حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن عبدِ الرحمنِ بن الأسودِ، قال: التهجُّدُ بعدَ نومةٍ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o da Abdurrahmân b. el-Esved'den nakletti, dedi ki: 'Teheccüd, uykudan sonradır.'
حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن شعبةَ ، قال: ثني أبو إسحاقَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ بن يزيدُ، عن علقمةَ و الأسودِ بمثلِه.
Bize İbnu'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Şu'be'den nakletti, dedi ki: Bana Ebû İshâk, Muhammed b. Abdirrahmân b. Yezîd'den, o da Alkame ve el-Esved'den aynısını anlattı.
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن الأعمشِ، عن إبراهيمَ، عن علقمةَ، قال: التهجُّدُ بعدَ النومِ.
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-A'meş'ten, o İbrâhîm'den, o da Alkame'den nakletti, dedi ki: 'Teheccüd, uykudan sonradır.'
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا يزيدُ، عن هشامٍ، عن الحسنِ،
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Yezîd, Hişâm'dan, o da el-Hasan'dan nakletti:
قال: التهجُّدُ ما كان بعد العشاءِ الآخِرةِ .
Dedi ki: 'Teheccüd, son yatsı [namazından] sonra olandır' .
حُدِّثتُ عن عبدِ اللَّهِ بن صالحٍ، عن الليثِ، عن جعفرِ بن ربيعةَ، عن الأعرجِ، عن كَثيرِ بن العباسِ، عن الحجاجِ بن عمرٍو، قال: إنما التهجُّدُ بعدَ رقْدةٍ .
Bana Abdullâh b. Sâlih'ten rivayet edildi; o Leys'ten, o Ca'fer b. Rebîa'dan, o el-A'rec'den, o Kesîr b. el-Abbâs'tan, o da el-Haccâc b. Amr'dan nakletti, dedi ki: 'Teheccüd ancak bir uykudan sonradır' .
وأما قولُه: {نَافِلَةً لَكَ}. فإنَّه يقولُ: فَضْلًا لك عن فرائضِك التي فرَضتُها عليك.
O'nun: {نَافِلَةً لَكَ} “Sana mahsus bir nafile olmak üzere” sözüne gelince; O şöyle buyurmaktadır: Sana farz kıldığım farzlarına ilave bir fazlalık olarak.
واخْتُلِف في المعنى الذي من أجلِه خُصَّ بذلك رسولُ اللَّهِ ﷺ، مع كونِ صلاةِ كلِّ مصلٍّ بعدَ هجودِه، إذا كان قبلَ هجودِه قد كان أدَّى فرائضَه، نافلةً فَضْلًا ، إذ كانت غيرَ واجبةٍ عليه؛ فقال بعضُهم: معنى خصوصِه بذلك: هو أنها كانت فريضةً عليه، وهى لغيرِه تطوُّعٌ، وقيل له: أقِمْها نافلةً لك. أي: فضلًا لك من الفرائضِ التي فرَضتُها عليك عمَّا فرَضتُ على غيرِك.
Uykusundan önce farzlarını eda etmiş olan her namaz kılan kimsenin uykusundan sonra kıldığı namazın -kendisine vacip olmaması sebebiyle- bir fazlalık ve nafile olmasına rağmen, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bununla tahsis edilmesinin gerekçesi hakkında ihtilaf edilmiştir. Bazıları şöyle demiştir: O'nun bununla tahsis edilmesinin anlamı, bu namazın O'na farz, başkasına ise tatavvu (nafile) olmasıdır. Kendisine: 'Sana mahsus bir nafile olarak onu ikame et' denilmiştir; yani: 'Başkasına farz kıldıklarımdan ayrı olarak, sana farz kıldığım farzlardan bir fazlalık olarak'.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ}: يعنى بالنافِلةَ أنها للنبيِّ ﷺ خاصَّةً، أُمِر بقيامِ الليلِ وكُتِب عليه.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ} “Gecenin bir kısmında da uyanıp sana mahsus bir nâfile olmak üzere onunla teheccüd kıl” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Nâfile ile bunun özellikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ait olduğu kastedilmektedir; O'na gece namazı kılmak emredilmiş ve O'na farz kılınmıştır.
وقال آخرون: بل قيل ذلك له ﵇؛ لأنَّه لم يكنْ فعلُه ذلك يُكفَّرُ به عنه شيءٌ من الذنوبِ؛ لأن اللَّهَ تعالى ذكرُه كان قد غفَر له ما تقدَّم من ذنبِه وما تأخَّر، فكان له نافلةَ فضلٍ، فأمَّا غيرُه فهو له كفارةٌ، وليس له هو نافلةً.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bu O'na (aleyhisselâm) şu sebeple söylenmiştir: Çünkü O'nun bunu yapmasıyla kendisinden hiçbir günah kefaretle silinecek değildi; zira zikri yüce olan Allah O'nun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştı. Dolayısıyla bu O'nun için bir fazilet nafilesi idi. Başkası için ise bir kefarettir, sırf bir nafile değildir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن كَثيرٍ، عن مجاهدٍ، قال: النافلةُ للنبيِّ ﷺ خاصَّةً، من أجلِ أنه قد غُفِر له ما تقدَّم من ذنبِه وما تأخَّر، فما عمِل مِن عمَلٍ سوى المكتوبةِ فهو نافِلةٌ من أجلِ أنَّه لا يعمَلُ ذلك في كفارةِ الذنوبِ، فهى نوافلُ وزيادةٌ، والناسُ يعمَلون ما سوى المكتوبةِ لذنوبِهم في كفَّارتِها، فليست للناسِ نوافلَ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Abdullâh b. Kesîr'den, o da Mücâhid'den nakletti, dedi ki: 'Nafile, sadece Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur; çünkü O'nun geçmiş ve gelecek günahı bağışlanmıştır. Dolayısıyla farz namazın dışında işlediği her amel bir nafiledir, çünkü bunu günahların kefareti için yapmamaktadır; binaenaleyh bunlar nafileler ve ziyadeliktir. İnsanlar ise farzın dışındakileri günahlarının kefareti için yaparlar; bu yüzden insanlar için nafile değildir' .
وأولى القولين بالصوابِ في ذلك القولُ الذي ذكَرنا عن ابن عباسٍ؛ وذلك أن رسولَ اللَّهِ ﷺ كان اللَّهُ تعالى ذكرُه قد خصَّه بما فرَض عليه من قيامِ اللَّيلِ دونَ سائرِ أمَّتِه. فأمَّا ما ذُكِر عن مجاهدٍ في ذلك، فقولٌ لا معنَى له؛ لأن رسولَ اللَّهِ ﷺ كان، فيما ذُكِر عنه، أكثرَ ما كان استغفارًا لذنوبِه بعدَ نزولِ قولِ اللَّهِ ﷿ عليه: {لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ} [الفتح:٢]. وذلك أن هذه السورةَ أُنزِلت عليه بعدَ مُنْصَرَفِه من الحديبيةِ، وأُنزِل عليه: {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ}. عامَ قُبِضَ، وقيل له فيها: {فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا} [النصر: ١، ٣] فكان يُعدُّ له ﷺ في المجلسِ الواحدِ استغفارٌ مائةَ
Bu husustaki iki görüşten doğruya en yakın olanı, İbn Abbâs'tan naklettiğimiz görüştür. Çünkü zikri yüce olan Allah, ümmetinin geri kalanına değil, sadece Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem'e gece namazını farz kılarak O'nu [buna] tahsis etmiştir. Bu konuda Mücâhid'den aktarılan söze gelince, bu anlamsız bir sözdür. Zira Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisinden rivayet edildiğine göre, Allah Azze ve Celle'nin: {لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ} “Böylece Allah senin geçmiş ve gelecek günahını bağışlar” [el-Feth 48/2] ayeti kendisine nâzil olduktan sonra günahları için en çok istiğfar eden kimseydi. Nitekim bu sure O'na Hudeybiye'den dönüşünde indirilmiştir. Vefat ettiği yıl da O'na: {إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ} “Allah'ın yardımı ve fetih geldiğinde” [en-Nasr 110/1] indirilmiş ve bu surede O'na: {فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا} “Rabbini hamd ile tesbih et ve O'ndan bağışlanma dile; şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul edendir” [en-Nasr 110/3] buyrulmuştur. Nitekim tek bir mecliste sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüz
مرَّةٍ ، ومعلومٌ أن اللَّهَ لم يأمُرْه أن يستغفِرَه إلا لِمَا يغفِرُه له باستغفارِه ذلك، فبَيِّنٌ إذن وجهُ فسادِ ما قاله مجاهدٌ.
defa istiğfar ettiği sayılırdı . Malumdur ki Allah, bu istiğfarı sebebiyle O'na bağışlayacağı şeyler olmasaydı O'na istiğfar etmesini emretmezdi. Şu halde Mücâhid'in söylediği sözün tutarsızlığı açıktır.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن شِمْرِ بن عطيةَ، عن شهرٍ، عن أبي أُمامةَ، قال: إنما كانت النافلةُ للنبيِّ ﷺ خاصةً .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A'meş'ten, o Şimr b. Atıyye'den, o Şehr'den, o da Ebû Ümâme'den nakletti, dedi ki: 'Nafile sadece Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu' .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {نَافِلَةً لَكَ}. قال: تطوُّعًا وفضِيلةً لك .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {نَافِلَةً لَكَ} “Sana mahsus bir nafile olmak üzere”. Dedi ki: 'Sana mahsus bir tatavvu ve fazilet olarak' .
وقولُه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. و "عسى" من اللَّهِ واجبةٌ، وإِنَّما وجْهُ قولِ أهلِ العلمِ: "عسى" من اللَّهِ واجبةٌ؛ لعلمِ المؤمنين أن اللَّهَ لا يدَعُ أن يفعلَ بعبادِه ما أطمَعهم فيه من الجزاءِ على أعمالِهم والعِوضِ على طاعتِهم إيَّاه؛ إذْ ليس من صفتِه الغرورُ، ولا شكَّ أنه قد أطمَع من قال ذلك له في نفعِه، إذا هو تعاهَده ولزِمَه، فإن لزِم المقولُ ذلك له وتعاهَدَه ثم لم ينفَعْه، ولا سببَ يحولُ بينَه وبينَ نفعِه إيَّاه، مع الإطماعِ الذي تقدَّم منه لصاحِبِه على تعاهُدِه إيَّاه ولزُومِه، فإنَّه لصاحبِه غارٌّ بما كان من إخلافِه إيَّاه فيما كان أطمَعه فيه بقولِه الذي قال له. وإذ كان ذلك
Allah Teâlâ'nın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” buyruğuna gelince; Allah'tan gelen 'asâ (عَسَى) [ifadesi] kesinlik bildirir. İlim ehlinin: “Allah'tan gelen 'asâ kesinlik bildirir” sözünün gerekçesi şudur: Zira müminler bilirler ki Allah, kullarını amellerinin karşılığı ve Kendisine itaatlerinin mükâfatı hususunda ümitlendirdiği şeyi onlara vermeyi asla terk etmez. Çünkü aldatmak O'nun sıfatlarından değildir. Şüphe yok ki [bir kimse] kendisine bu söz söylenen şahsı, buna riayet edip devam ettiği takdirde fayda göreceği hususunda ümitlendirmiş olur. Eğer bu sözün muhatabı olan kişi buna riayet edip gereğini yerine getirdiği halde, -arada fayda sağlamasına engel olacak hiçbir sebep yokken ve daha önce bunu gözetip devam etmesi şartıyla kendisine böyle bir ümit verilmişken- yine de ona fayda sağlamazsa, o kişi sözüyle daha önce ümitlendirdiği hususta vadini yerine getirmeyerek muhatabını aldatmış olur. Mademki bu durum
كذلك، وكان غيرَ جائزٍ أن يكونَ جلَّ ثناؤُه من صفتِه الغرورُ لعبادِهِ صحَّ ووجَب أن كلَّ ما أطمَعَهم فيه من طمَعٍ على طاعتِه، أو على فعلٍ من الأفعالِ، أو أمرٍ أو نهيٍ، أمَرهم به أو نهاهم عنه، فإنَّه موفٍّ لهم به، وإنه منه كالعِدَةِ التي لا يُخْلفُ الوفاءُ بها، قالوا: "عسى" و "لعلَّ" من اللَّهِ واجبةٌ.
şekilde olduğuna ve övgüsü yüce olan Allah'ın kullarını aldatmasının sıfatlarından olması caiz bulunmadığına göre; Kendisine itaat, bir fiili işleme, ya da emrettiği veya nehyettiği bir emir yahut nehiy karşılığında kullarını ümitlendirdiği her şeyi onlara tastamam vereceği ve bunun Kendisinden yerine getirilmesinde asla cayılmayacak bir vaat hükmünde olduğu kesinleşmiş ve zorunlu olmuştur. Bu sebeple [âlimler]: 'Allah'tan gelen "asâ" (عسى) ve "lealle" (لعلّ) kesinlik bildirir (vaciptir)' demişlerdir.
وتأويلُ الكلامِ: أقِمِ الصلاةَ المفروضةَ يا محمدُ في هذه الأوقاتِ التي أمَرتُك بإقامتِها فيها، ومن الليلِ فتهجَّدْ فرضًا فرَضتُه عليك، لعلَّ ربَّك أن يبعَثَك يومَ القيامةِ مقامًا تقومُ فيه محمودًا تُحمَدُه، وتُغبطُ فيه.
Sözün tevili şöyledir: Sana kılmanı emrettiğim bu vakitlerde farz namazı kıl ey Muhammed; gecenin bir kısmında da sana farz kıldığım bir farz olarak teheccüd namazı kıl ki Rabbin seni kıyamet gününde içinde övüleceğin, methedileceğin ve gıpta edileceğin övgüye değer bir makama ulaştırsın.
ثم اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى ذلك المَقامِ المحمودِ؛ فقال أكثرُ أهلِ العلمِ: ذلك هو المَقامُ الذي هو يقومُه ﷺ يومَ القيامةِ للشَّفاعةِ للناسِ ليُريحَهم ربُّهم من عظيمِ ما هم فيه مِن شدَّةِ ذلك اليومِ.
Sonra tevil ehli bu makam-ı mahmudun anlamı hakkında ihtilaf etti. İlim ehlinin çoğu şöyle dedi: O, o günün şiddetinden içinde bulundukları büyük sıkıntıdan Rableri onları rahatlatsın diye kıyamet gününde insanlara şefaat etmek üzere O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem duracağı makamdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي إسحاقَ، عن صِلةَ بن زُفَرَ، عن حُذيفةَ، قال: يُجمَعُ الناسُ في صعيدٍ واحدٍ، فيسمِعُهم الدَّاعِى، وينفُذُهم البصرُ، حُفاةً عراةً كما خُلِقوا، قيامًا لا تَكَلَّمُ نفسٌ إِلَّا بإذنِه، ينادَى: يا محمدُ. فيقولُ: "لبيَّكَ وسعدَيك، والخيرُ في يَديك، والشرُّ ليس إليك، والمَهدِيُّ من هَدَيت، عبدُك بين يدَيْك، وبك وإليك، لا مَلْجَأَ ولا منجا مِنكَ إلا إليك، تبارَكتَ وتعالَيْت، سبحانَك ربَّ البيتِ". فهذا المقَامُ المحمودُ الذي ذكَره اللَّهُ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû İshâk'tan, o Sıla b. Züfer'den, o da Huzeyfe'den nakletti; [Huzeyfe] dedi ki: "İnsanlar tek bir düzlükte toplanır; çağıran kimse sesini onlara duyurur, bakan göz hepsini görür. [İnsanlar] yaratıldıkları ilk günkü gibi yalınayak ve çıplak vaziyettedirler. Ayakta dururlar, O'nun izni olmaksızın hiçbir nefis konuşamaz. [Derken]: 'Ey Muhammed!' diye seslenilir. O da: «Buyur, emrindeyim! Bütün hayır Senin ellerindedir, şer Sana nispet edilmez. Doğru yolda olan, ancak Senin hidayet ettiğin kimsedir. Kulun Senin huzurundadır. [Varlığım] Seninledir ve [dönüş] Sanadır. Senden yine Sana sığınmaktan başka hiçbir sığınak ve kurtuluş yoktur. Sen yücelerden yücesin, mübareksin. Ey Beyt'in (Kâbe'nin) Rabbi, Sen her türlü eksiklikten münezzehsin!» der. İşte Allah'ın zikrettiği Makam-ı Mahmud budur."
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي إسحاقَ، عن، عن صلةَ بن زُفَرَ، عن حُذيفةَ، قال: يُجْمَعُ الناسُ في صعيدٍ واحدٍ، فلا تَكَلَّمُ نفسٌ، فأوّلُ مَدْعُوٍّ محمدٌ النبيُّ ﷺ، فيقومُ محمدٌ النبيُّ ﷺ فيقولُ: "لبَّيك". ثم ذكَر مثلَه .
Bize Muhammed b. el-Müsenna anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû İshâk'tan, o Sıla b. Züfer'den, o da Huzeyfe'den nakletti, dedi ki: 'İnsanlar tek bir düzlükte toplanırlar, hiçbir nefis konuşamaz. İlk çağrılan Nebi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olur. Nebi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kalkar ve: "Lebbeyk!" der.' Sonra benzerini zikretti .
حدَّثنا سليمانُ بنُ عمرَ بن خالدٍ الرَّقيُّ، قال: ثنا عيسى بنُ يونسَ، عن رِشْدِينَ بن كريبٍ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: المَقامُ المحمودُ مَقامُ الشفاعةِ .
Bize Süleymân b. Ömer b. Hâlid er-Rakkî anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Yûnus, Rüşdîn b. Küreyb'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan Allah'ın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] şöyle dedi: 'Makam-ı Mahmud, şefaat makamıdır' .
حدَّثنا ابن بشارٍ قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلَمةَ بن كُهَيلٍ، قال: ثنا أبو الزعراءِ، عن عبدِ اللَّهِ، في قصَّةٍ ذكَرها، قال: ثم يَأْمرُ بالصراطِ فيُضرَبُ على جسرٍ جَهنَّمَ، فيمرُّ الناسُ بقَدْرِ أعمالِهم؛ يمرُّ أوَّلُهم كالبرقِ، وكمرِّ الرِّيحَ، وكمرِّ الطيرِ، وكأسرَعِ البهائمِ، ثم كذلك حتى يمرَّ الرجلُ سعْيًا، ثم مشْيًا، حتى يجئَ آخِرُهم يتلبَّطُ على بطنِه، فيقولُ: ربِّ لِمَا بطَّأْتَ بي. فيقولُ: إنى لم أُبَطِّئْ بك، إنما أَبْطأ بك عمَلُك. قال: ثم يأذنُ اللَّهُ في الشفاعةِ، فيكونُ أولَ شافعٍ يومَ القيامةِ جبريلُ ﵇، رُوحُ القُدُسِ، ثم إبراهيمُ خليلُ الرحمنِ، ثم
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den nakletti, dedi ki: Bize Ebü'z-Za'râ, Abdullah'tan [İbn Mes'ûd] anlattığı bir kıssada nakletti, şöyle dedi: "Sonra [Allah] sıratı emreder ve cehennem köprüsü üzerine kurulur. İnsanlar amelleri miktarınca geçerler; ilkleri şimşek gibi, rüzgârın geçişi gibi, kuşun geçişi gibi ve bineklerin en hızlısı gibi geçer. Sonra bu minval üzere devam eder; nihayet adam koşarak, sonra yürüyerek geçer; öyle ki sonuncuları karnı üstünde sürünerek gelir ve: 'Rabbim! Beni niçin geciktirdin?' der. [Allah]: 'Seni ben geciktirmedim, seni ancak amelin geciktirdi' buyurur." Dedi ki: "Sonra Allah şefaate izin verir. Kıyamet günü ilk şefaatçi Rûhu'l-Kudüs olan Cibrîl aleyhisselâm, sonra Rahmân'ın dostu [Halîlullah] İbrâhim, sonra...
موسى، أو عيسى - قال أبو الزعراءِ: لا أدرى أيُّهما قال - قال: ثم يقومُ نبيُّكم ﵇ رابِعًا، فلا يشفعُ أحدٌ بعدَه فيما يشفَعُ فيه، وهو المَقامُ المحمودُ الذي ذكَر اللَّهُ: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} .
Mûsâ veya Îsâ -Ebü'z-Za'râ: İkisinden hangisini söylediğini bilmiyorum, dedi- [olur]. Dedi ki: Sonra Nebiniz aleyhisselâm dördüncü olarak kalkar; artık onun şefaat ettiği hususlarda ondan sonra hiç kimse şefaat edemez. İşte bu, Allah'ın zikrettiği Makam-ı Mahmud'dur: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur”' .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا ابن أبى عديٍّ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِ اللَّهِ: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: المَقامُ المحمودُ مَقامُ الشفاعةِ يومَ القيامةِ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Avf'tan, o da el-Hasan'dan Allah'ın: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak teheccüd kıl; umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” sözü hakkında nakletti; [Hasan] şöyle dedi: 'Makam-ı Mahmud, kıyamet günündeki şefaat makamıdır' .
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: شفاعةُ محمدٍ يومَ القيامةِ .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {مَقَامًا مَحْمُودًا} “Övgüye değer bir makam” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: 'Kıyamet gününde Muhammed'in şefaatidir' .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن عاصمٍ الأحولِ، عن أبي عثمانَ، عن سلمانَ، قال: هو الشفاعةُ، يشفِّعُه اللَّهُ في أمَّتِه، فهو المَقامُ المحمودُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, Âsım el-Ahvel'den, o Ebû Osmân'dan, o da Selmân'dan nakletti, dedi ki: 'O şefaattir; Allah onu ümmeti hakkında şefaatçi kılar. İşte Makam-ı Mahmud budur' .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}: وقد ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ خُيِّر بينَ أن يكونَ عبدًا نبيًّا، أو ملِكًا نبيًّا، فأومأ إليه جبريلُ ﵇: أَن تَواضَعْ. فاختارَ نبيُّ اللَّهِ أن يكونَ عبدًا نبيًّا، فأُعطِى به نبيُّ اللَّهِ [ثِنْتَين؛ أَنه] أوَّلُ مَن تنشقُّ عنه الأرضُ، وأوّلُ شافعٍ. وكان أهلُ العلمِ يَرَوْن أنَّه المَقامُ المحمودُ الذي قال اللَّهُ ﵎: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}: شفاعة يومِ القيامةِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Bize anlatıldığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem, kul bir peygamber olmak ile hükümdar bir peygamber olmak arasında muhayyer bırakıldı. Bunun üzerine Cibrîl aleyhisselâm ona: «Mütevazı ol!» diye işaret etti. Allah'ın Peygamberi de kul bir peygamber olmayı tercih etti. Bunun karşılığında Allah'ın Peygamberine [iki şey] verildi: [Biri] kabri ilk yarılıp [yerden] çıkacak kişi olması, [diğeri ise] ilk şefaat edecek kişi olmasıdır. İlim ehli, Allah Teâlâ'nın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” buyruğundaki Makam-ı Mahmûd'un kıyamet günündeki şefaat olduğu görüşündeydi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: هي الشفاعةُ، يشفِّعُه اللَّهُ في أُمَّتِه.
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {مَقَامًا مَحْمُودًا} “Övgüye değer bir makam”. Dedi ki: 'O şefaattir; Allah onu ümmeti hakkında şefaatçi kılar.'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعْمَرٌ والثوريُّ، عن أبي إسحاقَ، عن صلةَ بن زُفَرَ، قال: سمِعتُ حُذيفةَ يقولُ في قولِه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: يجمَعُ اللَّهُ الناسَ في صعيدٍ واحدٍ حيثُ يُسمِعُهم الدّاعِي، ويَنفُذُهم البصرُ، حُفاةً عُراةً كما خُلِقوا، سُكوتًا لا تكلَّمُ نفسٌ إلا بإذنِه. قال: فينادَى محمدٌ، فيقولُ: "لبَّيك وسَعْديك، والخيرُ في يدَيك، والشرُّ ليس إليك، والمَهدِيُّ مَن هَدَيت، وعبْدُك بينَ يدَيك، ولك وإليك، لا مَلْجَأَ ولا منجَا مِنك إلا إليكَ، تبارَكْت وتعالَيْت، سبحانَك ربَّ البيتِ". قال: فذلك المَقامُ المحمودُ الذي ذكر اللَّهُ: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer ve es-Sevrî, Ebû İshâk'tan, o da Sıla b. Züfer'den haber verdi; dedi ki: Huzeyfe'nin Allah'ın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: 'Allah insanları, çağıranın sesini onlara duyuracağı ve bakışın hepsini kuşatacağı tek bir düzlükte; yalınayak, çıplak, yaratıldıkları gibi, O'nun izni olmadan hiçbir nefsin konuşamayacağı bir sessizlik içinde toplar.' Dedi ki: 'Muhammed'e seslenilir, o da şöyle der: "Lebbeyk ve sa'deyk! Hayır bütünüyle Senin iki elindedir (huzurundadır), şer Sana nispet edilmez. Hidayete eren, Senin hidayet ettiğindir. Kulun Senin huzurundadır; [varlığım] Senin içindir ve [dönüşüm] Sana'dır. Senden yine Sana sığınmaktan başka ne bir sığınak ne de bir kurtuluş yeri vardır. Sen mübareksin ve pek yücesin; Beyt'in Rabbi olarak Seni tenzih ederim."' Dedi ki: 'İşte bu, Allah'ın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” diye zikrettiği Makam-ı Mahmud'dur' .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن أبي إسحاقَ، عن صلةَ بن زُفَرَ، قال: قال حُذيفةُ: يجمَعُ اللَّهُ الناسَ في صعيدٍ واحدٍ
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Ebû İshâk'tan, o da Sıla b. Züfer'den nakletti; [Sıla] dedi ki: Huzeyfe şöyle dedi: 'Allah insanları tek bir düzlükte toplar
حيثُ يَنفُذُهم البصرُ، ويُسمِعُهم الدَّاعِى، حُفاةً عُراةً كما خُلِقوا أوّلَ مرَّةٍ، ثم يقومُ النبيُّ ﷺ فيقولُ: "لبَّيك وسعْدَيك". ثم ذكَر نحوَه، إلا أنَّه قال: هو المقامُ المحمودُ.
öyle ki bakış hepsini kuşatır ve çağıran sesini onlara duyurur; yalınayak, çıplak, ilk defa yaratıldıkları gibi [ayaktadırlar]. Sonra Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem kalkar ve: "Lebbeyk ve sa'deyk!" der.' Sonra benzerini zikretti; ancak o: 'O, Makam-ı Mahmud'dur' dedi.
وقال آخرون: بل ذلك المَقامُ المحمودُ الذي وعَد اللَّهُ نبيَّه ﷺ أن يبعَثَهُ إِيَّاه، هو أن يُقعِدَه معه على عرشِه.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine, Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisini ulaştıracağını vaat ettiği o Makam-ı Mahmud, onu Kendisiyle birlikte Arşı üzerine oturtmasıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عبادُ بنُ يعقوبَ الأسديُّ، قال: ثنا ابن فُضيلٍ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: يُجلِسُه معه على عرشِه .
Bize Abbâd b. Ya'kûb el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Leys'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid] şöyle dedi: 'Onu Kendisiyle birlikte Arşı üzerine oturtur' .
وأولى القولين في ذلك بالصوابِ ما صحَّ به الخبرُ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، وذلك ما حدَّثنا به أبو كريبٍ، قال: ثنا وكيعٌ، عن داودَ بن يزيدُ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. سُئل عنها قال: "هِيَ الشَّفاعَةُ" .
Bu iki görüşten doğruya en yakın olanı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak rivayet edilen haberdir. O da Ebû Küreyb'in bize anlattığı şu rivayettir: Bize Vekî', Dâvûd b. Yezîd'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre'den nakletti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” ayeti soruldu; o da: "O şefaattir" buyurdu .
حدَّثنا عليُّ بنُ حربٍ، قال: ثنا مَكِّيُّ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا داودُ بنُ يزيدَ
Bize Ali b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Mekkî b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize Dâvûd b. Yezîd
الأوْدِيُّ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ في قولِه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. قال: "هو المَقامُ الذي أشفعُ فيهِ لأمَّتِي" .
el-Evdî, babasından, o da Ebû Hüreyre'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Allah'ın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” sözü hakkında nakletti; [Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "O, ümmetime şefaat edeceğim makamdır" .
حدَّثنا أبو عُتبةَ الحِمْصِيُّ أحمدُ بنُ الفرَجِ، قال: ثنا بقيةُ بنُ الوليدِ، عن الزُّبيدِيِّ، عن الزهريِّ، عن عبدِ الرحمنِ بن كعبِ بن مالكٍ، عن كعبٍ بن مالكٍ، أن النبيَّ ﷺ قال: "يُحْشَرُ الناسُ يومَ القيامةِ، فأكونُ أنا وأمتى على تَلٍّ، فَيَكْسُوني ربي حُلةً خضراءَ، ثم يُؤْذَنُ لى فأقُولُ ما شاء اللَّهُ أن أقولَ، فذلك المَقامُ المحمودُ" .
Bize Humuslu Ebû Utbe Ahmed b. el-Ferec anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye b. el-Velîd, ez-Zübeydî'den, o ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Ka'b b. Mâlik'ten, o da Ka'b b. Mâlik'ten Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Kıyamet günü insanlar haşrolunur; ben ve ümmetim bir tepe üzerinde oluruz. Rabbim bana yeşil bir elbise giydirir; sonra bana izin verilir ve ben de Allah'ın söylememi dilediği şeyleri söylerim. İşte Makam-ı Mahmud budur" .
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بن عبدِ الحكمِ، قال: ثنا شعيبُ بنُ الليثِ، قال: ثني الليثُ، عن عبيدِ اللَّهِ بن أبي جعفرٍ، قال: سمِعتُ حمزةَ بنَ عبدِ اللَّهِ بن عمرَ يقولُ: سمِعتُ عبدَ اللَّهُ بنَ عمرَ يقولُ: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ الشمسَ لَتَدْنو حتى يَبْلُغَ العرقُ نصفَ الأُذُنِ، فبينما هم كذلك اسْتَغاثوا بآدمَ ﵇، فيقولُ: لستُ صاحبَ ذلك". ثم بموسى ﵇، فيقولُ كذلك، ثم بمحمدٍ فيَشْفَعُ بينَ الخلقِ، فَيَمْشِى حتى يَأْخُذَ بحَلْقَةِ الجنةِ، فيومَئِذٍ يَبْعَثُهُ اللهُ مَقامًا مَحُمودًا.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhıkem anlattı, dedi ki: Bize Şuayb b. el-Leys anlattı, dedi ki: Bana el-Leys, Ubeydullâh b. Ebî Ca'fer'den anlattı, dedi ki: Hamza b. Abdillâh b. Ömer'i şöyle derken işittim: Abdullâh b. Ömer'i şöyle derken işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Güneş [insanlara] öyle yaklaşır ki ter, kulağın yarısına kadar ulaşır. Onlar bu haldeyken Âdem aleyhisselâm'dan yardım isterler; o: 'Ben bu makamın sahibi değilim' der. Sonra Mûsâ aleyhisselâm'a gelirler, o da aynı şekilde söyler. Sonra Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] gelirler; o da mahlûkat arasında şefaat eder ve yürüyüp cennetin kapı halkasını tutar. İşte o gün Allah onu övgüye değer bir makama (Makam-ı Mahmud) ulaştırır.»
حدَّثني أبو زيدٍ عمرُ بنُ شَبَّةَ، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا سعيدُ بنُ زيدٍ، عن عليّ بن الحكمِ، قال: ثنى عثمانُ، عن إبراهيمَ، عن الأسودِ وعلقمةَ، عن ابن مسعودٍ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "إنى لأَقُومُ المَقامُ المحمودَ". فقال رجلٌ: يا رسولَ اللَّهِ، وما ذلك المَقامُ المحمودُ؟ قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "ذاك إذا جيءَ بكم حُفاةً عُراةً غُرْلًا ، فيَكُونُ أولَ مَن يُكْسَى إبراهيمُ ﵇، فيُؤْتَى بِرَيْطَتَيْنِ بَيْضَاوَيْنِ، فَيَلْبَسُهما، ثم يَقْعُدُ مُسْتَقْبِلَ العَرْشِ، ثم أُوتَى بكِسْوتِى فألْبَسُها، فأقومُ عن يمينِه مَقامًا لا يقومُه غيرى، يَغْبِطُنى به الأولون والآخرون، ثم يُفْتَحُ نَهَرٌ مِن الكَوْثَرِ إلى الحَوْضِ" .
Bana Ebû Zeyd Ömer b. Şebbe anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâil anlattı, dedi ki: Bize Saîd b. Zeyd, Ali b. el-Hakem'den anlattı, dedi ki: Bana Osmân, İbrâhim'den, o el-Esved ve Alkame'den, onlar da İbn Mes'ûd'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Şüphesiz ben Makam-ı Mahmud'da duracağım." Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, o Makam-ı Mahmud nedir?' diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "O, yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak getirildiğiniz zamandır. İlk giydirilecek kimse İbrahim aleyhisselâm olur; ona iki beyaz bürgü getirilir ve onları giyer. Sonra Arş'ın karşısına oturur. Sonra bana elbisem getirilir ve onu giyerim. Arş'ın sağ tarafında, benden başkasının duramayacağı, öncekilerin ve sonrakilerin bana gıpta edeceği bir makamda dururum. Sonra Kevser'den Havz'a bir nehir akıtılır" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، عن عليِّ بن الحسينِ، أن النبيَّ ﷺ قال: "إذا كان يَوْمُ القِيامَةِ مَدَّ اللَّهُ الأَرْضَ مَدَّ الأدِيمِ حتى لا يَكُونَ لِبَشَرٍ مِنَ النَّاسِ إِلَّا مَوْضِعُ قَدَمَيهِ - قال النبيُّ ﷺ: فأكُونُ أوَّلَ مَن يُدْعَى وجِبريلُ عن يمينِ الرحمنِ، واللَّهِ ما رآهُ قَبْلَها، فأقولُ: أي ربِّ، إِنَّ هَذَا أَخْبَرَنِي أَنَّكَ أَرْسَلْتَهُ إليَّ. فيقولُ اللَّهُ ﷿: صدَق. ثم أشْفَعُ، قال: فهو المقامُ المَحْمُودُ".
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, o da Ali b. el-Hüseyin'den Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Kıyamet günü olduğunda Allah, yeri tabaklanmış deri gibi uzatıp yayar; öyle ki insanlardan hiçbir kimse için iki ayağının bastığı yerden fazlası bulunmaz. -Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki:- İlk çağrılan ben olurum; Cebrail de Rahmân'ın sağındadır ve Allah'a yemin olsun ki O'nu bundan önce hiç görmemiştir. Ben: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bu bana, onu bana Senin gönderdiğini haber verdi' derim. Allah azze ve celle: 'Doğru söyledi' buyurur. Sonra şefaat ederim." [Ali b. el-Hüseyin] dedi ki: 'İşte Makam-ı Mahmud budur.'
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الزهريِّ، عن عليّ بن الحسينِ، قال: قال النبيُّ ﷺ: "إذا كان يومُ القيامةِ". فذكَر
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o da Ali b. el-Hüseyin'den haber verdi; o şöyle dedi: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kıyamet günü olduğunda...» buyurdu ve [hadisi] zikretti...
نحوَه، وزاد فيه: "ثم أشْفَعُ فأقولُ: يا ربِّ، عبادُك عبدُوكَ في أطرافِ الأرضِ . وهو المقامُ المحمودُ" .
benzerini zikretti ve buna şunu ekledi: "Sonra şefaat edip şöyle derim: 'Ey Rabbim! Senin kulların yeryüzünün dört bir yanında Sana ibadet ettiler' . İşte Makam-ı Mahmud budur" .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا أبو عامرٍ، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ طهْمانَ، عن آدمَ بن عليٍّ، قال: سمِعتُ ابنَ عمرَ يقولُ: إن الناسَ يصيرون يومَ القيامةِ جُثًا، مع كلِّ نبيٍّ أمَّتُه، ثم يجئُ رسولُ اللَّهِ ﷺ في آخرِ الأممِ هو وأمَّتُه، فيَرقَى هو وأمَّتُه على كَوم فوقَ الناسِ، فيقولُ: يا فلانُ اشفَعْ، ويا فلانُ اشْفَعْ، ويا فلانُ اشْفَعْ. فما زال يردُّها بعضُهم على بعضٍ حتى يرجِعَ ذلك إليه، وهو المَقامُ المحمودُ الذي وعَدَه اللَّهُ إيَّاه.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âmir anlattı, dedi ki: Bize İbrâhim b. Tahmân, Âdem b. Ali'den nakletti; dedi ki: İbn Ömer'i şöyle derken işittim: «Kıyamet günü insanlar, her bir peygamberin yanında kendi ümmeti olmak üzere diz üstü çökmüş vaziyete gelirler [veya topluluklar hâlinde toplanırlar]. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ümmetlerin en sonuncusu olarak kendisi ve ümmetiyle birlikte gelir. O ve ümmeti, insanların üzerinde yüksekçe bir tepeye çıkarlar. [İnsanlar]: 'Ey falan! Şefaat et; ey falan! Şefaat et; ey falan! Şefaat et' derler. Biri diğerine havale edip durur; nihayet bu [şefaat talebi] ona döner. İşte Allah'ın kendisine vaat ettiği Makam-ı Mahmud budur.»
حدَّثنا محمدُ بنُ عوفٍ، قال: ثنا حَيْوةُ وربيعٌ، قالا: ثنا محمدُ بنُ حربٍ، عن الزُّبَيْدِيِّ، عن الزهريِّ، عن عبدِ الرحمنِ بن كعبِ بن مالكٍ، عن كعبِ بن مالكٍ، أن رسولَ اللَّهِ ﷺ قال: "يُحْشَرُ الناسُ يومَ القيامةِ، فأكونُ أنا وأمَّتِى على تَلٍّ، "فيَكْسُونِي ربى ﷿ حُلَّةً خضراءَ، ثم يؤذَنُ لى فأقُولُ ما شاء اللَّهُ أن أقولَ، فذلك المقامُ المحمودُ" .
Bize Muhammed b. Avf anlattı, dedi ki: Bize Hayve ve Rebî' anlattılar, dediler ki: Bize Muhammed b. Harb, ez-Zübeydî'den, o ez-Zührî'den, o Abdurrahman b. Ka'b b. Mâlik'ten, o da Ka'b b. Mâlik'ten Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Kıyamet günü insanlar haşrolunur; ben ve ümmetim bir tepe üzerinde oluruz. Rabbim azze ve celle bana yeşil bir elbise giydirir; sonra bana izin verilir ve ben de Allah'ın söylememi dilediği şeyleri söylerim. İşte Makam-ı Mahmud budur" .
وهذا وإن كان هو الصحيحَ من القولِ في تأويلِ قولِه: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا}. لِمَا ذكَرنا من الروايةِ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ وأصحابِه والتابِعين، فإنَّ ما قالَه مجاهدٌ مِن أنَّ اللَّهَ يُقعِدُ محمدًا ﷺ على عرشِه، قولٌ غيرُ مدفوعٍ صحَّتُه، لا مِن جهةِ خبرٍ ولا نظَرٍ؛ وذلك لأنَّه لا خبرَ عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، ولا عن أحدٍ من أصحابِه، ولا عن التابِعين، بإحالةِ ذلك؛ فأمَّا مِن جهةِ النَّظرِ، فإِن جمِيعَ من ينتَحِلُ الإسلامَ إنَّما اختلَفوا في معنَى ذلك على أوجهٍ ثلاثةٍ؛ فقالت فرقةٌ مِنهم: اللَّهُ ﷿ بائنٌ من خلقِه، كان قبلَ خلْقِه الأشياءَ، ثم خلَق الأشياءَ فلم يماسَّها، وهو كما لم يزَلْ، غيرَ أنَّ الأشياءَ التي خلَقها، إذ لم يكنْ هو لها مُماسًّا، وجَب أن يكونَ لها مُبايِنًا، إذ لا فعَّال للأشياءِ إلا وهو مماسٌّ للأجسامِ أو مُباينٌ لها. قالوا: فإذ كان ذلك كذلك، وكان اللَّهُ ﷿ فاعلَ الأشياءِ، ولم يجُزْ أن يُوصَفَ في قولِهم بأنَّه مماسٌّ للأشياءِ، وجَب بزعمِهم أنَّه لها مباينٌ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, ashabından ve tâbiînden zikrettiğimiz rivayetler sebebiyle {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni övgüye değer bir makama ulaştırması umulur” sözünün tevilinde doğru olan görüş bu olsa da; Mücâhid'in Allah'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Arşı üzerine oturtacağına dair söylediği söz, ne rivayet ne de akıl (nazar) cihetinden sıhhati reddedilebilecek bir söz değildir. Çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, ashabından herhangi birinden veya tâbiînden bunu imkânsız kılacak hiçbir haber gelmemiştir. Akıl yürütme cihetine gelince; İslam'a intisap edenlerin tamamı bu konunun anlamı üzerinde yalnızca üç görüşte ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir fırka şöyle demiştir: 'Allah azze ve celle yarattıklarından ayrıdır (bâindir). O, varlıkları yaratmadan önce de vardı; sonra varlıkları yarattı ve onlara temas etmedi. O, ezelde nasıl idiyse öyledir. Ancak yarattığı varlıklar bakımından, Kendisi onlara temas etmediğine göre onlardan ayrı (mübayin) olması zorunludur. Zira varlıkları yapan bir fail, cisimlere ya temas edendir ya da onlardan ayrı olandır.' Dediler ki: 'Durum böyle olduğuna, Allah azze ve celle de varlıkların faili olduğuna ve onların görüşüne göre varlıklara temas ettiği şeklinde nitelenmesi caiz olmadığına göre, iddialarına göre O'nun varlıklardan ayrı olması zorunludur.'
فعلى مذهبِ هؤلاء سواءٌ أقعَد محمدًا ﷺ على عرشِه أو على الأرضِ، إذ
Bu kimselerin mezhebine göre, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i ister Arşı üzerine isterse yeryüzü üzerine oturtmuş olsun birdir; çünkü
كان من قولِهم إن بيْنونتَه من عرشِه وبيْنونتَه من أرضِه بمعنى واحدٍ في أنَّه بائنٌ مِنهما كلَيهما، غيرُ مماسٍّ لواحدٍ منهما.
onların görüşüne göre O'nun Arş'ından ayrı olması ile yeryüzünden ayrı olması aynı anlamdadır; yani O her ikisinden de ayrıdır (bâindir), ikisinden birine temas edici değildir.
وقالت فرقةٌ أُخرَى: كان اللَّهُ تعالى ذكرُه قبلَ خلْقِه الأشياءَ، لا شيءَ يماسُّه، ولا شيءَ يُباينُه ، ثم خلَق الأشياءَ فأقامَها بقُدرتِه، وهو كما لم يزلْ قبلَ خلقِه الأشياءِ لا شيءَ يماسُّه ولا شيءَ يباينُه.
Diğer bir fırka ise şöyle demiştir: Zikri yüce olan Allah, varlıkları yaratmadan önce, O'na temas eden hiçbir şey bulunmadığı gibi O'ndan ayrı olan (mübayin) hiçbir şey de yoktu . Sonra varlıkları yarattı ve onları kudretiyle var kıldı. O, varlıkları yaratmadan önce olduğu gibi, Kendisine temas eden hiçbir şeyin bulunmadığı ve Kendisinden ayrı hiçbir şeyin olmadığı hal üzeredir.
فعلَى قولِ هؤلاء أيضًا سواءٌ أقعَد محمدًا ﷺ على عرشِه، أو على أرضِه، إذ كان سواءٌ على قولِهم عرشِه وأرضِه في أنَّه لا مماسَّ ولا مباينَ لهذا، كما أنَّه لا مماسَّ ولا مباينَ لهذه.
Bunların görüşüne göre de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Arşı üzerine veya yeryüzüne oturtması farksızdır; zira onların görüşüne göre, O'nun ne buna temas eden ne de bundan ayrı olan olmadığı gibi, ne şuna temas eden ne de şundan ayrı olan olmaması bakımından Arş'ı ile yeryüzü eşittir.
وقالت فرقةٌ أخرَى: كان اللَّهُ عزَّ ذكرُه قبلَ خلْقِه الأشياءَ لا شيءَ يماسُّه، ولا شيءَ يباينُه، ثم أحدثَ الأشياءِ وخلَقَها، فخلَقَ لنفسِه عرشًا اسْتَوى عليه جالسًا ، وصار له مماسًّا، كما أنَّه قد كان قبلَ خلقِه الأشياءَ لا شيءَ يرزقُه رزقًا، ولا شيءَ يحرمُه ذلك، ثم خلَق الأشياءَ فرزَق هذا وحرَم هذا، وأعطَى هذا، ومنَع هذا. قالوا: فكذلك كان قبلَ خَلْقِه الأشياءَ، لا شيءَ يماسُّه ولا يباينُه، وخلَق الأشياءِ فماسَّ العرشَ بجلوسِه عليه دونَ سائرِ خلْقِه، فهو مماسٌّ ما شاء مِن خلْقِه، ومباينٌ ما شاء مِنه.
Başka bir fırka da şöyle demiştir: Zikri aziz olan Allah, varlıkları yaratmadan önce, O'na temas eden hiçbir şey bulunmadığı gibi O'ndan ayrı hiçbir şey de yoktu. Sonra varlıkları ihdas edip yarattı ve Kendisi için bir Arş yaratarak oturur halde onun üzerine istiva etti ve ona temas eder oldu. Nitekim O, varlıkları yaratmadan önce Kendisine rızık veren hiçbir şey olmadığı gibi Kendisini bundan mahrum eden hiçbir şey de yoktu; sonra varlıkları yarattı ve şuna rızık verdi, şunu mahrum etti, şuna verdi ve şuna engel oldu. Dediler ki: 'İşte bunun gibi, varlıkları yaratmadan önce O'na temas eden veya O'ndan ayrı olan hiçbir şey yoktu; varlıkları yarattığında ise diğer yaratılmışlarına değil, sadece Arş'a oturarak temas etti. Dolayısıyla O, yarattıklarından dilediğine temas eden, dilediğinden de ayrı olandır.'
فعلَى مذهبِ هؤلاء أيضًا سواءٌ أقعَد محمدًا على عرشِه، أو أقعَدَه على مِنبَرٍ من نورٍ، إذ كان من قولِهم: إن جلوسَ الربِّ ﷿ على عرشِه ليس بجلوسٍ يشغَلُ جميعَ العرشِ. ولا في إقعادِ محمدٍ ﷺ موجِبًا له صفةَ الرُّبوبيَّةِ، ولا مُخرِجَه من
Bu kimselerin benimsediği mezhebe göre de [Allah'ın] Muhammed'i Arşı üzerine oturtması ile onu nurdan bir minber üzerine oturtması farksızdır. Zira onların görüşüne göre; Rab azze ve celle'nin Arşı üzerine oturması, Arş'ın tamamını kaplayan bir oturma değildir. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in oturtulmasında da ona rablik sıfatını gerektiren yahut onu...
صفةِ العُبوديَّةِ لربِّه، كما أن مباينةَ محمدٍ ﷺ ما كان مُباينًا له من الأشياءِ غيرُ موجبةٍ له صفةَ الرُّبوبيَّةِ، ولا مُخرِجتِه من صفةِ العُبوديَّةِ لربِّه، من أجلِ أنه موصوفٌ بأنَّه له مبايِنٌ، كما أن اللَّهَ ﷿ موصوفٌ على قولِ قائلِ هذه المقالةِ بأنه مبايِنٌ لها، هو له مبايِنٌ. قالوا: فإذا كان معنى مبايِنٌ ومبايِنٍ لا يوجِبُ لمحمدٍ ﷺ الخروجَ من صفةِ العُبودَةِ والدخولَ في معنى الربوبيَّةِ ، فكذلك لا يوجِبُ له ذلك قعودُه على عرشِ الرحمنِ. فقد تبيَّن إذن بما قُلنا أنه غيرُ محالٍ في قولِ أحدٍ ممَّن ينتَحِلُ الإسلامَ ما قاله مجاهدٌ من أنَّ اللَّهَ ﵎ يُقْعِدُ محمدًا ﷺ على عرشِه.
Rabbine kulluk sıfatından çıkaracak bir durum da yoktur; tıpkı Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayrı olduğu varlıklardan ayrı olmasının, -onun bu varlıklardan ayrı olmakla nitelenmesinden dolayı- ona rablik sıfatı kazandırmadığı ve onu Rabbine kulluk sıfatından çıkarmadığı gibi. Nitekim Allah azze ve celle de bu sözü söyleyenin görüşüne göre varlıklardan ayrı olmakla nitelenmektedir ve varlıklar da O'ndan ayrıdır. Dediler ki: 'Ayrı olmak (mübayin) vasfı, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için kulluk sıfatından çıkmayı ve rablik anlamına girmeyi gerektirmediğine göre, aynı şekilde Rahmân'ın Arşı üzerine oturması da onun için bunu gerektirmez.' Şu halde açıkladığımız üzere, Mücâhid'in Allah celle ve alâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Arşı üzerine oturtacağı yönündeki sözü, İslam'a intisap edenlerden herhangi birinin görüşüne göre imkânsız değildir.
فإن قال قائلٌ: فإِنَّا لا نُنكرُ إقعادَ اللَّهِ محمدًا على عرشِه، وإنما تُنكِرُ إقعادَه .
Eğer birisi: 'Biz Allah'ın Muhammed'i Arşı üzerine oturtmasını inkâr etmiyoruz; ancak inkâr edilen , onu oturtmasıdır .' derse;
- حدَّثني عباسُ بنُ عبدِ العظيمِ، قال: ثنا يحيى بنُ كثيرٍ، [عن سلمِ بن جعفرٍ] ، عن الجُرَيرِيِّ، عن سَيفٍ السَّدُوسيِّ، عن عبدِ اللَّهِ بن سلَامٍ، قال: إن محمدًا ﷺ يومَ القيامةِ على كرسيِّ الربِّ بينَ يدَيِ الربِّ ﵎ .
- Bana Abbâs b. Abdilazîm anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Kesîr, [Selem b. Ca'fer'den] , o el-Cüreyrî'den, o Seyf es-Sedûsî'den, o da Abdullah b. Selâm'dan nakletti, dedi ki: 'Kıyamet gününde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbin kürsüsü üzerinde, Rab celle ve alâ'nın huzurundadır' .
- وإنما تُنْكِرُ إِقْعادَه إِيَّاه معه.
- 'İnkâr edilen ancak onu Kendisiyle birlikte oturtmasıdır' derse;
قيل: أفجائزٌ عندَك أن يقعِدَه علَيه لا مَعه؟ فإن أجاز ذلك صار إلى الإقرارِ بأنَّه إمَّا معه، أو إلى أنَّه يقعِدُه، واللَّهُ للعرشِ مباينٌ، أو لا مماسَّ ولا مباينَ، وبأيِّ ذلك قال
[Ona] şöyle denilir: 'Sence onu [Muhammed'i] O'nunla birlikte değil de onun [arşın] üzerine oturtması caiz midir?' Şayet bunu caiz görürse; ya O'nunla birlikte olduğunu veya Allah arştan ayrı (mübâyin) iken onu oturttuğunu ya da ne temas eden (mümâss) ne de ayrı olduğunu ikrar etme durumuna gelir. Bunlardan hangisini söylerse söylesin,
كان منه دخولًا في بعضِ ما كان يُنْكِرُه. وإن قال: ذلك غيرُ جائزٍ. كان مِنه خروجًا من قولِ جميعِ الفِرقِ التي حكَيْنا قولَهم، وذلك فِراقٌ لقولِ جميعِ من ينتَحِلُ الإسلامَ، إذ كان لا قولَ في ذلك إلا الأقوالَ الثلاثةَ التي حكَيْناها، وغيرُ محالٍ في قولٍ منها ما قال مجاهدٌ في ذلك.
inkâr ettiği şeylerin bir kısmına girmiş olur. Şayet: 'Bu caiz değildir' derse, görüşlerini aktardığımız fırkaların tamamının sözünden çıkmış olur. Bu da İslam'a intisap edenlerin tamamının görüşünden ayrılmaktır; zira bu konuda aktardığımız üç görüşten başka bir görüş yoktur ve Mücâhid'in bu konudaki sözü bu görüşlerden hiçbirine göre imkânsız değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠)} “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar ve bana Kendi katından yardımcı bir güç ver!'”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وقلْ يا محمدُ: يا ربِّ أدخِلْني مُدخلَ صدْقٍ.
Zikri yüce olan Allah, Nebisi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: De ki ey Muhammed: "Rabbim! Beni dürüstlük ve esenlikle girdir."
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنَى "مُدْخلِ الصدقِ" الذي أمَر اللَّهُ نبيَّه ﷺ أن يرغَبَ إليه في أن يدْخِلَه إيَّاه، وفى "مُخْرجِ الصدقِ" الذي أمرَه أن يرغَبَ إليه في أن يخرِجَه إيَّاه؛ فقال بعضُهم: عنَى بمُدْخلِ الصِّدقِ مُدْخِلَ رسولِ اللَّهِ ﷺ المدينة حين هاجَر إليها، ومُخرجِ الصدقِ مُخْرجَه من مكةَ حينَ خرَج منها مهاجرًا إلى المدينةِ.
Tevil ehli, Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisini girdirmesini niyaz etmesini emrettiği "müdhale sıdk" (girdirilecek dürüstlük yeri) ile kendisini çıkarmasını niyaz etmesini emrettiği "muhrace sıdk" (çıkarılacak dürüstlük yeri) hakkında ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Müdhale sıdk ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicret ettiğinde Medine'ye girişini; muhrace sıdk ile de hicret edip Medine'ye gitmek üzere Mekke'den çıkışını kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن وكيعٍ وابنُ حميدٍ، قالا: ثنا جريرٌ، عن قابوسَ بن أبي ظَبْيانَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: كان النبيُّ ﷺ، مكةَ، ثم أُمِر بالهجرةِ، فأنزَل اللَّهُ ﵎ اسمُه: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا}.
Bize İbn Vekî' ve İbn Humeyd anlattı, dediler ki: Bize Cerîr, Kâbûs b. Ebî Zabyân'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] dediğini nakletti: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de idi, sonra kendisine hicret emredildi. Bunun üzerine ismi yüce olan Allah: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar. Bana tarafından hakkıyla yardım edici bir güç ve delil ihsan eyle!'” [ayetini] indirdi.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بزيعٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضَّلِ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِ اللَّهِ: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}. قال: كفارُ أهلِ مكةَ لمَّا ائتمَروا برسولِ اللَّهِ ﷺ ليقتُلُوه أو يطرُدُوه أو يُوثِقُوه، وأراد اللَّهُ قتالَ أَهلِ مكةَ، فأمَره أن يخرُجَ إلى المدينةِ، فهو الذي قال اللَّهُ: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} .
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî' anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Avf'tan, o da el-Hasan'dan Allah'ın: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar'” sözü hakkında nakletti; [Hasan] şöyle dedi: 'Mekke kâfirleri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i öldürmek, sürmek veya hapsetmek için tuzak kurduklarında ve Allah da Mekke halkıyla savaşmayı dilediğinde ona Medine'ye çıkmasını emretti. İşte Allah'ın: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar” buyurduğu budur' .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {مُدْخَلَ صِدْقٍ}. قال: المدينةَ، {مُخْرَجَ صِدْقٍ}. قال: مكةَ .
Bize Muhammed b. Abdil'a'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {مُدْخَلَ صِدْقٍ} “Gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle [girdir]” Medine; {مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Çıkacağım yerden dürüstlük ve esenlikle [çıkar]” Mekke'dir dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}: أخرَجه اللَّهُ من مكةَ إلى الهجرةِ بالمدينةِ .
Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: { وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ } “Ve de ki: Rabbim! Beni gireceğim yere doğruluk ve dürüstlükle sok ve beni çıkacağım yerden doğruluk ve dürüstlükle çıkar.” [hakkında şöyle dedi]: Allah onu Mekke'den çıkarıp Medine'ye hicret ettirdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}. قال: المدينةَ، حين هاجَر إليها، {مُخْرَجَ صِدْقٍ}: مكةَ، حين خرَج منها مُخرجَ صدقٍ، قال ذلك حين خرَج مهاجرًا .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar'” sözü hakkında şöyle dedi: [Gireceği yer], hicret ettiğinde Medine'dir; {مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Dürüstlük ve esenlikle çıkacağım yer” ise oradan dürüstlük ve esenlikle çıktığı Mekke'dir. Bunu hicret etmek üzere çıktığında söyledi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: وقلْ ربِّ أمِتْنِى إماتةَ صِدْقٍ، وأخرِجْنى بعد المماتِ من قبرِى يومَ القيامةِ مُخرَجَ صدقٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı şudur: "Ve de ki: Rabbim! Beni dosdoğru ve şerefli bir ölümle öldür ve ölümden sonra kıyamet gününde beni kabrimden dosdoğru ve şerefli bir çıkışla çıkar."
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ} الآية. قال: يعني بالإدخالِ الموتَ، والإخراجِ الحياةَ بعدَ المماتِ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ} “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir...'” ayeti hakkında şöyle dedi: 'Girdirmekle ölümü, çıkarmakla da ölümden sonraki hayatı kastetmektedir' .
وقال آخرون: بل عنَى بذلك: أدخِلْنى في أمْرِك الذي أرسَلْتنى به مِن النبوَّةِ مُدْخلَ صدقٍ، وأخرِجْنى منه مُخْرَجَ صدقٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla şunu kastetmiştir: 'Beni peygamberlikten ibaret olan ve kendisiyle gönderdiğin emrine dürüstlük ve esenlikle dahil et ve beni ondan dürüstlük ve esenlikle çıkar.'
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ}. قال: فيما أرسَلْتنى به مِن أمْرِك، {وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}. قال: كذلك أيضًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den nakletti: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ} “Beni dürüstlük ve esenlikle girdir” hakkında: 'Beni gönderdiğin emrinin içine [girdir]' dedi; {وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Ve beni dürüstlük ve esenlikle çıkar” hakkında da: 'Aynı şekilde' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وقال آخرون: بل معنَى ذلك: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ}: الجنةَ، {وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}: من مكةَ إلى المدينةِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bunun anlamı: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ} “Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir”: Cennete; {وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Beni çıkacağım yerden dürüstlük ve esenlikle çıkar”: Mekke'den Medine'ye [çıkıştır].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، قال: قال الحسنُ: {أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ}: الجنةَ، و {مُخْرَجَ صِدْقٍ}: من مكةَ إلى المدينةِ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den haber verdi, dedi ki: Hasan şöyle dedi: '{أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ} “Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir”: Cennete; {مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Dürüstlük ve esenlikle çıkarılacak yer” ise Mekke'den Medine'ye [çıkıştır]' .
وقال آخرون: بل معنَى ذلك: أدخِلْني في الإسلامِ مُدْخلَ صدقٍ.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı: 'Beni İslâm'a dürüstlük ve esenlikle girdir' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا سهلُ بنُ موسى الرازيُّ، قال: ثنا ابن نُميرٍ، عن إسماعيلَ بن أبي خالدٍ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ}. قال: أدخِلْني في الإسلامِ مُدْخلَ صدقٍ، وأَخْرِجْنى منه مُخرَجَ صِدْقٍ.
Bize Sehl b. Mûsâ er-Râzî anlattı, dedi ki: Bize İbn Nümeyr, İsmâil b. Ebî Hâlid'den, o da Ebû Sâlih'ten O'nun: {رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ} “Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir” sözü hakkında nakletti; [Ebû Sâlih] şöyle dedi: 'Beni İslâm'a dürüstlük ve esenlikle girdir ve beni ondan dürüstlük ve esenlikle çıkar.'
وقال آخرون: بل معنَى ذلك: أدخِلْنى مكةَ آمنًا، وأخرِجْنى منها آمنًا.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bunun anlamı: 'Beni Mekke'ye güven içinde girdir ve beni oradan güven içinde çıkar' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ قال في قولِه: {رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}: يعنى مكةَ، دخَل فيها آمنًا، وخرَج منها آمنًا .
Bana el-Huseyn'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın O'nun: {رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: 'Mekke'yi kastetmektedir; oraya güven içinde girdi ve oradan güven içinde çıktı' .
وأشبهُ هذه الأقوالِ بالصوابِ في تأويلِ ذلك قولُ مَن قال: معنَى ذلك: وأدخِلْنى المدينةَ مُدخلَ صدقٍ، وأخرِجْني من مكةَ مُخرَجَ صدقٍ.
Bunun tevilinde bu görüşler içinde doğruya en yakın olanı, şöyle diyenin sözüdür: Bunun anlamı; 'Beni Medine'ye dürüstlük ve esenlikle girdir ve beni Mekke'den dürüstlük ve esenlikle çıkar' [demektir].
وإنما قلنا: ذلك أولى بتأويلِ الآيةِ؛ لأنّ ذلك عَقِيبَ قولِه: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا}. وقد دلَّلنا فيما مضَى - على أنَّه عنَى بذلك أهلَ مكةَ . فإذ كان ذلك عَقِيبَ خبرِ اللَّهِ عمَّا كان المشركون أرادوا من استِفْزازِهم رسولَ اللَّهِ ﷺ ليخرِجُوه عن مكةَ، كان بيِّنًا، إذ كان اللَّهُ قد أخرَجَه منها، أن قولَه له : {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ}. أمرٌ منه لَه بالرغبةِ إليه في أن يُخرِجَه من البَلْدَةِ التي هَمَّ المشركون بإخْراجِه منها [وأَخْرَجَه اللَّهُ منها] مُخرَجَ صِدقٍ، وأن يدخِلَه البلدةَ التي نقَله اللَّهُ إليها مُدخَلَ صِدقٍ.
Ayetin tevilinde bu görüşün daha evla olduğunu söylememizin sebebi; bunun O'nun: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا} “Neredeyse seni bu yerden çıkarmak için tedirgin edip süreceklerdi; o takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi” sözünün hemen ardından gelmesidir. Daha önce O'nun bununla Mekke halkını kastettiğini delillendirmiş bulunmaktayız . Müşriklerin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mekke'den çıkarmak için tedirgin edip kışkırtmak istemelerine dair Allah'ın verdiği haberin hemen ardından geldiğine ve Allah da onu oradan çıkardığına göre; O'nun Peygamber'e hitaben söylediği : {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “De ki: 'Rabbim! Beni gireceğim yere dürüstlük ve esenlikle girdir; çıkacağım yerden de dürüstlük ve esenlikle çıkar'” buyruğunun, müşriklerin çıkarmaya yeltendikleri [ve Allah'ın da kendisini oradan çıkardığı] beldeden kendisini dürüstlük ve esenlikle çıkarması ve Allah'ın kendisini naklettiği beldeye dürüstlük ve esenlikle girdirmesi için O'na niyazda bulunmasını emretmesi olduğu açıktır.
وقولُه: {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا}. اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معنَى ذلك: واجعلْ لِي مُلْكًا ناصرًا ينصُرُني على من ناوأنى، وعِزًّا أقيمُ به دينَك، وأدفَعُ به عنه مَن أراده بسوءٍ.
O'nun: {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} “Ve bana Kendi katından yardımcı bir güç ver!” sözünün tevilinde ehli tevil ihtilaf etti. Bazıları şöyle dedi: Bunun anlamı: 'Bana karşı gelenlere karşı bana yardım edecek muzaffer bir mülk/güç ve dinini ikame edeceğim, ona kötülük yapmak isteyenleri defedeceğim bir izzet ver' demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ بن بزيعٍ، قال: ثنا بشرُ بنُ المفضَّلِ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِ اللَّهِ ﷿: {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا}: يُوعِدُه لَيَنْزِعَنَّ مُلكَ فارسَ وعِزَّ فارسَ، ولَيجعَلَنَّه له، وعِزَّ الرُّومِ ومُلكَ الرومِ، ولَيَجْعَلَنَّه له.
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Avf'tan, o da el-Hasan'dan aziz ve celil olan Allah'ın: {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} “Ve bana Kendi katından yardımcı bir güç ver!” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Allah] ona Fars'ın mülkünü ve Fars'ın izzetini çekip alıp kendisine vereceğini, Rum'un izzetini ve Rum'un mülkünü [de çekip alıp] kendisine vereceğini vaat etmektedir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا}: وإنَّ نبيَّ اللَّهِ علِم ألا طاقةَ له بهذا الأمرِ إلَّا بسلطانٍ، فسأل سلطانًا نصيرًا لكتابِ اللَّهِ ﷿، ولحُدودِ اللَّهِ، ولفرائضِ اللَّهِ، ولإقامةِ دينِ اللَّهِ، وإنَّ السلطانَ رحمةٌ من اللَّهِ جعَلها بينَ أظهرِ عبادِه، لولا ذلك لأغار بعضُهم على بعضٍ، فأكَل شديدُهم ضعيفَهم .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} “Ve bana Kendi katından yardımcı bir güç ver!” sözü hakkında nakletti: 'Allah'ın Peygamberi bu işe ancak bir güç/iktidar ile güç yetirebileceğini bildi; bu sebeple aziz ve celil olan Allah'ın Kitabı için, Allah'ın koyduğu sınırlar için, Allah'ın farzları için ve Allah'ın dinini ikame etmek için yardımcı bir güç istedi. Şüphesiz ki otorite/iktidar, kulları arasına koyduğu Allah'tan bir rahmettir. Şayet o olmasaydı birbirlerine saldırırlar, güçlü olanları zayıf olanlarını yerdi' .
وقال آخرون: بل عنَى بذلك حُجةً بينةً.
Başkaları ise şöyle dedi: Aksine bununla apaçık bir delili kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: {سُلْطَانًا نَصِيرًا}. قال: حُجةً بينةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den aziz ve celil olan Allah'ın: {سُلْطَانًا نَصِيرًا} “Yardımcı bir güç” sözü hakkında: 'Apaçık bir delil' dediğini nakletti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini nakletti.
وأولَى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ من قال: ذلك أمرٌ مِن اللَّهِ ﷿ نبيَّه بالرغْبةِ إليه في أن يؤْتيَه سلطانًا ناصِرًا له على من بَغاه وكادَه، وحاوَل منْعَه إقامتِه فرائضَ اللَّهِ في نفسِه وعبادِه.
Bu konuda görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: 'Bu, aziz ve celil olan Allah'ın, Peygamberi'ne kendisine haksızlık eden, tuzak kuran ve gerek kendi nefsinde gerekse kullarında Allah'ın farzlarını ikame etmesini engellemeye çalışan kimselere karşı kendisine yardım edecek muzaffer bir güç vermesi için O'na niyazda bulunmasını emretmesidir' diyenin görüşüdür.
وإنَّما قلتُ: ذلك أولى بالصوابِ؛ لأنَّ ذلك عَقيبَ خبرِ اللَّهِ عما كان المشركون همُّوا به من إخراجِه من مكةَ، فأعْلَمه اللَّهُ ﷿ أَنَّهم لو فعَلوا ذلك
Benim: «Gerçeğe en uygun olanı budur» dememin sebebi şudur: Çünkü bu [emir], Allah'ın, müşriklerin onu Mekke'den çıkarmaya yeltendiklerine dair haberinin hemen akabindedir. Nitekim aziz ve celil olan Allah ona, şayet bunu yaparlarsa