Binûn

Benî İsrâîl Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ}. قال: مشَوا .

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o İbn Abbâs'tan: {فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ} “evlerin aralarına kadar girip araştırdılar” ayeti hakkında: '[Evlerin aralarında] yürüdüler ' dediğini aktardı.

وكان بعضُ أهل المعرفة بكلام العرب من أهل البصرة يقولُ: معنى {فَجَاسُوا}: قتلوا. ويُستَشهدُ لقوله ذلك ببيتِ حسان:

Basra ehlinden Arap kelamını bilen bazısı şöyle derdi: {فَجَاسُوا} “[evlerin aralarına kadar girip] araştırdılar” [ifadesinin] anlamı: ‘Öldürdüler’ demektir. Onun bu sözüne Hassân’ın şu beyti şahit getirilir:

ومنا الذي لاقى بسيف محمدٍ … فجَاس به الأعداءُ عُرضَ العساكر

Bizdendir o kimse ki Muhammed'in kılıcıyla [düşmanla] karşılaştı … Ve onunla düşmanları orduların ortasında kırıp geçirdi.

وجائزٌ أن يكونَ معناه: فجاسوا خلال الديار فقتَلوهم ذاهبين وجائين. فيَصِحَّ التأويلان جميعًا.

Bunun anlamının: 'Evlerin aralarına girip dolaştılar ve gidip gelirken onları öldürdüler' şeklinde olması da caizdir. Böylece her iki tevil de doğru olur.

ويعنى: بقوله: {وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا}: وكان جَوْسُ القومِ الذين نَبعَثُ عليهم خلال ديارهم، وعدًا من الله لهم مفعولًا ذلك لا محالة؛ لأنه لا يُخلِفُ الميعادَ.

O'nun: {وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا} “Bu, yerine getirilmiş bir vaatti” buyruğunun anlamı ise şudur: Üzerlerine göndereceğimiz o kavmin yurtlarının arasına girip dolaşması, Allah'ın onlara yönelik kesinlikle yerine gelecek bir vaadiydi; zira O vaadinden dönmez.

ثم اختلَف أهلُ التأويل في الذين عنى الله بقوله: {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} وفيما كان من فعلهم في المرّة الأولى في بني إسرائيل حين بُعثوا عليهم، ومَن الذين بَعَث عليهم في المرّة الآخرة، وما كان من صنيعهم بهم؛ فقال بعضُهم: كان الذي بعَث الله عليهم في المرّة الأولى جالوت، وهو من أهل الجزيرة.

Daha sonra tevil ehli, Allah'ın {أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “pek çetin güç sahibi” buyruğuyla kimleri kastettiği, İsrailoğullarının üzerine gönderildiklerinde birinci seferde onlara ne yaptıkları, sonuncu seferde üzerlerine kimi gönderdiği ve onların da İsrailoğullarına ne yaptığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'Allah'ın birinci seferde onların üzerine gönderdiği kişi Câlût idi ve o el-Cezîre ehlindendi' dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا}. قال: بعث الله عليهم جالوتَ، فجَاس خلال ديارهم، وضرب عليهم الخَراجَ والذُّلَّ، فسألوا الله أن يبعثَ لهم ملكًا يُقاتلون في سبيل الله، فبعث الله طالوت، فقَاتَلوا جالوتَ، فنصَر الله بني إسرائيل، وقُتِل جالوتُ بيدَى داودَ، ورجع الله إلى بني إسرائيل مُلكهم.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [nakletti; o,] {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا} “Artık o ikisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik de evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaad idi.” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah onların üzerine Câlût'u gönderdi; o da evlerinin aralarına kadar girip araştırdı, üzerlerine haraç ve zillet yükledi. Bunun üzerine [İsrailoğulları], Allah yolunda savaşacakları bir hükümdar göndermesini Allah'tan istediler. Allah da Tâlût'u gönderdi ve Câlût ile savaştılar. Allah İsrailoğullarına yardım etti, Câlût Dâvûd'un elleriyle öldürüldü ve Allah İsrailoğullarına mülklerini (hükümranlıklarını) geri verdi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا}: قضاءً قضَى الله على القوم كما تَسمَعون، فبعَث عليهم في الأُولى جالوتَ الجزريَّ، فسبَى وقتل، وجاسُوا خلالَ الديار كما قال الله، ثم رجَع القومُ على دَخَنِ فيهم.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا} “Artık o ikisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik de evlerin aralarına kadar girip araştırdılar. Bu, yerine getirilmiş bir vaatti” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: 'İşittiğiniz gibi bu, Allah'ın o kavim aleyhine verdiği bir hükümdür. Birincisinde üzerlerine el-Cezîreli Câlût'u gönderdi; o da esir aldı, öldürdü ve Allah'ın buyurduğu gibi yurtların arasına girip dolaştılar. Sonra o kavim içlerindeki bir bozulma/karışıklık üzere geri döndü.'

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ، قال: أما المرةُ الأُولى فسلَّط الله عليهم جالوتَ، حتى بعَث طالوتَ ومعه داودَ، فقتَله داودُ .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti; dedi ki: 'Birinci sefere gelince; Allah üzerlerine Câlût'u musallat kıldı, nihayet Tâlût'u ve beraberinde Dâvûd'u gönderdi de Dâvûd onu öldürdü .'

وقال آخرون: بل بعَث عليهم في المرّة الأولى سنحاريب. وقد ذكرنا بعض قائلى ذلك فيما مضَى، ونَذكُرُ ما حضَرَنا ذكرُه ممَّن لم نذكرْه قبلُ.

Başkaları ise: 'Aksine, birinci seferde onların üzerine Sennâhirîb'i gönderdi' dediler. Bunu söyleyenlerin bir kısmını daha önce zikretmiştik; daha önce zikretmediklerimizden aklımıza gelenleri de zikredelim.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا ابن عليةَ، عن أبي المعلَّى، قال: سمعتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ يقولُ في قوله: {بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: بعث الله ﵎ عليهم في المرّة الأولى سنحاريبَ مِن أهل أَثُورَ ونِينَوى. فسألتُ سعيدًا عنها، فزَعَم أنها الموصلُ .

Bana Ya'kûb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebu'l-Muallâ'dan nakletti, dedi ki: Saîd b. Cübeyr'in: {بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” buyruğu hakkında şöyle dediğini duydum: 'Allah ﵎ birinci seferde onların üzerine Âsûr ve Ninova ehlinden Sennâhirîb'i gönderdi.' Saîd'e orayı sordum; oranın Musul olduğunu iddia etti .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: ثنى يعلى بنُ مسلمٍ، عن سعيد بن جبيرٍ أنه سمِعه يقولُ: كان رجلٌ من بني إسرائيلَ يقرأُ حتى إذا بلغ: {بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. بكى وفاضَتْ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'ten nakletti, dedi ki: Bana Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den [naklen] anlattı; o, [Saîd'i] şöyle derken işitmiştir: İsrailoğullarından bir adam [kitabı] okur, {بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” [ayetine] ulaştığı zaman ağlar ve dolup taşardı

عيناه، و طبَّق المصحفَ، فقال: ذلك ما شاء الله من الزمان. ثم قال: أي ربِّ، أرنى هذا الرجل الذي جعلتَ هلاكَ بني إسرائيلَ على يدَيه. فأُرى في المنام مسكينًا ببابلَ، يُقالُ له: بختُنصَّرَ. فانطلق بمالٍ وأعْبُدٍ له - وكان رجلًا مُوسِرًا - فقيل له: أين تُريدُ؟ قال: أُريدُ التِّجارةَ. حتى نزَل دارًا ببابلَ، فاستكراهَا ليس فيها أحدٌ غيرُه، فجعَل يَدْعُو المساكين ويَلْطُفُ بهم حتى [لا يَأْتيه] أحدٌ، فقال: هل بقى مسكينٌ غيرُكم؟ قالوا: نعم. مسكينٌ بفجِّ آل فلانٍ مريضٌ، يُقالُ له: بختُنصر. فقال لغِلْميه: انطَلِقوا. حتى أتاه، فقال: ما اسمُك؟ قال: بختُنصرَ. فقال لغلْمَتِه: احتمِلُوه. فنقَله إليه ومرَّضه حتى بَرَأ، فكَساه وأعطَاه نفقةً. ثم أَذَّن الإسرائيليُّ بالرحيل، فبكَى بختُنصرَ، فقال الإسرائيليُّ: ما يُبكيك؟ قال: أبكي أنك فعَلتَ بي ما فعَلتَ، ولا أجدُ شيئًا أجزِيكَ. قال: بلى، شيئًا يسيرًا، إن ملكت أطعتَنى. فجعَل الآخرُ يَتْبَعُه، ويقولُ: تَستَهزِئُ بى! ولا يَمنَعُه أَن يُعطيه ما سأله إلا أنه يَرَى أنه يستهزئُ به، فبكى الإسرائيليُّ، وقال: لقد علمت ما يمنعُك أن تُعطيَني ما سألتُك إلا أن الله يُريدُ أن يُنْفِذَ ما قد قضاه - وكتب في كتابه. [وضرَب الدهرُ من ضَرْبه]، فقال [يومًا صيحونُ] وهو ملكُ فارسَ ببابلَ: لو أنا بعثنا طليعةً إلى الشام؟

...gözleri [yaşla dolardı]. Ve Mushaf'ı kapattı; Allah'ın dilediği bir süre böylece [kaldı]. Sonra: "Ey Rabbim! İsrailoğullarının helakini ellerine bıraktığın bu adamı bana göster" dedi. Rüyasında Babil'de kendisine Buhtunnasr denilen yoksul bir adam gösterildi. Varlıklı bir kimse olduğundan malı ve köleleriyle birlikte yola çıktı. Kendisine: "Nereye gitmek istiyorsun?" diye sorulunca: "Ticaret yapmak istiyorum" dedi. Nihayet Babil'de bir eve vardı ve içinde kendisinden başka kimsenin bulunmadığı bu evi kiraladı. Yoksulları davet edip onlara ikramda bulunmaya başladı; öyle ki [artık yanına gelmeyen] hiçbir kimse kalmadı. [Gelenlere]: "Sizden başka yoksul kaldı mı?" diye sordu. "Evet, falan oğullarının vadisinde Buhtunnasr denilen hasta bir yoksul var" dediler. Kölelerine: "Gidin!" dedi. Nihayet onun yanına vardı ve: "Adın ne?" diye sordu. "Buhtunnasr" dedi. Kölelerine: "Onu taşıyın" dedi. Onu yanına nakletti ve iyileşinceye kadar ona baktı. Ardından ona elbise giydirdi ve harçlık verdi. Sonra İsrailli [adam] ayrılacağını bildirdi. Bunun üzerine Buhtunnasr ağladı. İsrailli: "Seni ağlatan nedir?" diye sordu. "Bana bunca iyilikte bulundun, fakat sana karşılığını verebileceğim hiçbir şey bulamıyorum, buna ağlıyorum" dedi. [İsrailli]: "Aksine, [karşılık verebileceğin] pek az bir şey var; [bir gün] hükümdar olursan bana itaat edersin" dedi. Buhtunnasr onun peşinden giderek: "Benimle alay ediyorsun!" demeye başladı. [Buhtunnasr'ın] İsraillinin istediği sözü vermesine engel olan tek şey, onun kendisiyle alay ettiğini düşünmesiydi. Bunun üzerine İsrailli ağladı ve şöyle dedi: "Benden istediğim şeyi esirgemene engel olan şeyin, ancak Allah'ın hükmettiği ve kitabında yazdığı şeyi yerine getirmek istemesi olduğunu kesinlikle anladım." [Aradan bir müddet zaman geçti]. Babil'deki Fars kralı olan Sayhûn [bir gün] şöyle dedi: "Şam'a bir öncü birlik göndersek nasıl olur?"

قالوا: وما ضرَّك لو فعلت؟ قال: فمن تَرَون؟ قالوا: فلانٌ. فبعَث رجلًا وأعطَاه مائةَ ألفٍ، وخرَج بختُنصَّرَ في مَطبَخه، لا يَخْرُجُ إلا ليأكل في مطبخه، فلما قدم الشامَ رأى صاحبُ الطليعة أكثر أرض الله فرسًا ورجلًا جلدًا، فكسر ذلك في ذرعه، فلم يسألْ. قال: فجعَل بختُنصَّرَ يَجلِسُ مجالس أهل الشام، فيقولُ: ما يمنعُكم أن تَغْرُوا بابلَ، فلو غزَوتُموها ما دونَ بيت مالها شيءٌ؟ قالوا: لا نُحسنُ القتال. [قال: فلو غَزَوتُم؟ قالوا: إنا لا نُحسنُ القتال] ولا نُقَاتِلُ. حتى أنفذ مجالس أهل الشام، ثم رجعوا فأخبَر الطليعةَ ملِكَهم بما رأى، وجعَل بختُنصرَ يقولُ لفوارس الملكِ: لو دعانى الملكُ لأخبَرتُه غيرَ ما أخبرَه فلانٌ. فرُفِع ذلك إليه، فدعَاه فأخبره الخبرَ، وقال: إن فلانًا لما رأى أكثر أرض اللهِ كُراعًا ورجلًا جلدًا، [كسر ذلك في ذرعه]، ولم يَسْألهم عن شيءٍ، وإنى لم أدَعْ مجلسًا بالشام إلا جالستُ أهلَه، فقلتُ لهم كذا وكذا، فقالوا لي كذا وكذا - الذي ذكر سعيدُ بنُ جبيرٍ أنه قال لهم - قال الطليعةُ لبختنصَّرَ: فضَحتَنى، لك مائةُ ألفٍ وتنزِعُ عما قلتَ؟ قال: لو أعطَيتني بيتَ مال بابلَ ما نزعتُ. و ضرَب الدهرُ مِن ضَربه، فقال الملكُ: لو بعثنا

[Krala]: "Bunu yapsan sana ne zararı olur ki?" dediler. [Kral]: "Kimi uygun görürsünüz?" dedi. "Falan kişiyi" dediler. Bunun üzerine [kral] bir adam gönderdi ve ona yüz bin [akçe] verdi. Buhtunnasr da onun mutfak heyetinde yola çıktı; mutfakta yemek yemek haricinde [çadırdan] dışarı çıkmıyordu. Şam'a vardıklarında öncü birliğin komutanı, Allah'ın yarattığı beldeler içinde atı ve dayanıklı adamı en çok olan bir yer gördü. Bu durum onun cesaretini kırdı ve hiçbir şey sormadı. [Râvî] dedi ki: Bunun üzerine Buhtunnasr Şam halkının meclislerine oturup: "Babil'e sefer düzenlemenize engel olan nedir? Eğer oraya sefer düzenlerseniz beytülmâline ulaşmanıza hiçbir engel yoktur" demeye başladı. Onlar: "Biz savaşmayı beceremeyiz" dediler. ["Peki ya savaşırsanız?" dedi. Onlar: "Biz savaşmayı beceremeyiz] ve savaşmayız" dediler. Nihayet Şam halkının bütün meclislerini dolaşıp bitirdi. Sonra geri döndüler. Öncü birliğin komutanı gördüklerini krallarına haber verdi. Buhtunnasr ise kralın süvarilerine: "Eğer kral beni çağırtsaydı, ona falanın haber verdiğinden başkasını haber verirdim" demeye başladı. Bu durum krala iletildi; o da onu çağırttı ve [Buhtunnasr] ona haberi verip şöyle dedi: "Falan kişi, Allah'ın yarattığı beldeler içinde binek atı ve dayanıklı insanı en bol olan yeri görünce bu durum onun cesaretini kırdı ve onlara hiçbir şey sormadı. Ben ise Şam'da oturmadık bir meclis bırakmadım. Onlara şöyle şöyle dedim, onlar da bana -Saîd b. Cübeyr'in onlara söylediğini zikrettiği şekilde- şöyle şöyle dediler." Öncü komutan Buhtunnasr'a: "Beni rezil ettin! Söylediğinden vazgeçmen şartıyla sana yüz bin [akçe] vereyim mi?" dedi. O da: "Bana Babil'in beytülmâlini versen bile vazgeçmem" dedi. Ve aradan bir süre geçtikten sonra kral: "Keşke göndersek...

جريدة خيلٍ إلى الشام، فإن وجدوا مساغًا ساغوا، وإلا امتشُّوا ما قدروا عليه. قالوا: ما ضرَّك لو فعلت؟ قال: فمَن ترونَ؟ قالوا: فلانٌ. قال: بل الرجلُ الذي أخبرني ما أخبرني. فدعا بختُنصرَ وأرسله، وانتخب معه أربعة آلاف من فرسانهم، فانطلقوا فجاسوا خلال الديار، فسبَوا ما شاء الله، ولم يخرِّبوا ولم يقتلوا، [ورُمى في جنازة] صيحونَ . قالوا: اسْتَخْلِفوا رجلًا. قالوا: على رسلِكم حتى يأتى أصحابكم فإنهم فرسانكم؛ [أن يُنغِّصوا] عليكم شيئًا. فأمهلوا جاء بختُنصرَ بالسَّبي وما معه، فقسَّمه في الناس، فقالوا: ما رأينا أحدًا أحقَّ بالملكِ مِن هذا. فملَّكوه .

...bir süvari müfrezesi göndersek; eğer bir yol bulurlarsa girerler, bulamazlarsa güçlerinin yettiğini yağmalayıp alırlar .' 'Bunu yapmanda sana ne zarar var ki?' dediler. 'Kimi uygun görürsünüz?' dedi. 'Falanı' dediler. 'Hayır, bilakis bana haberleri bildiren adamı' dedi. Buhtunnasr'ı çağırdı ve onu gönderdi, süvarilerinden seçkin dört bin kişiyi de onun yanına verdi. Gittiler ve evlerin aralarına kadar girip araştırdılar; Allah'ın dilediği kadar esir aldılar, fakat yakıp yıkmadılar ve öldürmediler. [Tam o sırada] Sayhûn'un [cenazesi kaldırıldı] . 'Birini hükümdar seçin' dediler. 'Acele etmeyin, arkadaşlarınız gelsin; zira onlar süvarilerinizdir, sizin işinizi bozmasınlar ' dediler. Beklediler . Buhtunnasr esirler ve yanındakilerle geldi ve onları halk arasında paylaştırdı. Bunun üzerine: 'Hükümdarlığa bundan daha layık birini görmedik' dediler ve onu hükümdar yaptılar .

حدَّثني يونس بن عبد الأعلى، قال: أخبرنا ابن وهب، قال: أخبرني سليمانُ بنُ بلالٍ، عن يحيى بن سعيد، قال: سمعت سعيد بن المسيب يقولُ: ظهر بختُنصرَ على الشام، فخرَّب بيت المقدس وقتلهم، ثم أتى دمشقَ، فوجد بها دمًا يغلى على كِبًا. فسألهم: ما هذا الدمُ؟ قالوا: أدركنا آباءنا على هذا، وكلَّما ظهر عليه الكِبَا ظهر. قال: فقتل على ذلك الدم سبعين ألفًا مِن المسلمين وغيرهم، فسكن.

Bana Yûnus b. Abdila‘lâ anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Süleymân b. Bilâl, Yahyâ b. Saîd’den haber verdi, o da şöyle dedi: Saîd b. el-Müseyyeb’i şöyle derken işittim: "Buhtunnasr Şam’a galebe çaldı; Beytülmakdis’i yerle bir edip [oradakileri] öldürdü. Sonra Dımaşk’a geldi ve orada bir çöp yığını üzerinde kaynayıp duran bir kan buldu. Onlara: 'Bu kan nedir?' diye sordu. 'Biz atalarımızı bu hal üzere bulduk; bu çöp yığını onun üzerini örttükçe kan yine üste çıkıyor' dediler. [Saîd b. el-Müseyyeb] dedi ki: Bunun üzerine [Buhtunnasr], o kanın üzerinde Müslümanlardan ve diğerlerinden yetmiş bin kişiyi öldürdü ve nihayet [kan] duruldu."

وقال آخرون: يعنى بذلك قومًا من أهل فارس. قالوا: ولم يَكُنْ في المرة الأولى قتالٌ.

Başkaları ise: 'Bununla Fars ehlinden bir kavim kastedilmektedir' dediler. Onlar: 'Birinci seferde savaş olmadı' dediler.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيح، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ}. قال: من جاءهم من فارس يَتَحَسَّسون أخبارهم، ويَسْمَعون حديثَهم، معهم بختُنصَّرَ، فوعى أحاديثَهم من بين أصحابه، ثم رجعت فارسُ ولم يَكنْ قتالٌ، ونُصرت عليهم بنو إسرائيل، فهذا وعد الأولى.

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ} “Artık o ikisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik de evlerin aralarına kadar girip araştırdılar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: 'Onların haberlerini araştıran ve sözlerini dinleyen Farslılar geldi; yanlarında Buhtunnasr da vardı, arkadaşları arasından onların konuşmalarını yalnız o kavradı. Sonra Farslılar geri döndü ve hiçbir savaş olmadı, İsrailoğullarına yardım edildi; işte bu, birinci seferin vaadidir.'

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}: جندٌ جاءهم من فارس يَتَحَسَّسون أخبارهم. ثم ذكر نحوَه .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” ayeti hakkında: 'Onlara Fars'tan haberlerini araştıran bir ordu geldi' dediğini ve sonra bunun bir benzerini zikrettiğini aktardı .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ}. قال: ذلك، أي من جاءهم من فارس، ثم ذكر نحوه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o Mücâhid'den: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ} “Artık o ikisinden birincisinin vakti gelince, üzerinize pek çetin güç sahibi kullarımızı gönderdik” buyruğu hakkında: 'İşte bu, onlara Fars'tan gelen kimselerdir' dediğini, sonra bunun bir benzerini zikrettiğini aktardı.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا (٦)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tevili: {ثُمَّ رَدَدْنَا لَكُمُ الْكَرَّةَ عَلَيْهِمْ وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا (٦)} “Sonra onlara karşı size tekrar üstünlük verdik; mallarla ve oğullarla sizi destekledik ve sayınızı daha da çoğalttık.”

يقولُ تعالى ذكرُه: ثم أدلْناكم يا بني إسرائيل على هؤلاء القوم الذين وصفهم

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey İsrailoğulları! Sonra, haklarında [üzerinize] göndereceğini nitelediği o kavme karşı size tekrar üstünlük verdik.

جلَّ ثناؤُه أنه يَبْعَثُهم عليهم. وكانت تلك الإدالةُ والكرّةُ لهم عليهم، فيما ذكر السديُّ في خبره، أن بني إسرائيل غزَوْهم، وأصابوا منهم، واستَنْقَذوا ما في أيديهم منهم . وفى قول آخرين، إطلاقُ الملكِ الذي غزاهم ما في يديه من أسراهم . وردُّ ما كان أصاب من أموالهم عليهم من غير قتالٍ. وفي قول ابن عباسٍ الذي رواه عطيةُ عنه، هي إدالهُ الله إياهم من عدوِّهم جالوتَ حتى قتَلوه ، وقد ذكرنا كلَّ ذلك بأسانيده فيما مضى.

Onlara karşı bu galebe ve üstünlük, es-Süddî'nin rivayetinde zikrettiğine göre, İsrailoğullarının onlara savaş açması, onlardan ganimet elde etmesi ve onların ellerindeki esirleri kurtarmasıyla olmuştur . Başkalarının görüşüne göre ise, onlara saldıran kralın ellerindeki esirleri serbest bırakması ve savaş olmaksızın ellerinden aldığı mallarını onlara geri vermesidir. Atıyye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiği görüşe göre ise, bu, düşmanları Câlût'u öldürünceye kadar Allah'ın onlara üstünlük vermesidir . Bütün bunları senetleriyle daha önce zikretmiştik.

{وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ}. يقولُ: وزدنا فيما أعطيناكم من الأموال والبنين.

{وَأَمْدَدْنَاكُمْ بِأَمْوَالٍ وَبَنِينَ} “mallarla ve oğullarla sizi destekledik” buyruğu: Size verdiğimiz malları ve evlatları artırdık demektir.

وقولُه: {وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا}. يقولُ: وصيَّرناكم أكثر عدد نافرٍ منهم.

O'nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا} “ve sayınızı daha da çoğalttık” buyruğu ise: Sizi, savaşa koşan sayı bakımından onlardan daha kalabalık kıldık demektir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.

Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا}. أي: عددًا، وذلك في زمن داود .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَاكُمْ أَكْثَرَ نَفِيرًا} “ve sayınızı daha da çoğalttık” buyruğu hakkında: 'Yani sayıca [çoğalttık]; bu da Dâvûd zamanındaydı ' dediğini aktardı.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا (٧)}.

Yüce Allah'ın: {إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا (٧)} “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir. Artık sonuncusunun vaadi geldiği zaman, yüzlerinizi kötü duruma düşürsünler, ilk kez girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yok etsinler [diye üzerinize düşmanlarınızı göndeririz].” buyruğunun teviline dair açıklama:

يقولُ تعالى ذكرُه لبنى إسرائيل فيما قضَى إليهم في التوراة: إن أحسنتم يابني إسرائيلَ، فأطَعتم الله وأصلَحتم أمرَكم، ولزمتم أمرَه ونهيَه أحسَنتم وفعلتم ما فعَلتم من ذلك لأنفسكم؛ لأنَّكم إنما تنفعون بفعلِكم ما تفعَلون من ذلك أنفسكم في الدنيا والآخرة؛ أما في الدنيا فإن الله يدفَعُ عنكم من بغَاكم سوءًا، ويُنمِّى لكم أموالَكم، ويَزيدُكم إلى قوَّتِكم قوَّةً، وأما في الآخرة فإن الله ﵎ يُثيبُكم به جنانه. {وَإِنْ أَسَأْتُمْ}. يقولُ: وإن عصيتُم الله وركبتم ما نهاكم عنه حينئذٍ، فإلى أنفسكم تُسيئون؛ لأنكم تُسخِطون بذلك على أنفسكم ربَّكم، فيُسلِّطُ عليكم في الدنيا عدوَّكم، ويُمكِّنُ مِنكم مَن بغاكم سوءًا، ويُخلِّدُكم في الآخرة في العذاب المهين. وقال جل ثناؤُه: {وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا}. والمعنى: فإليها. كما قال: {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا (٥)} [الزلزلة: ٥] والمعنى: أَوْحَى إليها.

Zikri yüce olan Allah Tevrat'ta İsrailoğullarına bildirdiği hükümde şöyle buyurmaktadır: Ey İsrailoğulları! Eğer iyilik eder, Allah'a itaat edip durumunuzu düzeltir, O'nun emir ve yasaklarına sarılırsanız, iyilik etmiş ve bunu kendi nefisleriniz için yapmış olursunuz; çünkü bu yaptıklarınızla dünyada ve ahirette yalnızca kendi nefislerinize fayda sağlarsınız . Dünyada faydası şudur: Allah size kötülük yapmak isteyenleri sizden defeder, mallarınızı çoğaltır ve gücünüze güç katar; ahirette ise Allah ﵎ bunun karşılığında sizi cennetleriyle mükâfatlandırır. {وَإِنْ أَسَأْتُمْ} “ve eğer kötülük ederseniz” buyruğu: Şayet Allah'a isyan eder ve o vakitte O'nun yasakladığı şeyleri işlerseniz, kötülüğü kendi nefislerinize yapmış olursunuz demektir; çünkü bununla Rabbinizi kendi aleyhinize öfkelendirirsiniz, O da dünyada üzerinize düşmanınızı musallat eder, size kötülük kasteden kimseleri size musallat kılar ve ahirette de sizi alçaltıcı bir azap içinde ebedî bırakır. Övgüsü yüce olan Allah: {وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا} “kötülük ederseniz o da kendinizedir” buyurmuştur. Anlamı: 'Kendi aleyhinedir' demektir; nitekim: {بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحَى لَهَا (٥)} [Zilzâl: 5] buyruğunun anlamı da 'Rabbin ona vahyettiği için' demektir.

وقولُه: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ}. يقولُ: فإذا جاء وعدُ المرّة الآخرة من مَرَّتَيْ إفسادِكم يابني إسرائيلَ في الأرض، (لِيَسُوءَ (١) وُجُوهَكُمْ). يقولُ: ليسوء مجئُ ذلك الوعد للمرة الآخرة وجوهَكم فيُقبِّحَها.

O'nun: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ} “Artık sonuncusunun vakti gelince...” buyruğu: Ey İsrailoğulları, yeryüzündeki iki bozgunculuğunuzdan sonuncusunun vaadi geldiğinde demektir. (لِيَسُوءَ (١) وُجُوهَكُمْ) buyruğu ise: O sonuncunun vaadinin gelmesi yüzlerinizi kötü duruma düşürsün ve onları çirkinleştirsin diye demektir.

وقد اختلَفت القرأةُ في قراءة قوله: (ليَسُوءُ وُجُوهَكُمْ). فقرأ ذلك عامَّةُ قرأة أهل المدينة والبصرة: {لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ}. بمعنى: ليسوءَ العبادُ

Kurrâ, (ليَسُوءُ وُجُوهَكُمْ) buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli bunu: {لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ} şeklinde okumuştur. Bu, 'kullar kötü duruma düşürsünler' anlamındadır.

الأُلو البأس الشديد الذين يبعَثُهم الله عليكم وجوهَكم . واستشهد قارئو ذلك لصحة قراءتهم كذلك بقوله: {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ}. وقالوا: ذلك خبرٌ عن الجميع، فكذلك الواجبُ أن يكونَ قولُه: {لِيَسُوءُوا}. وقرأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ الكوفة: (ليَسُّوءَ وُجُوهَكُمْ). على التوحيد وبالياء، وقد يحتملُ ذلك وجهين من التأويل؛ أحدُهما ما قد ذكَرتُ، والآخرُ منهما: ليسوء الله وجوهكم. فمَن وجَّه تأويل ذلك إلى: ليسوءَ مجئُ الوعدِ وجوهَكم. جعَل جوابَ قوله: {فَإِذَا} محذوفًا، قد استُغْنِىَ بما ظهَر عنه، وذلك المحذوفُ: "جاء". فيكونُ الكلامُ تأويلُه: فإذا جاء وعدُ الآخرة ليسوءَ وجوهَكم جاء. ومَن وجَّه تأويلَه إلى: ليسوءَ الله وجوهَكم. كان أيضًا في الكلام محذوفٌ ، غير أنه سوى "جاء"، فيكونُ معنى الكلام حينئذٍ: فإذا جاء وعدُ الآخرة بعَثناهم ليسوء الله وجوهَكم. فيكونُ المُضمَرُ "بعثناهم"، وذلك جوابُ "إذا" حينَئذٍ. وقرَأ ذلك بعضُ أهل العربية من الكوفيين: (لِنَسُوءَ وُجُوهَكُمْ) على وجه الخبر من الله ﵎ اسمُه عن نفسه .

Allah'ın üzerinize göndereceği o pek çetin güç sahibi kullar yüzlerinizi kötü duruma düşürsünler demektir. Bu şekilde okuyanlar, kıraatlerinin doğruluğuna {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ} “ve Mescid'e girsinler” buyruğunu delil getirmişler ve: 'Bu ifade çoğul hakkında bir haberdir; dolayısıyla {لِيَسُوءُوا} sözünün de çoğul olması vaciptir' demişlerdir. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu tekil olarak ve yâ harfiyle (ليَسُّوءَ وُجُوهَكُمْ) şeklinde okumuştur. Bunun tevilinde iki ihtimal vardır: Biri daha önce zikrettiğimdir; diğeri ise: 'Allah yüzlerinizi kötü duruma düşürsün diye' demektir. Bunun tevilini 'Vaadin gelmesi yüzlerinizi kötü duruma düşürsün' şeklinde yorumlayan kimse, {فَإِذَا} edatının cevabını hazfedilmiş (gizli) kabul eder ki açıkta olan ifade bundan müstağni kılmıştır . Hazfedilen o ifade de "geldi/gelir" sözüdür. Bu durumda sözün tevili: 'Sonuncunun vaadi yüzlerinizi kötü duruma düşürmek için geldiğinde, gelir' şeklinde olur. Tevilini 'Allah yüzlerinizi kötü duruma düşürsün diye' şeklinde yorumlayan kimseye göre de sözde hazfedilmiş bir öge vardır ; ancak bu "geldi" kelimesinden başkasıdır. O vakit sözün anlamı: 'Sonuncunun vaadi geldiğinde, Allah yüzlerinizi kötü duruma düşürsün diye onları üzerinize gönderdik' şeklinde olur. Bu durumda gizli olan kelime "onları gönderdik" ifadesidir ve o vakit "eğer/zaman (izâ)" kelimesinin cevabı budur. Kûfelilerden bazı Arap dili âlimleri ise bunu, Allah'ın ﵎ kendi nefsinden haber vermesi kabilinden (لِنَسُوءَ وُجُوهَكُمْ) 'Yüzlerinizi kötü duruma düşürelim diye' şeklinde okumuştur .

وكان مجيءُ وعدِ المرَّة الآخرة عند قتلهم يحيى.

Sonuncu seferin vaadinin gelişi ise onların Yahyâ'yı öldürmeleri anında olmuştur.

ذِكرُ الرواية بذلك.

Buna Dair Rivayetin Zikri

والخبرُ عمّا جاءهم من عند الله حينئذٍ كما حدَّثني موسى، قال: ثنا عمرٌو،

O vakit Allah katından başlarına gelenlere dair haber, Mûsâ'nın bana anlattığı gibidir; o dedi ki: Bize Amr rivayet etti,

قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ في الحديث الذي ذكَرنا إسناده قبلُ؛ أن رجلًا من بنى إسرائيلَ رأى في النوم أن خرابَ بيت المقدسِ وهلاك بني إسرائيل على يَدَىْ غلامٍ يتيمٍ ابن أرملةٍ من أهل بابل، يُدْعَى بُخْتُنصَّر، وكانوا يَصدُقون فتَصدُقُ رؤياهم، فأقبَل فسأَل عنه حتى نزل على أمِّه وهو يَحتطبُ، فلما جاء وعلى رأسه حزمةٌ من حطبٍ ألقاها، ثم قعَد في جانب البيت، فضمَّه، ثم أعطاه ثلاثةَ دراهمَ، فقال: اشترِ بهذا طعامًا وشرابًا. فاشترى بدرهم لحمًا وبدرهمٍ خبزًا وبدرهمٍ خمرًا، فأكلوا وشربوا حتى إذا كان اليومُ الثاني فعَل به ذلك، حتى إذا كان اليومُ الثالثُ فعل ذلك، ثم قال له: إني أُحِبُّ أن تكتبَ لى أمانًا إن أنت ملَكتَ يومًا من الدهرِ. فقال: تسخَرُ بي؟ فقال: إني لا أسخَرُ بك، ولكن ما عليك أن تتخذ بها عندى يدًا! فكلَّمته أمُّه، فقالت: وما عليك إن كان، وإلا لم يَنقُصْك شيئًا! فكتب له أمانًا، فقال: أرأيتَ إن جئتُ والناسُ حولَك قد حالوا بينى وبينك، فاجعَلْ لى آيةً تعرِفُنى بها. قال: ترفَعُ صحيفتَك على قَصَبةٍ فأعرِفُك بها. فكسَاه وأَعْطَاه، ثم إن ملك بني إسرائيلَ كان يُكرِمُ يحيى بن زكريا، ويُدْنِى مجلسَه، ويستشيرُه في أمرِه، ولا يقطَعُ أمرًا دونَه، وإنه هوىَ أن يتزوَّجَ ابنة امرأةٍ له، فسأل يحيى عن ذلك، فنهاه عن نكاحِها، وقال: لستُ أَرْضاها لك، فبلَغ ذلك أمَّها فحقَدت على يحيى حينَ نهاه أن يتزوَّجَ ابنتَها، فعمَدت أمُّ الجارية حينَ جلَس الملكُ على شرابه، فألبَستْها ثيابًا رقاقًا حُمْرًا، وطيَّبْتها وألبَسْتها من الحَلْي، و ألبَستها فوق ذلك كساءً أسودَ، وأرسَلتْها

Dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den —daha önce isnadını zikrettiğimiz hadiste— [şöyle aktardığını] anlattı: İsrailoğullarından bir adam rüyasında Beytülmakdis'in harap olmasının ve İsrailoğullarının helakinin, Bâbil ahalisinden dul bir kadının oğlu olan Buhtunnasr adlı yetim bir çocuğun elleriyle gerçekleşeceğini gördü. Onlar doğru kimselerdi, bu yüzden rüyaları da doğru çıkardı. [Bunun üzerine adam Bâbil'e] yöneldi; o sırada odun toplamakta olan bu çocuğu soruşturup nihayet annesinin yanına vardı. [Çocuk] başında bir odun demetiyle gelip onu yere bırakınca evin bir köşesine oturdu. [Adam] ona sarıldı, sonra kendisine üç dirhem verip: "Bununla yiyecek ve içecek satın al" dedi. O da bir dirheme et, bir dirheme ekmek ve bir dirheme de şarap satın aldı; yiyip içtiler. İkinci gün olunca ona yine aynısını yaptı; nihayet üçüncü gün olunca da aynısını yaptı. Sonra adama: "Günün birinde mülk ve saltanat sahibi olursan bana bir eman belgesi yazmanı istiyorum" dedi. [Çocuk]: "Benimle alay mı ediyorsun?" deyince adam: "Ben seninle alay etmiyorum; fakat [bu sayede] benim katımda bir iyilik ve minnet kazanmanda senin aleyhine ne var ki!" dedi. Annesi de onunla konuşup: "Eğer [bu durum] gerçekleşirse ne kaybedersin; gerçekleşmezse de senden hiçbir şey eksilmez!" dedi. Bunun üzerine çocuk ona bir eman belgesi yazdı. [Adam] dedi ki: "Peki, ben geldiğimde insanlar senin etrafını sarmış ve benimle senin arana engel olmuş olurlarsa ne dersin? Bana, beni tanıyabileceğin bir işaret belirle." Çocuk: "Belgeni bir kamışın ucuna takıp kaldırırsın, ben de seni ondan tanırım" dedi. Bunun üzerine [adam] onu giydirdi ve ona [para] verdi. Sonra İsrailoğullarının kralı, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya ikramda bulunur, meclisinde onu yakınına oturtur, işlerinde ona danışır ve onun görüşünü almadan hiçbir işi kesin karara bağlamazdı. Kral, nikâhı altındaki bir kadınının [başkasından olan] kızıyla evlenmek istedi ve bu hususu Yahyâ'ya sordu. Yahyâ ise onu bu evlilikten nehyedip: "Onu senin için uygun görmüyorum" dedi. Bu durum kızın annesine ulaşınca, kralı kızıyla evlenmekten nehyettiği için Yahyâ'ya kin besledi. Kral içki meclisine oturduğu vakit kızın annesi hemen harekete geçti; kızına ince kırmızı elbiseler giydirdi, ona güzel kokular sürdü, takılar taktı ve bunların üzerine siyah bir aba giydirip onu [kralın yanına] gönderdi.

إلى الملكِ، وأمرتْها أن تَسقِيَه، وأن تَعرِضَ له، فإن أرادها على نفسِها أبَت عليه حتى يُعطيَها ما سأَلتْه، فإذا أعطاها ذلك سألتْه أن يأتيَ برأس يحيى بن زكريا في طَسْتٍ، ففعَلتْ، فجعَلتْ تَسقِيه وتَعرِضُ له، فلما أخَذ فيه الشرابُ أرادها على نفسِها، فقالت: لا أفعَلُ حتى تُعطِينَى ما أسألُك. قال: ما تَسْأَليني؟ قالت: أسألُك أن تبعَثَ إلى يحيى بن زكريا، فأُوتَى برأسه في هذا الطَّسْتِ. فقال: ويحَك سَلِينى غيرَ هذا. فقالت له: ما أريدُ أن أسألك إلا هذا. قال: فلما أبَتْ عليه بعَث إليه، فأُتى برأسه، والرأسُ يتكلَّمُ حتى وُضِع بين يديه وهو يقولُ: لا يَحِلُّ لك. فلما أصبَح إذا دمُه يَغلى، فأمَر بترابٍ فأُلقى عليه، فرقى الدمُ فوق الترابِ يغلى، فأُلقى عليه الترابُ أيضًا، فارتفع الدمُ فوقه، فلم يزَلْ يُلقَى عليه الترابُ حتى بلَغ سورَ المدينة وهو [في ذلك] يغلى وبلَغ صَيْحائينَ، فثار في الناس، وأراد أن يبعَثَ عليهم جيشًا، ويُؤمِّرَ عليهم رجلًا، فأتاه بختُنصَّرَ وكلَّمه وقال: إن الذي كنتَ أرسَلتَ تلك المرَّةَ ضعيفٌ، وإنى قد دخلتُ المدينة وسمعتُ كلام أهلها، فابعَثْني. فبعَثه، فسار بختُنصَّرَ حتى إذا بلغوا ذلك المكانَ تَحصَّنوا منه في مدائنهم،

...kralın yanına [gönderdi] ve ona, ona içki sunmasını ve cilve yapmasını emretti; şayet kendisiyle birlikte olmak isterse, istediklerini verinceye kadar ona direnmesini, bunları verirse Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın başını bir leğen içinde getirmesini istemesini söyledi. Kız da öyle yaptı; ona içki sunmaya ve cilve yapmaya başladı. İçki kralın aklını başından alınca onunla birlikte olmak istedi. Kız: 'İstediğimi vermedikçe olmaz' dedi. Kral: 'Benden ne istiyorsun?' diye sordu. Kız: 'Yahyâ b. Zekeriyyâ'ya [adam] göndermeni ve onun başının şu leğen içinde bana getirilmesini istiyorum' dedi. Kral: 'Yazık sana! Benden başka bir şey iste' dedi. Kız ona: 'Senden bundan başka bir şey istemiyorum' dedi. es-Süddî dedi ki: Kadın diretince kral ona [cellat] gönderdi ve başı getirildi. Baş, onun önüne konulana kadar konuşuyor ve 'Sana helal değildir!' diyordu. Sabah olunca bir de baktılar ki Yahyâ'nın kanı kaynamaktadır. Kral toprak getirilmesini emretti ve üzerine toprak atıldı; fakat kan toprağın üzerine çıkıp kaynamaya devam etti. Üzerine tekrar toprak atıldı, kan yine üzerine çıktı. Kanın üzerine şehir surlarının boyuna ulaşana kadar toprak atılmaya devam etti; o ise [bunun içinde] kaynamaktaydı ve Sayhâîn'e kadar ulaştı. Kral insanlara öfkelendi ve üzerlerine bir ordu gönderip başlarına da bir komutan tayin etmek istedi. Buhtunnasr onun yanına gelip konuştu ve: 'O sefer gönderdiğin adam zayıftı. Ben o şehre girdim ve halkının sözlerini işittim, beni gönder' dedi. Kral da onu gönderdi. Buhtunnasr yola çıktı; nihayet o yere vardıklarında şehirlerine sığındılar,

فلم يُطِقهم، فلما اشتدَّ عليهم المُقامُ وجاع أصحابُه، أرادوا الرجوعَ، فخرَجت إليهم عجوزٌ من عجائز بنى إسرائيلَ، فقالت: أين أميرُ الجندِ؟ فأُتى بها إليه، فقالت له: إنه بلَغنى أنك تريدُ أن تَرجِعَ بجندِك قبل أن تَفتحَ هذه المدينةَ. قال: نعم، قد طال مُقامي، وجاع أصحابي، فلستُ أستطيعُ المقامَ فوقَ الذي كان منى. فقالت: أرأيتَك إن فتحتُ لك المدينةَ أتُعطينى ما أسألُك، فتقتلُ مَن أمَرتُك بقتله، وتَكُفُ إذا أَمَرتُكَ أَن تَكُفَّ؟ قال: نعم. قالت: إذا أصبَحت فاقسِمْ جندَك أربعة أرباعٍ، ثم أَقِمْ على كلِّ زاويةٍ ربعًا، ثم ارفَعوا بأيديكم إلى السماء فنادُوا: إِنا نستفتِحُك يا الله بدمِ يحيى بن زكريا. فإنها سوف تسَّاقَطُ. ففعَلوا، فتساقَطت المدينةُ، ودخَلوا مِن جوانبها، فقالت له: [كُفَّ يدَك]، اقتُلْ على هذا الدم حتى يَسكُن. وانطلَقتْ به إلى دم يحيى، وهو على ترابٍ كثيرٍ، فقتَل عليه، حتى سكن، سبعين ألفًا وامرأةً، فلما سكَن الدمُ قالت له: كُفَّ يدك، فإن الله ﵎ إذا قُتِل نبيٌّ لم يرضَ، حتى يُقتَلَ مَن قتَله، ومَن رضِي قتلَه. وأتاه صاحبُ الصحيفة بصحيفته، فكفَّ عنه وعن أهل بيته، وخرَّب بيتَ المقدس، وأمَر به أن تُطرَحَ فيه الجيَفُ، وقال: مَن طرح فيه جيفةً فله جزيتُه تلك السنة، وأعانه على خرابِه الرومُ من أجل أنَّ بني إسرائيل قتلوا يحيى، فلما خرَّبه بختُنصَّرَ ذهَب معه بوجوه بنى إسرائيل وسراتِهم، وذهب بدانيالَ وعَلْيا وعَزَرْيَا وميشائيلَ، هؤلاء كلُّهم من أولاد الأنبياء وذهَب معه برأس الجالوت، فلما قدِم أرضَ بابلَ وجَد صَيْحائينَ قد مات، فملَك مكانَه، وكان

Fakat onlara güç yetiremedi. [Orada] kalışları uzayıp adamları da acıkınca geri dönmek istediler. Bunun üzerine İsrailoğullarının yaşlı kadınlarından bir kadın yanlarına çıkıp: "Ordunun komutanı nerede?" dedi. Kadın onun huzuruna getirildi ve kadının ona: "Şehri fethetmeden önce ordunla birlikte geri dönmek istediğin bana ulaştı" demesi üzerine [Buhtunnasr]: "Evet, kalışım uzadı, adamlarım acıktı; artık kaldığım sürenin üzerinde kalmaya güç yetiremem" dedi. Kadın: "Peki, sana şehri fethettirirsem benden istediğimi verir misin; öldürmeni emrettiğim kimseyi öldürür, durmanı emrettiğimde de durur musun?" diye sordu. O: "Evet" dedi. Kadın: "Sabah olunca ordunu dört kısma ayır, sonra her bir köşeye bir kısmını yerleştir; ardından ellerinizi göğe kaldırıp: 'Ey Allah'ım! Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın kanı hürmetine senden fetih diliyoruz!' diye nida edin. O zaman [surlar] yıkılıp düşecektir" dedi. Bunu yaptılar; şehir [surları] yıkılıp düştü ve her tarafından içeri girdiler. Kadın ona: "[Elini çek!] Bu kanın üzerinde, kan duruluncaya kadar öldür!" dedi ve onu Yahyâ'nın, üzerinde bolca toprak bulunan kanının yanına götürdü. [Buhtunnasr], kan duruluncaya kadar onun üzerinde yetmiş bin erkek ve bir kadın öldürdü. Kan durulunca kadın ona: "Elini çek! Çünkü Allah azze ve celle, bir peygamber öldürüldüğünde, onu öldüren ve öldürülmesine razı olan kimseler öldürülmedikçe razı olmaz" dedi. Sayfa sahibi de sayfasıyla ona geldi; böylece [Buhtunnasr] ona ve ev halkına dokunmadı. Beytülmakdis'i harap etti ve içine leşlerin atılmasını emretti; "Kim oraya bir leş atarsa o yılın cizyesi ondan alınmayacaktır" dedi. İsrailoğulları Yahyâ'yı öldürdükleri için Rumlar da onun harap edilmesinde ona yardım etti. Buhtunnasr orayı harap edince İsrailoğullarının ileri gelenlerini ve önderlerini beraberinde götürdü. Dânyâl, Alyâ, Azaryâ ve Mîşâîl'i de götürdü —bunların hepsi peygamber çocukları idi— ve Re'sü'l-Câlût'u da beraberinde götürdü. Babil toprağına vardığında Sayhâîn'in ölmüş olduğunu gördü ve onun yerine hükümdar oldu. Ve...

أكرم الناس عليه دانيالُ وأصحابُه، فحسَدهم المجوسُ، فوشَوا بهم إليه، وقالوا: إن دانيالَ وأصحابَه لا يعبُدون إلهَك، ولا يأكُلون من ذبيحتِك، فدعاهم فسَألهم، فقالوا: أَجَلْ، إن لنا ربًّا نعبُدُه، ولسنا نأكُلُ مِن ذبيحتكم. فأمر بخدٍّ فخُدَّ لهم، فأُلقوا فيه، وهم ستةٌ، وأُلقى معهم [سَبُعٌ ضارٍ] ليأكُلَهم، فقال: انطلقوا فلنأكُلْ ولْنشرَبْ. فذهَبوا فأكَلوا وشربوا، ثم راحوا فوجَدوهم جلوسًا والسَّبُعُ مفترشٌ ذراعيه بينَهم، ولم يَخدِشْ منهم أحدًا، ولم يَنْكَأه شيئًا، ووجَدوا معهم رجلًا، فعدُّوهم فوجَدوهم سبعةً، فقالوا: ما بالُ هذا السابع؟ إنما كانوا ستةً! فخرج إليهم السابعُ. وكان مَلَكًا من الملائكة، فلطمه لطمةً فصار في الوحش، فكان فيهم سبعَ سنينَ، لا يراه وحشيٌّ إلا أتاه حتى يَنكِحَه، يقتصُّ منه ما كان يصنَعُ بالرجال، ثم إنه رجَع ورَدَّ الله عليه مُلكَه، فكانوا أكرم خلق الله عليه، ثم إن المجوس وشَوا به ثانيةً، فألقوا له أسدًا في بئرٍ قد ضَرِى، فكانوا يُلقُون له الصخرة فيلتقِمُها، فألقوا له دانيالَ، فقام الأسدُ في جانبٍ، ودانيالُ في جانبٍ لا يمَسُّه، فأخرَجوه، وقد كان قبل ذلك خَدَّ لهم خَدًا، فأوقَد فيه نارًا، حتى إذا أَجَّجها قذَفهم فيها، فأَطفَأَهَا اللهُ عليهم ولم يَنكَأُهم منها شيءٌ، ثم إن بختُنصرَ رأى بعد ذلك في منامه صنمًا رأسُه من ذهبٍ، وعنقُه مِن شَبَهٍ، وصدرُه من حديدٍ، وبطنُه أخلاطُ ذهبٍ وفضةٍ وقواريرَ، ورجلاه من فخَّارٍ، فبينا هو قائم ينظُرُ، إذ جاءت صخرةٌ من السماء من قبل

[Kralın] katında insanların en değerlisi Dânyâl ve arkadaşları idi. Mecûsîler onları kıskandılar ve aleyhlerinde [krala] gammazlıkta bulunarak: "Dânyâl ve arkadaşları senin ilahına tapmıyor ve kestiğin hayvandan yemiyorlar" dediler. Bunun üzerine [kral] onları çağırtıp sordu; onlar da: "Evet, bizim ibadet ettiğimiz bir Rabbimiz vardır ve biz sizin kestiğinizden yemeyiz" dediler. Bunun üzerine [kral] bir çukur kazılmasını emretti, onlar için bir çukur kazıldı ve altı kişi olan bu kimseler oraya atıldı; onları parçalayıp yesin diye yanlarına [yırtıcı bir canavar] da bırakıldı. Sonra [kral]: "Haydi gidin, yiyelim ve içelim" dedi. Gidip yediler ve içtiler. Daha sonra dönüp geldiklerinde onları oturur vaziyette buldular; canavar ise ön ayaklarını aralarına uzatıp yatmıştı; onlardan hiçbirini tırmalamamış ve onlara en ufak bir zarar da vermemişti. Yanlarında [ayrıca] bir adam daha gördüler; onları saydıklarında yedi kişi olduklarını fark ettiler. "Bu yedincinin hali nedir? Oysa onlar sadece altı kişiydi!" dediler. Bunun üzerine o yedinci şahıs onların karşısına çıktı. O, meleklerden bir melekti; [krala] öyle bir tokat indirdi ki [kral akli dengesini yitirip] vahşi hayvanların arasına karıştı. Vahşi hayvanlar arasında yedi yıl kaldı; hangi vahşi hayvan onu görse erkeklere yaptığının kısasını ondan almak üzere yanına gelip onunla cima ediyordu. Daha sonra o geri döndü ve Allah mülkünü ona iade etti. Böylece onlar, [kralın] katında Allah'ın yarattıklarının en değerlisi oldular. Ardından Mecûsîler onun aleyhinde ikinci kez gammazlık yaptılar. Bunun üzerine onu, yırtıcılığı iyice artmış bir aslanın bulunduğu kuyuya attılar; öyle ki [aslanın önüne] kaya atsalar onu hemen yutuyordu. Dânyâl'ı onun yanına attılar; fakat aslan bir tarafta durdu, Dânyâl da ona dokunulmaksızın diğer tarafta durdu. Bunun üzerine onu çıkardılar. [Kral] bundan önce de onlar için bir çukur kazdırmış ve içinde ateş yakmıştı; öyle ki ateşi alevlendirince onları içine atmıştı da Allah ateşi onlar için söndürmüş ve ateşten kendilerine hiçbir zarar dokunmamıştı. Daha sonra Buhtunnasr rüyasında başı altından, boynu sarı pirinçten (şebeh), göğsü demirden, karnı altın, gümüş ve sırça (cam) karışımından, iki ayağı ise kilden mamul bir put gördü. O, öylece ayakta bakıp dururken birdenbire gökten kıble tarafından gelen bir kaya...

القبلة، فكسَرت الصنمَ فجعَلتْه هشيمًا، فاستيقظ فزِعًا وأُنسيها، فدعا السحرةَ والكهنةَ، فسأَلهم، فقال: أخبرونى ما رأيتُ. قالوا: لا، بل أنتَ أخبرْنا ما رأيت فتعبُرَه لك. قال: لا أدرى. قالوا: فهؤلاء الفتيةُ الذين تُكرِّمُهم، فادعُهم فاسأَلْهم، فإن هم لم يُخْبروك بما رأيتَ فاقتُلْهم. فأرسل إلى دانيالَ وأصحابه، فدعاهم، فقال: أخبروني ماذا رأيتُ؟ فقال له دانيالُ: أخبرْنا ما رأيتَ فنَعبُرَه لك. قال: [لا أدرى] قد نَسيتُها. فقال له دانيالُ: كيف نعلَمُ رؤيا لم تُخبرْنا بها؟ فأمر البواب أن يقتُلَهم، فقال دانيالُ للبوَّاب: إن الملك إنما أمر بقتلنا من أجل رؤياه: فأخِّرْنا ثلاثةَ أيامٍ، فإن نحن أخبَرْنا الملكَ برؤياه وإلا فاضرِبْ أعناقَنا. فأجَّلهم فدعَوُا الله، فلمّا كان اليومُ الثالثُ أبصَر كلُّ رجلٍ مِنهم رؤيا بختُنصرَ على حدةٍ، فأتوا البوَّابَ فأخبَروه، فدخل على الملك فأخبَره، فقال: أدخِلْهم عليَّ. وكان بختُنصرَ لا يعرِفُ من رؤياه شيئًا، إلا شيئًا يذكُرونه، فقالوا له: رأيتَ كذا وكذا. فقَصُّوها عليه، فقال: صدَقتم. قالوا: نحن نَعبُرُها لك. أما الصنمُ الذي رأيتَ رأسَه مِن ذهبٍ، فإنه مُلكُك، حسنٌ مثلَ الذهب - وكان قد ملك الأرض كلَّها - وأما العنقُ مِن الشَّبَه، فهو مُلْكُ ابنك بعدَك، يملكُ فيكونُ مُلكُه حسنًا، ولا يكونُ مثل الذهبِ. وأما صدرُه من حديدٍ فهو مُلْكُ أهل فارسَ، يملكون بعد ابنك، فيكونُ مُلكُهم شديدًا مثل الحديد، وأما بطنُه الأخلاطُ، فإنه يذهَبُ

...kıble [tarafından gelip] putu kırdı ve onu ufalanmış çer çöp hâline getirdi. Bunun üzerine korku içinde uyandı ve rüyası kendisine unutturuldu. Büyücüleri ve kâhinleri çağırıp onlara sordu ve: "Bana ne gördüğümü haber verin" dedi. Onlar: "Hayır, bilakis ne gördüğünü sen bize haber ver ki onu sana yorumlayalım" dediler. [Kral]: "Bilmiyorum" dedi. Onlar: "Şu kendilerine ikramda bulunduğun gençler var ya, onları çağır da onlara sor. Şayet onlar sana ne gördüğünü haber veremezlerse onları öldür" dediler. Bunun üzerine Dânyâl ve arkadaşlarına haber gönderip onları çağırdı ve: "Bana ne gördüğümü haber verin" dedi. Dânyâl ona: "Gördüğünü bize haber ver ki onu sana yorumlayalım" dedi. [Kral]: "[Bilmiyorum,] onu unuttum" dedi. Dânyâl ona: "Bize haber vermediğin bir rüyayı nasıl bilelim?" dedi. Bunun üzerine kral kapıcıya onları öldürmesini emretti. Dânyâl kapıcıya: "Kral bizim öldürülmemizi ancak rüyası sebebiyle emretti. Bize üç gün mühlet tanı; şayet biz krala rüyasını haber verirsek [ne âlâ], aksi takdirde boyunlarımızı vur" dedi. [Kapıcı] onlara mühlet verdi; onlar da Allah'a dua ettiler. Üçüncü gün olduğunda her biri Buhtunnasr'ın rüyasını ayrı ayrı gördü. Kapıcıya gelip [durumu] haber verdiler; kapıcı kralın huzuruna girip durumu bildirdi. Kral: "Onları yanıma al" dedi. Buhtunnasr rüyasından, onların hatırlattığı şeyler haricinde hiçbir şey hatırlamıyordu. Ona: "Şöyle şöyle gördün" dediler ve rüyayı ona anlattılar. Kral: "Doğru söylediniz" dedi. Onlar: "Biz onu sana yorumlayalım: Başını altından gördüğün put senin krallığındır; altın gibi güzeldir -ki o bütün yeryüzüne hükmetmişti-. Pirinçten olan boyun ise senden sonra oğlunun krallığıdır; hüküm sürer ve krallığı güzel olur, fakat altın gibi olmaz. Demirden olan göğsü ise Fars ehlinin krallığıdır; oğlundan sonra hüküm sürerler ve krallıkları demir gibi çetin olur. Karışık maddelerden olan karnı ise...

ملكُ أهل فارسَ، ويتنازعُ الناسُ الملُك في كلِّ قريةٍ، حتى يكون الملِكُ يملكُ اليوم واليومين، والشهرَ والشهرين، [ثم يُقتَلُ] ، فلا يكونُ للناسِ قوامٌ على ذلك، كما لم يكن للصنم قوامٌ على رجلين من فخّارِ؛ فبينما هم كذلك، إذ بعث الله تعالى نبيًّا من أرض العرب، فأظهَره على بقية مُلكِ أهل فارس، وبقية مُلكِ ابنك ومُلكك، فدمَّره وأهلكه حتى لا يَبقَى منه شيءٌ، كما جاءت الصخرةُ فهدَمت الصنمَ. فعطَف عليهم بختُنصرَ فأحَبَّهم، ثم إن المجوس وشوا بدانيالَ، فقالوا: إن دانيالَ إذا شرب الخمرَ لم يَمْلِكُ نفسَه أن يبولَ. وكان ذلك فيهم عارًا، فجعل لهم بختُنصّرَ طعامًا، فأكَلوا وشربوا، وقال للبوّاب: انظر أوّلَ مَن يخرُجُ عليك يبولُ، فاضربه بالطَّبَرْزِينِ ، وإن قال: أنا بختُنصّرَ. فقل: كذَبتَ، بختُنصرَ أَمَرنى. فحبَس اللهُ عن دانيال البولَ، وكان أوّلَ مَن قام من القوم يريدُ البول بختُنصّرَ، فقام مُدلًّا، وكان ذلك ليلًا، يسحَبُ ثيابَه، فلما رآه البوّابُ شدَّ عليه، فقال: أنا بختُنصرَ. فقال: كذبتَ، بختُنصرَ أمرنى أن أقتُلَ أوّلَ مَن يخرُجُ. فضربه فقتله.

...insanlar her bir köyde krallık kavgasına tutuşurlar, öyle ki bir kral bir iki gün veya bir iki ay hüküm sürer, [sonra öldürülür] ; putun kilden iki ayak üzerinde duramadığı gibi insanlar da bunun üzerinde tutunamazlar. Onlar bu hâldeyken Yüce Allah Arap diyarından bir peygamber gönderir; onu Fars ehlinin geriye kalan krallığına, oğlunun krallığından ve senin krallığından geriye kalanlara galip kılar; kayanın gelip putu yıktığı gibi ondan hiçbir şey kalmayıncaya kadar onu yerle bir edip helak eder .' Bunun üzerine Buhtunnasr onlara şefkat gösterip onları sevdi. Sonra Mecûsîler Dânyâl'i gammazlayarak dediler ki: 'Dânyâl şarap içtiğinde küçük abdestini tutamaz.' Bu ise onların yanında bir ayıptı. Buhtunnasr onlara bir ziyafet verdi; yiyip içtiler. Kapıcıya: 'Küçük abdest bozmak için dışarı ilk çıkan kimseye bak; nitekim [kim çıkarsa] baltayla vur; şayet "Ben Buhtunnasr'ım" derse: "Yalan söyledin, bana bunu Buhtunnasr emretti" de' dedi. Allah Dânyâl'den idrarı tuttu. Kavmin içinden küçük abdest bozmak üzere ilk kalkan Buhtunnasr oldu; gece vakti elbiselerini sürüyerek kibirle kalktı. Kapıcı onu görünce üzerine atıldı. O: 'Ben Buhtunnasr'ım' dedi. Kapıcı: 'Yalan söyledin, Buhtunnasr bana ilk çıkanı öldürmemi emretti' dedi; vurdu ve onu öldürdü.

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيم، قال: ثنا ابن عليةَ، عن أبي المُعَلَّى، قال: سمعتُ سعيدَ بنَ جبيرٍ، قال: بعث الله عليهم في المرّة الأولى سنحاريب. قال: فردَّ اللهُ لهم الكرَّةَ عليهم، كما قال. قال: ثم عصَوا ربَّهم وعادوا لما نُهوا عنه، فبعَث عليهم في المرّة الآخرةِ بحُتَنصَّرَ، فقتل المُقاتِلةَ، وسبَى الذُّرِّيَّةَ، وأَخَذ ما وجد مِن الأموال، ودخَلوا بيتَ المقدسِ، كما قال الله ﷿: {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. دخلوه فتبَّروه وخرَّبوه، وألقَوا فيه ما استطاعوا مِن العَذِرَةِ والحيض والجيَفِ والقَذَرِ، فقال الله: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا}. فرجمهم فردَّ إليهم مُلْكَهم، وخلَّص من كان في أيديهم مِن ذُرِّيَّةِ بنى إسرائيل، وقال لهم: {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا}. قال أبو المُعلَّى: ولا أعلَمُ ذلك إلا من هذا الحديثِ، ولم يَعِدْهم الرجعةَ إلى مُلكِهم .

Bana Ya‘kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebü’l-Muallâ’dan nakletti, o da şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr’in şöyle dediğini işittim: “Allah ilk seferinde onların üzerine Sennâhirîb’i gönderdi.” Dedi ki: “[Buyurduğu] gibi Allah, onlara karşı galibiyeti tekrar kendilerine verdi.” Dedi ki: “Sonra Rablerine isyan ettiler ve yasaklandıkları şeylere geri döndüler. Bunun üzerine [Allah] son seferinde onların üzerine Buhtunnasr’ı gönderdi; o da savaşan erkekleri öldürdü, zürriyeti esir aldı, bulduğu malları ele geçirdi ve Allah Azze ve Celle’nin: {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “...ve ilk kez girdikleri gibi Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi büsbütün helak edip yıksınlar diye...” buyurduğu gibi Beytülmakdis’e girdiler. Oraya girdiler; orayı helak edip harap ettiler, içine güçlerinin yettiğince insan pisliği, hayız [kanı], leş ve pislik attılar. Bunun üzerine Allah: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz Biz de [cezalandırmaya] döneriz” buyurdu. Böylece [Allah] onlara merhamet etti, krallıklarını kendilerine geri verdi, ellerinde bulunan İsrâiloğulları neslini kurtardı ve onlara: {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz Biz de [cezalandırmaya] döneriz” dedi.” Ebü’l-Muallâ dedi ki: “Bunu sadece bu rivayetten biliyorum; onlara krallıklarına geri dönüşü vadetmedi.”

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ}. قال: بعث مَلكُ فارس ببابلَ جيشًا، وأمَّر عليهم بختُنصّرَ، فأتوا بنى إسرائيلَ، فدمَّروهم، فكانت هذه الآخرة ووعدَها .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ} “Artık sonuncusunun vakti gelince, yüzlerinizi karartsınlar diye...” buyruğu hakkında şöyle dediğini aktardı: 'Babil'deki Fars kralı bir ordu gönderdi ve başlarına Buhtunnasr'ı komutan tayin etti. İsrailoğullarına gelip onları helak ettiler; işte bu, sonuncusu ve onun vaadiydi .'

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ نحوه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: ثنى يَعْلَى بْنُ مُسلمٍ، عن سعيد بن جبيرٍ، قال: لما ضرَب لبُختِنصَرَ المُلْكُ بجرانِه، قال: ثلاثةً، فمَن استأخّر منكم بعدَها فلْيَمش إلى خشبته. فغزا الشام، فذلك حينَ

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'den anlattı, dedi ki: Buhtunnasr'ın hâkimiyeti tam olarak yerleşip sağlamlaşınca [halka]: "[Size] üç [gün süre]! Bundan sonra sizden kim gecikirse kendi darağacına yürüsün!" dedi. Ardından Şam'a sefere çıktı; işte bu, [şu] vakitti:

قتَّل وأخرَب بيتَ المقدسِ، ونزَع حِلْيتَه، فجعَلها آنيةً ليشرب فيها الخمورَ، وخُونًا يأكُلُ عليها الخنازير، وحمل التوراة معه، ثم ألقاها في النار، وقدم فيما قدم به بمائة وصيفٍ منهم دانيالُ وعَزَرْيا وحَنَنْيا ومشائيلُ، فقال: أصلحْ لى أجسامَ هؤلاء لعلِّى أختارُ منهم أربعةً يخدُموننى. فقال دانيالُ لأصحابه: إنما نُصروا عليكم بما غيَّرتم من دين آبائكم، لا تأكُلوا لحمَ الخنزير، ولا تشرَبوا الخمرَ. فقالوا للذى يُصْلِحُ أجسامَهم: هل لك أن تُطعِمَنا طعامًا، هو أهونُ عليك في المئونة مما تُطعِمُ أصحابنا؟ فإن لم نَسمَنْ قبلَهم رأيتَ رأيك! قال: ماذا؟ قال: خبزُ الشعيرِ والكُرَّاثُ. ففعل فسمِنوا قبلَ أصحابهم، فأَخَذهم بُخْتُنصَّرَ يَخدُمونه، [بَيْنا ذلك، رأى] بختُنصرَ رؤيا، فجلس فنسيها، فعاد فرقَد فرآها، فقام فنسيها، ثم عاد فرقَد فرآها، فخرَج إلى الحجرة فنسيها، فلما أصبَح دعا العلماء والكهَّانَ، فقال: أخبروني بما رأيتُ البارحة، وأوِّلوا لي رؤياى، وإلا فلْيَمش كلُّ رجلٍ منكم إلى خشبته، موعدُكم ثالثةٌ. فقالوا: هذا لو أخبَرنا برؤياه. وذكر كلامًا لم أحفَظْه، قال: وجعَل دانيالُ كلَّما مرَّ به أحدٌ من قرابته يقولُ: لو دعانى الملكُ لأخبَرْتُه برؤياه، ولأوَّلتُها له. قال: فجعَلوا يقولون: ما أحمقَ هذا الغلامَ الإسرائيليَّ. إلى أن مرَّ به كهلٌ. فقال له ذلك، فرجَع إليه فأخبرَه، فدعاه فقال: ماذا رأيتُ؟ قال: رأيتَ تمثالًا. قال: إيه. قال: ورأسُه من ذهبٍ. قال: إيه. قال: وعنقُه من فضةٍ. قال: إيه. قال: وصدرُه من حديدٍ. قال: إيه. قال:

[İnsanları] katledip Beytü'l-Makdis'i tahrip etti; oranın süslerini ve ziynetlerini söküp içki içeceği kaplar ve üzerinde domuz [eti] yiyeceği sofralar yaptı. Tevrat'ı da beraberinde götürdü, sonra onu ateşe attı. Beraberinde getirdiği ganimetler arasında, içlerinde Dânyâl, Azaryâ, Hananyâ ve Mîşâîl'in de bulunduğu yüz köle çocukla geldi. [Bir adama] şöyle dedi: 'Bunların bedenlerini benim için besleyip geliştir, umulur ki bana hizmet etmeleri için aralarından dört kişiyi seçerim.' Bunun üzerine Dânyâl arkadaşlarına: 'Onların size üstün gelmesi, ancak atalarınızın dininde yaptığınız değişiklikler sebebiyledir. Sakın domuz eti yemeyin ve içki içmeyin!' dedi. Onların bakımıyla ilgilenen adama da şöyle dediler: 'Bize, arkadaşlarımıza yedirdiğin şeylerden külfet bakımından senin için daha hafif olan bir yiyecek verir misin? Şayet onlardan önce güçlenip gelişmezsek gereğini yaparsın!' Adam: 'Nedir o?' dedi. [Dânyâl]: 'Arpa ekmeği ve pırasa' dedi. Adam öyle yaptı ve onlar arkadaşlarından önce güçlenip geliştiler. Bunun üzerine Buhtunnasr kendisine hizmet etmeleri için onları yanına aldı. Bu sırada Buhtunnasr bir rüya gördü; [uyanıp] oturdu fakat onu unuttu. Tekrar uyudu ve yine gördü; ayağa kalktı fakat yine unuttu. Sonra tekrar uyudu ve yine gördü; odaya çıktı fakat yine unuttu. Sabah olunca âlimleri ve kâhinleri çağırıp şöyle dedi: 'Dün gece ne gördüğümü bana haber verin ve rüyamı bana yorumlayın! Aksi takdirde her biriniz kendi darağacına yürüsün; mühletiniz üç gündür!' Onlar: 'Keşke bize rüyasını anlatsaydı' dediler. [Râvi], ezberimde tutamadığım bazı sözler zikretti. Dedi ki: Dânyâl, yakınlarından biri yanına her uğradığında şöyle diyordu: 'Kral beni çağırsa rüyasını ona haber verir ve onu kendisine yorumlardım.' [Râvi] dedi ki: 'Bu İsrailoğulları çocuğu ne kadar da ahmak!' demeye başladılar. Nihayet orta yaşlı bir adam onun yanından geçti. [Dânyâl] ona da aynı şeyi söyledi. Bunun üzerine o adam [krala] dönüp bunu haber verdi. [Kral] onu çağırıp: 'Ne gördüm?' diye sordu. [Dânyâl]: 'Bir heykel gördün' dedi. Kral: 'Devam et' dedi. [Dânyâl]: 'Başı altından' dedi. Kral: 'Devam et' dedi. [Dânyâl]: 'Boynu gümüşten' dedi. Kral: 'Devam et' dedi. [Dânyâl]: 'Göğsü demirden' dedi. Kral: 'Devam et' dedi. [Dânyâl] şöyle devam etti:

وبطنُه من صُفْرٍ. قال: إيه. قال: ورجلاه من آنُكٍ. قال: إيه. قال: وقدماه من فخارٍ. قال: هذا الذي رأيتَ؟ قال: إيه. قال: فجاءت حصاةٌ فوقَعت في رأسه، ثم في عنقِه، ثم في صدرِه، ثم في بطنِه، ثم في رجليه، ثم في قدميه. قال: فأهلَكتْه. قال: فما هذا؟ قال: أما الذهبُ فمُلْكُك، وأما الفضةُ فمُلكُ ابنك من بعدك، ثم مُلكُ ابن ابنك. قال: وأما الفخّارُ فملُكُ النساء. فكساه جبةً [من حرير]، وسوَّره وطاف به في القرية، وأجاز خاتَمه، فلما رأت ذلك فارسُ، قالوا: ما الأمرُ إلا أمر هذا الإسرائيليِّ. فقالوا: ائتوه من نحو الفتية، ولا تذكُروا له دانيالَ، فإنه لا يصدِّقُكم عليه. فأتَوه. فقالوا: إن هؤلاء الفتيةَ الثلاثة ليسوا على دينك، وآية ذلك أنك إن قرَّبتَ إليهم لحم الخنزير والخمر لم يأكُلوا ولم يَشرَبوا. فأمر بحطبٍ كثيرٍ فوُضع، ثم [أَرْقَاهم عليه]، ثم أوقَد فيه نارًا، ثم خرَج من آخر الليل يبولُ، فإذا هم يتحدَّثون، وإذا معهم رابعٌ يُروِّحُ عنهم يُصلِّى، قال: من هذا يا دانيالُ؟ قال: هذا جبريلُ، إنك ظلَمتَهم. قال: ظلمتُهم! فأمر بهم فأُنزلوا، قال: ومسَخ اللهُ تعالى بختَنصَّرَ مِن الدوابِّ كلِّها، فجُعِل من كلِّ صِنفٍ من الدوابِّ؛ رأسًا من السباع الأسد، ومن الطير النَّسْرِ، وملك ابنُه فرأى كفًّا خرَجتْ بين لَوْحَين، ثم كتَبتْ سطرين، فدعا الكهانَ والعلماء فلم [يجد فيه] علمًا، فقالت له أمُّه: إنك لو أعدتَ إلى دانيالَ مَنزِلته

ve karnı sarı bakırdandı.' [Buhtunnasr]: 'Devam et' dedi. [Dânyâl]: 'İki bacağı kurşundandı' dedi. [Buhtunnasr]: 'Devam et' dedi. [Dânyâl]: 'İki ayağı ise pişmiş çamurdandı' dedi. [Dânyâl]: 'Gördüğün bu mudur?' dedi. [Buhtunnasr]: 'Evet' dedi. [Dânyâl]: 'Sonra bir taş geldi ve onun başına, sonra boynuna, sonra göğsüne, sonra karnına, sonra iki bacağına, sonra da iki ayağına isabet etti' dedi. [Dânyâl]: 'Böylece onu yok etti' dedi. [Buhtunnasr]: 'Peki bu nedir?' dedi. [Dânyâl]: 'Altına gelince o senin krallığındır; gümüşe gelince o senden sonra oğlunun krallığıdır, sonra da oğlunun oğlunun krallığıdır' dedi. [Dânyâl]: 'Pişmiş çamura gelince o da kadınların krallığıdır' dedi. Bunun üzerine ona [ipekten] bir cübbe giydirdi, ona bilezikler taktı, onu şehirde gezdirdi ve mührünü geçerli kıldı. Farslar bunu görünce: 'Bütün iş bu İsrailoğlunun işidir' dediler. [Kendi aralarında]: 'Ona gençlerin tarafından yaklaşın; ona Dânyâl'den söz etmeyin, zira o konuda size inanmaz' dediler. Bunun üzerine [hükümdara] geldiler ve: 'Bu üç genç senin dininden değillerdir; bunun delili ise onlara domuz eti ve şarap sunduğunda ne yemeleri ne de içmeleridir' dediler. Bunun üzerine çokça odun emretti, [odunlar] yığıldı; sonra [onları odunların üzerine çıkardı], ardından orada ateş yaktı. Gecenin sonunda küçük abdestini bozmak için dışarı çıktığında bir de baktı ki onlar konuşuyorlar ve yanlarında dördüncü bir kimse bulunup onları serinletiyor [ve] namaz kılıyor. [Buhtunnasr]: 'Ey Dânyâl, bu kimdir?' dedi. [Dânyâl]: 'Bu Cibrîl'dir; şüphesiz sen onlara zulmettin' dedi. [Buhtunnasr]: 'Onlara zulmettim [öyle mi]!' dedi. Bunun üzerine haklarında emir verdi ve [odunların üzerinden] indirildiler. Dedi ki: Allah Teâlâ Buhtunnasr'ı bütün hayvanların suretine dönüştürdü (mesh etti); her hayvan türünden kılındı: Yırtıcı hayvanlardan başı aslan başı, kuşlardan ise kartal başı yapıldı. Oğlu hükümdar oldu ve iki levha arasından çıkan bir el gördü; sonra [bu el] iki satır yazdı. Bunun üzerine kâhinleri ve âlimleri çağırdı ancak bu konuda hiçbir bilgi [bulamadı]. Annesi ona şöyle dedi: 'Eğer Dânyâl'e babanın yanındaki mevkiini

التي كانت له مِن أبيك أخبَركَ. وكان قد جفاه، فدعاه، فقال: إني معيدٌ إليك منزلتَك من أبي، فأخبرْني ما هذان السطران؟ قال: أما أن تُعيد إليَّ منزلتي من أبيك، فلا حاجةَ لى بذاك، وأما هذان السطران فإنك تُقتَلُ الليلةَ. فأخرج من في القصرِ أجمعين، وأمر بقفله، فأُقفِلت الأبوابُ عليه، وأدخَل معَه أمنَ أهل القرية في نفسه معه سيفٌ، فقال: من جاءك من خلق الله فاقتُلْه، وإن قال: أنا فلانٌ. وبعَث الله عليه البطنَ فجعَل يمشِى حتى كان شطرُ الليل، فرقَد ورقَد صاحبُه، ثم نبَّهه البطنُ، فذهَب يمشى والآخرُ نائمٌ، فرجَع فاستيقَظ به، فقال له: أنا فلانٌ. فضرَبه بالسيف فقتله .

yeniden verirsen sana [bunu] haber verir.' [Oğlu] ona haksızlık edip uzaklaştırmıştı; onu çağırdı ve: 'Babama olan yakınlığını ve mevkini sana geri vereceğim; bana bu iki satırın ne olduğunu haber ver' dedi. [Dânyâl]: 'Babanın yanındaki mevkimi bana geri vermene gelince, benim buna ihtiyacım yok. Bu iki satıra gelince, şüphesiz sen bu gece öldürüleceksin' dedi. Bunun üzerine saraydaki herkesi dışarı çıkardı, kilitlenmesini emretti ve kapılar üzerine kilitlendi. Yanına da şehir halkının kendisinden en emin olduğu kişiyi kılıcıyla birlikte aldı ve: 'Allah'ın yarattıklarından sana her kim gelirse, "Ben falanım" dese bile onu öldür!' dedi. Allah onun üzerine ishal/karın ağrısı musallat etti; gecenin yarısına kadar dolaşıp durdu. Sonra uyudu, arkadaşı da uyudu. Ardından karın ağrısı onu uyandırdı; diğeri uyurken o dolaşmaya gitti; geri döndüğünde adam onun sesine uyandı ve [kral] ona: 'Ben falanım' dedi. [Adam] ona kılıçla vurup onu öldürdü .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قوله: {إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ}، آخر العقوبتين، {لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ}، كما دخله عدوُّهم قبل ذلك، {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}، فبعث الله عليهم في الآخرة بُختَنصرَ البابليَّ المجوسيَّ، أبغضَ خلقِ اللهِ إِليه، فسبَى وقتل وحَرَّب بيت المقدسِ، وسامهم سوءَ العذاب.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; Allah'ın: {إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ} “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz; kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir. Sonuncusunun vakti gelince...” yani iki cezalandırmanın sonuncusu, {لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “yüzlerinizi karartsınlar ve ilk defa girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler diye” yani bundan önce düşmanlarının oraya girdiği gibi, {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye [üzerinize düşmanlarınızı gönderdik]” buyruğu hakkında şöyle dedi: Allah sonuncu seferde onların üzerine, Allah'ın yarattıkları içinde Kendisine en sevimsiz olanı, Bâbilli Mecûsî Buhtunnasr'ı gönderdi. O da [insanları] esir aldı, öldürdü, Beytü'l-Makdis'i tahrip etti ve onlara azabın en kötüsünü tattırdı.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قَتادةَ، قال: ثم جاء وعدُ الآخرة من المرتين، {لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ}. قال: ليُقبِّحوا وجوهَكم. {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. قال: يُدمِّروا ما علَوا تدميرًا. قال: هو بختُنصرَ، بعَثه الله عليهم في المرّة الآخرة.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; dedi ki: Sonra iki seferden sonuncusunun vakti geldi [ve]: {لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ} “Yüzlerinizi kederlendirip karartsınlar...” [buyruldu]. Katâde: Yüzlerinizi çirkinleştirip rezil etsinler, dedi. {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “...ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar” [ayetini de] şöyle açıkladı: Ele geçirdikleri her şeyi helak ve yerle bir etsinler. [Katâde devamla] dedi ki: O [cezalandırıcı], Buhtunnasr'dır; Allah onu sonuncu seferde onların üzerine göndermiştir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: فلما أفسَدوا بعَث الله عليهم في المرّة الآخرة بختَنصرَ، فخرَّب المساجد وتبَّر ما علوا تتبيرًا .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: İsrailoğulları bozgunculuk çıkarınca Allah sonuncu seferde üzerlerine Buhtunnasr'ı gönderdi; o da mescitleri harap etti ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıktı .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابن إسحاق، قال: فيما بلغني؛ استخلَف الله على بني إسرائيلَ بعد ذلك - يعنى بعدَ قتلِهم شعياءَ - رجلًا منهم يقالُ له: [ياشيةُ بنُ آموص] . فبعث اللهُ الخَضِرَ نبيًّا - كان رسولُ اللهِ ﷺ، فيما بلغنى، يقولُ: "إنَّما سُمِّيَ الخَضِرُ خَضِرًا؛ لأنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ، فَقَامَ عَنْهَا وَهِيَ تَهْتَزُّ خَضْرَاءَ" - قال: واسمُ الخضرِ، فيما كان وهبُ بنُ منبهٍ يزعم عن بني إسرائيل: إِرْمِيَا بْنُ حَلْقِيَا، وكان مِن سبطِ هارونَ بن عمران .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk anlattı; dedi ki: Bana ulaştığına göre, bundan sonra -yani İş'iyâ'yı öldürmelerinden sonra- Allah İsrailoğullarının başına onlardan [Yâşiye b. Âmûs] denilen bir adamı geçirdi. Allah Hızır'ı peygamber olarak gönderdi -bana ulaştığına göre Resûlullah ﷺ şöyle buyururdu: "Hızır'a Hızır (yeşil) denilmesinin sebebi, kuru/beyaz bir deri/ot örtüsü üzerine oturduğunda, altındaki yerin aniden yemyeşil dalgalanıp yeşermesidir"- Dedi ki: Vehb b. Münebbih'in İsrailoğullarından aktardığına göre Hızır'ın adı İrmiyâ b. Halkıyâ idi ve o, Hârûn b. İmrân'ın soyundandı .

حدَّثني محمدُ بنُ سهلِ بن عسكرٍ، ومحمدُ بنُ عبد الملك بن زنجُويه، قالا: ثنا إسماعيلُ بنُ عبد الكريم، قال: ثنا عبدُ الصمد بنُ معقلٍ، عن وهبِ بن منبهٍ، وحدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عمّن لا يُتَّهمُ، عن وهب بن منبهٍ اليمانيِّ، واللفظُ لحديث ابن حميدٍ، أنه كان يقولُ: قال الله ﵎ لإرْمِيَا حين بعَثه نبيًّا إلى بنى إسرائيلَ: يا إرميا، من قبل أن أخلُقَكَ اخترتُكَ، ومن قبل أن أُصوِّرَك في بطن أمِّك قدَّستُك، ومن قبل أن أُخْرِجَك من بطن أمِّك

Bana Muhammed b. Sehl b. Asker ve Muhammed b. Abdilmelik b. Zenceveyh anlattı, dediler ki: Bize İsmâil b. Abdilkerîm anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed b. Ma‘kıl, Veheb b. Münebbih'ten anlattı. Bize İbn Humeyd [de] anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, o töhmet altında bulunmayan (güvenilir) bir kimseden, o da Yemenli Veheb b. Münebbih'ten nakletti -lafız İbn Humeyd'in rivayetine aittir-; o şöyle diyordu: Allah celle celâluhû İrmiyâ'yı İsrailoğullarına peygamber olarak gönderdiğinde ona şöyle buyurdu: 'Ey İrmiyâ! Seni yaratmadan önce seni seçtim; seni annenin karnında şekillendirmeden önce seni takdis ettim (kutsal kıldım); seni annenin karnından çıkarmadan önce

طهَّرتُك، ومن قبل أن تبلُغَ السعى نبَّيتُك، ومن قبل أن تبلُغَ الأشدَّ اختبَرتُك، ولأمر عظيم اجتبيتُك. فبعث الله إرميا إلى ذلك الملكِ من بني إسرائيل يسدِّدُه ويُرْشِدُه، ويأتيه بالخبر من الله فيما بينه وبين الله. قال: ثم عظُمت الأحداثُ في بني إسرائيلَ، وركبوا المعاصيَ، واستحلُّوا المحارم، ونَسُوا ما كان الله تعالى صنَع بهم، وما نجاهم من عدوِّهم سنحاريبَ وجنوده. فأوحَى الله إلى إرمياءَ أن ائتِ قومَك من بنى إسرائيل، واقصُصْ عليهم ما أمرُك به، وذكِّرْهم نعمتى عليهم، وعرِّفْهم أحداثَهم. فقال إرمياءُ: إني ضعيفٌ إن لم تُقوِّنى، عاجزٌ إن لم تُبلِّغْني، مخطئ إن لم تُسدِّدْني، مخذولٌ إن لم تَنصُرْني، ذليلٌ إن لم تُعِزَّنى. قال الله ﵎: أوَلم تعلَمْ أن الأمورَ كلَّها تصدُرُ عن مَشيئتى، وأن القلوب كلَّها والألسنةَ بيدى، أُقلِّبُها كيف شئتُ، فتُطيعُني، وإنى أنا الله الذي لا شيء مثلى، قامت السماوات والأرضُ وما فيهنَّ بكلمتى، وأنا كلَّمتُ البحار، ففهمت قولى، وأمَرتُها فعقلتُ أمرى، وحدَّدتُ عليها بالبطحاء فلا تعدَّى حدِّى، تأتى بأمواج [أمثال الجبال]، حتى إذا بلَغت حدِّى ألبستُها مذلَّةَ طاعتى خوفًا واعترافًا لأمرى، إنِّي معك، ولن يصل إليك شيءٌ معي، وإني بعثتُك إلى خَلْقٍ عظيمٍ مِن خَلقِى؛ لتُبلِّغَهم رسالاتي ولتستحقَّ بذلك مثل أجرِ مَن اتّبَعك منهم لا يَنْقُصُ ذلك من أجورهم شيئًا، وإن تُقصِّرْ عنها [تستحقَّ بذلك] مثل وزرِ مَن ترَكتَ في عماه لا ينقصُ ذلك من أوزارهم شيئًا، انطلِقْ إلى

[... seni] arındırdım; koşup yürüyecek yaşa gelmeden önce seni peygamber yaptım, ergenlik ve olgunluk çağına ulaşmadan önce seni sınadım ve büyük bir iş için seni seçtim." Bunun üzerine Allah İrmiyâ'yı, İsrailoğullarının o hükümdarına, onu doğru yola iletmesi, irşad etmesi ve kendisi ile Allah arasında Allah'tan gelen haberi ona getirmesi için gönderdi. [Râvi] dedi ki: Sonra İsrailoğulları içinde büyük fitneler baş gösterdi, günahlara daldılar, haramları helal saydılar ve Allah Teâlâ'nın kendilerine neler yaptığını, onları düşmanları Sennâhirîb ve ordusundan nasıl kurtardığını unuttular. Bunun üzerine Allah İrmiyâ'ya şöyle vahyetti: "İsrailoğullarından olan kavmine git, sana emrettiğim şeyleri onlara anlat, onlara olan nimetimi hatırlat ve çıkardıkları fitneleri kendilerine bildir." İrmiyâ dedi ki: "Eğer Sen beni güçlendirmezsen ben zayıfım; [mesajını] ulaştırmamı sağlamazsan acizim; beni doğruya iletmezsen hata yaparım; Sen bana yardım etmezsen yardımsız kalırım; beni aziz kılmazsan zelilim." Allah celle celâluhu şöyle buyurdu: "Bütün işlerin Benim dilememle meydana geldiğini, bütün kalplerin ve dillerin Benim elimde olduğunu, onları dilediğim gibi evirip çevirdiğimi ve onların da Bana itaat ettiğini bilmedin mi? Şüphesiz Ben, benzeri hiçbir şey bulunmayan Allah'ım! Gökler, yer ve içindekiler Benim sözümle ayakta durdu. Ben denizlerle konuştum da sözümü anladılar; onlara emrettim de emrimi kavradılar. Çakıllı kumsallarla onlara sınır koydum, bu yüzden sınırımı aşamazlar; [dağlar misali] dalgalarla gelirler, fakat sınırımı aştıklarında/ulaştıklarında korkudan ve emrime boyun eğdiklerinden ötürü onlara Bana itaatin zilletini giydiririm. Şüphesiz Ben seninleyim ve Ben seninle beraberken hiçbir şey sana [zarar vermek üzere] ulaşamaz. Ben seni yaratıklarımdan büyük bir topluluğa gönderdim ki mesajlarımı onlara tebliğ edesin ve böylece sana uyanların mükâfatının bir mislini, onların ecirlerinden hiçbir şey eksilmeksizin hak edesin. Eğer bu tebliğde kusur edersen, körlüğü içinde terk ettiğin kimsenin günahının bir mislini [bu sebeple hak edersin] ve bu, onların günahlarından hiçbir şey eksiltmez. Haydi git...

قومك فقل: إن الله ذكر بكم صلاح آبائكم، فحمله ذلك على أن يَسْتَتيبَكم يا معشرَ الأبناء. وسَلْهم كيف وجد آباؤهم مغبَّةً طاعتى، وكيف وجَدوا هم مغبَّةَ معصيتى، وهل علموا أن أحدًا قبلَهم أطاعنى فشَقِى بطاعتى، أو عصاني فسعد بمعصيتى، فإن الدوابَّ مما تذكُرُ أوطانَها الصالحةَ، فتنتابُها، وإن هؤلاء القوم رتعوا في مروج الهَلكة؛ أما أحبارُهم ورهبانُهم فاتخَذوا عبادى حَوَلًا ليعبدوهم دونى وتحكَّموا فيهم بغير كتابي حتى أجهَلوهم أمرى، وأنسَوْهم ذكرى، وغرُّوهم منى؛ أما أمراؤهم وقادتُهم فبطروا نعمتى، وأمنوا مكرى، ونَبَذُوا كتابي، ونسُوا عهدى، وغيَّروا سنَّتى، فادّان لهم عبادى بالطاعة التي لا تنبغى إلا لى، فهم يُطيعونهم في معصيتى، ويُتابعونهم على البدع التي يبتدعون في ديني جرأةً عليَّ وغِرّةً، وفِرْيَةً عليَّ وعلى رسلي، فسبحان جلالي وعلوِّ مكاني، وعظمة شأني، فهل يَنبِغى لبشرٍ أن يُطاعَ في معصيتى، وهل ينبغى لى أن أخلُقَ عبادًا أَجعَلُهم أربابًا من دوني؟! وأما قراؤهم وفقهاؤهم فيتعبَّدون في المساجد، ويتزيَّنون بعمارتها لغيرى؛ لطلب الدنيا بالدين، ويتفقَّهون فيها لغير العلم، ويتعلَّمون فيها لغير العمل؛ وأما أولادُ الأنبياء، فمَكْثُورون مقهورون مُغيِّرون، يخوضون مع الخائضين، ويتمنَّون عليَّ مثلَ نُصرة آبائهم والكرامة التي أكرَمتُهم بها، ويزعُمون أن لا أحد أولي بذلك منهم منى، بغيرِ صدقٍ ولا تفكُّرٍ ولا تدبُّرٍ، ولا يذكرون كيف كان نصرُ آبائهم لى، وكيف كان جدُّهم في أمرى حينَ غيَّر المُغيِّرون، وكيف بذَلوا أنفسَهم ودماءَهم،

[Kavmine git ve] de ki: 'Şüphesiz Allah, babalarınızın iyiliğini sizin vesilenizle hatırladı; bu durum O'nu, ey evlatlar topluluğu, sizden tövbe istemeye sevk etti. Onlara sor: Babaları Bana itaatin sonucunu nasıl buldu, kendileri Bana isyanın akıbetini nasıl buldu? Kendilerinden önce bir kimsenin Bana itaat edip de bu itaati sebebiyle bedbaht olduğunu veya Bana isyan edip de bu isyanı sebebiyle saadete erdiğini hiç bilmişler mi? Kuşkusuz hayvanlar bile elverişli yurtlarını hatırlar da oraya uğrarlar; oysa bu kavim helak çayırlarında yayılıp durdu. Hahamlarına ve rahiplerine gelince; kullarımı Benden gayrısına tapsınlar diye kendilerine bendeler edindiler ve Kitabım olmaksızın onlar üzerinde hüküm sürdüler; nihayet onlara emrimi unutturdular, zikrimi unutturdular ve onları Bana karşı aldattılar. Emîrlerine ve liderlerine gelince; nimetimle şımardılar, azabımdan emin oldular, Kitabımı arkaya attılar, ahdimi unuttular ve sünnetimi değiştirdiler; böylece kullarım yalnızca Bana layık olan itaatle onlara bağlandılar. Bana karşı cüret ve gafletle, Bana ve peygamberlerime iftira ederek dinimde uydurdukları bidatlerde onlara uymakta ve Bana isyan hususunda onlara itaat etmektedirler. Yüce celalim, yüksek makamım ve şanımın büyüklüğü hakkı için; bir beşere Bana isyan hususunda itaat edilmek yakışır mı yahut Benden başka ilahlar edinsinler diye birtakım kullar yaratmam Bana yaraşır mı?! Kurrâlarına ve fakihlerine gelince; mescitlerde ibadet ederler, din vasıtasıyla dünyalığı elde etmek gayesiyle mescitleri imar ederek gösteriş yaparlar, mescitlerde ilimden başka [gayeler] için fıkıh tahsil ederler ve amelden başka [gayeler] için öğrenirler. Peygamber evlatlarına gelince; onlar mağlup edilmiş, ezilmiş ve [hali] değişmiş kimselerdir; batıla dalanlarla birlikte dalarlar; hiçbir doğruluk, tefekkür ve tedebbür olmaksızın babalarının [nail olduğu] yardımı ve onlara bahşettiğim ikramın benzerini Benden temenni ederler ve Benden gelen bu lütfa kendilerinden daha layık kimsenin olmadığını iddia ederler. Oysa bozguncular [hakkı] değiştirdiğinde, babalarının Bana yardımının nasıl olduğunu, emrim hususunda ne derece gayret gösterdiklerini, canlarını ve kanlarını nasıl feda ettiklerini hiç hatırlamazlar...

فصبَروا وصدَقوا حتى عزَّ أمرى، وظهَر دينى، فتأنَّيتُ بهؤلاء القومِ لعلَّهم يستجيبون فأطْوَلتُ لهم، وصفَحتُ عنهم، لعلَّهم يَرجِعون، فأكثَرتُ ومدَدتُ لهم في العمرِ لعلّهم يتذكَّرون، فأعذرتُ في كلِّ ذلك، أُمطِرُ عليهم السماءَ، وأُنبِتُ لهم الأرضَ، وأُلبِسُهم العافيةَ، وأظهِرُهم على العدوِّ، فلا يزدادون إلا طغيانًا وبُعدًا منى، فحتى متى هذا؟! أبى يتمرَّسون؟ أم إيَّاىَ يُخادعون؟ وإنى أحلِفُ بعزَّتى لأُقيِّضنَّ لهم فتنةً يتحيّرُ فيها الحليمُ، ويَضِلُّ فيها رأىُ ذى الرأى، وحكمةُ الحكيمِ، ثم لأُسلِّطنَّ عليهم جبّارًا قاسيًا عاتيًا، أُلبِسُه الهيبةَ، وأنتزِعُ مِن صدرِه الرأفةَ والرحمةَ واللِّيانَ ، يتبَعُه عددٌ وسوادٌ مثلُ سوادِ الليلِ المظلمِ، له عساكرُ مثلُ قِطَعِ السحابِ، ومراكبُ أمثالُ العَجَاجِ، كأن حفيفَ راياتِه طيرانُ النسورِ، وإن حَمْلةَ فُرسانِه كريرُ العِقبانِ.

emrim üstün gelip dinim galip oluncaya kadar nasıl sabredip sadakat gösterdiklerini hatırlamıyorlar. Ben bu kavme belki icabet ederler diye mühlet verdim, sürelerini uzattım ve belki dönerler diye onları affettim; belki düşünürler diye ömürlerini çoğaltıp uzattım; bütün bunlarda mazeretlerini ortadan kaldırdım: Üzerlerine gökten yağmur yağdırıyorum, onlar için yerden bitkiler bitiriyorum, kendilerine afiyet giydiriyorum ve onları düşmanlarına galip kılıyorum; fakat onlar azgınlık ve Benden uzaklaşmaktan başka bir şey artırmıyorlar. Peki bu nereye kadar?! Benimle mi boy ölçüşüyorlar? Yoksa Beni mi kandırmaya çalışıyorlar?! İzzetime yemin ederim ki, onların başına öyle bir fitne musallat edeceğim ki, hilim sahibi onda şaşkına dönecek; fikir sahibinin fikri, hikmet sahibinin hikmeti onda kaybolup gidecektir! Sonra onların üzerine heybet giydirdiğim, kalbinden şefkati, merhameti ve yumuşaklığı söküp aldığım zorba, katı ve azgın birini musallat edeceğim. Ardından karanlık gecenin karartısı gibi bir sayı ve kalabalık gelir; bulut parçaları gibi orduları, toz duman gibi binekleri vardır; sanki sancaklarının hışırtısı akbabaların uçuşu, süvarilerinin hücumu ise kartalların çığlığı gibidir.'

ثم أوحَى اللَّهُ إلى إرميا: إنى مُهلكٌ بني إسرائيلَ بيافثَ - ويافثُ أهلُ بابلَ، وهم من ولدِ يافثِ بن نوحٍ - فلمّا سمع إرميا وحىَ ربَّه صاح وبكَى وشقَّ ثيابَه، ونبَذ الرمادَ على رأسِه فقال: ملعونٌ يومٌ وُلدتُ فيه، ويومُ لُقِّيتُ التوراةَ، ومن شرِّ أيامى يومٌ ولدتُ فيه، فما أُبقيتُ آخرَ الأنبياءِ إلا لما هو شرٌّ عليَّ، لو أراد بى خيرًا ما جعَلنى آخرَ الأنبياءِ من بنى إسرائيلَ، فمِن أجلى تُصيبُهم الشِّقوةُ والهلاكُ، فلما سمِع اللَّهُ تضرُّعَ الخَضِرِ وبكاءَه، وكيف يقولُ، ناداه: يا إرميا، أشَقَّ عليك ما أوحيتُ لك؟ قال: نعمْ، يا ربِّ أهلِكْنى قبلَ أن أرى في بنى إسرائيلَ ما لا أُسَرُّ به. فقال اللَّهُ: وعزَّتى العزيزةِ، لا أُهلِكُ بيتَ المقدسِ وبنى إسرائيلَ حتى يكونَ الأمرُ مِن قِبَلِكَ في ذلك. ففرِح عندَ ذلك إرميا لِمَا قال له ربُّه، وطابت نفسُه، وقال: لا، والذي بعَث

Sonra Allah, İrmiyâ'ya şöyle vahyetti: "Şüphesiz Ben, İsrailoğullarını Yâfes [halkı] ile helak edeceğim." -Yâfes, Babil halkıdır ve onlar Nûh oğlu Yâfes'in soyundandır.- İrmiyâ Rabbinin vahyini işitince feryat etti, ağladı, elbiselerini yırttı, başına kül saçtı ve şöyle dedi: "Doğduğum gün ve Tevrat ile buluşturulduğum gün lanetlidir! Doğduğum gün, günlerimin en şerlisidir. Ben ancak benim için şer olan bir durum sebebiyle peygamberlerin sonuncusu olarak bırakıldım. Eğer [Allah] benim hakkımda bir hayır murat etseydi, beni İsrailoğullarından [çıkan] peygamberlerin sonuncusu kılmazdı. Şakavet ve helak onlara benim yüzümden isabet edecektir." Allah, Hızır'ın yakarışını, ağlayışını ve nasıl konuştuğunu işitince ona şöyle nida etti: "Ey İrmiyâ! Sana vahyettiğim şey sana ağır mı geldi?" [İrmiyâ]: "Evet, ey Rabbim! İsrailoğulları hakkında hoşuma gitmeyecek şeyleri görmeden önce beni helak et!" dedi. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: "Yüce izzetim hakkı için, bu husustaki emir senin tarafından verilmedikçe Beytü'l-Makdis'i ve İsrailoğullarını helak etmeyeceğim." İrmiyâ, Rabbinin kendisine söylediği bu söz üzerine sevindi, gönlü ferahladı ve şöyle dedi: "Hayır, gönderene yemin olsun ki..."

موسى وأنبياءه بالحقِّ لا أمُرُ ربى بهلاكِ بني إسرائيلَ أبدًا. ثم أتى مَلِكَ بنى إسرائيلَ فأخبَره ما أوحى اللَّهُ إليه، فاستبشَر وفرِح، وقال: إن يعذِّبْنا ربُّنا فبذنوبٍ كثيرةٍ قدَّمناها لأنفسِنا، وإن عفا عنا فبقُدرتِه.

'Mûsâ'yı ve peygamberlerini hak ile gönderene yemin olsun ki, Rabbime İsrailoğullarının helak edilmesini asla emretmeyeceğim/istemeyeceğim' dedi. Sonra İsrailoğullarının kralına gelip Allah'ın kendisine vahyettiğini haber verdi; [kral] müjdelenip sevindi ve: 'Rabbimiz bize azap ederse, kendi adımıza önceden işlediğimiz çokça günahlar sebebiyledir; eğer bizi bağışlarsa bu da O'nun kudretindendir' dedi.

ثم إنهم لبِثوا بعدَ هذا الوحى ثلاثَ سنيَن لم يزدادوا إلا معصيةً وتماديًا في الشرِّ، وذلك حيَن اقترَب هلاكُهم، فقلَّ الوحيُ حيَن لم يكونوا يتذكّرون الآخرةَ، وأمسَك عنهم حيَن أَلْهتهم الدنيا وشأنُها، فقال لهم ملكُهم: يا بنى إسرائيلَ، انتهُوا عما أنتم عليه قبلَ أن يَمَسَّكم بأسُ اللَّهِ، وقبلَ أن يُبْعَثَ عليكم قومٌ لا رحمةَ لهم بكم، وإن ربَّكم قريبُ التوبةِ، مبسوطُ اليدين بالخيرِ، رحيمٌ بمن تاب إليه. فأبَوا عليه أن يَنزِعوا عن شيءٍ مما هم عليه، وإن اللَّهَ ألقى في قلبِ بختنصَّرَ بن نَبُوزَرادانَ بن سنحاريبَ بن دارْياسَ بن نُمرودَ بن فالَخِ بن عابَرِ بن نُمرودَ صاحبِ إبراهيمَ الذي حاجَّه في ربِّه، أن يسيرَ إلى بيتِ المقدسِ، ثم يفعلَ فيه ما كان جدُّه سنحاريبُ أراد أن يفعَلَ، فخرَج في ستِّمائةِ ألفِ رايةٍ يريدُ أهلَ بيتِ المقدسِ، فلمّا فصَل سائرًا أتى ملكَ بنى إسرائيلَ الخبرُ أن بختَنصّرَ قد أقبَل هو وجنودُه يُريدُكم، فأرسَل الملكُ إلى إرميا، فجاءه فقال: يا إرميا، أين ما زعَمتَ لنا أن ربَّك أوحَى إليك أن لا يُهلكَ أهلَ بيتِ المقدسِ، حتى يكونَ منك الأمرُ في ذلك؟! فقال إرميا للملك: إن ربى لا يُخلِفُ الميعادَ وأنا به واثِقٌ.

Sonra bu vahiyden sonra üç yıl kaldılar; ancak isyanlarını ve kötülükteki ısrarlarını artırdılar. İşte bu, helaklerinin yaklaştığı zamandı. Onlar ahireti hatırlamaz olunca vahiy azaldı; dünya ve onun meşgalesi kendilerini oyaladığında ise vahiy onlardan kesildi. Kralları onlara dedi ki: 'Ey İsrailoğulları! Allah'ın azabı size dokunmadan ve üzerinize size hiç merhamet etmeyecek bir kavim gönderilmeden önce içinde bulunduğunuz durumdan vazgeçin. Şüphesiz Rabbiniz tevbeleri çokça kabul edendir, elleri hayırla açıktır ve Kendisine tevbe edene pek merhametlidir.' Fakat onlar içinde bulundukları hiçbir şeyden vazgeçmeye yanaşmadılar. Bunun üzerine Allah, İbrâhîm ile Rabbi hakkında tartışan arkadaşı Nemrûd b. Fâlah b. Âber b. Nemrûd b. Dâryâs b. Sennâhirîb b. Nebûzeradân oğlu Buhtunnasr'ın kalbine Beytü'l-Makdis'e yürümesini, sonra dedesi Sennâhirîb'in yapmak istediği şeyi orada yapmasını ilham etti. Altı yüz bin sancakla Beytü'l-Makdis ehline yönelmek üzere yola çıktı. Yola koyulduğunda İsrailoğullarının kralına, Buhtunnasr'ın ordularıyla birlikte kendilerini hedef alarak yöneldiği haberi geldi. Kral İrmiyâ'ya haber gönderdi; İrmiyâ geldiğinde ona: 'Ey İrmiyâ! Hani Rabbinin sana, bu hususta senden emir gelmedikçe Beytü'l-Makdis ehlini helak etmeyeceğini vahyettiğini bize ileri sürmüştün?!' dedi. İrmiyâ krala: 'Şüphesiz Rabbim vaadinden dönmez ve ben O'na güveniyorum' dedi.

فلما اقترَب الأجلُ ودنا انقطاعُ مُلكِهم وعزَم اللَّهُ على هلاكِهم، بعَث اللَّهُ مَلَكًا مِن عندِه، فقال له: اذهَبْ إلى إرميا فاستفتِه. وأمَره بالذي يَستفتِى فيه، فأقبَل المَلَكُ إلى إرمياءَ، وقد تمثَّل له رجلًا مِن بنى إسرائيلَ، فقال له إرميا: مَن أنت؟

Ecel yaklaşıp krallıklarının sona erme vakti geldiğinde ve Allah onları helak etmeye hükmettiğinde, Allah Kendi katından bir melek gönderdi ve ona şöyle buyurdu: 'İrmiyâ'ya git ve ona fetva sor.' Meleğe ne hakkında fetva soracağını da emretti. Bunun üzerine melek, İsrailoğullarından bir adam kılığına girerek İrmiyâ'nın yanına geldi. İrmiyâ ona: 'Sen kimsin?' dedi.

قال: أنا رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ أستفتيك في بعضِ أمرى. فأذِن له، فقال له المَلَكُ: يا نبيَّ اللَّهِ، أتيتُك أستفتيك في أهلِ رَحِمى، وصَلتُ أرحامَهم بما أمَرنى اللَّهُ به، لم آتِ إليهم إلا حسنًا، ولم آلُهم كرامةً، فلا تَزيدُهم كرامتى إيّاهم إلا إسخاطًا لى، فأفتِنِى فيهم يا نبيَّ اللَّهَ. فقال له: أحسِنُ فيما بينَك وبيَن اللَّهِ، وصِل ما أمَرك اللَّهُ أن تَصِلَ، وأبشِرْ بخيرٍ. وانصرَف عنه، فمكَث أيامًا، ثم أقبَل إليه في صورةِ ذلك الرجلِ الذي كان جاءه، فقعَد بيَن يديه، فقال له إرميا: مَن أنت؟ قال: أنا الرجلُ الذي أتيتُك أستفتيك في شأنِ أهلى. فقال له نبيُّ اللَّهِ: أَوَ ما طهُرت لك أخلاقُهم بعدُ، ولم ترَ منهم الذي تُحِبُّ؟ فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، والذي بعثَك بالحقِّ ما أعلَمُ كرامةً يأتيها أحدٌ مِن الناسِ لأهلِ رحِمِه إلا قد أتيتُها إليهم وأفضلَ مِن ذلك. فقال النبيُّ: ارجِعْ إلى أهلِك فأحسِنْ إليهم. أسألُ اللَّهَ الذي يُصلِحُ عبادَه الصالحين أن يُصلحَ ذاتَ بينِكم، وأن يجمعَكم على مرضاتِه، ويُجنِّبَكم سُخْطَه. فقام المَلَكُ مِن عندِه، فلبِث أيامًا وقد نزَل بختُنصّرَ وجنودُه حولَ بيتِ المقدسِ، بأكثرَ من الجرادِ، ففزِع مِنهم بنو إسرائيلَ فزعًا شديدًا، وشقّ ذلك على مَلِكِ بنى إسرائيلَ، فدعا إرميا، فقال: يا نبيَّ اللَّهِ، أين ما وعَدك اللَّهُ؟ فقال: إنى بربى واثقٌ. ثم إن الملَكَ أقبَل إلى إرميا وهو قاعدٌ على جدارِ بيتِ المقدسِ يضحكُ ويستبشِرُ بنصرِ ربِّه الذي وعَده، فقعَد بيَن يديه، فقال له إرميا: مَن أنت؟ قال: أنا الذي كنتُ أتيتُك في شأنِ أهلى مرَّتين. فقال له النبيُّ: أوَ لم يأنِ

[Melek]: "Ben İsrailoğullarından bir adamım; bazı işlerim hakkında senden fetva istemeye geldim" dedi. [İrmiyâ] ona izin verdi. Bunun üzerine melek ona şöyle dedi: "Ey Allah'ın peygamberi! Akrabalarım hakkında senden fetva istemek için sana geldim. Allah'ın bana emrettiği şekilde onların akrabalık bağlarını gözettim (sıla-i rahim yaptım), onlara sadece iyilikle muamele ettim ve kendilerine hiçbir ikramı esirgemedim. Fakat benim onlara ikramda bulunmam, onların bana karşı öfkesini artırmaktan başka bir işe yaramıyor. Ey Allah'ın peygamberi, onlar hakkında bana fetva ver." [İrmiyâ] ona: "Seninle Allah arasındaki bağı güzelleştir, Allah'ın sana gözetmeni emrettiği bağı gözet ve hayırla müjdelen!" dedi. Melek onun yanından ayrıldı ve birkaç gün bekledi. Sonra yanına daha önce gelmiş olan o adamın suretinde [tekrar] geldi ve onun önüne oturdu. İrmiyâ ona: "Sen kimsin?" dedi. O da: "Akrabalarımın durumu hakkında senden fetva istemeye gelen adamım" dedi. Allah'ın peygamberi ona: "Onların ahlakı senin için hâlâ düzelmedi mi ve onlardan arzu ettiğin şeyi hâlâ görmedin mi?" dedi. Melek: "Ey Allah'ın peygamberi! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, bir kimsenin akrabasına yapabileceği öyle bir ikram bilmiyorum ki ben onlara onu ve hatta daha fazlasını yapmış olmayayım" dedi. Peygamber: "Akrabalarının yanına dön ve onlara iyilik et. Salih kullarını ıslah eden Allah'tan, aranızı düzeltmesini, sizleri Kendi rızası üzerinde birleştirmesini ve sizleri gazabından uzak tutmasını dilerim" dedi. Melek onun yanından kalktı. Birkaç gün geçtiğinde Buhtunnasr ve orduları, çekirgelerden daha kalabalık bir halde Beytü'l-Makdis'in etrafına konakladılar. İsrailoğulları onlardan çok şiddetli bir şekilde korktu ve bu durum İsrailoğullarının kralına çok ağır geldi. Bunun üzerine İrmiyâ'yı çağırıp: "Ey Allah'ın peygamberi! Allah'ın sana vadettiği şey nerede?" dedi. [İrmiyâ]: "Şüphesiz ben Rabbime güveniyorum" dedi. Sonra melek, Beytü'l-Makdis'in surları üzerinde oturmuş, Rabbine ve O'nun vadettiği zafere güvenip sevinerek gülen İrmiyâ'nın yanına geldi ve onun önüne oturdu. İrmiyâ ona: "Sen kimsin?" dedi. Melek: "Akrabalarımın durumu hakkında sana iki defa gelmiş olan kimseyim" dedi. Peygamber ona: "Hâlâ vakti gelmedi mi...

لهم أن [يُفيقوا مِن الذي] هم فيه؟ فقال له الملَكُ: يا نبيَّ اللَّهِ، كلُّ شيءٍ كان يصيبُنى مِنهم قبلَ اليومِ كنتُ أصبِرُ عليه، وأعلَمُ [أن ما بِهم] في ذلك سُخْطِى؛ فلما أتيتُهم اليومَ رأيتُهم في عملٍ لا يُرضِى اللَّهَ ولا يُحِبُّه اللَّهُ. فقال له نبيُّ اللَّهِ: على أيِّ عملٍ رأيتَهم؟ قال: يا نبيَّ اللَّهِ، رأيتُهم على عملٍ عظيمٍ من سُخطِ اللَّهِ، فلو كانوا على مثلِ ما كانوا عليه قبلَ اليومِ لم يشتدَّ عليهم غضبى، وصبَرتُ لهم ورجَوتُهم، ولكن غضِبتُ اليومَ للَّهِ ولك، فأتيتُك لأخبِرَكَ خبرَهم، وإنى أسألُك باللَّهِ الذي بعَثك بالحقِّ إلَّا ما دعوتَ عليهم ربَّك أن يُهلِكَهم. فقال إرميا: يا مَلِكَ السماواتِ والأرضِ، إن كانوا على حقٍّ وصوابٍ فأَبقِهم، وإن كانوا على سُخْطِك وعملٍ لا ترضاه فأَهلِكْهم. فلمّا خرَجت الكلمةُ من فِي إرميا أرسَل اللَّهُ صاعقةً مِن السماءِ في بيتِ المقدسِ، فالتهَب مكانُ القربانِ، وخُسِف بسبعةِ أبوابٍ مِن أبوابِها، فلما رأى ذلك إرميا صاح وشقَّ ثيابَه، ونبَذ الرمادَ على رأسِه، فقال: يا ملكَ السماء، ويا أرحم الراحمين، أين ميعادُك الذي وعَدتَنِى؟ فنودى: إرميا، إنهم لم يُصِبْهم الذي أصابهم إلا بفتياك التي أفتيتَ بها رسولَنا. فاستيقَن النبيُّ ﷺ أنها فُتياه التي أفتَى بها ثلاثَ مرَّاتٍ، وأنه رسولُ ربِّه، وطار إرميا حتى خالَط الوحشَ، ودخَل بختُنصرَ وجنودُه بيتَ المقدسِ، فوطِئ الشامَ، وقتَل بنى إسرائيلَ حتى أفناهم، وخرَّب بيتَ المقدسِ، ثم أمَر جنودَه أن يملأَ كلُّ رجلٍ منهم تُرسَه ترابًا

[onların] içinde bulundukları durumdan [kendilerine gelmelerini/ayılmalarını] [veya vazgeçmelerini umuyor musun]?” Melek ona: “Ey Allah'ın peygamberi! Bugünden önce onlardan bana gelen her şeye sabrediyordum ve bunda [amaçlarının sadece] beni öfkelendirmek olduğunu biliyordum. Fakat bugün onların yanına gittiğimde, onları Allah'ı razı etmeyen ve Allah'ın sevmediği bir amel işlerken gördüm.” dedi. Allah'ın peygamberi ona: “Onları ne tür bir amel üzere gördün?” diye sordu. [Melek] dedi ki: “Ey Allah'ın peygamberi! Onları Allah'ın gazabını [gerektiren] büyük bir iş üzere gördüm. Eğer bugünden önceki halleri gibi olsalardı onlara öfkem şiddetlenmezdi; onlara sabreder ve [düzelmelerini] umardım. Fakat bugün Allah için ve senin için öfkelendim. Bu sebeple durumlarını sana haber vermek üzere geldim. Seni hak ile gönderen Allah aşkına, Rabbine onları helak etmesi için dua etmeni istiyorum!” Bunun üzerine İrmiyâ: “Ey göklerin ve yerin Hükümranı! Eğer onlar hak ve doğru üzere iseler onları baki kıl; şayet senin gazabını çeken ve razı olmadığın bir amel üzere iseler onları helak et!” dedi. Bu söz İrmiyâ'nın ağzından çıktığı an, Allah gökten Beytü'l-Makdis'e bir yıldırım gönderdi; kurban sunulan yer alev aldı ve [şehrin] kapılarından yedi kapı yere battı. İrmiyâ bunu görünce feryat etti, elbiselerini yırttı, başına kül saçtı ve: “Ey göğün Hükümranı, ey merhametlilerin en merhametlisi! Bana verdiğin sözün nerede?” dedi. Ona şöyle nida edildi: “Ey İrmiyâ! Onların başına gelenler, ancak elçimize verdiğin fetva sebebiyledir.” Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, bunun üç kez verdiği kendi fetvası ve o şahsın da Rabbinin elçisi [meleği] olduğunu kesin olarak anladı. İrmiyâ [büyük bir korkuyla oradan] uçarcasına uzaklaşıp yaban hayvanlarına karıştı. Buhtunnasr ve orduları Beytü'l-Makdis'e girdi; Şam topraklarını çiğnedi, İsrailoğullarını kırıp geçirerek onları yok etti ve Beytü'l-Makdis'i tahrip etti. Ardından askerlerine, her birinin kalkanını toprakla doldurmasını emretti...

ثم يقذِفَه في بيتِ المقدسِ، فقذَفوا فيه الترابَ حتى ملَئوه، ثم انصرَف راجعًا إلى أرضِ بابلَ، واحتمَل معه سبايا بنى إسرائيلَ، وأمَرهم أن يجمَعوا مَن كان في بيتِ المقدسِ كلَّهم، فاجتمَع عندَه كلُّ صغيرٍ وكبيرٍ من بني إسرائيلَ، فاختار منهم سبعيَن ألفَ صبيٍّ، فلما خرَجت غنائمُ جندِه، وأراد أن يَقسِمَهم فيهم، قالت له الملوكُ الذين كانوا معه: أيُّها الملكُ، لك غنائمُنا كلُّها، واقسِمْ بينَنا هؤلاء الصبيانَ الذين اخترتَهم من بنى إسرائيلَ. ففعَل، وأصاب كلُّ رجلٍ منهم أربعةَ غِلْمَةٍ، وكان مِن أولئك الغلمانِ دانيالُ وحَنَانْيَا وعَزَارْيَا وميشائيلُ وسبعةُ آلافٍ من أهلِ بيتِ داودَ، وأحدَ عَشَرَ ألفًا مِن سبطِ يوسفَ بن يعقوبَ، وأخيه بنياميَن، وثمانيةُ آلافٍ من سبطِ أشرِ بن يعقوبَ، وأربعةَ عشرَ ألفًا من سبطِ زبالونَ بن يعقوبَ ونَفْثَالى بن يعقوبَ، وأربعةُ آلافٍ من سبطِ يهوذا بن يعقوبَ، وأربعةُ آلافٍ من سبطِ روبيلَ ولاوِى ابنى يعقوبَ، ومَن بقِى مِن بنى إسرائيلَ، وجعَلهم بختُنصرَ ثلاثَ فرقٍ؛ فثلثًا أقرَّ بالشامِ، وثلثًا سبَى، وثلثًا قتَل، وذهَب بآنيةِ بيتِ المقدسِ حتى أقدَمها بابلَ، وذهَب بالصبيانِ السبعين الألفِ حتى أقدَمهم بابلَ، فكانت هذه الوقعةَ الأولى التي أنزَل اللَّهُ ببنى إسرائيلَ بإحداثِهم وظُلْمِهم، فلما ولَّى بختُنصرَ عنهم راجعًا إلى بابلَ بمن معه مِن سبايا بني إسرائيلَ، أقبَل إرميا على حمارٍ له معه عصيرٌ. ثم ذكَر قصتَه حيَن أماته اللَّهُ مائةَ عامٍ، ثم بعَثه، ثم خبرَ رؤيا بختِنصرَ وأمرَ دانيالَ، وهلاكَ بُختِنصرَ، ورجوعَ مَن بقى مِن بنى إسرائيلَ في أيدى أصحابِ بختنصرَ بعدَ هلاكِه إلى الشامِ، وعمارةَ بيتِ المقدسِ، وأمرَ عُزيرٍ وكيف ردَّ اللَّهُ عليه التوراةَ .

ve ardından onu Beytü'l-Makdis'e dökmesini [istedi]. İçini dolduruncaya kadar oraya toprak döktüler. Sonra Babil topraklarına geri döndü; İsrailoğullarının esirlerini de beraberinde götürdü. Beytü'l-Makdis'te bulunan herkesi toplamalarını emretti; İsrailoğullarından küçük-büyük herkes onun huzurunda toplandı. İçlerinden yetmiş bin çocuk seçti. Ordusunun ganimetleri ortaya çıkarılıp onları askerleri arasında paylaştırmak istediğinde, yanında bulunan krallar ona: 'Ey Kral! Ganimetlerimizin hepsi senin olsun, İsrailoğullarından seçtiğin bu çocukları bizim aramızda paylaştır' dediler. O da öyle yaptı ve her bir adama dört çocuk düştü. Bu çocuklar arasında Dânyâl, Hananyâ, Azaryâ ve Mîşâîl; Dâvûd'un ehl-i beytinden yedi bin kişi; Ya'kûb oğlu Yûsuf ile kardeşi Bünyâmîn'in soyundan on bir bin kişi; Ya'kûb oğlu Âşer'in soyundan sekiz bin kişi; Ya'kûb oğlu Zebûlûn ile Ya'kûb oğlu Neftâlî'nin soyundan on dört bin kişi; Ya'kûb oğlu Yehûdâ'nın soyundan dört bin kişi; Ya'kûb'un iki oğlu Rûbîl ve Lâvî'nin soyundan dört bin kişi ve İsrailoğullarının geri kalanı vardı. Buhtunnasr onları üç gruba ayırdı: Üçte birini Şam'da bıraktı, üçte birini esir aldı, üçte birini ise öldürdü. Beytü'l-Makdis'in kaplarını alıp Babil'e götürdü; yetmiş bin çocuğu da alıp Babil'e getirdi. İşte bu, çıkardıkları kötülükler ve zulümleri sebebiyle Allah'ın İsrailoğullarının başına indirdiği ilk felaketti. Buhtunnasr beraberindeki İsrailoğulları esirleriyle birlikte Babil'e dönmek üzere onlardan ayrılınca, İrmiyâ yanında meyve suyu/şıra bulunan eşeğiyle geldi. Sonra [râvi], Allah'ın onu yüz yıl ölü bırakıp ardından diriltmesi kıssasını, sonra Buhtunnasr'ın rüyası haberini, Dânyâl'in durumunu, Buhtunnasr'ın helakini, Buhtunnasr'ın helakinden sonra adamlarının elinde kalan İsrailoğullarının Şam'a dönüşünü, Beytü'l-Makdis'in imarını, Üzeyr'in kıssasını ve Allah'ın Tevrat'ı ona nasıl geri verdiğini zikretti .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، قال: ثم عمَدتْ بنو

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan [şöyle] dediğini nakletti: Sonra İsrâiloğulları

إسرائيلَ بعدَ ذلك يُحدِثون الأحداثَ، يعنى بعدَ مَهلِكِ عُزيرٍ، ويعودُ اللَّهُ عليهم، ويبعَثُ فيهم الرسلَ، ففريقًا يكذِّبون، وفريقًا يقتُلون، حتى كان آخرُ مَن بعَث اللَّهُ فيهم من أنبيائهم زكريا ويحيى بنَ زكريا وعيسى ابنَ مريم، وكانوا من بيتِ آلِ داودَ .

bundan sonra -yani Üzeyr'in vefatından sonra- yine kötülükler ve fitneler çıkarmaya yöneldiler; Allah da onlara [rahmetiyle] yöneldi ve aralarında peygamberler gönderdi; onlar ise bir kısmını yalanlıyor, bir kısmını da öldürüyorlardı. Nihayet Allah'ın peygamberlerinden onların içinde gönderdiği en son kişiler Zekeriyyâ, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ ve Meryem oğlu Îsâ oldu; bunlar Dâvûd ailesindendiler .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، عن عمرَ بن عبدِ اللَّهِ بن عروةَ، عن عبدِ اللَّهِ بن الزبيرِ أنه قال، وهو يحدِّثُ عن قتلِ يحيى بن زكريا، قال: [ما قُتل يحيى بنُ زكريا إلا [بامرأةٍ تبغِى مِن بغايا] بنى إسرائيلَ؛ كان فيهم مَلِكٌ، وكان] يحيى بنُ زكريا تحتَ يَدَىْ ذلك الملكِ، فهمَّت ابنةُ ذلك الملكِ بأبيها، فقالت: لو أنى تزوَّجتُ بأبى فاجتمَع لى سلطانُه دونَ النساءِ! فقالت له: يا أبتِ، تزوَّجْنى. فدعَته إلى نفسِها، فقال لها: يا بنيةُ، إن يحيى بنَ زكريا لا يُحِلُّ لنا هذا. فقالت: من لى بيحيى بن زكريا! ضيَّق عليَّ، وحال بينى وبيَن أن أتزوَّج بأبى، فأغلِبَ على مُلكِه ودنياه دونَ النساءِ. قال: فأمَرت اللعّابين ومَحَلَتْ بذلك لقتلِ يحيى بن زكريا، فقالت: ادخُلوا عليه فألعِبوه، حتى إذا فرَغتم فإنه سيُحَكِّمُكم، فقولوا: دمَ يحيى بن زكريا. فلا تقبَلوا غيرَه. وكان اسمُ الملكِ روادَ، واسمُ ابنتِه البغيَّ، وكان الملكُ فيهم إذا حدَّث فكذَب، أو وعَد فأخلَف، خُلع فاستُبدِل به غيرُه، فلما ألعَبوه وكثُر عجبُه منهم، قال: سلُونى أُعطِكم. قالوا: دمَ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk, Ömer b. Abdillâh b. Urve'den, o da Abdullah b. ez-Zübeyr'den [rivayetle] anlattı; [Abdullah b. ez-Zübeyr] Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın öldürülüşünü anlatırken şöyle demiştir: [Yahyâ b. Zekeriyyâ ancak İsrailoğullarının azgın/fahişe kadınlarından biri yüzünden öldürüldü. Aralarında bir kral vardı ve Yahyâ b. Zekeriyyâ] o kralın idaresi altındaydı. O kralın kızı babasına göz koyup [ona arzu duydu] ve: 'Keşke babamla evlensem de onun saltanatı diğer kadınlara değil de sadece bana kalsa!' dedi. Ardından babasına: 'Babacığım, benimle evlen' diyerek onu nefsine çağırdı. Kral ise ona: 'Kızcağızım, Yahyâ b. Zekeriyyâ bunu bize helal kılmaz' dedi. Bunun üzerine kız: 'Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın hakkından kim gelir! O bana darlık verdi; babamla evlenip diğer kadınların aleyhine onun mülküne ve dünyalığına tek başıma hâkim olmama engel oldu' dedi. [Ravi] dedi ki: [Kız] oyunculara emir verdi ve Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın öldürülmesi için bu yolla tuzak kurup hileye başvurdu. [Oyunculara] şöyle dedi: 'Onun huzuruna girin ve onu eğlendirin; gösterinizi bitirdiğinizde o size dilediğinizi seçme hakkı verecektir. O zaman: Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın kanını [isteriz] deyin ve bundan başkasını asla kabul etmeyin.' Kralın adı Revâd, kızının adı ise Bağiyy idi. Onlarda bir kral konuştuğunda yalan söyler veya söz verip de cayarsa tahttan indirilir ve yerine başkası getirilirdi. [Oyuncular] kralı eğlendirip kral da onlara pek hayran kalınca: 'Benden isteyin, size vereyim' dedi. Onlar: '[Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın] kanını [isteriz]'

يحيى بن زكريا، أَعطِناه. قال: ويحَكم سلُونى غيرَ هذا، فقالوا: لا نسألُك غيرَه. فخاف على مُلكِه إن هو أخلَفهم أن يُستحَلَّ بذلك خَلْعُه، فبعَث إلى يحيى بن زكريا وهو جالسُ في محرابِهِ يُصلِّى، فذبَحوه في طَسْتٍ ثم حزُّوا رأسَه، فاحتمَله رجلٌ في يدَيه والدمُ يُحمَلُ في الطَّسْتِ معه، قال: فطلَع برأسِه يحمِلُه حتى وقَف به على الملكِ ورأسُه يقولُ في يَدَي الذي يحمِلُه: لا يَحِلُّ لك . فقال رجلٌ مِن بنى إسرائيلَ: أيُّها الملكُ، لو أنك وهَبتَ لى هذا الدمَ؟ فقال: وما تصنَعُ به؟ قال: أُطهِّرُ منه الأرضَ، فإنه قد كان ضيَّقها علينا. فقال: أعطُوه إياه. فأخَذه فجعَله في قُلّةٍ، ثم عمّد به إلى بيتٍ في المذبحِ، فوضَع القُلةَ فيه، ثم أغلَق عليه، ففار في القُلَّةِ حتى خرَج منها مِن تحتِ البابِ مِن البيتِ الذي هو فيه، فلما رأَى ذلك الرجلُ، فظِع به، فأخرَجه فجعَله في فلاةٍ من الأرضِ، فجعَل يفورُ، وعظُمت فيهم الأحداثُ، ومنهم مَن يقولُ: أَقرَّ مكانَه [في القربانِ] ولم يُحوَّلْ .

onu bize ver' dediler. Kral: 'Yazıklar olsun size, benden bundan başkasını isteyin' dedi. Onlar: 'Senden başkasını istemiyoruz' dediler. Kral, eğer sözünden dönerse bununla tahttan indirilmesinin helal sayılmasından korktu. Yahyâ b. Zekeriyyâ mihrabında oturmuş namaz kılarken adam gönderdi; onu bir leğen içinde boğazladılar, sonra başını kestiler. Bir adam onu iki elinde taşıdı, kan da onunla birlikte leğende taşınıyordu. Dedi ki: Başını taşıyarak kralın huzuruna kadar gelip durdu; başı, onu taşıyanın ellerinde: 'Sana helal değildir' diyordu . İsrailoğullarından bir adam dedi ki: 'Ey Kral! Bu kanı bana bağışlar mısın?' Kral: 'Onu ne yapacaksın?' dedi. Adam: 'Onunla yeryüzünü temizleyeceğim, çünkü o yeryüzünü bize dar etmişti' dedi. Kral: 'Onu ona verin' dedi. Adam onu aldı ve bir testiye koydu; sonra kurban kesilen yerdeki bir odaya yöneldi, testiyi oraya koyup üzerine kapıyı kilitledi. Kan testide kaynadı, öyle ki içinde bulunduğu odanın kapısının altından dışarı taştı. Adam bunu görünce dehşete kapıldı ; onu çıkarıp boş bir araziye koydu, kan yine kaynamaya devam etti ve aralarında büyük hadiseler koptu. Onlardan bazıları: '[Kurban yerindeki] yerinde bırakıldı ve oradan nakledilmedi' demektedir.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: قال ابن إسحاقَ: فلما رفَع اللَّهُ عيسى من بين أظهرِهم وقتَلوا يحيى بنَ زكريا - وبعضُ الناسِ يقولُ: وقتَلوا زكريا - ابتعَث اللَّهُ عليهم مَلِكًا من ملوكِ بابلَ يقالُ له: خردوسُ. فسار إليهم بأهلِ بابلَ حتى دخَل عليهم الشامَ، فلما ظهَر عليهم أمَر رأسًا مِن رءوسِ جنودِه يُدعَى نَبُوزَرادانَ صاحبَ القتلِ. فقال له: إنى قد كنتُ حلَفتُ بإلهى لئن أنا ظهَرْتُ على أهلِ بيتِ

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: İbn İshâk şöyle dedi: Allah, Îsâ'yı onların arasından [katına] yükseltip onlar da Yahyâ b. Zekeriyyâ'yı öldürünce -bazı insanlar "Zekeriyyâ'yı da öldürdüler" derler- Allah onların üzerine Bâbil krallarından Hurdûs denilen bir kral gönderdi. O da Bâbil ahalisiyle birlikte onların üzerine yürüdü ve nihayet Şam'a, onların yanına girdi. Onlara üstün gelince, ordu komutanlarından Nebûzeradân denilen katliam sorumlusu birine emretti. Ona şöyle dedi: "Ben ilahım adına yemin etmiştim ki, eğer Beytü'l-[Makdis] halkına üstün gelirsem

المقدسِ لأقتُلنَّهم حتى تسيلَ دماؤهم في وسطِ عسكرى، إلّا أن لا أجدَ أحدًا أقتُلُه. فأمَر أن يقتُلَهم حتى يبلُغَ ذلك مِنهم نَبُوزُرادانَ، فدخَل بيتَ المقدسِ، فقام في البقعةِ التي كانوا يُقرِّبون فيها قربانَهم، فوجَد فيها دمًا يغلى، فسأَلهم فقال: يا بنى إسرائيلَ، ما شأنُ هذا الدمِ الذي يَغلِى، أخبِرونى خبرَه، ولا تكتُمونى شيئًا من أمره. فقالوا: هذا دمُ قربانٍ كان لنا كنّا قرَّبناه فلم يُتَقَبَّلْ منا، فلذلك هو يَغلِى كما تراه، ولقد قرَّبنا منذُ ثمانِمائةِ سنةٍ القربانَ فتُقبِّلَ منا إلا هذا القربانُ. قال: ما صدَقتُمُونى الخبرَ. قالوا له: لو كان كأوَّلِ زمانِنا لقُبل مِنّا، ولكنه قد انقطَع منا المُلكُ والنُّبوَّةُ والوحيُ، فلذلك لم يُقبَلْ منا. فذبَح منهم نَبُوزُرادانَ على ذلك الدمِ سبعَمائةٍ وسبعين روحًا مِن رءوسِهم فلم يهدَأْ، فأمَر بسبعِمائةِ غلامٍ مِن غِلمانِهم فذُبحوا على الدمِ فلم يهدَأْ، فأمَر بسبعةِ آلافٍ مِن شِيَعهم وأزواجِهم، فذبَحهم على الدمِ فلم يَبرُدْ ولم يهدَأْ، فلما رأَى نبوزُرادان أن الدمَ لا يهدَأُ قال لهم: ويْلَكم يا بنى إسرائيلَ، اصدُقونى واصبِروا على أمرِ ربِّكم، فقد طال ما مُلِّكتم في الأرضِ، تفعَلون فيها ما شِئتم، قبلَ أن لا أتركَ مِنكم نافخَ نارٍ؛ أنثى ولا ذكرًا إلا قتَلتُه. فلما رأَوُا الجهدَ وشدَّةَ القتلِ صدَقوه الخبرَ، فقالوا له: إن هذا دمُ نبيٍّ مِنّا كان ينهانا عن أمورٍ كثيرةٍ مِن سُخْطِ اللَّهِ، فلو أطَعناه فيها لكان أرشدَ لنا، وكان يُخبِرُنا بأمرِكم، فلم نُصدِّقْه، فقتَلناه، فهذا دمُه. فقال لهم نَبُوزُرادانَ: ما كان اسمُه؟ قالوا: يحيى بنَ زكريا. فقال: الآنَ صدَقتمونى، بمثلِ هذا ينتقِمُ ربُّكم مِنكم. فلما رأى نَبُوزُرادانَ أنهم صدَقوه خرَّ ساجدًا وقال لمن حولَه: غلِّقوا أبوابَ المدينةِ، وأخرِجوا مَن كان ههنا من جيشِ خردوسَ. وخلا في بنى إسرائيلَ، ثم قال: يا يحيى بنَ زكريا، قد علم ربي وربُّك ما قد أصاب قومَك مِن أجْلِك، وما قُتل مِنهم مِن أجلِك، فاهدأْ بإذنِ اللَّهِ قبلَ أن لا أُبقىَ من قومِك أحدًا. فهدَأ دمُ يحيى بن زكريا بإذنِ اللَّهِ، ورفَع نَبُوزُرادانَ عنهم القتلَ، وقال: آمَنتُ بما آمَنَت به بنو إسرائيلَ، وصدَّقتُ وأيقَنتُ

[Beytü'l-]Makdis'i ele geçirecek olursam, öldürecek kimse bulamayıncaya dek kanları ordumun ortasına akıncaya kadar onları mutlaka öldüreceğim.' [Kral], Nebûzerâdân'a onlardan bu [miktara] ulaşıncaya kadar öldürmesini emretti. [Nebûzerâdân] Beytü'l-Makdis'e girdi ve kurbanlarını sundukları yerde durdu; orada kaynayan bir kan buldu. Onlara sorup: 'Ey İsrâiloğulları! Bu kaynayan kanın hali nedir? Bana onun aslını haber verin ve onun durumundan bana hiçbir şey gizlemeyin!' dedi. Onlar: 'Bu, bizim sunduğumuz ve bizden kabul olunmayan bir kurbanımızın kanıdır; bundan dolayı gördüğün gibi kaynamaktadır. Oysa biz sekiz yüz yıldan beri kurban sunardık da bu kurban müstesna hepsi bizden kabul olunurdu' dediler. [Nebûzerâdân]: 'Bana doğruyu söylemediniz' dedi. Ona: 'Eğer önceki dönemimiz gibi olsaydı bizden kabul edilirdi; fakat bizden hükümdarlık, peygamberlik ve vahiy kesildi; bundan dolayı bizden kabul olunmadı' dediler. Bunun üzerine Nebûzerâdân o kanın üzerinde onların ileri gelenlerinden yedi yüz yetmiş canı boğazladı, fakat [kan] durulmadı. Gençlerinden yedi yüz genci emretti, onlar da kanın üzerinde boğazlandılar, yine durulmadı. Onların taraftarlarından ve kadınlarından yedi bin kişiyi emretti, onları da kanın üzerinde boğazladı; fakat [kan] ne soğudu ne de duruldu. Nebûzerâdân kanın durulmadığını görünce onlara şöyle dedi: 'Yazıklar olsun size ey İsrâiloğulları! Aranızdan tek bir ateş yakan dahi bırakmayıp kadın erkek demeden hepsini öldürmeden önce, bana doğruyu söyleyin ve Rabbinizin emrine sabredin! Gerçekten siz yeryüzünde dilediğinizi yaparak uzun süre hükümran kılındınız.' Onlar meşakkati ve katlin şiddetini görünce ona doğruyu haber verdiler ve dediler ki: 'Şüphesiz bu, içimizden bir peygamberin kanıdır; o bizi Allah'ın gazabına yol açacak pek çok şeyden nehyederdi; şayet bu hususlarda ona itaat etseydik bizim için daha doğru olurdu. O bize sizin durumunuzu da haber verirdi, fakat biz onu doğrulamayıp öldürdük; işte bu onun kanıdır.' Nebûzerâdân onlara: 'Adı neydi?' diye sordu. 'Yahyâ b. Zekeriyyâ' dediler. Bunun üzerine: 'Şimdi bana doğruyu söylediniz; işte Rabbiniz sizden bunun gibi bir sebeple intikam almaktadır' dedi. Nebûzerâdân onların kendisine doğruyu söylediğini görünce secdeye kapandı ve etrafındakilere: 'Şehrin kapılarını kapatın ve burada bulunan Hırdûs'un ordusuna mensup kimseleri dışarı çıkarın!' dedi. İsrâiloğulları ile baş başa kaldı, sonra şöyle dedi: 'Ey Yahyâ b. Zekeriyyâ! Senin uğruna kavminin başına nelerin geldiğini ve senin uğruna onlardan ne kadar kimsenin öldürüldüğünü benim Rabbim de senin Rabbin de bilmiştir. Artık senin kavminden geriye hiç kimse bırakmamış olmadan önce Allah'ın izniyle durul!' Bunun üzerine Yahyâ b. Zekeriyyâ'nın kanı Allah'ın izniyle duruldu. Nebûzerâdân da onlardan öldürme [cezasını] kaldırdı ve şöyle dedi: 'İsrâiloğullarının iman ettiğine iman ettim, [bunu] tasdik ettim ve kesin olarak inandım

أنه لا ربَّ غيرُه، ولو كان معَه آخرُ لم يصلُحْ، ولو كان له شريكٌ لم تَستمسِكِ السماواتُ والأرضُ، ولو كان له ولدٌ لم يصلُحْ، فتبارَك وتقدَّس، وتسبَّح وتكبَّر وتعظَّم، ملكُ الملوكِ الذي [يَملِكُ السماواتِ السبعَ، بعلمٍ وحكمٍ وجبروتٍ وعزَّةٍ]، الذي بسَط الأرضَ وألقَى فيها رواسىَ ألَّا تزولَ، فكذلك يَنبغِى لربى أن يكونَ ويكونَ مُلكُه. فأُوحِى إلى رأسٍ مِن رءوسِ بقيةِ الأنبياءِ أن نَبُوزَرادانَ حَبُورٌ صدوقٌ - والحبورُ بالعِبرانيةِ: حديثُ الإيمانِ - وإن نبوزَرادانَ قال لبني إسرائيلَ: إن عدوَّ اللَّهِ خردوسَ أمَرنى أن أقتلَ منكم حتى تسيلَ دماؤكم وسطَ عسكرِه، وإنى لستُ أستطيعُ أن أعصيَه. قالوا له: افعلْ ما أُمِرتَ به. فأمَرهم فحفَروا خندقًا وأمَر بأموالِهم من الخيلِ والبغالِ والحميرِ والبقرِ والغنمِ والإبلِ، فذبَحها حتى سال الدمُ في العسكرِ، وأمَر بالقتلى الذين كانوا قبلَ ذلك، فطُرِحوا على ما قُتِل مِن مواشيهم حتى كانوا فوقَهم، فلم يظُنَّ خردوسُ إلا أنَّ ما كان في الخندقِ مِن بنى إسرائيلَ، فلما بلَغ الدمُ عسكرَه، أرسَل إلى نبوزَرادانَ أن ارفَعْ عنهم، فقد بلَغتنى دماؤهم، وقد انتقَمتُ منهم بما فعَلوا. ثم انصرَف عنهم إلى أرضِ بابلَ، وقد أفنَى بنى إسرائيلَ أو كاد، وهى الوقعةُ الآخرةُ التي أنزَل اللَّهُ ببنى إسرائيلَ، يقولُ اللَّهُ عزَّ ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَاءِيلَ {وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ} إلى قولِه: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨)} [الإسراء: ٤، ٨] و "عسى" من اللَّهِ حقٌّ، فكانت الوقعةُ الأولى بختنصّرَ وجنودَه، ثم ردَّ اللَّهُ لكم الكرَّةَ عليهم، وكانت الوقعةُ الآخرةُ خردوسَ وجنودَه، وهي كانت أعظمَ الوقعتين، فيها كان خرابُ بلادِهم، وقتلُ رجالِهم،

[Bildim ki] O'ndan başka hiçbir Rab yoktur. Eğer O'nunla beraber bir başkası olsaydı [düzen] yürümezdi. O'nun bir ortağı olsaydı gökler ve yer ayakta duramazdı. Bir çocuğu olsaydı [yine düzen] yürümezdi. O mübarektir, mukaddestir, her türlü noksanlıktan münezzehtir, büyüktür, yücedir; [yedi göğe ilim, hikmet, ceberût ve izzetle hükmeden] kralların Meliki'dir; yeryüzünü yayan ve sarsılmasın diye oraya sağlam dağlar yerleştirendir. Rabbimin böyle olması ve mülkünün de böyle bulunması yaraşır. Bunun üzerine geriye kalan peygamberlerin önde gelenlerinden birine vahyolundu ki: Nebûzeradân sadık bir 'habûr'dur -habûr İbranicede imana yeni girmiş demektir-. Nebûzeradân İsrailoğullarına: 'Allah'ın düşmanı Hırdûs, kanınız ordusunun ortasına akıncaya dek sizden öldürmemi bana emretti. Ben ise ona karşı gelemem' dedi. Onlar kendisine: 'Emrolunduğun şeyi yap' dediler. Bunun üzerine onlara emretti, bir hendek kazdılar; onların at, katır, eşek, sığır, koyun ve develerden oluşan mallarını [getirmelerini] emretti ve orduya kan akıncaya kadar bunları boğazladı. Daha önce öldürülmüş olanları da getirtip boğazlanan hayvanların üzerine attırdı, öyle ki cesetler hayvanların üstünde yer aldı. Hırdûs ise hendekte olanların yalnızca İsrailoğullarından ibaret olduğunu sandı. Kan ordusuna ulaşınca Nebûzeradân'a: 'Onlardan elini çek; zira kanları bana ulaştı, yaptıklarından ötürü onlardan intikamımı aldım' diye haber gönderdi. Sonra İsrailoğullarını yok etmiş veya neredeyse yok edecek bir halde onları bırakıp Babil topraklarına geri döndü. Bu, Allah'ın İsrailoğullarının başına indirdiği son felaketti. Allah -zikri yüce olsun- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ} “Kitap'ta İsrailoğullarına: 'Yeryüzünde mutlaka iki defa fesat çıkaracaksınız...' diye bildirdik” ayetinden {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨)} “...ve cehennemi kâfirlere bir zindan yaptık” [İsrâ, 4, 8] kavline kadar. Allah'tan gelen 'umulur ki' (asâ) ifadesi haktır (kesinlik bildirir). İlk felaket Buhtunnasr ve orduları idi, sonra Allah onlara karşı size tekrar üstünlük verdi; son felaket ise Hırdûs ve orduları idi. Bu iki felaketin en büyüğü idi; memleketlerinin harap olması, erkeklerinin öldürülmesi,

وسبىُ ذَراريِّهم ونسائهم، يقولُ اللَّهُ ﵎: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. ثم عاد اللَّهُ عليهم، فأكثَر عددَهم، ونشَرهم في بلادِهم، ثم بَدَّلوا وأحدَثوا الأحداثَ، واستبدَلوا بكتابِهم غيرَه، وركِبوا المعاصىَ، واستحَلُّوا المحارمَ، وضيَّعوا الحدودَ .

çocuklarının ve kadınlarının esir edilmesi onda vuku bulmuştur. Allah ﵎: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “Ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye” buyurmaktadır. Sonra Allah onlara [lütfuyla] döndü, sayılarını çoğalttı ve onları memleketlerine yaydı. Sonra [yine] değiştirdiler, fitneler çıkardılar, kitaplarını başkasıyla değiştirdiler, isyanlara daldılar, haramları helal saydılar ve sınırları çiğnediler .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاقَ، عن أبي عَتَّابٍ - رجلٌ مِن تَغلِبَ كان نصرانيًّا عُمرًا مِن دهرِه، ثم أسلَم بعدُ، فقرَأ القرآنَ، وفَقِه في الدينِ، وكان، فيما ذكِر له، نصرانيًا أربعين سنةً، ثم عُمِّر في الإسلامِ أربعين سنةً - قال: كان آخرُ أنبياءِ بنى إسرائيلَ نبيًّا بعَثه اللَّهُ إليهم، فقال لهم: يا بنى إسرائيلَ، إن اللَّهَ يقولُ لكم: إنى قد سبَبتُ أصواتَكم، وأبغَضتُكم بكثرةِ أحداثِكم. فهَمُّوا به، فقال اللَّهُ ﵎ له: ائتِهم واضرِبْ لى ولهم مثلًا، فقل لهم: إن اللَّهَ ﵎ يقولُ لكم: اقضُوا بينى وبيَن كَرْمِى، ألم أخترْ له البلادَ، وطيَّبتُ له المَدَرَةَ، وحظَرتُه بالسياجِ، وعرَّشتُه السويقَ والشوكَ والسياجَ والعَوْسَجَ، وأحطتُه برِدائي، ومنَعْتُه مِن العالمِ وفضَّلتُه؟ فلقِينى بالشوكِ والجذوعِ، وكلِّ شجرةٍ لا تُؤكَلُ، ما لهذا اخترتُ البلدةَ، ولا طيَّبتُ المَدَرَةَ، ولا حظَرتُه بالسِّياجِ، ولا عرَّشتُه السويقَ، ولا حُطْتُه برِدائى، ولا منَعتُه مِن العالمِ، فضَّلتُكم وأتمَمتُ عليكم نعمتى، ثم استقبَلتمونى بكلٍّ

İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk’tan, o da Ebû Attâb’dan -Taglib kabilesinden bir adam olup ömrünün bir kısmında Hristiyandı, daha sonra Müslüman oldu, Kur’ân okudu ve dinde derin anlayış sahibi oldu; hakkında anlatıldığına göre kırk yıl Hristiyan olarak yaşamış, ardından kırk yıl da İslâm üzere ömür sürmüştü- [şöyle dediğini] rivayet etti: İsrailoğullarının son peygamberi, Allah’ın kendilerine gönderdiği bir peygamberdi. O [peygamber] onlara şöyle dedi: “Ey İsrailoğulları! Allah size şöyle buyuruyor: Doğrusu Ben sizin seslerinizi lanetledim ve çıkardığınız kötülüklerin çokluğu sebebiyle size buğzettim.” Bunun üzerine [İsrailoğulları] ona kastettiler. Allah ﵎ ona şöyle vahyetti: “Onlara git, Benimle onlar hakkında bir temsil getir ve de ki: Allah ﵎ size şöyle buyuruyor: Benimle bağım arasında hüküm verin! Ben o bağ için [en güzel] beldeyi seçmedim mi, toprağını verimli ve temiz kılmadım mı, etrafını çitle çevirmedim mi, üzerine çardak kurup çit, diken ve avsec (sincan dikeni) ile donatmadım mı, onu cübbemle örtüp bürümedim mi, insanlardan koruyup diğerlerine üstün kılmadım mı? Oysa o Beni dikenlerle, kütüklerle ve meyvesi yenmeyen her türlü ağaçla karşıladı! Ben bu beldeyi bunun için seçmedim; toprağını bunun için verimli kılmadım; etrafını bunun için çitle çevirmedim, üzerine bunun için çardak kurmadım, cübbemle bunun için örtüp bürümedim ve insanlardan bunun için korumadım! Sizi üstün kıldım, üzerinizdeki nimetimi tamamladım; sonra siz Beni her türlü...

ما أكرَهُ من معصيتى وخلافِ أمرى، لِمَهْ؟! إن الحمارَ ليعرِفُ مِزودَه، لَمِهُ؟! إن البقرةَ لتعرِفُ سيدَها . حلَفتُ بعزَّتى العزيزةِ، وبذراعِيَ الشديدِ، لآخُذَنَّ ردائى، ولأمرُجَنَّ الحائطَ، ولأجعَلنّكم تحتَ أرجلِ العالمِ. قال: فوثَبوا على نبيِّهم فقتَلوه، فضرَب اللَّهُ عليهم الذلَّ، ونزَع منهم المُلكَ، فليسوا في أمةٍ مِن الأممِ إلا وعليهم ذلٌّ وصغارٌ وجِزيةٌ يُؤدُّونها، والملكُ في غيرِهم من الناسِ، فلن يزالوا كذلك أبدًا، ما كانوا على ما هم عليه.

Bana isyan ve emrime muhalefet gibi hoşlanmadığım her şeyle karşıladınız! Niçin?! Eşek bile yem torbasını tanır; niçin?! İnek bile sahibini tanır . Yüce izzetime ve güçlü kollarıma yemin olsun ki, cübbemi mutlaka geri alacağım, duvarı mutlaka yıkıp geçeceğim ve sizi mutlaka insanların ayakları altına sereceğim!' [Râvi] dedi ki: Peygamberlerinin üzerine atılıp onu öldürdüler. Bunun üzerine Allah onların üzerine zilleti vurdu ve krallığı onlardan söküp aldı; artık hangi ümmetin içinde bulunurlarsa bulunsunlar mutlaka üzerlerinde bir zillet, horluk ve ödedikleri bir cizye vardır; hâkimiyet ise diğer insanlardadır. İçinde bulundukları hal üzere kaldıkları müddetçe ebediyen böyle kalacaklardır.

قال : قال: فهذا ما انتهَى إلينا من جماعِ أحاديثِ بني إسرائيلَ.

[İbn İshâk] dedi ki: İşte İsrailoğullarının bütün haberlerinden bize ulaşanlar bunlardır.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. قال : كانت الآخرةُ أشدَّ مِن الأولى بكثيرٍ، فإن الأولى كانت هزيمةً فقط، والآخرةَ كان التدميرُ، وأحرَق بختُنصرَ التوراةَ حتى لم يترُك فيها حرفًا ، وخرَّب المسجدَ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah'ın: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “Artık sonuncusunun vakti gelince, yüzlerinizi karartsınlar, ilk defa girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye [üzerinize düşmanlarınızı gönderdik]” buyruğu hakkında şöyle dedi : İkincisi birincisinden çok daha şiddetliydi; zira birincisi sadece bir hezimetti, ikincisi ise tamamen bir yıkımdı. Buhtunnasr Tevrat'ı yaktı, öyle ki onda tek bir harf bile bırakmadı ve Mescid'i harap etti .

حدَّثنا أبو السائبِ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن المنهال، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: بعَث عيسى ابن مريم يحيى بنَ زكريا في اثنى عشَرَ مِن الحواريِّين يعلِّمون الناسَ. قال: فكان فيما نهاهم عنه، نكاحُ ابنةِ الأخِ. قال: وكانت لملكِهم ابنةُ أخٍ تُعجِبُه يريدُ أن يتزوَّجَها، وكانت لها كلَّ يومٍ حاجةٌ يَقضيها،

Bize Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A'meş'ten, [o] el-Minhâl'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle] nakletti: Îsâ b. Meryem, insanlara [dini] öğretmeleri için Yahyâ b. Zekeriyyâ'yı Havârîlerden on iki kişiyle birlikte gönderdi. [İbn Abbâs] dedi ki: Onlara yasakladığı şeyler arasında erkek kardeş kızının nikâhı da vardı. Dedi ki: Krallarının, kendisini beğendiği ve evlenmek istediği bir erkek kardeşinin kızı vardı; kızın her gün kral tarafından karşılanan bir ihtiyacı (isteği) bulunurdu,

فلما بلَغ ذلك أمَّها، قالت لها: إذا دخَلتِ على الملكِ فسأَلكِ حاجتَك، فقوله: حاجتى أن تذبحَ لى يحيى بنَ زكريا. فلما دخَلت عليه سأَلها حاجتَها، فقالت: حاجتي أن تذبحَ يحيى بنَ زكريا. فقال: سلى غيرَ هذا. فقالت: ما أسألُكَ إلا هذا. قال: فلما أبَت عليه دعا يحيى ودعا بطَستٍ فذبَحه، فبدَرت قطرةٌ من دمِه على الأرضِ، فلم تزَلْ تَغلِى حتى بعَث اللَّهُ بختنصرَ عليهم، فجاءته عجوزٌ مِن بنى إسرائيلَ، فدلَّته على ذلك الدمِ. قال: فألقى اللَّهُ في نفسِه أن يقتلَ على ذلك الدمِ منهم حتى يَسكُنَ، فقتل سبعين ألفًا مِنهم مِن سنٍّ واحدٍ، فسكَن .

Bu durum kızın annesine ulaşınca, kıza: 'Kralın huzuruna girdiğinde sana isteğini sorarsa, "Benim isteğim, Yahyâ b. Zekeriyyâ'yı benim için boğazlamandır" de' dedi. Kız kralın huzuruna girince kral ona isteğini sordu; kız: 'İsteğim, Yahyâ b. Zekeriyyâ'yı boğazlamandır' dedi. Kral: 'Benden bundan başkasını iste' dedi. Kız: 'Senden bundan başkasını istemiyorum' dedi. Dedi ki: Kız diretince, kral Yahyâ'yı ve bir leğen çağırttı, onu boğazladı; kanından yere bir damla sıçradı. Allah onların üzerine Buhtunnasr'ı gönderinceye kadar o kan kaynamaya devam etti. İsrailoğullarından yaşlı bir kadın gelip Buhtunnasr'a o kanı gösterdi. Dedi ki: Allah onun kalbine, o kan duruluncaya kadar onlar arasından öldürmesini ilham etti; o da içlerinden aynı yaşta yetmiş bin kişiyi öldürdü, böylece kan duruldu .

وقولُه: {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. يقولُ: ولِيَدخُلَ عدوُّكم الذي أبعَثُه عليكم مسجدَ بيتِ المقدسِ قهرًا منهم لكم وغلبةً، كما دخَلوه أوَّلَ مرَّةٍ حينَ أفسَدتم الفسادَ الأوَّلَ في الأرضِ.

Allah'ın: {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “...ve ilk defa girdikleri gibi yine Mescid'e girsinler diye” buyruğu şöyle demektir: Yeryüzünde ilk bozgunculuğu çıkardığınızda ilk defa girdikleri gibi, üzerinize göndereceğim düşmanınız, sizi kahredip size galip gelerek Beytü'l-Makdis Mescidi'ne girsin diye.

وأما قولُه: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. فإنه يقولُ: وليُدمِّروا ما غلَبوا عليه من بلادِكم تدميرًا. يقالُ منه: دمَّرتُ البلدَ: إذا خرَّبتَه وأَهَلَكتَه . وتبِر تَبْرًا وتَبَارًا، وتَبَّرتُه أتبِّرُه تتبيرًا. ومنه قولُ اللَّهِ تعالى ذكرُه: {وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا} [نوح: ٢٨]. يعني: هلاكًا.

Allah'ın: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “Ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye” buyruğuna gelince; şöyle demektedir: Beldelerinizden galip geldikleri yerleri tamamen helak edip yıksınlar diye. Bu kökten olarak; bir memleketi harap edip helak ettiğinde دَمَّرْتُ الْبَلَدَ (şehri yerle bir ettim) denir . تَبِرَ تَبْرًا وَتَبَارًا ve تَبَّرْتُهُ أُتَبِّرُهُ تَتْبِيرًا (helak oldu / helak ettim) denir. Allah Teâlâ'nın zikrinin şu buyruğu da bu köktendir: {وَلَا تَزِدِ الظَّالِمِينَ إِلَّا تَبَارًا} “Zalimlerin de ancak helakini artır” [Nûh: 28]; yani helakini.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bizim bu konuda söylediğimizin bir benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباس: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. قال: تدميرًا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “Ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye” buyruğu hakkında: 'Tahrîb edip helak etsinler diye ' dedi.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا}. قال: يُدَمِّروا ما علوا تدميرًا .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o Katâde'den nakletti: {وَلِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيرًا} “Ve ele geçirdikleri her şeyi yerle bir edip yıksınlar diye” buyruğu hakkında: 'Ele geçirdikleri şeyleri tamamen helak edip yıksınlar diye ' dedi.

القولُ في تأويل قوله تعالى: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨)}.

Allah Teâlâ'nın: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨)} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz. Biz cehennemi inkârcılara bir zindan yaptık” buyruğunun tefsirine dair söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: لعلّ ربَّكم يا بني إسرائيلَ أن يرحَمَكم بعدَ انتقامه منكم بالقومِ الذين يبعَثُهم اللَّهُ عليكم، ليسوءَ مبعثُه عليكم وجوهَكم، وليدخُلوا المسجدَ كما دخَلوه أوّلَ مرّةٍ، فيستنقِذَكم من أيديهم، وينتشِلَكم من الذلِّ الذي يُحِلُّه بكم، ويرفَعَكم من الخمولةِ التي تصيرون إليها، فيُعِزَّكم بعدَ ذلك. و "عسى" من اللَّهِ واجبٌ، وفعَل اللَّهُ ذلك بهم، فكثَّر عددَهم بعدَ ذلك، ورفَع خسَاستَهم، وجعل منهم الملوكَ والأنبياءَ، فقال جلّ ثناؤُه لهم: وإن عُدْتم يا معشرَ بني إسرائيلَ لمعصيتى وخلافِ أمرى، وقتلِ رسلى، عُدْنا عليكم بالقتلِ والسِّباءِ، وإحلالِ الذلِّ والصَّغارِ بكم. فعادوا، فعاد اللَّهُ عليهم بعقابِه وإحلالِ سُخطِه بهم.

Allah Teâlâ zikrinde şöyle buyurmaktadır: Ey İsrailoğulları! Allah'ın üzerinize göndereceği, gelişleriyle yüzlerinizi karartacak ve ilk defa girdikleri gibi Mescid'e girecek olan o kavim vasıtasıyla sizden intikam almasının ardından, Rabbinizin size merhamet etmesi, sizi onların ellerinden kurtarması, başınıza getirdikleri zilletten sizi çekip çıkarması, düşeceğiniz itibarsızlıktan sizi yükseltmesi ve bundan sonra sizi aziz kılması umulur. Allah'tan gelen 'umulur ki (asâ)' ifadesi kesinlik bildirir. Nitekim Allah onlara bunu yaptı; bundan sonra sayılarını çoğalttı, düşkünlüklerini giderdi ve içlerinden krallar ile peygamberler çıkardı. Şanı yüce olan Allah onlara buyurdu ki: 'Ey İsrailoğulları topluluğu! Eğer siz Bana isyana, emrime muhalefete ve elçilerimi öldürmeye dönerseniz, Biz de üzerinize öldürme, esir alma, zillet ve aşağılığı başınıza getirme cezasıyla döneriz.' Onlar [isyanlarına] döndüler; Allah da cezasıyla ve gazabını onların başına getirmekle üzerlerine döndü.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde söylemişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كُرَيبٍ، قال: ثنا ابن عطيةَ، عن عُمَر بن ثابتٍ، عن أبيه، عن سعيدِ

Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye, Ömer b. Sâbit’ten, o babasından, o da Saîd’den

ابن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا}. قال: عادوا فعاد، ثم عادوا فعاد ،. قال: فسلَّط اللَّهُ عليهم ثلاثةَ ملوكٍ من ملوكِ فارسَ؛ سندَبادانَ، وشهرَبادانَ، وآخرَ.

b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; Allah'ın: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz” buyruğu hakkında şöyle dedi: Onlar [bozgunculuğa] döndüler, O da [cezayla] döndü; sonra yine döndüler, O da yine döndü . Dedi ki: Allah onların üzerine Fars krallarından üç kral musallat etti: Sindebâdân, Şehrebâdân ve bir başkası.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: قال اللَّهُ ﵎ بعدَ الأولى والآخرةِ: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا}. قال: فعادوا فسلَّط اللَّهُ عليهم المؤمنين .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Allah ﵎ birincisinden ve sonuncusundan sonra şöyle buyurdu: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz”. Dedi ki: Onlar [isyanlarına] döndüler, Allah da onların üzerine müminleri musallat etti .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ}، فعاد اللَّهُ عليهم بعائدتِه ورحمتِه، {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا}. قال: عاد القومُ بشرِّ ما يحضُرُهم، فبعَث اللَّهُ عليهم ما شاء أن يبعَثَ من نقمتِه وعقوبتِه، ثم كان ختامَ ذلك أن بعَث اللَّهُ عليهم هذا الحيَّ مِن العربِ، فهم في عذابٍ منهم إلى يومِ القيامةِ؛ قال اللَّهُ ﷿ في آيةٍ أخرى: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} [الأعراف: ١٦٧]. الآية، فبعَث اللَّهُ عليهم هذا الحيَّ مِن العربِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; dedi ki: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” buyruğunun ardından Allah onlara lütfu ve merhametiyle döndü. {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz”. Dedi ki: Kavim ellerinden gelen en kötü şeyle [isyana] döndü; Allah da intikam ve cezasından üzerlerine göndermeyi dilediği şeyleri gönderdi. Sonra bunun son noktası olarak Allah onların üzerine şu Arap topluluğunu gönderdi; onlar kıyamet gününe kadar onlardan gelen bir azap içindedirler. Nitekim Allah ﷿ başka bir ayette şöyle buyurmuştur: {وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكَ لَيَبْعَثَنَّ عَلَيْهِمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Hani Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine mutlaka göndereceğini bildirmişti...” [el-A'râf: 167] ayeti. Allah da onların üzerine şu Arap topluluğunu gönderdi .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ قال: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا}، فعادوا، فبعَث اللَّهُ عليهم محمدًا ﷺ، فهم يُعطُون الجزيةَ عن يدٍ وهم صاغرون.

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti; dedi ki: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer siz [bozgunculuğa] dönerseniz, biz de [cezalandırmaya] döneriz”. Onlar [bozgunculuğa] döndüler; bunun üzerine Allah onların aleyhine Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdi. Artık onlar boyun eğerek kendi elleriyle cizye vermektedirler.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِ اللَّهِ تعالى: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ}. قال: بعدَ هذا. {وَإِنْ عُدْتُمْ} لما صنَعتم، لمثلِ هذا لقتلِ الأنبياءِ {عُدْنَا} لكم بمثلِ هذا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder” buyruğu hakkında: 'Bundan sonra' dedi. {وَإِنْ عُدْتُمْ} “Eğer siz dönerseniz” buyruğu hakkında: 'Yaptığınız şeylere, bunun benzeri şekilde peygamberleri öldürmeye [dönerseniz]' dedi. {عُدْنَا} “Biz de döneriz” buyruğu hakkında: 'Biz de size bunun benzeriyle döneriz' dedi.

وقولُه: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا}.

Allah Teâlâ'nın: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا} “Cehennemi de inkârcılara bir zindan kıldık” buyruğu.

اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: وجعَلنا جهنمَ للكافرين سِجنًا يُسجَنون فيها.

Tefsir ehli bunun tevilinde ihtilaf etti. Bazıları dedi ki: Bunun anlamı; cehennemi inkârcılar için içine hapsedilecekleri bir zindan kıldık [demektir].

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ مَسْعدةَ، قال: ثنا جعفرُ بنُ سليمانَ، عن أبي عمرانَ: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا}. قال: سِجنًا .

Bize Muhammed b. Mes'ade anlattı, dedi ki: Bize Ca'fer b. Süleyman, Ebû İmrân'dan nakletti: {وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا} “Cehennemi de inkârcılara bir zindan kıldık” buyruğu hakkında: 'Bir zindan' dedi .