وأما قولُه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. فإن أهلُ التأويلِ اخْتَلَفوا في المُشارَكَةِ التي عُنِيَتْ بقوله: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}؛ فقال بعضُهم: هو أمْرُه إياهم بإنفاقِ أموالِهم في غيرِ طاعةِ اللهِ، واكْتِسابِهِمُوهَا مِن غيرِ حِلِّها.
O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözüne gelince; tefsir ehli O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözüyle kastedilen ortaklık hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Bu, onun onlara mallarını Allah'a itaatin dışındaki yerlere harcamalarını ve helal olmayan yollardan kazanmalarını emretmesidir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سَمِعتُ ليثًا يَذْكُرُ عن مجاهدٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}. [قال: الأموالُ] التي أصَابوا مِن غيرِ حِلِّها .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'in Mücâhid'den: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “mallarda onlara ortak ol” hakkında şöyle zikrettiğini işittim; "[Mallar,] helal olmayan yoldan elde ettikleri [mallardır]" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}. قال: ما أُكِل من مالٍ بغيرِ طاعةِ اللهِ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “mallarda onlara ortak ol” hakkında nakletti; "Allah'a itaatin dışında yenilen maldır" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى بن يونس، عن طلحةَ بن عمرٍو، عن عطاء بن أبي رَباحٍ، قال: الشِّرْكُ في أموالِ الرِّبا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Talha b. Amr'dan, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan nakletti; "Ortaklık, faizli mallardadır" dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ في قولِه:
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasen'den [Allah Teâlâ'nın] şu sözü hakkında nakletti:
{وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: قد واللهِ شارَكَهم في أموالِهم؛ أعْطاهم اللهُ أموالًا فأَنْفَقُوها في طاعةِ الشيطانِ في غيرِ حقِّ الله تبارَك اسمُه. وهو قولُ قتادةَ.
{وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol”. Dedi ki: "Vallahi onların mallarına ortak olmuştur; Allah onlara mallar verdi , onlar da bunları ismi tebârek olan Allah'ın hakkı olmayan [yerlerde], şeytana itaat yolunda harcadılar." Bu aynı zamanda Katâde'nin de sözüdür.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدٌ، عن معمرٍ، قال: قال الحسنُ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}: أمَرهم أن يَكْسِبوها من خبيثٍ، ويُنْفِقُوها في حرامٍ .
Bize İbn Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed, Ma'mer'den anlattı, dedi ki: el-Hasen: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “mallarda onlara ortak ol” hakkında şöyle dedi: "Onlara malları pis/gayrimeşru yoldan kazanmalarını ve haram yolda harcamalarını emretti" .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: كلُّ مالٍ في معصيةِ اللهِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” hakkında nakletti; "Allah'a isyan yolundaki her maldır" dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: مشاركتُه إياهم في الأموالِ والأولادِ ما زيَّن لهم فيها مِن معاصى اللهِ حتى ركِبوها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözü hakkında şöyle dedi: "Onun mallarda ve evlatlarda onlara ortak olması, onlar bu günahları işleyinceye kadar mallar ve evlatlar hususunda Allah'a isyan olan şeyleri onlara süslü göstermesidir."
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}: كلُّ مالٍ أنْفَقوا في غيرِ حقِّه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “mallarda onlara ortak ol” hakkında nakletti; "Hakkı olmayan [yerde] harcadıkları her maldır " dedi .
وقال آخرون: بل عنى بذلك كلَّ ما كان مِن تحريمِ المشركين ما كانوا يُحَرِّمون من الأنْعامِ، كالبحَائرِ والسَّوائبِ ونحوِ ذلك.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla müşriklerin bahîre, sâibe ve benzeri davarlardan haram kıldıkları şeylerin tamamını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: الأموالُ ما كانوا يُحَرِّمون مِن أَنعامِهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözü hakkında nakletti; "Mallar, davarlarından haram kıldıkları şeylerdir" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عيسى، عن عمرانَ بن سليمانَ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ، قال: مشاركتُه في الأموالِ؛ أن جعَلوا البَحيرةَ والسَّائبةَ والوَصِيلةَ لغيرِ اللهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İmrân b. Süleymân'dan, o Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan nakletti; "Mallardaki ortaklığı; bahîre, sâibe ve vasîleyi Allah'tan başkasına adamalarıdır" dedi .
حدَّثنا محمدٌ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدٌ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}. فإنه قد فعَل ذلك؛ أما في الأموالِ فأمرَهم أن يَجْعَلوا بَحيرةً وسائبةً ووَصيلةً وحامًا .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “mallarda onlara ortak ol” hakkında nakletti: "O bunu yapmıştır; mallara gelince, onlara bahîre, sâibe, vasîle ve hâm yapmalarını emretti."
قال أبو جعفرٍ: الصوابُ: حامِيًا.
Ebû Ca'fer dedi ki: Doğrusu hâmiyen (حامِيًا) şeklindedir.
وقال آخرون: بل عنَى به ما كان المشركون يَذْبَحونه لآلهتِهم.
Diğerleri ise şöyle dedi: Aksine bununla müşriklerin ilahları için kestikleri kurbanları kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سَمِعتُ أبا معاذٍ، قال: ثنا عُبيدٌ، قال: سمعتُ الضَّحَّاكَ، يقولُ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}: يَعْنى ما كانوا يَذْبَحون لآلهتِهم.
Bana Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “Mallarda onlara ortak ol” [ifadesi], ilahları için kestikleri kurbanları kastetmektedir.
وأَوْلَى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: عنَى بذلك كلَّ مالٍ عُصِيَ اللهُ فيه بإنفاقٍ في حرامٍ، أو اكتسابٍ من حرامٍ، أو ذَبْح للآلهةِ، أو تَسْيِيبٍ أو بَحْرٍ للشيطانِ، وغيرِ ذلك مما كان مَعْصِيًّا به أو فيه، وذلك أَنَّ الله قال: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ}، فكلُّ ما أُطِيع الشيطانُ فيه مِن مالٍ وعُصِيَ اللهُ فيه، فقد شارَك فاعلُ ذلك فيه إبليسَ، فلا وجهَ لخصُوصِ بعضِ ذلك دونَ بعضٍ.
Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle diyenin sözüdür: Bununla harama harcanarak veya haramdan kazanılarak veya ilahlar için kurban kesilerek veya şeytan için salıverilip (sâibe yapılarak) yahut kulağı yarılarak (bahîre yapılarak) Allah'a isyan edilen her malı ve bunun dışında kendisiyle yahut kendisinde Allah'a isyan edilen diğer şeyleri kastetmiştir. Çünkü Allah: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ} “mallarda onlara ortak ol” buyurmuştur. Dolayısıyla şeytana itaat edilip Allah'a isyan edilen her malda, bunu yapan kimse onda İblis'e ortak olmuştur; binaenaleyh bunlardan bir kısmını diğerlerinden ayırıp özele hasretmenin bir anlamı/dayanağı yoktur.
وقولُه: {وَالْأَوْلَادِ}. اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في صفةِ شِرْكَتِه بني آدمَ في أولادِهم؛ فقال بعضُهم: شِرْكتُه إياهم فيهم بزناهم بأُمَّهاتِهم.
O'nun: {وَالْأَوْلَادِ} “ve evlatlarda” sözüne gelince; tefsir ehli onun Âdemoğullarıyla evlatlarındaki ortaklığının niteliği hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: "Onlarla evlatlarındaki ortaklığı, onların anneleriyle zina etmeleridir" dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: أولادُ الزِّنا .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o İbn Abbâs'tan O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözü hakkında nakletti; "Zina çocuklarıdır" dedi .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا ابن إدريسَ، قال: سَمِعتُ ليثًا يذكُرُ عن مجاهدٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: أولادُ الزِّنا .
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Leys'in Mücâhid'den: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” hakkında şöyle zikrettiğini işittim; "Zina çocuklarıdır" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: أولادُ الزِّنا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” [ayeti hakkında] nakletti; "Zina çocuklarıdır" dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: أولادُ الزِّنا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den nakletti; "Zina çocuklarıdır" dedi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ، قال: ثنا عُبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضَّحَاكَ يقولُ في قولِه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: أولادُ الزِّنا، يَعْنى بذلك أهلَ الشِّرْكِ .
Bana el-Hüseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı işittim, dedi ki: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: "Zina çocuklarıdır; bununla şirk ehlini kastetmektedir" .
حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: الأولادُ أولادُ الزِّنا.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, o Mücâhid'den O'nun: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” sözü hakkında nakletti; "Evlatlar, zina çocuklarıdır" dedi.
وقال آخرون: عنَى بذلك وَأَدَهم أَوْلادَهم وقَتْلَهمُوهم.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bununla onların çocuklarını diri diri toprağa gömmelerini ve onları öldürmelerini kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: ما قتلوا مِن أولادِهم، وأَتَوْا فيهم الحرامَ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” hakkında nakletti; "Çocuklarından öldürdükleri ve haklarında haram işledikleridir" dedi .
وقال آخرون: بل عنَى بذلك صَبْغَهم إياهم في الكفرِ.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bununla onları küfre boyamalarını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن الحسنِ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: قد واللهِ شارَكهم في أموالِهم وأولادِهم، فمَجَّسوا وهوَّدوا ونصَّروا، وصبَغوا غيرَ صِبْغَةِ الإسلامِ، وجَزَّءوا مِن
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o da el-Hasan'dan [şöyle dediğini] nakletti: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “Mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol!”. Dedi ki: “Allah’a yemin olsun ki onların mallarına ve evlatlarına ortak oldu; nitekim Mecûsîleştirdiler, Yahudileştirdiler, Hristiyanlaştırdılar, İslâm boyasından başka bir boyaya boyadılar ve [-den pay ayırdılar]
أموالهم جُزْءًا للشيطانِ .
mallarından şeytana bir pay ayırdılar" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: قد فعل ذلك؛ أما في الأولاد فإنَّهم هَوَّدُوهم ونَصَّروهم ومَجَّسوهم .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol”. Dedi ki: "Bunu gerçekten yaptı; evlatlar hususunda ise onları Yahudileştirdiler, Hristiyanlaştırdılar ve Mecûsîleştirdiler" .
وقال آخرون: بل عنَى بذلك تَسْميتَهم أولادَهم عبدَ الحارثِ وعبدَ شمسٍ.
Diğerleri ise şöyle dedi: Bilakis bununla çocuklarına Abdülhâris ve Abdüşşems adını vermelerini kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني عيسى بنُ يونسَ، عن عمرانَ بن سليمانَ، عن أبي صالحٍ، عن ابن عباسٍ: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}. قال: مشاركتُه إياهم في الأولادِ؛ سَمَّوْا عبدَ الحارثِ وعبدَ شمسٍ وعبد فُلانٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Îsâ b. Yûnus, İmrân b. Süleymân'dan, o Ebû Sâlih'ten, o İbn Abbâs'tan nakletti: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol”. Dedi ki: "Onun evlatlar konusunda onlara ortaklığı; [çocuklarına] Abdülhâris, Abdüşşems ve Abdüfilân adını vermeleridir" .
وأوْلَى الأقوال في ذلك بالصوابِ أن يقالَ: كلُّ ولدٍ ولَدَتْه أنثى عُصِيَ اللهُ بتسميتِه ما يَكْرَهُه اللهُ، أو بإدخالِه في غيرِ الدِّينِ الذي ارْتَضاه اللهُ، أو بالزِّنى بأُمِّهِ، أو بقَتْلِه ووَأدِه، أو غيرِ ذلك من الأمورِ التي يُعْصَى اللهُ [بها أو فيها]، فقد دَخَل في مشاركةِ إبليسَ فيه مَنْ وُلِدَ ذلك المولودُ له أو منه؛ لأن الله لم يَخْصُصْ بقولِه: {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ}، مَعْنَى الشِّرْكة فيه بمعنًى دُونَ معنًى، فكلُّ ما عُصِى اللهُ فيه أو به، وأُطِيعَ به الشيطانُ أو فيه، فهو [مشاركةُ مَنْ] عصَى الله فيه أو
Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı şöyle denilmesidir: Bir dişinin doğurduğu ve Allah'ın hoşlanmadığı bir isim verilerek yahut Allah'ın razı olduğu dinden başka bir dine sokularak yahut annesiyle zina edilerek yahut öldürülüp diri diri toprağa gömülerek veya Allah'a isyan edilen başka durumlarla Allah'a karşı gelinen her bir çocuk konusunda; o çocuğun kendisi için doğurulduğu ya da kendisinden doğduğu kimse, onda İblis'in ortaklığına dâhil olmuştur. Zira Allah {وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol” buyruğunda ortaklığın anlamını diğer manaları dışarıda bırakacak şekilde tek bir manaya tahsis etmemiştir. Dolayısıyla kendisinde veya kendisi sebebiyle Allah'a isyan edilen ve kendisi sebebiyle yahut kendisinde şeytana itaat edilen her durum, onda veya kendisi sebebiyle Allah'a isyan eden kimsenin [İblis'e ortaklığıdır]...
به، إبليسَ فيه
onun sebebiyle Allah'a isyan etmiş ve onda İblis'e [ortak olmuştur].
وقولُه: {وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لإبليسَ: وعِدْ أتباعَك من ذُرِّيَّةِ آدمَ النُّصْرةَ على من أرادَهم بسوءٍ. يقولُ اللهُ: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا}؛ لأنه لا يُغْنى عنهم مِنْ عقابِ اللهِ إذا نزَل بهم شيئًا، فهم مِن عِداتِه في باطلٍ وخديعةٍ، كما قال لهم عدوُّ اللهِ حِينَ حَصْحَصَ الحَقُّ {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ} [إبراهيم: ٢٢].
O'nun: {وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “Onlara vaatte bulun; oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez” sözüne gelince; zikri yüce olan Allah İblis'e şöyle buyurmaktadır: Âdemoğullarından sana uyanlara, kendilerine kötülük etmek isteyen kimselere karşı yardım vadet. Allah buyuruyor ki: {وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vadetmez”. Çünkü başlarına indiğinde Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan savamaz; dolayısıyla onlar, onun vaatleri sebebiyle bir bâtıl ve aldatma içindedirler. Nitekim hak ortaya çıktığında Allah'ın düşmanı onlara şöyle demiştir: {إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَمَا كَانَ لِيَ عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ} “Şüphesiz Allah size hak olanı vadetti; ben de size vaatte bulundum ama size yalancı çıktım. Zaten benim sizin üzerinizde, sizi çağırmamdan ve sizin de bana icabet etmenizden başka bir hükümranlığım yoktu. Artık beni kınamayın, kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim ne de siz beni kurtarabilirsiniz. Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” [İbrâhîm: 22].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا (٦٥)}.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا (٦٥)} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hükmün yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter.” sözünün tefsirine dair:
يقولُ تعالى ذكرُه لإبليسَ: إنَّ عبادى الذين أطاعونى فاتَّبَعوا أمرى، وعَصَوْكَ يا إبليسُ، ليس لك عليهم حُجَّةٌ.
Zikri yüce olan Allah İblis'e şöyle buyurmaktadır: Bana itaat edip emrime uyan ve sana isyan eden kullarım üzerinde senin hiçbir hüccetin/hükmün yoktur.
وقولُه: {وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا}. يقولُ جلَّ ثناؤُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وكَفاك يا محمدُ رَبُّك حَفيظًا، وقَيِّمًا بأمرِك، فانْقَدْ لأمرِه، وبَلِّغْ رِسالَتَه هؤلاء المشركين، ولا تَخَفْ أحدًا، فإنه قد تَوَكَّلَ بحِفْظِك ونُصْرَتِك.
O'nun: {وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا} “Vekil olarak Rabbin yeter” sözü hakkında ise övgüsü yüce olan Allah Peygamberi Muhammed'e ﷺ şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Koruyucu ve senin işini deruhte edici olarak Rabbin sana yeter. Artık O'nun emrine boyun eğ ve O'nun elçiliğini şu müşriklere tebliğ et, kimseden de korkma; zira O, seni korumayı ve sana yardım etmeyi üzerine almıştır.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا}: وعبادُه المؤمنون، وقال اللهُ في آيةٍ أُخْرَى: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} [النحل: ١٠٠].
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hükmün yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "O'nun kulları müminlerdir." Allah başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “Onun hükmü/otoritesi, ancak onu dost edinenler ve O'na şirk koşanlar üzerindedir” [en-Nahl: 100].
القولُ في تأويل قوله تعالى: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٦٦)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün teviline dair açıklama: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٦٦)} “Rabbiniz O'dur ki, lütfundan [rızık] arayasınız diye denizde sizin için gemileri yürütür. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir.”
يقول تعالى ذكرُه للمشركين به: ربُّكم أيها القومُ هو الذي يُسَيِّرُ لكم السُّفُنَ في البحرِ، فيحْمِلُكم فيها {لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ}: لتَوصَّلُوا بالرُّكوب فيها إلى أماكِنِ تجاراتِكم ومطَالِبِكم ومَعايِشِكم، وتَلْتَمِسوا مِن رِزْقِه. {إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا}. يقولُ: إن الله كان بكم رحيمًا حينَ أجْرَى لكم الفُلْكَ في البحرِ؛ تَسْهِيلًا منه بذلك عليكم التَّصرُّفَ في طلبِ فضلِه في البلادِ النائيةِ، التي لولا تَسْهيلُه ذلك لكم لصَعُبَ عليكم الوصولُ إليها.
Zikri yüce olan Allah O'na ortak koşanlara şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Rabbiniz, denizde sizin için gemileri yürüten ve sizi onların içinde taşıyandır; {لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ}: Onlara binerek ticaret yerlerinize, hedeflerinize ve geçim kaynaklarınıza ulaşasınız, O'nun rızkından talep edesiniz diye. {إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir”. Şöyle buyurmaktadır: Denizde sizin için gemileri yüzdürdüğünde Allah size karşı çok merhametliydi; zira O'nun bunu sizin için kolaylaştırması olmasaydı ulaşmanız çok zor olacak uzak beldelerde, O'nun lütfunu aramak üzere gidip gelmenizi bu sayede size kolaylaştırmıştır.
وبنحوِ ما قلنا في قولِه: {يُزْجِي لَكُمُ}. أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de O'nun: {يُزْجِي لَكُمُ} “sizin için yürütendir” sözü hakkında bizim dediğimiz gibi demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بن داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةٌ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ}. يقولُ: يُجْرِى الفُلْكَ .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan O'nun: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ} “Rabbiniz, denizde sizin için gemileri yürütendir” sözü hakkında nakletti; "Gemileri yüzdürür/akıtır demektir" dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ}. قال: يُسَيِّرُها في البحرِ .
Bana Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ} “Rabbiniz, denizde sizin için gemileri yürütendir”. Dedi ki: "Onları denizde yürütür/sevk eder" .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ}. قال: يُجْرِى.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti, dedi ki: İbn Abbâs: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ} “Rabbiniz, denizde sizin için gemileri yürütendir” hakkında; "Yüzdürür/akıtır" dedi.
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ}. قال: يُجْرِيها.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd [Allah Teâlâ'nın]: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ} “Rabbiniz, denizde sizin için gemileri yürütendir” sözü hakkında; “Onları yüzdürür/akıtır” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا (٦٧)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا (٦٧)} “Denizde size bir sıkıntı dokunduğunda, O'ndan başka yalvardığınız herkes kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. Zaten insan çok nankördür.” sözünün tefsirine dair:
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا نالَتْكم الشِّدَّةُ والجَهْدُ في البحرِ، {ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ}. يقولُ: فَقَدْتم مَنْ تَدْعون مِن دُونِ اللهِ مِن الأَنْدادِ والآلهةِ، وجارَ عن طريقِكم فلم يُغِثْكم، ولم تَجِدوا غيرَ اللهِ مُغِيثًا يُغِيثُكم - دعوتموه، فَلَمَّا دعوتموه [وأغاثكم] وأجاب دُعاءَكم، ونَجَّاكم مِن هَوْلِ ما كنتم فيه في البحرِ، أعْرَضْتم عمَّا دعاكم إليه ربُّكم مِن خَلْعِ الأندادِ، والبَراءةِ مِن الآلهةِ، وإفرادِه بالألوهةِ؛ كُفرًا منكم بنِعمتِهِ ، {وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا}. يقولُ: وكان الإنسانُ ذا جَحْدٍ لنعَمِ ربِّه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Denizde size şiddet ve meşakkat dokunduğunda, {ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ} “yalvardığınız herkes kaybolup gider”. Şöyle buyurmaktadır: Allah'tan başka çağırdığınız eşleri/ortakları ve ilahları kaybedersiniz; onlar yolunuzdan sapıp gitmişlerdir ve size yardım edemezler, Allah'tan başka yardım edecek bir kurtarıcı da bulamazsınız; işte o zaman O'na yalvarırsınız. Siz O'na yalvarıp [O da sizi kurtardığında] , duanızı kabul edip sizi denizde içinde bulunduğunuz o dehşetten kurtarınca, O'nun nimetine nankörlük ederek Rabbinizin sizi çağırdığı putları terk etme, sahte ilahlardan uzak durma ve O'nu ilahlıkta birleme hususundan yüz çevirirsiniz. {وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا} “Zaten insan çok nankördür”. Buyuruyor ki: İnsan, Rabbinin nimetlerini fazlasıyla inkâr eden/nankörlük eden bir varlıktır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ [يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ] عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا (٦٨)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ [يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ] عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا (٦٨)} “Kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden güvende mi oldunuz? Sonra kendinize hiçbir vekil de bulamazsınız.” sözünün tefsirine dair:
يقولُ تعالى ذكرُه: {أَفَأَمِنْتُمْ} أيها الناسُ مِن ربِّكم، وقد كَفَرْتم نعمتَه بتَنْجِيتِه إياكم من هولِ ما كنتم فيه في البحرِ، وعظيمِ ما كنتم قد أشْرَفْتم عليه مِن الهلاكِ، فَلَمَّا نَجاكم وصِرْتم إلى البَرِّ كَفَرْتم به، وأَشْرَكْتم في عبادتِه غيرَه، {أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ} يعنى ناحية البَرِّ، {أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا}. يقولُ: أو يُمطِرَكم حجارةً مِن السماءِ تَقْتُلُكم، كما فَعَل بقومِ لوطٍ، {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا}. يقولُ: ثم لا تَجِدوا لكم قَيِّمًا يقومُ بالمدافَعَةِ عنكم مِن عذابِه، وما يَمْنَعُكم منه.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ey insanlar! Denizde içinde bulunduğunuz o dehşetten ve eşiğine geldiğiniz o büyük helaktan sizi kurtarmak suretiyle [lütfettiği] nimetini inkâr ettiğiniz hâlde Rabbinizden {أَفَأَمِنْتُمْ} “güvende mi oldunuz?”; O sizi kurtarıp karaya ulaştırdığında ise O'nu inkâr ettiniz ve O'na ibadette başkasını ortak koştunuz; {أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ} “kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden” yani karanın bir tarafında [yerin dibine batırmasından], {أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden”. Şöyle buyurmaktadır: Yahut Lût kavmine yaptığı gibi gökten üzerinize sizi öldürecek taşlar yağdırmasından [güvende mi oldunuz?], {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا} “Sonra kendinize hiçbir vekil de bulamazsınız.” Şöyle buyurmaktadır: Sonra kendiniz için O'nun azabına karşı sizi savunacak ve sizi O'ndan koruyacak bir koruyucu/vekil bulamazsınız.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا}. يقولُ: حجارةً مِن السماءِ، {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا}: أي مَنَعَةً ولا ناصرًا .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “Kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden güvende mi oldunuz?” sözü hakkında nakletti: "Gökten taş yağdırmasını kastetmektedir" dedi; {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا} “Sonra kendinize hiçbir vekil de bulamazsınız” ise: "Ne bir koruyucu ne de bir yardımcı [bulamazsınız] demektir" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينٌ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ في قولِه: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا}. قال: مطرَ الحجارةِ إذا خَرَجْتُم مِن البحرِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun: {أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “Kara tarafında sizi yerin dibine geçirmesinden veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden güvende mi oldunuz?” sözü hakkında nakletti; "Denizden çıktığınızda taş yağmuru yağdırmasını [kastetmektedir]" dedi.
وكان بعضُ أهلُ العربيةِ يُوَجِّهُ تأويلَ قولِه: {أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا}. إلى: أو يُرْسِلَ عليكم رِيحًا عاصِفًا تَحصِبُ. ويَسْتَشْهِدُ لقولِه ذلك بقولِ الشاعرِ :
Arap dili ehlinden bazıları ise O'nun: {أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “veya üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermesinden” sözünün tefsirini; "veya üzerinize taş savuran şiddetli bir rüzgâr göndermesinden" anlamına yöneltmekte ve bu görüşlerine şairin şu sözünü delil getirmektedirler :
مُسْتَقْبِلِين شمالَ الشَّامِ تَضْرِبُنا … بحاصِبٍ كنَدِيفِ القُطْنِ مَنْثُورِ
Şam'ın kuzey rüzgârını karşılamışız, vuruyor bize … Atılmış, savrulan pamuk gibi bir taş/kar fırtınasıyla.
وأصلُ الحاصِبِ: الريحُ تَحصِبُ بالحَصْباءِ. والحصباءُ: الأرضُ فيها الرملُ
Hâsıb (الحَاصِب) kelimesinin aslı; çakıl taşı savuran rüzgârdır. Hasbâ (الحَصْبَاء) ise içinde kum bulunan arazidir
والحَصَى الصِّغارُ. يُقالُ في الكلامِ: حصَب فلانٌ فلانًا. إذا رَماه بالحصباءِ.
ve küçük çakıl taşları bulunan arazidir. Dilde: Hasabe (حصب) fülânün fülânen (filan kişi filana çakıl fırlattı) denir; ona çakıl taşı attığında böyle söylenir.
وإنما وُصِفَتِ الريحُ بأنها تحصِبُ؛ لرَمْيِها الناسَ بذلك، كما قال الأَخْطَلُ :
Rüzgârın insanlara bunu fırlatmasından ötürü bu şekilde nitelenmiştir; nitekim el-Ahtal şöyle demiştir :
ولقد عَلِمْتِ إِذا العشارُ تَرَوَّحَتْ … هَدَجَ الرِّئَالِ تَكُبُّهُنَّ شَمَالًا
Andolsun bilmişsindir ki gebe develer akşam vakti yola çıktığında … Devekuşu yavrularının hızlı yürüyüşü gibi , kuzey rüzgârı onları devirircesine eser,
تَرمْى العِضاهَ بحاصِبٍ مِن ثَلْجِها … حتى يَبِيتَ على العِضاهِ جُفَالا
Dikenli ağaçlara karından savrulan fırtınayla atar … Öyle ki dikenli ağaçların üzerinde yığılmış kar olarak geceler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩)} “Yoksa sizi tekrar oraya döndürüp üzerinize kırıp döken bir fırtına salarak, inkâr ettiğinizden ötürü sizi boğmasından güvende mi oldunuz? Sonra bundan dolayı bize karşı bir takipçi/hesap sorucu da bulamazsınız.” sözünün tefsirine dair:
يقولُ تعالى ذكرُه: {أَمْ أَمِنْتُمْ}، أيها القومُ مِن ربِّكم، وقد كَفَرْتم به بعدَ إنْعامِه عليكم النعمةَ التي قد عَلِمْتم، {أَنْ يُعِيدَكُمْ} في البحرِ {تَارَةً أُخْرَى}. يقولُ: مَرَّةً أُخرى.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {أَمْ أَمِنْتُمْ} “Yoksa güvende mi oldunuz” ey kavim Rabbinizden; bildiğiniz o nimeti size lütfettikten sonra O'nu inkâr etmişken, {أَنْ يُعِيدَكُمْ} sizi denize geri döndürmesinden {تَارَةً أُخْرَى} “bir kez daha”? Yani: Başka bir sefer.
والهاء التي في قوله: {فِيهِ}. مِن ذِكْرِ البحر.
O'nun: {فِيهِ} “oraya / onda” sözündeki zamir (hâ), denizden bahsetmektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى}. أي: في البحرِ مرةً أُخرى .
Nitekim bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى} “Sizi bir kez daha oraya döndürmesinden”. Yani: Denize bir kez daha [döndürmesinden].
{فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ}. وهى التي تَقْصِفُ مَا مَرَّتْ به فتُحَطِّمُه وتَدُقُّه، من قولِهم: قصَف فلانٌ ظَهْرَ فلانٍ. إذا كسَره، {فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ}. يقولُ: فيُغْرِقكم اللهُ بهذه الريحِ القاصِفِ {بِمَا كَفَرْتُمْ}. يقولُ: بكُفْرِكم به. {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا}. يقول: ثم لا تجدوا لكم علينا تابعًا يَتْبَعُنا بما فَعَلْنا بكم، ولا ثائِرًا يَثأَرُنا بإهلاكناكم . وقيل: {تَبِيعًا} في موضعِ "التابِعِ"، كما قيل: "عليمٌ" في موضعِ "عالمٍ". والعربُ تقولُ لكل طالبٍ بدَمٍ أو دَيْنٍ أو غيرِه: تبيعٌ. ومنه قولُ الشاعرِ:
{فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ} “üzerinize kırıp döken bir fırtına salarak”. Bu, uğradığı şeyi kırıp parçalayan ve ufalayan rüzgârdır; nitekim: "Kasefe (قصف) fülânün zahra fülânin" (filan kimse filanın belini kırdı) sözünden gelir; onu kırdığı zaman böyle denir. {فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ} “inkâr ettiğinizden ötürü sizi boğmasından”. Buyuruyor ki: Allah bu kırıp döken kasırgayla sizi boğar; {بِمَا كَفَرْتُمْ} “inkâr ettiğinizden ötürü”, yani O'nu inkâr etmeniz sebebiyle. {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Sonra bundan dolayı bize karşı bir takipçi bulamazsınız”. Buyuruyor ki: Sonra size yaptığımız bu şeyden dolayı peşimize düşecek bir takipçi ve sizi helak etmemiz sebebiyle bizden intikam alacak bir öç alıcı bulamazsınız . Tebî' (تَبِيعًا) kelimesinin, Tâbi' (التابع) anlamında olduğu söylenmiştir; tıpkı Âlim (عالم) anlamında Alîm (عليم) denilmesi gibi. Araplar kan, borç veya başka bir hak peşinde koşan her hak talep edicisine Tebî' (تبيع) derler. Şairin şu sözü de bundandır:
عَدَوْا وَعَدَتْ غِزْلانُهم فكأَنها … ضوامِنُ غُرمٍ لَزَّهن تَبِيعُ
Koştular ve ceylanları da koştu; sanki onlar … Alacaklının peşine düştüğü borç kefilleri gibiydi.
وبنحوِ الذي قلنا في "القاصفِ" و "التَّبيعِ" قال أهلُ التأويلِ.
"el-Kâsıf" ve "et-Tebî'" hakkında bizim söylediğimize benzer şekilde tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةٌ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ}. يقولُ: عاصِفًا .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ} “üzerinize kırıp döken bir fırtına salarak” sözü hakkında şöyle dedi: Şiddetli bir fırtına .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {قَاصِفًا}: التي تُغْرِقُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: {قَاصِفًا} “kırıp döken bir fırtına”, [gemileri] batıran fırtınadır .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti:
قولَه: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا}. يقولُ: نصيرًا .
O'nun: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Sonra bundan dolayı bize karşı bir takipçi bulamazsınız” sözü hakkında şöyle dedi: Bir yardımcı .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ. قال محمدٌ: ثائِرًا. وقال الحارثُ: نصيرًا ثائرًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: Muhammed [rivayetinde], "Öç alıcı" dedi. el-Hâris ise, "Öç alıcı bir yardımcı" dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا}. قال: ثائرًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Sonra bundan dolayı bize karşı bir takipçi bulamazsınız” ayeti hakkında, "Öç alıcı" dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا}. أي: لا نَخافُ أَن تُتْبَعَ بشيءٍ مِن ذلك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Sonra bundan dolayı bize karşı bir takipçi bulamazsınız”. Yani: Bundan dolayı herhangi bir şekilde takip edilip sorgulanmaktan korkmayız.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا}. يقولُ: لا يَتْبَعُنا أحدٌ بشيءٍ مِن ذلك .
Bize İbn Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Sonra bundan dolayı bize karşı bir takipçi bulamazsınız”. Buyuruyor ki: Hiç kimse bundan ötürü peşimize düşüp [hesap soramaz] .
والتارةُ تُجْمَعُ : تاراتٌ وتِيَرٌ. وأَفْعَلْتُ منه: أَتَرْتُ.
Târe (التارة) kelimesinin çoğulu : Târât (تارات) ve Tiyer (تِيَر) olarak gelir. Ondan "Ef'altü" (أَفْعَلْتُ) vezni ise: "Etertü" (أَتَرْتُ) şeklindedir.
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . [¬*]
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (٧٠)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (٧٠)} “Andolsun ki biz Âdemoğullarını şerefli kıldık, onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine tertemiz rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.” sözünün tefsirine dair:
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ}: بِتَسْلِيطِنا إياهم على غيرِهم مِن الخَلْقِ، وتَسْخيرِنا سائرَ الخلقِ لهم، {وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ} على ظُهُورِ الدَّوابِّ والمَرَاكِب، وفى {وَالْبَحْرِ} في الفُلْكِ التي سَخَّرْناها لهم، {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ}. يقولُ: مِن طَيِّباتِ المَطاعِمِ والمَشارِبِ، وهى حَلالُها ولَذِيذاتُها، {وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا}. ذُكِرَ لنا أن ذلك تَمَكُّنُهم مِن العملِ بأَيْدِيهِم ، وأخْذِ الأطعمةِ والأشْرِبَةِ بها، ورَفْعِها بها إلى أفواهِهم، وذلك غيرُ مُتَيَسِّرٍ لغيرِهم من الخَلْقِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} “Andolsun ki biz Âdemoğullarını şerefli kıldık”: Onları diğer yaratılmışlara hâkim kılarak ve diğer mahlûkatı onların hizmetine vererek; {وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ} “onları karada... taşıdık” binek hayvanlarının ve taşıtların sırtında, {وَالْبَحْرِ} “ve denizde” ise onlar için boyun eğdirdiğimiz gemilerde; {وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “kendilerine tertemiz rızıklar verdik”. Buyuruyor ki: Yiyecek ve içeceklerin temizlerinden; yani helal ve lezzetli olanlarından; {وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا} “ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık”. Bize zikredildiğine göre bu üstünlük, elleriyle iş yapabilmeleri , yiyecek ve içecekleri elleriyle tutup ağızlarına götürebilmeleridir; oysa bu durum diğer mahlûkat için mümkün değildir.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ قولَه: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} الآية. قال: {وَفَضَّلْنَاهُمْ} في اليَدَيْن يَأْكُلُ بهما، ويَعْمَلُ بهما، وما سوى الإنْسِ يأكُلُ بغيرِ ذلك.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} “Andolsun ki biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” ayeti hakkında şöyle dedi: {وَفَضَّلْنَاهُمْ} “onları üstün kıldık”, iki el ile [üstün kıldık]; insan onlarla yer ve onlarla iş yapar, insanın dışındakiler ise böyle yemez.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرَّزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن زيدِ بن أسلمَ في قولِه: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ}. قال: قالت الملائكةُ: يا ربَّنا، إنك أعْطَيْتَ بني آدمَ الدنيا يَأْكُلون منها، ويَتَنعَّمون، ولم تُعْطِنَا ذلك، فأَعْطِناه في
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Zeyd b. Eslem’den [naklen] O'nun: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} “Andolsun ki biz Âdemoğullarını şerefli kıldık” kavli hakkında şöyle dediğini haber verdi: Melekler: “Ey Rabbimiz! Şüphesiz sen Âdemoğullarına dünyayı verdin; ondan yiyorlar ve nimetleniyorlar, bize ise bunu vermedin. O halde onu bize
الآخرة. فقال: وعِزَّتى لا أَجْعَلُ ذُرِّيَّةَ مَن خَلَقْتُ بِيَدَيَّ، كَمَنْ قلتُ له: كُنْ. فكان.
ahirette ver" dediler. Bunun üzerine [Allah] buyurdu ki: "İzzetime andolsun ki, iki elimle yarattığım kimsenin neslini, kendisine «Ol» dediğim de oluveren kimse gibi kılmam."
القولُ في تأويل قوله تعالى: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧١)}.
Yüce Allah'ın: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧١)} “Her insan topluluğunu önderleriyle çağıracağımız gün, artık kime kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kıl kadar haksızlığa uğratılmazlar.” sözünün tefsirine dair:
اخْتَلَف أهلُ التأويلِ في معنى "الإمامِ" الذي ذكَر اللَّهُ جَلَّ ثناؤُه أَنه يَدْعو كلَّ أُناسٍ به؛ فقال بعضُهم: هو نَبِيُّه ومَن كان يَقْتَدِى به في الدنيا ويَأْتَمُّ به.
Tefsir ehli, övgüsü yüce olan Allah'ın her insan topluluğunu kendisiyle çağıracağını bildirdiği "imam"ın (önderin) anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: O, onların peygamberi ve dünyada iken kendisine uyup peşinden gittikleri kimsedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يحيى بنُ طلحةَ اليَرْبوعيُّ، قال: ثنا فُضيلٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ}. قال: بنبيِّهم .
Bana Yahyâ b. Talha el-Yerbûî anlattı, dedi ki: Bize Fudayl, Leys'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {يَوْمَ نَدْعُو كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ} “Her insan topluluğunu önderleriyle çağıracağımız gün” ayeti hakkında, "Peygamberleriyle" dedi .