حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: هو ما أُرِى في بيت المقدس ليلةَ أُسْرِى به .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "O, gece yürütüldüğü (İsrâ) gecede Beytülmakdis'te kendisine gösterilen şeydir" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ}. قال: أَراه اللهُ من الآياتِ في طريق بيتِ المقدسِ حين أُسْرِى به؛ نزَلت فريضةُ الصلاةِ ليلةَ أُسْرِى به، [وأُسْرِى به] قبلَ أن يهاجرَ بسنةٍ ولتسعِ سنينَ من العشْرِ التي مكثها بمكةَ، ثم رجع من ليلتِه، فقالت قريشٌ: أتَعشَّى فينا وأصبَح فينا، ثم زعَم أنه جاء الشامَ في ليلةٍ ثم رجَع؟! وايمُ اللهِ إن الحِدَأةَ لتجيئُها شهرين ؛ شهرًا مقبلةً، وشهرًا مُدبرةً .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı...”. Şöyle dedi: Gece yürütüldüğünde (İsrâ'ya çıkarıldığında) Beytülmakdis yolunda Allah ona [bazı] ayetler (ibret verici mucizeler) gösterdi. Namaz farzı, gece yürütüldüğü gece indirildi. [Ve o,] hicret etmesinden bir yıl önce ve Mekke'de ikamet ettiği on yıldan dokuz yıl [geçtikten sonra gece yürütüldü]. Sonra aynı gece döndü. Bunun üzerine Kureyş şöyle dedi: 'Aramızda akşam yemeği yedi, aramızda sabahladı; sonra da bir gecede Şam'a gidip döndüğünü mü iddia etti?! Allah'a yemin olsun ki çaylak kuşu oraya ancak iki ayda varır; bir ay gidiş ve bir ay dönüş!'
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زِيدٍ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: هذا حينَ أُسْرِى به إلى بيتِ المقدسِ، افتُتِن فيها ناسٌ، فقالوا: يذهَبُ إلى بيتِ المقدسِ ويرجِعُ في ليلةٍ! وقال: "لمَّا أتَانِي جبريلُ ﵇ بالبُراقِ ليحْمِلَني عليها صرَّت بأذنَيها، وانقبضَ بعضُها إلى بعضٍ، فنظَر إليها جبريلُ، فقال: والذي بعثَني بالحقِّ من عنده ما ركِبَك أحدٌ من ولدِ آدم خيرٌ منه". قال: "فصرَّت بأذنَيها وارْفَضَّت عَرَفًا حتى سال ما تحتَها، وكان مُنتهَى خطوِها عندَ مُنتهَى طرفِها". فلما أتاهم بذلك، قالوا: ما كان محمدٌ لينتهِىَ حتى يأتى بكِذْبةٍ تخرُجُ من أقطارِها. فأَتَوْا أبا بكرٍ ﵁، فقالوا: هذا صاحبُك يقولُ كذا وكذا. فقال: أوَقد قال ذلك؟ قالوا: نعم. فقال: إن كان قد قال ذلك فقد صدَق. فقالوا: تصدِّقُه إن قال ذهَب إلى بيتِ المقدسِ ورجَع في ليلةٍ؟! فقال أبو بكرٍ: إى، نزَع اللهُ عقولَكم، أُصدِّقُه بخبرِ السماء، والسماءُ أبعدُ من بيتِ المقدسِ، ولا أصدِّقُه بخبرِ بيتِ المقدسِ؟! قالوا للنبيِّ ﷺ: إنا قد جئنا بيتَ المقدسِ،
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dedi: Bu, Beytülmakdis'e gece yürütüldüğü (İsrâ'ya çıkarıldığı) zamandır; bu hususta birtakım insanlar fitneye düştü (sınandı) ve: "Bir gecede Beytülmakdis'e gidip dönüyor ha!" dediler. [İbn Zeyd] dedi ki: «Cibrîl aleyhisselâm beni üzerine bindirmek için Burak'ı getirdiğinde o kulaklarını dikti ve büzülüp toplandı. Bunun üzerine Cibrîl ona bakıp: 'Beni katından hak ile gönderene andolsun ki sana Âdemoğlundan ondan daha hayırlı hiç kimse binmemiştir' dedi.» [İbn Zeyd] dedi ki: «Bunun üzerine kulaklarını dikti ve altından [sular] akacak kadar ter döktü; onun bir adımının ulaştığı son nokta, gözünün gördüğü en son yer idi.» [Resûlullah] onlara bunu haber verince: "Muhammed, her tarafı aşan (akıl almaz) bir yalan getirmedikçe durmayacaktı" dediler. Bunun üzerine Ebû Bekir radıyallâhu anh'a gelip: "İşte arkadaşın şöyle şöyle söylüyor" dediler. [Ebû Bekir]: "O bunu gerçekten söyledi mi?" dedi. "Evet" dediler. O da: "Eğer bunu söylemişse şüphesiz doğru söylemiştir" dedi. Onlar: "Bir gecede Beytülmakdis'e gidip döndüğünü söylese de onu tasdik mi ediyorsun?!" dediler. Ebû Bekir: "Evet, Allah aklınızı alsın! Ben onu semanın haberinde -ki sema Beytülmakdis'ten daha uzaktır- tasdik ediyorum da Beytülmakdis haberinde mi onu tasdik etmeyeceğim?!" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: "Biz Beytülmakdis'e gittik,
فصِفْه لنا. فلما قالوا ذلك، رفَعه اللهُ ﵎ ومثَّله بينَ عينَيه، فجعَل يقولُ: "هو كذا، وفيه كذا". فقال بعضُهم: وأبيكم إنْ أخطَأ منه حرفًا. قال : فقالوا: هذا رجلٌ ساحرٌ.
bize onu tarif et.' Onlar böyle söyleyince Allah celle celâlühû onu yükseltti ve onun gözünün önüne getirdi; o da: 'Şöyledir, onda şu vardır' demeye başladı. Onlardan bazıları: 'Babalarınıza andolsun ki ondan tek bir harf bile şaşırmadı' dedi. Dedi ki : [Bunun üzerine] dediler ki: 'Bu sihirbaz bir adamdır.'
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. يعنى: ليلةَ أُسْرِى به إلى بيتِ المقدسِ، ثم رجَع من ليلتِه، فكانت فتنةً لهم .
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Yani: Beytülmakdis'e gece yürütüldüğü, sonra gecesinde geri döndüğü gecedir; bu onlar için bir fitne olmuştu .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، [قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ] ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا ورقاءُ جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ : {الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ}. قال: حينَ أُسْرِى بمحمدٍ ﷺ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, [dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı] , dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı”. Dedi ki: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğü (İsrâ'ya çıkarıldığı) zamandır" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وقال آخرون: هي [رؤيا نومٍ، وهى] رُؤياه التي رأَى أَنَّه يدخُلُ مكةَ.
Başkaları ise: 'O [uyku rüyasıdır ve o,] Mekke'ye girdiğini gördüğü rüyasıdır' dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال:
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki:
ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. قال: يقالُ: إنَّ رسولَ اللهِ ﷺ أرى أنه دخَل مكةَ هو وأصحابُه، وهو يومَئذٍ بالمدينةِ، فجعَل رسول اللهِ ﷺ السيرَ إلى مكةَ قبلَ الأجَلِ، فرَدَّه المشرِكون، فقالت أناسٌ: قد رُدَّ رسولُ الله ﷺ، وقد كان حدَّثنا أنه سيدخُلُها. فكانت رجعَتُه فتنتَهم .
Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Denilir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinin ve ashâbının Mekke'ye girdiğini gördü; o gün kendisi Medine'deydi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vaktinden önce Mekke'ye doğru yürüdü, ancak müşrikler onu geri çevirdiler. Birtakım insanlar: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geri çevrildi , halbuki bize oraya gireceğini haber vermişti' dediler. İşte onun geri dönmesi onlar için bir fitne oldu .
وقال آخرون ممن قال هي رؤيا منامٍ: إنما كان رسولُ اللهِ ﷺ رَأَى في منامِه قومًا يَعلُون مِنبَرَه .
Bunun uyku rüyası olduğunu söyleyenlerden başkaları da şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüyasında minberine çıkan bir kavim görmüştü .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن محمدِ بن الحسنِ بن زبالةَ، قال: ثنا عبدُ المهيمنِ بنُ عباسٍ بن سهلِ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، عن جَدِّي، قال: رأَى رسولُ اللهِ ﷺ بنى فلانٍ يَنزُون علي منبرِه نزوَ القِردةِ، فساءه ذلك، فما استَجْمَع ضاحكًا حتى مات. قال: وأنزل اللهُ ﷿ في ذلك: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. الآية .
Bana Muhammed b. el-Hasen b. Zebâle'den anlatıldı, dedi ki: Bize Abdülmüheymin b. Abbâs b. Sehl b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam, dedemden nakletti; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem falan oğullarını minberi üzerinde maymunların sıçrayışı gibi sıçrarken gördü, bu onu üzdü ve ölünceye kadar bir daha katıla katıla gülmedi. Dedi ki: Allah Azze ve Celle bu hususta: {وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı ancak insanları sınamak için yaptık” ayetini indirdi .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عنَى به رُؤْيا رسولِ اللهِ ﷺ ما
Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: 'Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [...] gördüğü şeyleri
رأى من الآياتِ والعِبرِ في طريقِه إلى بيتِ المقدسِ، وبيتَ المقدسِ ليلةَ أُسرِى به، وقد ذكَرنا بعضَ ذلك في أوَّلِ هذه السورةِ.
Beytülmakdis yolunda ve Beytülmakdis'te gördüğü ayet ve ibretleri görmesini kastetmiştir' diyenin görüşüdür; biz bunun bir kısmını bu surenin başında zikretmiştik.
وإنما قُلنا ذلك أولى بالصوابِ؛ لإجماعِ الحجَّةِ من أهلِ التأويلِ على أن هذه الآية إنما نزَلت في ذلك، وإيَّاه عنَى اللهُ ﷿ بها.
Bunun doğruya daha yakın olduğunu söylememizin sebebi; bu ayetin sırf bu hususta indiğine ve Allah Azze ve Celle'nin bununla onu kastettiğine dair tefsir ehli hüccetinin icmaıdır.
فإذ كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: وما جعَلنا رؤياك التي أَرَيناك ليلةَ أسْرَينا بك من مكةَ إلى بيتِ المقدسِ، {إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ}. يقولُ: إِلا بَلاءً للناسِ الذين ارتدُّوا عن الإسلامِ لمَّا أُخبِروا بالرُّؤيا التي رآها ﵊، وللمشرِكين من أهلِ مكةَ الذين ازدادوا بسماعِهم ذلك من رسولِ اللهِ ﷺ تماديًا في غيِّهم، وكفرًا إلى كفرِهم.
Durum böyle olunca , sözün tefsiri: Seni Mekke'den Beytülmakdis'e gece yürüttüğümüz gece sana gösterdiğimiz rüyanı (görüntünü), {إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “ancak insanlar için bir fitne kıldık” demektir. Yani: aleyhisselâm'ın gördüğü rüya kendilerine haber verildiğinde İslam'dan irtidad eden insanlara ve bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiklerinde azgınlıklarında daha da ileri giden, küfürlerine küfür katan Mekkeli müşriklere bir imtihan kıldık.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “ancak insanlar için bir imtihan” sözünü [böyle] nakletti.
وأما قولُه: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. فإنَّ أهلُ التأويلِ اختلَفوا فيها؛ فقال بعضُهم: هي شجرةُ الزَّقُومِ.
O'nun: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” sözüne gelince; tefsir ehli bu konuda ihtilaf etmiştir; bazısı: 'O, Zakkum ağacıdır' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا مالكُ بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا [ابن عيينة]، عن عمرٍو، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: شجرةُ
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Mâlik b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize [İbn Uyeyne], Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan [rivayetle] anlattı: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da”. Dedi ki: [O], ... ağacı
الزَّقومِ .
Zakkum ağacıdır" .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: هي شجرةُ الزَّقُّومِ. قال أبو جهلٍ: أيُخوِّفُنى ابن أبى كبشةَ بشجرةِ الزَّقُّومِ؟! ثم دعا بتَمرٍ وزُبدٍ، فجعَل يقولُ: زَقِّمْنى. فأنزل اللهُ تعالى: {طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} [الصافات: ٦٥]. وأَنَزَل: {وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: O, Zakkum ağacıdır. Ebû Cehil: 'İbn Ebî Kebşe beni Zakkum ağacıyla mı korkutuyor?!' dedi. Sonra hurma ve tereyağı istedi ve: 'Beni zakkumlandırın (yedirin)' demeye başladı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} “Tomurcukları şeytanların başları gibidir” [Sâffât: 65] ayetini indirdi. Ve: {وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “Biz onları korkutuyoruz; fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor” ayetini indirdi.
حدَّثني أبو السائبِ ويعقوبُ، قالا: ثنا ابن إدريسَ، عن الحسنِ بن عبيدِ اللهِ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: شجرةُ الزَّقُّومِ .
Bana Ebü's-Sâib ve Ya'kūb anlattılar, dediler ki: Bize İbn İdrîs, el-Hasen b. Ubeydillâh'tan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan nakletti: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da”. Dedi ki: "Zakkum ağacıdır" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن الحسنِ بن عبيدِ اللهِ، عن أبي الضُّحى، عن مسروقٍ مثلَه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-Hasen b. Ubeydillâh'tan, o Ebü'd-Duhâ'dan, o da Mesrûk'tan aynısını nakletti.
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}: فإنَّ قريشًا كانوا يأكُلون التمرَ والزُّبدَ، ويقولون: تزقَّموا هذا الزَّقومَ. قال أبو رجاءٍ: فحدَّثني عبدُ القدوسِ، عن الحسنِ، قال: فوصَفَها اللهُ لهم في "الصافاتِ".
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, o da el-Hasan'dan O'nun: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kureyş hurma ve tereyağı yer, 'Bu zakkumu zakkumlanıp yiyin' derlerdi. Ebû Recâ dedi ki: Bana Abdülkuddûs, el-Hasan'dan nakletti, dedi ki: Allah da Sâffât suresinde onu onlara tarif etti.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا هَوذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنُ، قال: قال أبو جهل وكفارُ أهلُ مكةَ: أليس مِن كذِبِ ابن أبي كبشةَ أنَّه يُوعِدُكم بنارٍ تحترقُ فيها الحجارةُ، ويزعُمُ أنه ينبتُ فيها شجرةً. {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال:
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan nakletti, dedi ki: Ebû Cehil ve Mekke ehlinin kâfirleri şöyle dedi: “İbn Ebî Kebşe'nin yalanlarından biri de sizi içinde taşların yandığı bir ateşle tehdit edip, sonra da orada bir ağacın bittiğini iddia etmesi değil midir?” {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da”. Dedi ki:
هي شجرةُ الزَّقومِ .
"O, Zakkum ağacıdır" .
حدَّثني عبدُ اللهِ بنُ أحمدَ بن يونسَ، قال: ثنا عبثرٌ، قال: ثنا حُصينٌ، عن أبي مالكٍ في هذه الآيةِ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: شجرةُ الزَّقومِ .
Bana Abdullah b. Ahmed b. Yûnus anlattı, dedi ki: Bize Abser anlattı, dedi ki: Bize Husayn, Ebû Mâlik'ten bu ayet hakkında nakletti: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da”. Dedi ki: "Zakkum ağacıdır" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا هشيمٌ، عن حصينٍ، عن أبي مالكٍ، قال [في قوله: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: هي شجرةُ الزقوم] .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Husayn'dan, o da Ebû Mâlik'ten nakletti; o [{وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” sözü hakkında: "O, Zakkum ağacıdır" dedi] .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ المباركِ، عن رجلٍ يقالُ له: بدرٌ، عن عكرمةَ، قال: شجرةُ الزَّقومِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. el-Mübârek, kendisine Bedr denilen bir adamdan, o da İkrime'den nakletti; dedi ki: "Zakkum ağacıdır."
حدَّثنا ابن بشَّارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن فُراتٍ القزَّازِ، قال: سُئِل سعيدٌ بنُ جبيرٍ عن الشجرة الملعونةِ، قال: شجرةُ الزَّقومِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Furât el-Kazzâz'dan nakletti, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e lanetlenmiş ağaç soruldu; "Zakkum ağacıdır" dedi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عبدِ الملكِ العَزْرميِّ، عن سعيد بن جبيرٍ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ}. قال: شجرةُ الزقومِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Abdülmelik el-Azremî'den, o Saîd b. Cübeyr'den {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ} “ve lanetlenmiş ağacı da” hakkında nakletti; "Zakkum ağacıdır" dedi.
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ بمثلِه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o İbrâhîm'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: الزقومُ.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “Kur'an'da lanetlenmiş ağacı da” hakkında [nakletti]; "Zakkumdur" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن أبي المُحَجَّلِ، عن أبي معشَرٍ، عن إبراهيمَ، أنه كان يحلِفُ ما يسْتَثْنِى؛ أن الشجرةَ الملعونةَ شجرةُ الزقومِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Ebü'l-Muhaccel'den, o Ebû Ma'şer'den, o da İbrâhîm'den nakletti; o, istisna yapmaksızın (kesin bir dille) lanetlenmiş ağacın zakkum ağacı olduğuna yemin ederdi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن فُراتٍ القزَّازِ، قال: سألتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ عن: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: شجرةُ الزَّقُّومِ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İsrâîl, Furât el-Kazzâz'dan haber verdi, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'e {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” ayetini sordum; "Zakkum ağacıdır" dedi .
حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا ابن عيينةَ، عن عمرٍو، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ، قال: هي الزَّقُّومُ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: "O, zakkumdur" .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا}. وهي شجرةُ الزَّقومِ، خوَّف اللهُ بها عبادَه، فافتُتِنوا بذلك، حتى قال قائلُهم؛ أبو جهلِ بنُ هشامٍ: زعَم صاحبُكم هذا أنَّ في النارِ شجرةً، والنار تأكلُ الشجرَ، وإنا واللهِ ما نعلمُ الزَّقومَ إلا التمرَ والزُّبدَ، فتزقَّموا. فأنزَل اللهُ ﵎ حين عَجِبوا أن يكونَ في النارِ شجرةٌ: {إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} [الصافات: ٦٤، ٦٥]. إنى خلَقْتُها من النارِ، وعذَّبتُ [بها من شِئْتُ من عبادي].
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözünü nakletti: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da [insanlar için bir imtihan kıldık]. Biz onları korkuturuz da bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmaz.” [Katâde dedi ki:] O, zakkum ağacıdır. Allah onunla kullarını korkuttu; onlar ise bununla fitneye düştüler. Hatta onların sözcüsü Ebû Cehil b. Hişâm şöyle dedi: "Şu arkadaşınız ateşte bir ağaç olduğunu iddia ediyor; oysa ateş ağacı yer (yakar)! Vallahi biz zakkumu ancak hurma ve tereyağı olarak biliriz; haydi zakkumlanın (yiyin)!" Bunun üzerine Allah celle celâlühû, ateşte bir ağacın bulunmasına şaşırıp inkâr etmeleri karşısında: {إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ (٦٤) طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ} [es-Sâffât: 64-65] “Şüphesiz o, cehennemin ta dibinden çıkan bir ağaçtır. Onun meyveleri (tomurcukları) tıpkı şeytanların başları gibidir” ayetlerini indirdi. [Allah Teâlâ buyurdu ki]: "Şüphesiz Ben onu ateşten yarattım ve kullarımdan dilediğimi [onunla] azaplandırdım."
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. قال: الزقومُ؛ وذلك أن المشركين قالوا: يخبِرُنا هذا أنّ في النارِ شجرةً، والنارُ تأكُلُ الشجرَ حتى لا تدعَ منه شيئًا ! وكان ذلك فِتنةً .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da”. Dedi ki: "Zakkumdur; bu şundandır ki müşrikler: 'Bu adam bize ateşte bir ağaç olduğunu haber veriyor; oysa ateş ağacı yer, geriye ondan hiçbir şey bırakmaz!' dediler . Bu da bir imtihan (fitne) oldu."
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} قال: شجرةُ الزقومِ .
Bana el-Hüseyn b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” sözü hakkında şöyle derken işittim: "Zakkum ağacıdır" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. الزَّقومُ التي سألوا الله أن يملأَ بيوتَهم منها. وقال: هي الصَّرَفانُ بالزُّبدِ تتزقَّمُه. والصَّرَفانُ صِنْفٌ من التَّمرِ. قال: وقال أبو جهلٍ: هي الصَّرفانُ بالزبدِ. وافتُتِنوا بها .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” sözü hakkında şöyle dedi: "Allah'tan evlerini kendisiyle doldurmasını istedikleri zakkumdur." Dedi ki: "O, tereyağıyla birlikte zakkumlandığınız sarafândır." Sarafân, hurma çeşitlerinden biridir. Dedi ki: Ebû Cehil: "O, tereyağlı sarafândır" dedi ve onunla fitneye düştüler .
وقال آخرون: هي الكَشُوثُ .
Başkaları ise: "O, küsküt (keşûs) otudur" dediler .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا محمدُ بن إسماعيلَ بن أبي فُدَيكٍ، عن ابن أبي ذئبٍ، عن مولًى لبنى هاشمٍ، حدَّثه أنَّ عبدَ اللهِ بنَ الحارثِ بن نوفلٍ أرسَله إلى ابن
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İsmâîl b. Ebî Füdeyk, İbn Ebî Zi’b'den, o Benî Hâşim'in bir azatlısından nakletti; o [azatlı], Abdullah b. el-Hâris b. Nevfel'in kendisini İbn
عباسٍ، يسألُه عن الشجرةِ الملعونة في القرآنِ، قال: هي هذه الشجرةُ التي تَلْوِى على الشجرةِ، وتُجعَلُ في الماءِ، يعني: الكشُوثا .
Abbâs'a Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı sormak üzere gönderdiğini haber verdi; [İbn Abbâs]: "O, ağaca sarılan ve suya konulan şu ottur –yani keşûstur (küsküt otudur)–" dedi .
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ عندَنا قولُ مَن قال: عنَى بها شجرةَ الزقومِ؛ لإجماعِ الحجةِ من أهلِ التأويلِ على ذلك.
Bu konudaki iki görüşten bize göre doğruya en layık olanı, tefsir ehlinin hüccet olanlarının bu husustaki icmâı sebebiyle: "Bununla zakkum ağacı kastedilmiştir" diyenin görüşüdür.
ونُصِبت الشجرةُ الملعونةُ عطفًا بها على الرُّؤيا. فتأويلُ الكلامِ إذن: وما جعَلنا الرؤيا التي أرَيناك، والشجرةَ الملعونةَ في القرآنِ، إلا فِتنةً للناسِ. فكانت فتنتُهم في الرؤيا ما ذكرتُ من ارتدادِ مَن ارتدَّ، وتمادِى أهلُ الشركِ في شركِهم، حينَ أخبَرهم رسولُ اللهِ ﷺ بما أَراه اللهُ في مسيرِه إلى بيتِ المقدسِ ليلةَ أُسْرِى به، وكانت فتنتُهم في الشجرةِ الملعونةِ ما ذكَرنا من قولِ أبي جهلٍ والمشرِكين معه: يُخْبِرُنا محمدٌ أنّ في النارِ شجرةً نابتةً، والنارُ تأكُلُ الشجرَ، فكيف تنبتُ فيها؟!
Lanetlenmiş ağaç lafzı, rüyaya atfedilerek nasb edilmiştir. Bu durumda sözün tefsiri şöyledir: Sana gösterdiğimiz o rüyayı da Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da insanlar için ancak bir fitne (imtihan) kıldık. Onların rüya hususundaki fitneleri; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gece yürütüldüğü (İsrâ) gece Beytülmakdis'e giderken Allah'ın kendisine gösterdiklerini onlara haber verdiğinde irtidat edenin irtidat etmesi ve şirk ehlinin şirklerinde ısrar etmesi şeklinde zikrettiğim husustur. Lanetlenmiş ağaç hususundaki fitneleri ise, Ebû Cehil ve beraberindeki müşriklerin: "Muhammed bize ateşte biten bir ağaç olduğunu haber veriyor; oysa ateş ağacı yer, ateşin içinde ağaç nasıl biter?!" şeklinde söylediklerini zikrettiğimiz husustur.
وقولُه: {وَنُخَوِّفُهُمْ}. يقولُ: ونخوِّفُ هؤلاء المشركين بما نتوعَّدُهم به من العقوباتِ والنَّكالِ، {فَمَا يَزِيدُهُمْ} تخويفُناهم ، {إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا}. يقول: إلا تماديًا وغيًّا كبيرًا في كفرِهم، وذلك أنَّهم لما خُوِّفوا بالنارِ التي طعامُهم فيها الزَّقومُ دَعَوْا بالتمرِ والزُّبدِ، وقالوا: تزقُّمُوا من هذا.
O'nun: {وَنُخَوِّفُهُمْ} “Biz onları korkuturuz” sözü; [Allah] şöyle buyuruyor demektir: Biz bu müşrikleri kendilerini tehdit ettiğimiz cezalar ve ibretlik azaplarla korkuturuz; {فَمَا يَزِيدُهُمْ} onları korkutmamız , {إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmaz”. Şöyle buyurmaktadır: Küfürlerinde ancak daha büyük bir ısrar ve sapkınlık artırır; bu da şundandır ki, onlar yiyecekleri zakkum olan ateşle korkutulduklarında hurma ve tereyağı istediler ve: "Bundan zakkumlanın!" dediler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
وقد تقدَّم ذكرُ بعضِ مَن قال ذلك، ونذكُرُ بعضَ مَن بقِى.
Bunu söyleyenlerin bazısının zikri daha önce geçmişti, geriye kalanların bazısını da zikrediyoruz:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ}. قال: طَلْعُها كأنه رءوسُ الشياطينِ، والشياطينُ ملعونون. قال: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}. لمَّا ذكَرها زادهم افتِتانًا وطغيانًا، قال اللهُ ﵎: {وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا}.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ} “ve lanetlenmiş ağacı da” hakkında şöyle dedi: "Onun meyvesinin tomurcukları sanki şeytanların başları gibidir; şeytanlar ise lanetlenmişlerdir." Dedi ki: {وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'daki lanetlenmiş ağacı da” [ayetinde]; onu zikrettiğinde onların fitnesi ve azgınlığı arttı, [bunun üzerine] Yüce Allah: {وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “Biz onları korkuturuz da bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmaz” buyurdu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا (٦١) قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا (٦٢)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُdُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا (٦١) قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا (٦٢)} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O: 'Çamur olarak yarattığın kimseye mi secde edeyim?' demişti. [İblis] dedi ki: 'Şu benden üstün kıldığını gördün mü? Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım!'”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْ يا محمدُ تمادِىَ هؤلاء المشركين في غَيِّهم وارْتِدادِهم، عُتُوًّا على ربِّهم، مخوِّفًا إياهم تحقيقَهم قولَ عَدُوِّهم وعدوِّ والدِهم - حين أمرَه ربُّه بالسُّجودِ له فعصاه وأبى السجودَ له؛ حَسَدًا واستكبارًا -: {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا}، وكيف صَدَّقوا ظَنَّه فيهم ، وخالَفوا أمرَ ربِّهم وطاعتَه، واتَّبعوا أمرَ عدوِّهم وعدوِّ والدِهم.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Bu müşriklerin Rablerine karşı büyüklük taslayarak sapkınlıklarında ve irtidatlarında ısrar etmelerini; Rabbinin kendisine secde etmesini emrettiğinde haset ve kibir yüzünden O'na isyan edip secde etmekten kaçınarak: {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا} “Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım!” diyen düşmanlarının ve babalarının düşmanının sözünü doğrulamaları hususunda onları korkutarak ve onların onun kendileri hakkındaki zannını nasıl gerçekleştirdiklerini , Rablerinin emrine ve itaatine karşı çıkıp düşmanlarının ve babalarının düşmanının emrine uyduklarını hatırlat.
ويعنى بقولِه: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ}: واذكُرْ إذ قلنا للملائكةِ: {اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ}. فإنه اسْتَكبر وقال: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا}. يقولُ: لِمَنْ خَلَقْتَه مِن طينٍ. فلمَّا حُذِفَتْ "مِن" تَعلَّق به قولُه: {خَلَقْتَ}،
[Allah Teâlâ'nın] {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ} “Hani meleklere demiştik” sözüyle: [Ey Muhammed!] Hani meleklere: {اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ} “Âdem'e secde edin, demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti” [dediğimizi hatırla] kastedilmektedir. Zira o büyüklük tasladı ve: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} “Çamur olarak yarattığın kimseye secde eder miyim hiç?!” dedi. [Yani:] Çamurdan yarattığın kimseye [secde eder miyim?] demek istiyor. “Min” (مِنْ) [harf-i cerri] hazfedilince (düşürülünce), {خَلَقْتَ} “yarattığın” sözü ona taalluk etti (bağlandı),
فنُصِب، يفتخِرُ عليه الجاهلُ بأنه خُلِق مِن نارٍ، وخُلِق آدمُ من طينٍ.
ve nasb olundu; o cahil, kendisinin ateşten yaratılmış olmasıyla ve Âdem'in çamurdan yaratılmış olmasıyla ona karşı böbürleniyordu.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدِ بن جُبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: بعَث ربُّ العِزَّةِ ﵎ إبليسَ، فأَخَذ مِن أدِيمِ الأرضِ؛ مِن عَذْبها ومِلْحِها، فخُلِق منه آدمُ، فكلُّ شيءٍ خُلِق من عذبِها، فهو صائِرٌ إلى السعادةِ وإن كان ابنَ كافرين، وكلُّ شيءٍ خَلَقه مِن مِلحِها، فهو صائرٌ إلى الشَّقاوةِ وإن كان ابنَ نبييِّن، ومن ثَمَّ قال إبليسُ: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا}. أي هذه الطينةُ أنا جِئتُ بها، ومِن ثَمَّ سُمِّي آدمَ؛ لأنه خُلِق مِن أديمِ الأَرضِ.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Ca'fer'den, o Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: İzzet sahibi Rab ﵎ İblis'i gönderdi; o da yerin yüzeyinden, onun tatlısından ve tuzlusundan aldı, Âdem de ondan yaratıldı. Onun tatlı kısmından yaratılan her şey, kâfirlerin çocuğu olsa bile saadete (cennete) varacaktır; tuzlu kısmından yarattığı her şey ise, peygamberlerin çocuğu olsa bile şekavete (cehenneme) varacaktır. İşte bundan dolayı İblis: {أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} “Çamur olarak yarattığın kimseye mi secde edeyim?” yani: 'Bu çamuru ben getirdim' demiştir. Ve bundan dolayı da ona Âdem adı verilmiştir; çünkü o yerin yüzeyinden (edîmü'l-ard) yaratılmıştır.
وقولُه: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أرأيتَ هذا الذي كَرَّمْتَه عليَّ، فأَمَرْتَنى بالسجودِ له، ويَعْنى بذلك آدمَ، {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ}. أقْسَم عدوُّ اللهِ، فقال لربِّه: لئن أخَّرتَ إهْلاكى إلى يومِ القيامةِ، {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا}. يقولُ: لأَستوليَنَّ عليهم، ولأَستأصِلَنَّهم، ولأَستميلَنَّهم. يقالُ منه: احْتَنك فلانٌ ما عندَ فلانٍ مِن مالٍ أو عِلمٍ أو غيرِ ذلك. ومنه قولُ الشاعرِ :
O'nun: {أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ} “[İblis] dedi ki: 'Şu benden üstün kıldığını gördün mü?'” sözü; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor demektir: Benden üstün kıldığın ve bana kendisine secde etmemi emrettiğin şu kimseyi gördün mü? –Bununla Âdem'i kastetmektedir– {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ} “Eğer beni ertelersen”. Allah'ın düşmanı yemin edip Rabbine şöyle dedi: Eğer beni helak etmeyi kıyamet gününe kadar ertelersen, {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım!”. Şöyle der: Onlara kesinlikle boyun eğdireceğim, köklerini kazıyacağım ve onları kendime çekeceğim. Bu kökten olmak üzere: 'Bir kimse falancanın malını veya ilmini yahut başka bir şeyini kökten çekip aldı/tüketti' anlamında ihteneke fulânun mâ inde fulânin min mâlin ev ilmin denir. Şairin şu sözü de bu kabildendir :
نَشْكُو إليكَ سَنَةً قد أَجْحَفَتْ … جَهْدًا إلى جَهْدٍ بنا فَأَضْعَفَتْ
Sana şikâyet ederiz öyle bir kuraklık yılını ki hırpaladı bizi, … darlık üstüne darlık getirip zayıf düşürdü bizi,
واحْتَنَكَتْ أموالَنا وجَلَّفَتْ
Mallarımızı silip süpürdü ve kökünü kazıdı .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana anlattı...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﵎: {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: لأَحْتَوِيَنَّهم .
el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den Allah ﵎'ın: {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım!” sözü hakkında nakletti: "Onları kesinlikle çepeçevre kuşatıp hükmüm altına alacağım" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا}، يقولُ: لأَستوليَنَّ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım!” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle der: "Mutlaka hakimiyetim altına alacağım" .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا}. قال: لأُضِلَّنَّهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı hariç onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp kökünü kazıyacağım!” sözü hakkında: "Onları mutlaka saptıracağım" dedi .
وهذه الألفاظُ وإن اختَلَفَتْ فإنها مُتَقارِباتُ المعنى؛ لأن الاسْتِيلاءَ والاحْتواءَ بمعنًى واحدٍ، وإذا اسْتَوْلَى عليهم فقد أضَلَّهم.
Bu lafızlar farklı olsa da anlamları birbirine yakındır; zira istilâ (hakimiyet altına alma) ve ihtivâ (kuşatıp hükmü altına alma) aynı anlamdadır ve onlara hakim olduğunda onları saptırmış olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا (٦٣)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا (٦٣)} “[Allah] buyurdu ki: 'Git! Artık onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz ki cehennem tam bir karşılık olarak sizin cezanızdır'”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال اللهُ لإبليسَ إذ قال له: {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا}. اذهَبْ فقد أَخَّرْتُكَ، فَمَن تَبِعَك منهم - يَعْنى مِن ذُرِّيَّةِ آدم، ﵇ فأَطاعَك، فإن جهنم جَزاؤُكَ وجَزاؤُهم. يقولُ: ثوابُك
Yüce Allah -zikri yücedir- buyuruyor ki: Allah, İblis kendisine: {لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا} “'Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun soyunu mutlaka hükmüm altına alıp saptıracağım'” dediğinde ona şöyle buyurdu: 'Git! Şüphesiz seni erteledim. Onlardan kim sana uyarsa -Âdem'in -aleyhisselâm- soyundan sana itaat edenleri kastetmektedir- şüphesiz cehennem hem senin hem de onların cezasıdır'. Şöyle buyurmaktadır: [Cehennem] senin karşılığındır
على دُعائِك إياهم إلى مَعْصِيَتى، وثوابُهم على اتِّباعِهم إياك وخِلافِهم أمرى. {جَزَاءً مَوْفُورًا}. يقولُ: ثَوَابًا مَكْثُورا مُكَمَّلًا.
Bana isyana çağırmanın karşılığı ve onların da sana uyup Benim emrime karşı gelmelerinin karşılığı [cehennemdir]. {جَزَاءً مَوْفُورًا} “tam bir karşılık olarak”. Şöyle buyurmaktadır: Eksiksiz, bol ve tastamam bir karşılık olarak.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدٌ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا}. عذابُ جهنمَ جزاؤُهم، ونِقْمَةٌ مِن اللهِ مِن أعدائِه، فلا يُعْدَلُ عنهم من عذابِها شيءٌ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا} “[Allah] buyurdu ki: 'Git! Artık onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz ki cehennem tam bir karşılık olarak sizin cezanızdır'”. Cehennem azabı onların cezasıdır ve Allah'tan düşmanlarına bir intikamdır; onun azabından hiçbir şey onlardan çevrilip eksiltilmez .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينٌ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا}. قال: وافرًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا} “şüphesiz ki cehennem tam bir karşılık olarak sizin cezanızdır” hakkında nakletti; "Tastamam, bol" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مَوْفُورًا}. قال: وافرًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {مَوْفُورًا} “tam [bir karşılık]” hakkında nakletti; "Tastamam, bol" dedi .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (٦٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (٦٤)} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt, süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan, mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol ve onlara vaatlerde bulun! Şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez”.
يعنى تعالى ذكرُه بقولِه: {وَاسْتَفْزِزْ}: واستخفِفْ واستجهِلْ. من
Zikri yüce olan [Allah], {وَاسْتَفْزِزْ} “yerinden oynatıp kışkırt” sözüyle: [Onları] hafife alıp kışkırt ve ayartmayı kastetmektedir. [Bu tabir],
قولهم: اسْتَفَزَّ فُلانًا كذا وكذا فهو يَسْتَفِرُّه. {مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}، اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في الصوتِ الذي عَناه جلَّ ثناؤُه بقولِه: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}، فقال بعضُهم: عَنَى به صوتَ الغناءِ، واللَّعِبَ.
onların: 'Falanca şeyi falancayı yerinden oynattı/ayarttı' anlamında istefezze fulânen kezâ ve kezâ fe hüve yestefizzuhû sözünden gelir. {مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “onlardan gücünün yettiğini sesinle”. Tefsir ehli, övgüsü yüce olan [Allah]'ın: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt” sözüyle kastettiği ses hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bununla şarkı ve eğlence sesini kastetmiştir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}. قال: بِاللَّهْوِ والغناءِ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, Leys'ten, o Mücâhid'den O'nun: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt” sözü hakkında nakletti; "Eğlence ve şarkı ile" dedi .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ ليثًا يذكُرُ عن مجاهدٍ في قولِه: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}. قال: اللَّعِبُ واللَّهوُ.
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'in Mücâhid'den O'nun: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt” sözü hakkında şöyle zikrettiğini işittim; "Oyun ve eğlence" dedi.
وقال آخرون: عَنَى به واستفزِزْ من استطعتَ منهم بدُعائِك إياه إلى طاعتِك ومعصيةِ اللهِ.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bununla, 'Onlardan gücünün yettiğini, kendine itaate ve Allah'a isyana davetinle yerinden oynatıp kışkırt' [anlamını] kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}. قال: صوتُه كلُّ داعٍ دَعا إلى معصيةِ اللهِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt” sözü hakkında nakletti; "Onun sesi, Allah'a isyana çağıran her davetçidir" dedi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأَعْلَى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma‘mer'den, o da Katâde'den nakletti:
{وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}. قال: بدعائِك .
{وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt” hakkında; "Senin davetinle" dedi .
وأَولَى الأقوالِ في ذلك بالصحةِ أن يُقالَ: إن الله ﵎ قال لإبليسَ: واسْتَفْزِزْ مِن ذُرِّيَّةِ آدمَ مَن استطعتَ أن تَسْتَفِزَّه بصوتِك. ولم يَخْصُصْ مِن ذلك صوتًا دونَ صوتٍ، فكلُّ صوتٍ كان دُعاءً إليه وإلى عمله وطاعتِه، وخِلافًا للدعاءِ إلى طاعةِ اللهِ، فهو داخلٌ في معنى صوتِه الذي قال اللهُ ﵎ اسمُه له: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ}.
Bu husustaki görüşlerin sıhhate en uygun olanı şöyle denilmesidir: Allah celle senâuh İblis'e: "Âdemoğullarından sesinle kışkırtmaya güç yetirebildiklerini yerinden oynatıp kışkırt" buyurmuştur ve burada belirli bir sesi diğer bir sesten ayırt etmemiştir. Dolayısıyla ona, onun ameline ve ona itaate davet olan ve Allah'a itaate davete aykırı düşen her ses, Allah celle'smuh'un ona: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynatıp kışkırt” buyurduğu sesinin anlamına dahildir.
وقوله: (وَأَجلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك ). يقولُ: واجْمَعْ عليهم مِن رُكْبانِ جُندِك ومُشاتِهم مَن يُجْلِبُ عليهم بالدعاءِ إلى طاعتِك والصَّرْفِ عن طاعتى. يُقالُ منه: أَجْلَبَ فلانٌ على فلانٍ إجْلابًا. إذا صاح عليه. والجَلبَةُ: الصوتُ. وربما قيل: ما هذا الجلَبُ؟ كما يقالُ: الغَلَبَةُ والغَلَبُ، والشَّفَقَةُ والشَّفَقُ.
O'nun: (وَأَجلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك ) “süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan” sözü. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Sana itaate davet etmek ve Bana itaatten alıkoymak suretiyle onların üzerine çullanan ordunun süvarilerini ve yayalarını onların üzerine topla . Bir kimse birinin üzerine bağırıp çağırdığında eclebe fulânun alâ fulânin iclâben denir. el-Celebe (الجَلبَةُ), sestir. Nitekim el-galebe (الغَلَبَةُ) ve el-galeb (الغَلَبُ), eş-şefaka (الشَّفَقَةُ) ve eş-şefak (الشَّفَقُ) dendiği gibi bazen: 'Bu gürültü nedir?' anlamında mâ hâze'l-celeb (ما هذا الجلَبُ؟) de denir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنى سَلْمُ بنُ جُنادةَ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سمِعتُ ليثًا يَذْكُرُ عن مجاهدٍ في قولِه: (وَأَجَلِبْ عَلَيْهِم بِخَيلِكَ وَرَجْلِك). قال: كلُّ راكبٍ وماشٍ في معاصى اللهِ .
Bana Selm b. Cünâde anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'in Mücâhid'den O'nun: (وَأَجَلِبْ عَلَيْهِم بِخَيلِكَ وَرَجْلِك) “süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan” sözü hakkında şöyle zikrettiğini işittim; "Allah'a isyan yolunda giden her binekli ve yaya" dedi .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti:
(وَأَجلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك). قال: إن له خَيْلًا ورَجُلًا مِن الجِنِّ والإِنسِ، وهم الذين يُطيعونه .
(وَأَجلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك) “süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan” hakkında; "Şüphesiz onun cinlerden ve insanlardan süvarileri ve yayaları vardır; onlar ona itaat edenlerdir" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: (وَأَجَلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك): [إِنَّ له خَيْلًا ورِجالًا جنودًا مِن الجِنِّ والإنسِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: (وَأَجَلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك) “süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan”: [Şüphesiz onun cinlerden ve insanlardan süvarileri ve yayaları olan orduları vardır.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ قوله: (وَرَجْلِك)] . قال: الرِّجالُ المشاةُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs O'nun: (وَرَجْلِك)] “[ve yayalarınla]” sözü hakkında şöyle dedi: "Yayalar, yürüyenlerdir" dedi .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: (وَأَجلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجُلِك). قال: خيلُه كلُّ راكبٍ في معصيةِ اللهِ، ورَجُلُه كلُّ راجلِ في معصيةِ اللهِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: (وَأَجلِبْ عَلَيْهِم بِخَيْلِكَ وَرَجُلِك) “süvarilerinle ve yayalarınla onların üzerine çullan” sözü hakkında nakletti; "Onun süvarileri, Allah'a isyan yolunda giden her binekli; yayaları da Allah'a isyan yolunda giden her yayadır" dedi .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: (وَأَجلِب بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك). قال: ما كان من راكبٍ يُقاتلُ في معصيةِ اللهِ فهو مِن خيلِ إبليسَ، وما كان مِن راجِلٍ يُقاتِلُ في معصيةِ اللهِ فهو مِن رجالِ إبليسَ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den O'nun: (وَأَجلِب بِخَيْلِكَ وَرَجْلِك) “süvarilerinle ve yayalarınla çullan” sözü hakkında nakletti; "Allah'a isyan yolunda savaşan her binekli İblis'in süvarilerindendir; Allah'a isyan yolunda savaşan her yaya da İblis'in yayalarındandır" dedi .
والرَّجُلُ جمعُ راجلٍ، كما التَّجْرُ جمع تاجِرٍ، والصَّحْبُ جمعُ صاحِبٍ.
er-Racl (الرَّجْل), tıpkı et-tecrin (التَّجْر) tâcirin (تاجِر) çoğulu ve es-sahbın (الصَّحْب) sâhibin (صاحِب) çoğulu olması gibi râcilin (راجل) [yayanın] çoğuludur.