَ وعُزيرٌ والملائكةُ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Rablerine vesile ararlar” hakkında şöyle dediğini nakletti: Meryem oğlu Îsâ, Üzeyir ve meleklerdir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ، قال: كان ابن عباسٍ يقولُ في قولِه: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} : هو عُزيرٌ والمسيحُ والشمسُ والقمرُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mugîre'den, o da İbrâhim'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar” sözü hakkında şöyle derdi: O, Üzeyir, Mesih, güneş ve aydır .

وأولى الأقوالِ بتأويل هذه الآية قولُ عبدِ اللهِ بن مسعودٍ الذي رُوِّيناه، عن أبي

Bu ayetin tevili konusunda görüşlerin en evlâsı, Abdullah b. Mes‘ûd’un rivayet ettiğimiz, Ebû

معمرٍ عنه، وذلك أن الله تعالى ذكرُه أخبَر عن الذين يدعوهم المشرِكون آلهةً أنهم يبتغون إلى ربِّهم الوسيلةَ في عهدِ النبيِّ ﷺ، ومعلومٌ أن عُزيرًا لم يكُنْ موجودًا على عهد نبيِّنا ﷺ، فيبتغِيَ إلى ربِّه الوسيلةَ، وأنَّ عيسى قد كان رُفِع، وإنما يبتغِي إلى ربِّه الوسيلةَ من كان موجودًا حيًّا يعمَلُ بطاعةِ اللهِ، ويتقرَّبُ إليه بالصالحِ من الأعمالِ، فأمَّا من كان لا سبيلَ له إلى العملِ، فبم يبتغى إلى ربِّه الوسيلةَ؟! فإذ كان لا معنى لهذا القولِ، فلا قولَ في ذلك إلا قولُ مَن قال ما اخترَنا فيه مِن التأويلِ، أو قولُ مَن قال: هم الملائكةُ، وهما قولان يحتمِلُهما ظاهرُ التنزيلِ.

Ma'mer'den kendisinden rivayet ettiğimiz Abdullah b. Mes'ûd'un görüşüdür. Zira şanı yüce olan Allah, müşriklerin ilahlar olarak yalvardıkları kimselerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Rablerine vesile aradıklarını haber vermiştir. Malumdur ki Üzeyir, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında hayatta değildi ki Rabbine vesile arasın; Îsâ da [göğe] yükseltilmişti. Rabbine vesileyi ancak hayatta olup var olan, Allah'a itaatle amel eden ve salih amellerle O'na yaklaşan kimse arar. Amel etmeye imkânı olmayan kimseye gelince, o Rabbine ne ile vesile arayacaktır?! Bu görüşün bir anlamı olmadığına göre , bu konuda tevil olarak bizim tercih ettiğimiz görüşten veya: 'Onlar meleklerdir' diyen kimsenin görüşünden başkası [isabetli] olamaz; bu ikisi de Kur'an'ın zahirinin ihtiva ettiği iki görüştür.

وأما الوسيلةُ فقد بيَّنا أنها القُربةُ والزُّلفةُ.

Vesileye gelince; biz onun yakınlık ve yüksek mertebe olduğunu açıklamıştık.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: الوسيلةُ القُربةُ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: "Vesile, yakınlıktır" dedi .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {الْوَسِيلَةَ}. قال: القربةُ والزلفةُ .

Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {الْوَسِيلَةَ} “Vesile” hakkında şöyle dedi: "Yakınlık ve yüksek mertebedir" .

القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا (٥٨)}.

Yüce Allah'ın şu kelamının teviline dair açıklama: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا (٥٨)} “Hiçbir şehir [halkı] yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak edecek veya şiddetli bir azapla cezalandıracak olmayalım. Bu, Kitap'ta yazılmış bulunmaktadır.”

يقولُ تعالى ذكرُه: وما من قريةٍ من القُرى إلا نحن مهلِكو أهلِها بالفناءِ، فمُبيدوهم استئصالًا، {قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا}؛ إما ببلاءٍ من قَتلٍ بالسيفِ، أو غيرِ ذلك من صنوفِ العذابِ، {عَذَابًا شَدِيدًا}.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Şehirlerden hiçbir şehir yoktur ki, biz onun halkını yok ederek helak edecek, köklerini kazıyarak onları büsbütün ortadan kaldıracak olmayalım; {قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا} “kıyamet gününden önce veya onları cezalandıracak [olmayalım]”; ya kılıçla öldürülme belasıyla yahut azap çeşitlerinden başka bir şeyle, {عَذَابًا شَدِيدًا} “şiddetli bir azapla”.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ} فمُبيدُوها، {أَوْ مُعَذِّبُوهَا} بالقتلِ والبلاءِ. قال: كلُّ قريةٍ في الأرضِ سيصيبُها بعضُ هذا .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti; o, aziz ve celil olan Allah'ın: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Hiçbir şehir yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak edecek [olmayalım]” yani onları kökten yok edicileriz; {أَوْ مُعَذِّبُوهَا} “veya onları cezalandıracak [olmayalım]” öldürme ve bela ile [cezalandıracak olmayalım] sözü hakkında şöyle dedi: "Yeryüzündeki her bir şehre bunlardan bir kısmı mutlaka isabet edecektir" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه. إلا أنه قال: سيصيبُها هذا أو بعضُه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti. Şu kadar var ki o: "Ona bu veya bunun bir kısmı isabet edecektir" dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا}: قضاءٌ من اللهِ كما تسمَعون ليس منه بدٌّ؛ إما أن يُهلِكَها بموتٍ، وإما أن يهلِكَها بعذابٍ مستأصلٍ؛ إذا تَرَكوا أمرَه، وكذَّبوا رسلَه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; o, {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا} “Hiçbir şehir yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak edecek veya onu cezalandıracak olmayalım” sözü hakkında şöyle dedi: İşittiğiniz gibi, Allah'tan kaçınılmaz kesin bir hükümdür; O'nun emrini terk ettikleri ve elçilerini yalanladıkları takdirde ya onları ölümle helak eder ya da kökünü kazıyan bir azapla helak eder.

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ}.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Hiçbir şehir yoktur ki, kıyamet gününden önce biz onu helak edecek olmayalım”.

قال مُبِيدُوها .

O: "Kökten yok edicileriyiz" dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سِماكِ بن حربٍ، عن عبدِ الرحمنِ بن عبدِ اللهِ، قال: إذا ظهَر الزِّنى والرِّبا في أهلُ قريةٍ، أَذِنَ اللهُ في هلاكِها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk b. Harb'den, o da Abdurrahman b. Abdillâh'tan nakletti; dedi ki: "Bir şehir halkında zina ve faiz açığa çıktığı zaman, Allah onların helak edilmesine izin verir" .

وقولُه: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}. يعني: في الكتابِ الذي كُتِب فيه كلُّ ما هو كائنٌ؛ وذلك اللوحُ المحفوظُ.

O'nun: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” sözü; olacak her şeyin yazıldığı kitapta demektir; o da Levh-i Mahfuz'dur.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا}. قال: في أُمِّ الكتابِ. وقرَأ: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} [الأنفال: ٦٨].

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا} “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” sözü hakkında şöyle dedi: "Ümmü'l-Kitâb'da (Ana Kitap'ta)." Ve şu ayeti okudu: {لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ} “Eğer Allah'tan geçmiş bir yazı olmasaydı...” [el-Enfâl: 68].

ويعنى بقوله: {مَسْطُورًا}: مكتوبًا مُبَيَّنًا، ومنه قولُ العجاجِ :

{مَسْطُورًا} “Yazılmış” sözüyle yazılmış ve açıklanmış [olan] kastedilir. el-Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir :

واعلَمْ بأنَّ ذا الجلالِ قد قَدَرْ

Bil ki celâl sahibi takdir etmiştir,

في الكُتُبِ الأولى التي كان سَطَرْ

Daha önce yazdığı ilk kitaplarda,

أَمْرَك هذا فاحْتفِظْ فيه النَّتَرْ

Senin şu işini; öyleyse bunda sabredip korun

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ}.

Yüce Allah’ın: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” kavlinin teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه: وما منَعَنا يا محمدُ أن نرسلَ بالآياتِ التي سألها قومُك، إِلَّا أنَّ مَن كان قبلَهم من الأممِ المكذِّبةِ سألوا ذلك مثلَ سؤالِهم، فلمّا أتاهم ما سألوا منه كذَّبوا رُسُلَهم، فلم يصدِّقوا مع مجيءِ الآياتِ، فعُوجِلوا، فلم نرسِلْ إلى قومِك بالآياتِ؛ لأنَّا لو أرسَلْنا بها إليها، فكذَّبوا بها، [سلَكْنا بهم] في تعجيلِ العذابِ لهم مسلَك الأممِ قبلَها.

Şanı yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Kavminin istediği mucizeleri göndermemize engel olan şey, ancak onlardan önceki yalanlayıcı ümmetlerin de onların talepleri gibi [mucizeler] istemiş olmalarıdır; istedikleri şeyler kendilerine gelince de elçilerini yalanladılar, mucizeler gelmesine rağmen inanmadılar ve hemen cezalandırıldılar. Dolayısıyla kavmine mucizeleri göndermedik; zira şayet onlara mucizeleri gönderseydik ve onlar da bunları yalanlasalardı, azabın onlara çarçabuk verilmesi konusunda onlara önceki ümmetlerin yolunu uygular, [onları da helak ederdik] .

وبالذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimizi söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن حميدٍ وابنُ وكيعٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن الأعمشِ، عن جعفرِ بن إياسٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: سأَل أهلُ مكة النبيَّ ﷺ أن يجعَلَ لهم الصَّفا ذهبًا، وأن يُنَحِّيَ عنهم الجبالَ فيزرعوا، فقيل له: إن شئتَ أن تستأنِىَ بهم لعلنا نجتني منهم، وإن شئتَ أن نؤتتهم الذي سأَلُوا، فإن كفَرُوا أُهْلِكُوا كما أُهْلِك من قبلَهم. قال: "لا، بلْ تَسْتأنِى بهم". فأنزل اللهُ: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً}.

Bize İbn Humeyd ve İbn Vekî‘ anlattılar, dediler ki: Bize Cerîr, el-A‘meş’ten, o Ca‘fer b. İyâs’tan, o Saîd b. Cübeyr’den, o da İbn Abbâs’tan [şöyle dediğini] nakletti: Mekke halkı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den kendileri için Safâ [tepesini] altına çevirmesini ve ziraat yapabilmeleri için dağları aralarından kaldırmasını istediler. Bunun üzerine ona şöyle denildi: “Dilersen onlara mühlet tanı, umulur ki içlerinden [hidayete erecekleri] seçip alırız; dilersen istedikleri şeyi kendilerine verelim, fakat inkâr ederlerse kendilerinden öncekilerin helak edildiği gibi helak edilirler.” [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Hayır, bilakis onlara mühlet tanı” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd kavmine de açık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik...” ayetini indirdi.

حدَّثني إسحاقُ بنُ وهبٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا مَسْتورُ بنُ عبادٍ، عن مالكِ بن دينارٍ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ تعالى: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ}. قال: رحمةً لكم أيتُها الأمةُ؛ إنا لو أرسَلْنا بالآياتِ فكذَّبتم بها، أصابَكم ما أصاب مَن قبلَكم .

Bana İshâk b. Vehb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Mestûr b. Abbâd, Mâlik b. Dînâr'dan, o da el-Hasan'dan Allah Teâlâ'nın: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Ey bu ümmet! Size bir rahmet olarak [böyle yapıldı]; zira şayet mucizeleri gönderseydik ve siz de onları yalanlasaydınız, sizden öncekilerin başına gelenler sizin de başınıza gelirdi" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حمادُ بنُ زيدٍ، عن أيوبَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: قال المشركون لمحمدٍ ﷺ: يا محمدُ إنك تزعُمُ أنه كان قبلَك أنبياءُ، فمِنهم مَن سُخِّرت له الريحُ، ومنهم من كان يُحيى الموتَى، فإن سرَّك أن نؤمنَ بك ونصدِّقَك، فادعُ ربَّك أن يكونَ لنا الصَّفا ذهبًا. فأوحَى اللهُ إليه: إني قد سمِعتُ الذي قالوا، فإن شئتَ أن نفعَلَ الذي قالوا، فإن لم يؤمِنوا نزَل العذابُ، فإنه ليس بعدَ نزولِ الآية مناظرةٌ، وإن شئتَ أن تستأني قومَك استَأْنَيْتَ بهم . قال: "يا ربِّ، أَسْتَأْنِي" .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o da Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: Müşrikler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler: "Ey Muhammed! Sen senden önce peygamberler olduğunu, onlardan kimine rüzgârın boyun eğdirildiğini, kiminin de ölüleri dirilttiğini iddia ediyorsun. Eğer sana inanmamız ve seni tasdik etmemiz seni sevindirecekse, Rabbine dua et de Safâ bizim için altına dönüşsün." Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Şüphesiz onların söylediklerini işittim. Dilersen onların dediklerini yapalım; ancak inanmazlarsa azap iner, zira mucizenin inişinden sonra mühlet vermek yoktur. Dilersen de kavmine mühlet tanırsın, Ben de onlara mühlet veririm ." O: "Ey Rabbim, mühlet tanımayı tercih ederim" dedi .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ}. قال: قال أهلُ مكةَ لنبيِّ اللهِ ﷺ: إن كان ما تقولُ حقًّا، ويسُرُّك أن نؤمِنَ، فحوِّلْ لنا الصَّفا ذهبًا. فأتاه جبريلُ ﵇، فقال: إن شئتَ كان الذي سأَلك قومك، ولكنه إنْ كان، ثُمَّ لم يؤمِنوا، لم يُنَاظُرُوا، وإن شئتَ استأنيتَ بقومِك. قال: "بل أسْتَأْنِي بقومِي". فأنزَل اللهُ: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا}. وأنزَل اللهُ ﷿: {مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ} [الأنباء: ٦].

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Mekkeliler Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Eğer söylediğin hak ise ve bizim iman etmemiz seni sevindirecekse, bizim için Safâ'yı altına dönüştür" dediler. Bunun üzerine ona Cebrâîl aleyhisselâm gelip: "Eğer dilersen kavminin senden istediği şey gerçekleşir; fakat bu gerçekleştiği takdirde sonra yine iman etmezlerse kendilerine mühlet verilmez. Dilersen de kavmine mühlet tanırsın" dedi. [Allah Resûlü]: «Bilakis kavmime mühlet tanıyorum» buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا} “Semûd'a da açık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de onunla zulmettiler (haksızlık edip deveyi boğazladılar)” ayetini indirdi. Allah Azze ve Celle ayrıca: {مَا آمَنَتْ قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَفَهُمْ يُؤْمِنُونَ} “Kendilerinden önce helak ettiğimiz hiçbir belde [halkı] iman etmedi; şimdi bunlar mı iman edecekler?” [Enbiyâ, 6] ayetini indirdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، أنهم سأَلوا أن يُحوَّل الصفا ذهبًا، قال اللهُ: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ}. قال ابن جريجٍ: لم يأتِ قريةً بآيةٍ فيُكَذِّبوا بها إلا عُذِّبوا، فلو جُعِلتْ لهم الصَّفا ذهبًا ثم لم يؤمنوا عُذِّبوا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; onların Safâ'nın altına dönüştürülmesini istediklerini, Allah'ın da: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” buyurduğunu anlattı. İbn Cüreyc dedi ki: Bir şehre bir mucize gelip de onu yalanladıklarında mutlaka azaba uğratılmışlardır; şayet Safâ onlar için altına dönüştürülseydi ve sonra inanmasalardı, azaba uğratılırlardı .

و "أن" الأُولى التي مع {مَنَعَنَا}، في موضعِ نصبٍ بوقوعِ "مَنَعنا" عليها، و "أن" الثانيةُ رفعٌ؛ لأن معنَى الكلامِ: وما منَعَنا إرسالَ الآياتِ إلا تكذيبُ الأوَّلين من الأممِ، فالفعلُ لـ "أن" الثانيةِ.

{مَنَعَنَا} ile birlikte gelen ilk "en" (أن), 'mene'anâ' fiili üzerine vaki olduğu için nasb mahallindedir. İkinci "en" (أن) ise ref mahallindedir; çünkü sözün anlamı: 'Bizi mucizeleri göndermekten alıkoyan şey, ancak önceki ümmetlerin yalanlamasıdır' şeklindedir, dolayısıyla fiilin [faili olma] durumu ikinci 'en'e aittir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا (٥٩)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا (٥٩)} “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de onunla kendilerine zulmettiler. Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” sözünün tevili hakkında.

يقولُ تعالى ذكرُه: وقد سأَل الآياتِ يا محمدُ مِن قبلِ قومِك ثمودُ، فآتيَناها ما سأَلت، وجعَلنا تلك الآية ناقةً مبصرةً. جعَل الإبصارَ للناقةِ، كما تقولُ للشَّجَّةِ: مُوضِحةٌ ، و: هذه حجةٌ مبينةٌ. وإنما عنَى بالمبصِرةِ : المضيئةَ البيِّنةَ التي مَن يراها كانوا أهلَ بصرٍ بها، أنها للهِ حجةٌ، كما قيل: {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} [يونس: ٦٧].

Şanı yüce olan Allah şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Senin kavminden önce Semûd kavmi de mucizeler istemişti; biz de onlara istediklerini verdik ve o mucizeyi apaçık/görünür bir dişi deve kıldık. [Cümlede] baş yarması için 'mûdıha' (kemiği açığa çıkaran yara) ve 'bu apaçık bir delildir' denildiği gibi 'görme/gösterme' vasfı deveye nispet edilmiştir. 'Mübsıra' ile kastedilen ise; onu görenlerin Allah'ın bir delili olduğunu açıkça idrak edebilecekleri parlak ve apaçık [bir mucize] olmasıdır; nitekim {وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “...ve gündüzü aydınlatıcı [kıldı]” [Yûnus: 67] buyrulmuştur.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيد، عن قتادةَ: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً}. أي: بيِّنةً.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik” yani apaçık [bir mucize olarak].

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ عزَّ ذكرُه: {النَّاقَةَ مُبْصِرَةً}. قال: آيةً .

el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aziz olan Allah'ın: {النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} “o dişi deveyi apaçık bir mucize olarak” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "[Apaçık bir] ayet / mucize olarak" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

وقولُه: {فَظَلَمُوا بِهَا}. يقولُ ﷿: فكان بها ظُلْمُهم؛ وذلك أنهم قتَلُوها وعقرُوها، فكان ظُلْمُهم بعقرِها وقتلِها. وقد قيل: معنَى ذلك: فكَفَرُوا بها. ولا وجْهَ لذلك، إلا أنْ يكونَ قائلُه أراد: فَكَفَرُوا باللهِ بقتلِها. فيكونَ ذلك وجهًا.

O'nun: {فَظَلَمُوا بِهَا} “onunla kendilerine zulmettiler” sözü hakkında aziz ve celil olan Allah şöyle buyurmaktadır: Onların zulmü onun sebebiyle oldu; çünkü onlar deveyi kestiler ve boğazladılar, böylece zulümleri onu boğazlamaları ve öldürmeleriyle gerçekleşti. Bunun anlamının 'onu inkâr ettiler' olduğu da söylenmiştir. Bunu söyleyen kimse, 'onu öldürmek suretiyle Allah'ı inkâr ettiler' anlamını kastetmiş olmadıkça bunun tutarlı bir yönü yoktur; ancak bu takdirde tutarlı bir yön olur.

وأما قولُه: {وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا}. فإنه يقولُ: وما نرسِلُ بالعِبَرِ والذِّكر إلا تخويفًا للعبادِ.

O'nun: {وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا} “Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” sözüne gelince; O şöyle buyurmaktadır: Biz ibretleri ve uyarıları ancak kulları korkutmak için göndeririz.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا}: وإِنَّ اللهَ يخوِّفُ الناسَ بما شاء من آياتِه لعلَّهم يُعتِبون ، أو يذَّكَّرون، أو يرجِعون. ذُكِر لنا أن الكوفةَ رَجِفَتْ على عهدِ ابن مسعودٍ، فقال: يأيها الناسُ، إنَّ رَبَّكم يستعتِبُكم فأعتِبوه .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا} “Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Şüphesiz Allah, tövbe edip O'nun rızasını arasınlar , ibret alsınlar veya [haktan yana] dönsünler diye ayetlerinden dilediği şeyle insanları korkutur . Bize nakledildiğine göre İbn Mes'ûd zamanında Kûfe'de bir sarsıntı meydana geldi; bunun üzerine o: 'Ey insanlar! Rabbiniz sizden rızasını kazanmanızı istiyor, öyleyse O'nun rızasını arayın' dedi ."

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا نوحُ بنُ قيسٍ، عن أبي رجاءٍ، عن

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Nûh b. Kays, Ebû Recâ'dan, [o da]

الحسنُ: {وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا}. قال: الموتُ الذريعُ .

el-Hasan'dan {وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا} “Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Salgın/hızlı ölümdür" .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا (٦٠)}.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا (٦٠)} “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da ancak insanları sınamak için kıldık. Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor” sözünün tevili hakkında.

وهذا حضٌّ من اللهِ تعالى ذكرُه نبيَّه محمدًا ﷺ، على تبلِيغِ رسالتِه، وإعلامٌ منه له أنه قد تقدَّم منه إليه القولُ بأنه سيمنَعُه كلَّ مَن بغاه سُوءًا وهلاكًا، يقولُ جلَّ ثناؤُه: واذكُرْ يا محمدُ إذ قُلْنا لك: إنَّ ربَّك أحاط بالناسِ قدرةً، فهم في قبضَتِه لا يقدِرون على الخروجِ من مشيئتِه، ونحن مانِعوك منهم، فلا تتهيَّبْ مِنهم أحدًا، وامْضِ لِما أَمَرْناك به من تبليغِ رسالتِنا.

Bu, şanı yüce olan Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i elçiliğini tebliğ etmeye teşvik etmesi ve kendisine kötülük ve helak dileyen herkesten onu koruyacağına dair önceden söz verdiğini ona bildirmesidir . O'nun övgüsü yücedir, şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Hani sana: "Şüphesiz Rabbin kudretiyle insanları kuşatmıştır; onlar O'nun kabzasındadır, O'nun dilemesinin dışına çıkmaya güç yetiremezler ve biz seni onlardan koruyacağız. Öyleyse onlardan hiçbir kimseden çekinme ve elçiliğimizi tebliğ etme konusunda sana emrettiğimiz şeye devam et" dediğimizi hatırla.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي رجاءٍ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقولُ: {أَحَاطَ بِالنَّاسِ}: عصَمك من الناسِ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Şu‘be, Ebû Recâ’dan nakletti, o dedi ki: el-Hasan’ı {أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “[insanları] çepeçevre kuşatmıştır” [ayeti hakkında] şöyle derken işittim: Seni insanlardan korumuştur.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بن واضحٍ، قال: ثنا أبو بكرٍ الهذليُّ، عن الحسنُ: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ}. قال: يقولُ: أحطْتُ لك بالعربِ ألَّا يقتُلُوك ، فعرَف أنه لا يُقتَلُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekr el-Hüzelî, el-Hasan'dan nakletti: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik” hakkında o şöyle dedi: [Allah] "Seni öldürmemeleri için Arapları senin adına kuşatıp engelledim" buyurmaktadır ; böylece o öldürülmeyeceğini anladı.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَحَاطَ بِالنَّاسِ}. قال: فهُم في قبضَتِه .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “insanları çepeçevre kuşatmıştır” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onlar O'nun kabzasındadır" .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن عروةَ بن الزبيرِ قولَه: {أَحَاطَ بِالنَّاسِ}. قال: منَعك من الناسِ. قال معمرٌ : قال قتادةُ مثلَه .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o da Urve b. ez-Zübeyr'den O'nun: {أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “insanları çepeçevre kuşatmıştır” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Seni insanlardan korumuştur." Ma'mer dedi ki : Katâde de benzerini söylemiştir .

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا ابن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ : {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ}. قال: منَعك من الناسِ .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den : {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Seni insanlardan korumuştur" .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ}. أي: منعَك من الناسِ حتى تُبلِّغَ رسالةَ ربِّك.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik”. Yani: Rabbinin elçiliğini tebliğ edinceye kadar seni insanlardan korumuştur.

وقولُه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. اختلَف أهلُ التأويلِ في ذلك؛ فقال بعضُهم: هو رؤيا عينٍ، وهى ما رأى [نبي الله] ﷺ لمَّا أُسرِى به من مكةَ إلى بيتِ المقدسِ.

O'nun şu sözüne gelince: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı (görüntüyü) insanları sınamak için yaptık”. Tefsir ehli bu konuda ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları: "Bu gözle görmedir (rü'yet-i ayndır) ve o, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'den Beytülmakdis'e gece yürütüldüğünde (İsrâ'ya çıkarıldığında) gördüğü şeylerdir" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا ابن عيينةَ، عن عمرٍو، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ في : {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: هي رؤيا عينٍ أُرِيَها رسولُ اللهِ ﷺ ليلةَ أُسرِى به، وليست برؤيا منام .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” hakkında şöyle dediğini nakletti: "O, gece yürütüldüğü (İsrâ) gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gösterilen gözle görmedir (rü'yet-i ayndır); uyku rüyası değildir" .

حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن عمرِو بن دينارٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، سُئِل عن قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: هي رؤيا عينٍ رآها النبيُّ ﷺ ليلةَ أُسْرِى به.

Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; ona Allah'ın: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü sorulduğunda şöyle dedi: "O, gece yürütüldüğü (İsrâ) gecesinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gördüğü bir gözle görmedir."

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن عمرٍو، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ بنحوِه .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan benzerini haber verdi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، قال: ثنا عمرٌو، عن [فراتٍ القزاز]، عن

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm anlattı, dedi ki: Bize Amr, [Fürât el-Kazzâz]'dan, o da

سعيدِ بن جبيرٍ: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: كان ذلك ليلةَ أُسْرِى به إلى بيتِ المقدسِ، فرأى ما رأى، فكذَّبه المشركون حينَ أخبَرهم .

Saîd b. Cübeyr'den {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, Beytülmakdis'e gece yürütüldüğü (İsrâ) geceydi; göreceğini gördü ve onlara haber verdiğinde müşrikler onu yalanladılar" .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: أُسْرِى به عشاءً إلى بيتِ المقدسِ، فصلَّى فيه، وأَراه اللهُ ما أراه الآياتِ، ثم أصبَح بمكةَ، فأخبَرهم أنه أُسْرِى به إلى بيت المقدس، [فقالوا له] : يا محمد، ما شأنك؟! أمسيت فيه ثم أصبَحتَ فِينا تخبرنا أنَّك أتيتَ بيتَ المقدسِ! فعجِبوا من ذلك حتى ارتدَّ بعضُهم عن الإسلامِ .

Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "O, yatsı vakti Beytülmakdis'e gece yürütüldü, orada namaz kıldı ve Allah ona göstereceği ayetleri gösterdi, sonra sabahleyin Mekke'de oldu; onlara Beytülmakdis'e gece yürütüldüğünü haber verdi. [Onlar da ona şöyle dediler] : 'Ey Muhammed, neyin var senin?! Akşamleyin buradaydın, sonra sabahleyin aramızda kalkmış bize Beytülmakdis'e gittiğini haber veriyorsun!' Bundan ötürü hayrete düştüler, hatta bazısı İslam'dan irtidad etti" .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشَّارٍ، قال: ثنا هَوذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: قال كفارُ أهلِ مكةَ: أليس من كذبِ ابن أبي كبشةَ أنه يزعَمُ أنه سار مَسيرةَ شهرين في ليلةٍ!

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Mekke halkının kâfirleri dediler ki: 'İki aylık mesafeyi bir gecede yürüdüğünü iddia etmesi İbn Ebî Kebşe'nin yalanlarından değil midir?!'"

حدَّثني أبو حَصينٍ، قال: ثنا عبثرٌ، قال: ثنا حُصيَنٌ، عن أبي مالكٍ في هذه الآية: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: مَسيرُه إلى بيتِ المقدسِ .

Bana Ebû Husayn anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten bu ayet hakkında nakletti: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık”. O dedi ki: "Onun Beytülmakdis'e yürüyüşüdür" .

حدَّثني أبو السائبِ ويعقوبُ، قالا: ثنا ابن إدريسَ، عن الحسنِ بن عبدِ اللهِ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: حين أُسْرِى به .

Bana Ebü's-Sâib ve Ya'kūb anlattı, dediler ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasan b. Abdillâh'tan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Gece yürütüldüğü (İsrâ) vakittir" .

حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا أبو أحمدَ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: ليلةَ أُسْرِى به .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ahmed anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhîm'den nakletti: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık”. Dedi ki: "Gece yürütüldüğü (İsrâ) gecedir" .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: الرؤيا التي أرَيْناك في بيتِ المقدسِ - حينَ أُسرِى به - فكانت تلك فتنةً للكافرِ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık”. Dedi ki: "Gece yürütüldüğü sırada Beytülmakdis'te sana gösterdiğimiz rüyadır (görüntüdür); işte bu kâfir için bir fitne (sınav) oldu" .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. يقولُ: أراه اللهُ من الآياتِ والعِبرِ في مَسيرِه إلى بيتِ المقدسِ. ذُكِر لنا أن ناسًا ارتدّوا بعدَ إسلامِهم حينَ حدَّثهم رسولُ اللهِ ﷺ بمسيرِه، أنكَروا ذلك وكذَّبوا به، وعَجبوا منه، وقالوا: تُحدِّثُنا أنَّك سِرْتَ مسيرةَ شهرين في ليلةٍ واحدةٍ !

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık”. Şöyle der: Allah'ın Beytülmakdis'e gidişinde ona gösterdiği ayetler ve ibretlerdir. Bize zikredildiğine göre birtakım insanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine gidişini anlattığında İslam'a girdikten sonra dinden döndüler; bunu inkâr ettiler, yalanladılar, şaşıp kaldılar ve: 'Bize bir tek gecede iki aylık mesafeyi yürüdüğünü mü anlatıyorsun!' dediler .