Binûn

Benî İsrâîl Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقولُه: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا}. يقولُ تعالى ذِكرُه: وما كنا مُهلِكى قومٍ إلا بعدَ الإعذارِ إليهم بالرسلِ، وإقامةِ الحجةِ عليهم بالآياتِ التي تقطَعُ عُذرَهم.

{وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” buyruğu hakkında Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Biz elçiler göndermek suretiyle mazeretlerini ortadan kaldırmadan ve mazeretlerini geçersiz kılan ayetlerle aleyhlerine hücceti ikame etmeden hiçbir kavmi helak edici olmadık.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا}: إنَّ اللَّهَ ﵎ ليس يُعذِّبُ أحدًا حتى يسبِقَ إليه من اللَّهِ خبرٌ ، أو يأتيَه من اللَّهِ بيِّنةٌ، وليس معذِّبًا أحدًا إلا بذنبِه.

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: "{وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” [buyruğu hakkında]: Allah Teâlâ, kendisine Allah'tan bir haber önceden ulaşmadıkça veya Allah'tan apaçık bir delil gelmedikçe hiç kimseye azap etmez ve hiç kimseye günahı olmaksızın azap edici değildir."

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، [عن قتادةَ]، عن أبي هريرةَ، قال: إذا كان يومُ القيامةِ، جمَع اللَّهُ ﵎ النسَمَ

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [Katâde'den], Ebû Hureyre'den [radıyallâhu anh] nakletti; [Ebû Hureyre] şöyle dedi: Kıyamet günü olduğunda Allah Teâlâ insanları toplar...

الذين ماتُوا في الفَتْرةِ والمعتوهَ والأصمَّ والأبكمَ، والشيوخَ الذين جاء الإسلامُ وقد خرِفوا، ثم أرسَل رسولًا أن ادخُلوا النارَ، فيقولون: كيف ولم يأتِنا رسولٌ! وايمُ اللَّهِ لو دخلُوها لكانتْ عليهم بردًا وسلامًا، ثم يُرسلُ إليهم، فيُطيعُه من كان يريدُ أن يُطيعَه قبلُ. قال أبو هريرةَ: اقرءوا إن شئتم: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} .

...fetret döneminde ölenleri, aklı kıt olanı, sağırı, dilsizi ve İslam geldiğinde bunamış olan yaşlıları toplar; sonra "Ateşe girin!" diye bir elçi gönderir. Onlar: "Bize bir elçi gelmemişken nasıl olur!" derler. Allah'a yemin olsun ki eğer oraya girselerdi, [ateş] onlar için serinlik ve esenlik olurdu. Sonra onlara [bir elçi daha] gönderilir ; daha önce ona itaat etmek isteyen kimse itaat eder. Ebû Hureyre dedi ki: Dilerseniz şu ayeti okuyun: {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن همامٍ، عن أبي هريرةَ نحوَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, Hemmâm'dan, Ebû Hureyre'den benzerini nakletti.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦)} “Bir memleketi helak etmek istediğimizde, oranın şımarık refah ehline emrederiz de orada yoldan çıkarlar; böylece o memleket aleyhine hüküm hak olur, biz de orayı darmadağın ederiz”.

اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قولِه: {أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا}. فقرأَت ذلك عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: {أَمَرْنَا}. بقصرِ الألفِ غيرِ مدِّها وتخفيفِ الميمِ وفتحِها. وإذا قُرئ ذلك كذلك، فإنَّ الأغلبَ من تأويلِه: أمَرْنا مُترفيها بالطاعةِ، ففسقوا فيها بمعصيتِهم اللَّهَ، وخلافِهم أمرَه. كذلك تأوَّله كثيرٌ ممن قرَأه كذلك.

Kurrâ {أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} “oranın şımarık refah ehline emrederiz” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu, elifi uzatmadan kısa ve mîm harfini şeddesiz fetha ile {أَمَرْنَا} şeklinde okumuştur. Bu şekilde okunduğunda tevilinin en baskın anlamı şöyledir: "Oranın şımarık refah ehline itaati emrettik, onlar ise Allah'a isyan edip O'nun emrine muhalefet ederek orada yoldan çıktılar." Bunu bu şekilde okuyanların birçoğu bu şekilde tevil etmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا}. قال: بطاعةِ اللَّهِ، فعصَوا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs {أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} “oranın şımarık refah ehline emrederiz” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “Allah'a itaati [emrettik], onlar ise isyan ettiler.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنا شَريكٌ، عن سلَمةَ أو غيرِه، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: أَمَرْنا بالطاعةِ فعصَوا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Şerîk, Seleme veya başkasından, Saîd b. Cübeyr'den nakletti; dedi ki: "İtaat etmelerini emrettik, onlar ise isyan ettiler ."

وقد يَحتمِلُ أيضًا إذا قُرئ كذلك أن يكونَ معناه: جعلناهم أمراءَ ففسقوا فيها؛ لأنَّ العربَ تقولُ: هو أميرٌ غيرُ مأمورٍ.

Bu şekilde okunduğunda, anlamının "onları yönetici kıldık da orada yoldan çıktılar" olması da muhtemeldir; çünkü Araplar: "O emredilmeyen bir emirdir (yöneticidir)" derler.

وقد كان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من أهلِ البصرةِ يقولُ: قد يتوجَّه معناه إذا قُرئ كذلك إلى معنى أكثرْنا مُترفيها، ويحتجُّ لتصحيحِ قولِه ذلك بالخبرِ الذي رُوى عن رسولِ اللَّهِ ﷺ أنه قال: "خَيْرُ المَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ أَوْ سِكَّةٌ مَأْبُورَةٌ " . ويقولُ: معنى قولِه: مأمورةٌ: كثيرةُ النسلِ. وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من الكوفيينِ يُنكرُ ذلك من قِيلِه، ولا يُجيزُ (أَمِرْنا) ، بمعنى أكثَرْنا إلا بمَدِّ الألفِ من (آمَرْنا). ويقولُ في قولِه: "مُهرةٌ مأمورةٌ": إنما قيلَ ذلك على الإتباعِ لمجيء "مأبورةٍ" بعدها، كما قيل: "ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غيرَ مَأْجُورَاتٍ" . فهَمَزَ مأزوراتٍ لهمزِ مأجوراتٍ، وهى من وَزَرْتُ إتباعًا لبعضِ الكلامِ بعضًا.

Arap dili ilmi ehlinden Basralı bazı kimseler şöyle demekteydi: Bu şekilde okunduğunda anlamı, "oranın şımarık refah ehlini çoğalttık" manasına gelebilir. Bu sözünün doğruluğuna da Resûlullah'tan [sallallâhu aleyhi ve sellem] rivayet edilen şu hadisi delil getirmektedir: "Malın en hayırlısı, çok doğuran bir kısrak (me'mûre) veya aşılanmış hurma dizisidir (me'bûre) " . O: "Me'mûre (مأمورة) sözünün anlamı nesli çok olandır" demektedir. Kûfelilerden Arap dili ilmi ehlinden bazıları ise onun bu sözünü reddetmekte ve elifi uzatarak (آمَرْنا - âmarnâ) demedikçe "çoğalttık" anlamında (أَمِرْنا - emirnâ) denmesini caiz görmemektedir. "Mühretün me'mûretün" (مُهرةٌ مأمورةٌ) sözü hakkında da şöyle demektedir: Bu, ardından gelen "me'bûre" kelimesine itbâ' (kafiyeli/uyumlu kullanım) gereği söylenmiştir; nitekim "Günahkâr olarak (me'zûrât) dönün, sevap kazanmış olarak (me'cûrât) değil" denilmiştir. Kelimenin aslı vezertü'den geldiği halde, sözün birbiriyle uyumlu olması için me'cûrât kelimesinin hemzeli oluşuna uyularak me'zûrât hemzeli yapılmıştır.

وقرَأ ذلك أبو عثمانَ: (أمَّرْنا)، بتشديدِ الميمِ، بمعنى: الإمارةِ. حدَّثنا

Bunu Ebû Osmân da mim harfini şeddeleyerek, yöneticilik (imâret) anlamında (أمَّرْنا) şeklinde okumuştur. Bize anlattı...

أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن عوفٍ، عن أبي عثمانَ النهديِّ، أنه قرَأ: (أَمَّرْنَا)، مشددةً من الإمارةِ .

...Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Avf'tan, Ebû Osmân en-Nehdî'den nakletti; o bunu yöneticilik (imâret) anlamında şeddeli olarak (أَمَّرْنَا) şeklinde okumuştur .

وقد تأوَّل هذا الكلامَ على هذا التأويلِ جماعةٌ من أهلِ التأويلِ.

Tefsir ehlinden bir topluluk bu sözü bu tevil üzere tevil etmiştir.

ذكرُ من قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا أبو صالحِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: (أَمَّرْنا مُتَرَفِيها). يقولُ: سلَّطنا أشرارَها فعصَوا فيها، فإذا فعلوا ذلك أهلكتُهم بالعذابِ، وهو قولُه: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} [الأنعام: ١٢٣].

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, İbn Abbâs'ın (أَمَّرْنا مُتْرَفِيها) sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: "Kötülerini başa geçirdik, onlar da orada isyan ettiler; onlar bunu yaptıklarında ben de onları azap ile helak ettim. Bu durum, O'nun şu buyruğudur: {وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ أَكَابِرَ مُجْرِمِيهَا لِيَمْكُرُوا فِيهَا} [el-En'âm: 123] “Böylece her memlekette, orada hile yapsınlar diye günahkârlarının elebaşlarını yetkili kıldık”."

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: سمعتُ الكسائيَّ يُحدِّث عن أبي جعفرٍ الرازيِّ، عن الربيعِ بن أنسٍ، أنَّه قَرَأها: (أَمَّرْنا). وقال: سلَّطنا .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Kisâî'nin Ebû Ca'fer er-Râzî'den, er-Rebî' b. Enes'ten naklettiğini işittim; o bunu (أَمَّرْنا) şeklinde okumuş ve: "Yetki verdik / musallat kıldık " demiştir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ ، عن الربيعِ، عن أبي العاليةِ، قال: (أَمَّرْنا) مُثقَّلةً: جعَلنا عليها و {مُتْرَفِيهَا}: مستكبرِيها .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den , er-Rebî'den, Ebu'l-Âliye'den nakletti; o şöyle demiştir: "Şeddeli olarak (أَمَّرْنا): 'Onların başına yönetici kıldık', {مُتْرَفِيهَا} “şımarık refah ehlini” ise: 'büyüklük taslayanlarını' [demektir] ."

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنى عيسى؛ وحدَّثنى الحارثُ قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bana Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den naklen...

قولِ اللَّهِ ﵎: (أمَّرْنا مُترَفيها) قال: بعَثْنا .

...Allah Teâlâ'nın: (أَمَّرْنا مُتْرَفِيها) buyruğu hakkında: "Gönderdik" dediğini [nakletti] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, Mücâhid'den benzerini anlattı.

وذُكِر عن الحسنِ البصريِّ أنه قرَأ ذلك: (آمَرْنا) بمَدِّ الألفِ من "أمرنا"، بمعنى: أكثرنا فَسَقَتَها. وقد وجَّه تأويلَ هذا الحرفِ إلى هذا التأويلِ جماعةٌ من أهلِ التأويلِ، إلا أنَّ الذين حدَّثونا لم يميِّزوا لنا اختلافَ القراءاتِ في ذلك، وكيف قَرَأ ذلك المتأوِّلون، إلا القليلُ منهم.

Hasan-ı Basrî'den bunu, "oradaki fâsıkları çoğalttık" anlamında elifi uzatarak (آمَرْنا - âmarnâ) şeklinde okuduğu zikredilmiştir. Tefsir ehlinden bir topluluk bu lafzın tevilini bu anlama yönlendirmiştir; ancak bize rivayette bulunanlar, pek azı müstesna, bundaki kıraat ihtilaflarını ve tevil edenlerin bunu nasıl okuduğunu bizim için ayırt etmemiştir.

ذكرُ مَن تأوَّل ذلك كذلك

Bunu bu şekilde tevil edenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: (وإذا أَرَدنا أن نُّهْلِكَ قَريةً آمَرنا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فيها). يقولُ: أكثَرنا عددَهم .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, İbn Abbâs'ın: (وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا) sözü hakkında: "Sayılarını çoğalttık" dediğini anlattı .

حدَّثنا هنَّادٌ، قال: ثنا أبو الأحوصِ، عن سِماكٍ، عن عكرمةَ قولَه: (آمَرنا مُتْرفيهَا). قال: أكثَرناهم .

Bize Hennâd anlattı, dedi ki: Bize Ebu'l-Ahvas, Simâk'tan, İkrime'nin: (آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا) sözü hakkında: "Onları çoğalttık" dediğini nakletti .

حدَّثني يعقوبُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنا ابن عُليَّةَ، عن أبي رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: (آمَرنا مُتْرفِيهَا). قال: أكثَرناهم.

Bana Ya'kūb b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye, Ebû Recâ'dan, el-Hasan'ın: {آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} “şımarık refah ehlini çoğalttık” buyruğu hakkında: "Onları çoğalttık" dediğini aktardı.

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ، يقولُ: أخبَرنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: (آمَرنا مُتَرفِيهَا). يقولُ: أكثَرنا مترفيها؛ أي: كبراءَها .

Bana el-Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ın: (آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا) buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: "Oranın şımarık refah ehlini, yani ileri gelenlerini çoğalttık" demektedir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: (وإذا أَرَدنَا أن نُّهلِكَ قَريةً آمَرنا مُترفِيهَا فَفَسَقُوا فيها فَحَقَّ عَلَيْها القَولُ). يقولُ: أكثَرنا مترفيها؛ أي: جبابرتَها، ففسَقُوا فيها وعمِلوا بمعصيةِ اللَّهِ، {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا}. وكان يُقالُ: إذا أراد اللَّهُ بقومٍ صلاحًا بعَث عليهم مُصْلِحًا، وإذا أراد بهم فسادًا بعَث عليهم مُفْسِدًا، وإذا أراد أن يُهلِكَها أكثَر مترفيها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: (وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ) sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: "Oranın refah ehlini, yani zorbalarını çoğalttık; onlar da orada yoldan çıktılar ve Allah'a isyan ederek amelde bulundular; {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا} “biz de orayı darmadağın ederiz / ettik”. Şöyle denilirdi: Allah bir kavim hakkında iyilik dilediğinde onların başına ıslah edici birini gönderir; onlar hakkında bozulma dilediğinde başlarına bozguncu birini gönderir; bir memleketi helak etmek istediğinde ise oranın şımarık refah ehlini çoğaltır ."

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: (آمَرْنا مُتْرَفِيها). قال: أكثَرناهم .

Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, Katâde'nin: (آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا) [sözü hakkında]: "Onları çoğalttık " dediğini nakletti.

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن الزهريِّ، قال: دخَل رسولُ اللَّهِ ﷺ يومًا على زينبَ وهو يقولُ: "لا إلهَ إلا اللَّهُ! ويلٌ للعربِ من شرٍّ قد اقترَب. فُتِح اليومَ من رَدْمِ يأجوجَ ومأجوجَ مثلُ هذا". وحلَّق بيَن إبهامِه والتي تليها، قالت: يا رسولَ اللَّهِ أَنهِلكُ وفينا الصالحون؟ قال: " نعم إذا كثُر الخَبَثُ" .

Bize Muhammed b. Abdil-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, Zührî'den nakletti; dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bir gün Zeyneb'in yanına: "Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların hâline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şu kadar yer açıldı" diyerek girdi ve başparmağı ile yanındaki parmağını halka yaptı. Zeyneb: "Ey Allah'ın Resulü! İçimizde salih kimseler varken de helak olur muyuz?" dedi. [Resûlullah]: "Evet, kötülük çoğaldığı zaman!" buyurdu .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: (وإذا أَرَدنا أن نُّهْلِكَ قَريةً آمَرنا مُترَفِيهَا فَفَسَقُوا فيها). قال: ذكَر بعضُ أهلِ العلمِ أن "آمرنا":

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً آمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا } “Bir memleketi helak etmek istediğimizde oranın refah düşkünü şımarıklarına emrederiz [veya onları çoğaltırız] da orada yoldan çıkarlar” sözü hakkında şöyle dedi: İlim ehlinden bazıları âmiernâ (آمَرْنَا) ifadesinin:

أكثَرنا. قال: والعربُ تقولُ للشئِ الكثيرِ: أَمِرَ؛ لكثرتِه. فأما إذا وُصِف القومُ بأنهم كثُروا، فإنه يُقالُ: أَمِرَ بنو فلانٍ، وأَمِرَ القومُ يَأْمَرُون أَمْرًا، وذلك إذا كَثرُوا وعظُم أمرُهم، كما قال لبيدٌ :

...çoğalttık [anlamına geldiğini] zikretti. Dedi ki: Araplar çok olan bir şey için çokluğundan ötürü emira derler. Bir topluluğun çoğaldığı vasfedildiğinde ise emira Benû Fulân ve emira'l-kavmu ye'merûne emran denir; bu da onlar çoğalıp işleri büyüdüğünde söylenir. Nitekim Lebîd şöyle demiştir :

إِنْ يُغْبَطُوا يُهْبَطُوا وَإِنْ أَمِرُوا … يَوْما يَصِيرُوا للقُلِّ والنَّفَدِ

Gıpta edilseler [sonunda] alaşağı edilirler; çoğalsalar da / günün birinde azalmaya ve tükenmeye varırlar.

والأَمْرُ المصدرُ، والاسمُ الإمرُ، كما قال اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١)} [الكهف: ٧١]. قال: عظيمًا، وحُكى في مَثَلٍ: شرٌّ إمْرٌ، أي: كثيرٌ.

El-Emr masdar, isim ise el-imr'dir; nitekim Allah Teâlâ: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١)} [el-Kehf: 71] “Andolsun sen görülmemiş/müthiş bir şey yaptın” buyurmuştur. [İbn Zeyd]: "Büyük [bir şey]" dedi. Bir meselde de: şerrun imrun yani "çok şer" şeklinde rivayet edilmiştir.

وأولَى القراءاتِ في ذلك عندِى بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه: هو {أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} بقصرِ الألفِ من {أَمَرْنَا}. وتخفيفِ الميمِ منها؛ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ على تصويبِها دونَ غيرِها.

Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan kıraat, kurrâ hüccetinin diğerini değil sadece bunu doğrulamadaki icmâından dolayı, {أَمَرْنَا} kelimesinin elifini uzatmadan kısa ve mîm harfini şeddesiz okuyan kimsenin {أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} “oranın şımarık refah ehline emrederiz” kıraatidir.

وإذا كان ذلك هو الأولى بالصوابِ بالقراءةِ، فأولى التأويلاتِ به تأويلُ مَن تأوَّله: أَمَرْنا أهلَها بالطاعةِ فعصَوْا وفَسَقُوا فيها، فحقَّ عليهم القولُ؛ لأن الأغلبَ من معنى {أَمَرْنَا}: الأَمْرُ، الذي هو خلافُ النهى دونَ غيرِه. وتوجيهُ معاني كلامِ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه إلى الأشهرِ الأعرفِ من معانيه أولى، ما وُجِد إليه سبيلٌ من غيرِه.

Kıraatte doğruya en yakın olan bu olunca, teviller içinde ona en uygun olanı da: "Halkına itaati emrettik, onlar ise isyan edip orada yoldan çıktılar; böylece aleyhlerine hüküm hak oldu" şeklinde tevil edenin tevilidir. Çünkü {أَمَرْنَا} kelimesinin en baskın anlamı, başkası değil, yasağın zıddı olan "emir"dir. Başka türlü bir yola başvurma imkânı varken Allah Teâlâ'nın kelamının anlamlarını en meşhur ve en bilinen anlamlarına yöneltmek daha evladır.

ومعنى قولِه: {فَفَسَقُوا فِيهَا}: فخالفوا أمرَ اللَّهِ فيها، وخرَجُوا عن طاعتِه. {فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ}: يقولُ: فوجَب عليها بمعصيتِهم اللَّهَ وفسوقِهم فيها، وعيدُ اللَّهِ الذي أوعَد مَن كفَر به وخالَف رسلَه، من الهلاكِ بعدَ الإعذارِ والإنذارِ بالرسلِ والحُججِ. {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا}: يقولُ: فخرَّبناها عندَ ذلك تخريبًا، وأهلَكنا مَن

Allah Teâlâ'nın: {فَفَسَقُوا فِيهَا} “Orada yoldan çıktılar” buyruğunun anlamı; orada Allah'ın emrine karşı geldiler ve O'na itaat etmekten çıktılar, [demektir]. {فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ} “Böylece aleyhlerine hüküm hak oldu” [ifadesi hakkında] şöyle der: Allah'a isyan etmeleri ve orada yoldan çıkmaları sebebiyle; peygamberler ve deliller vasıtasıyla mazeretler ortadan kaldırılıp uyarılar yapıldıktan sonra, Allah'ı inkâr eden ve peygamberlerine karşı gelen kimselere yönelik O'nun helak tehdidi aleyhlerine kesinleşti. {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا} “Biz de orayı yerle bir ettik” [ifadesi hakkında da] şöyle der: İşte o vakit orayı büsbütün tahrip ettik ve ... kimseleri

فيها من أهلِها إهلاكًا، كما قال الفرزدقُ :

...halkını kökünden helak ettik; nitekim Ferazdak şöyle demiştir :

وكانَ لَهُمْ كِبَكْرِ ثَمُودَ لَمَّا … رَغَا ظُهْرًا فَدمَّرَهُمْ دَمارا

O onlar için, öğle vakti böğürüp de onları kökten yok oluşla darmadağın eden Semûd'un devesinin yavrusu gibi oldu.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧)} “Nûh'tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olan ve onları hakkıyla gören olarak Rabbin yeter”.

وهذا وعيدٌ من اللَّهِ تعالى ذكرُه مكذِّبي رسولِه محمدٍ ﷺ من مشركى قريشٍ، وتهديدٌ لهم بالعقابِ، وإعلامٌ منه لهم أنهم إن لم يَنتَهُوا عما هم عليه مقيمون من تكذيبِهم رسولَه ﵊ أنه مُحِلٌّ بهم سُخْطَه، ومنزِّلٌ بهم من عقابِه ما أنزَل بمَن قبلَهم من الأممِ الذين سلَكوا في الكفرِ باللَّهِ، وتكذيبِ رُسلِه سبيلَهم. يقولُ اللَّهُ تعالى ذكرُه: وقد أهلَكنا أيها القومُ من قبلِكم من بعدِ نوحٍ إلى زمانِكم قرونًا كثيرةً كانوا من جحودِ آياتِ اللَّهِ والكفرِ به وتكذيبِ رسلِه، على مثلِ الذي أنتم عليه؛ ولستمُ بأكرمَ على اللَّهِ تعالى منهم؛ لأنه لا مناسبةَ بيَن أحدٍ وبينَ اللَّهِ جلَّ ثناؤُه، فيُعذِّبُ قومًا بما لا يُعذِّبُ به آخرين، أو يَعفُو عن ذنوبِ ناسٍ فيعاقبُ عليها آخرين. يقولُ جلَّ ثناؤُه: فأَنِيبُوا إلى طاعةِ اللَّهِ ربَّكم، فقد بعَثنا إليكم رسولًا يُنَبِّهُكم على حُجَجِنا عليكم ويُوقِظُكم من غفلتِكم، ولم نَكُنْ لنعذِّبَ قومًا حتى نبعَثَ إليهم رسولًا مُنَبِّهًا لهم على حججِ اللَّهِ، وأنتم على فُسُوقِكم مقيمون. {وَكَفَى بِرَبِّكَ} يا محمدُ {بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا}. يقولُ: وحَسْبُك يا محمدُ باللَّهِ خابرًا بذنوبِ خلقِه عالمًا، فإنه لا يَخْفَى عليه شيءٌ من أفعالِ مشركى قومِك هؤلاء ولا أفعالِ غيرِهم من خلقِه، هو بجميعِ ذلك عالمٌ خابرٌ. {بَصِيرًا}. يقولُ: يُبصِرُ ذلك كلَّه فلا يَغِيبُ عنه منه شيءٌ، ولا يَعْزُبُ عنه مثقالُ ذرَّةٍ في الأرضِ ولا في السماءِ، ولا أصغرُ من ذلك ولا أكبرُ.

Bu, zikri yüce olan Allah'tan, Kureyş müşriklerinden olup Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlayanlara yönelik bir tehdit, onları cezalandıracağına dair bir korkutma ve Resûlü'nü yalanlama konusundaki ısrarlarından vazgeçmedikleri takdirde gazabını üzerlerine indireceğini, Allah'ı inkâr etmek ve peygamberlerini yalanlamak hususunda onların yolunu tutan kendilerinden önceki ümmetlerin başına indirdiği azabı onların da başına indireceğini kendilerine bildirmesidir. Zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey kavim! Biz sizden önce, Nûh'tan sizin zamanınıza kadar, Allah'ın ayetlerini inkâr etme, O'nu tanımama ve peygamberlerini yalanlama hususunda tıpkı sizin üzerinde bulunduğunuz [hâl] üzere olan nice nesilleri helak ettik. Siz Allah Teâlâ katında onlardan daha üstün/değerli değilsiniz; zira senası yüce olan Allah ile herhangi biri arasında hiçbir soy/bağlantı (münasebet) yoktur ki bir kavme vermediği azabı diğerine versin yahut bir topluluğun günahlarını bağışlarken diğerlerini bunlardan ötürü cezalandırsın. Senası yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Artık Rabbiniz olan Allah'a itaate yönelin; zira Biz sizlere, aleyhinize olan hüccetlerimizi size hatırlatacak ve sizi gafletinizden uyandıracak bir peygamber gönderdik. Biz bir kavme, Allah'ın hüccetlerini kendilerine hatırlatan bir peygamber göndermedikçe [onlara] asla azap edici değildik; siz ise fıskınız üzere ısrar etmektesiniz. {وَكَفَى بِرَبِّكَ} Ey Muhammed! {بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا} “Kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olan olarak Rabbin yeter”. Şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Yaratıklarının günahlarını bilen, [onlardan] haberdar olan olarak Allah sana yeter; zira kavminin şu müşriklerinin fiillerinden de yarattığı diğer varlıkların fiillerinden de hiçbir şey O'na gizli kalmaz; O bunların hepsini hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdardır. {بَصِيرًا} “Hakkıyla gören”. Şöyle buyurmaktadır: Bütün bunları görür; binâenaleyh bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz, yerde ve gökte zerre ağırlığınca bir şey, bundan daha küçüğü de daha büyüğü de O'ndan gizli kalamaz.

وقد اختُلِف في مبلغِ مدةِ القَرْنِ، فحدَّثنا مجاهدُ بنُ موسى، قال: ثنا يزيدُ، قال: أخبرَنا: حمادُ بنُ سلمةَ، عن أبي محمدٍ عن [زرارةَ بن أوفى] ، قال: القَرْنُ عشرون ومائة سنةٍ، فبُعِث رسولُ اللَّهِ ﷺ في أولِ قرنٍ كان، وآخرُهم يزيدُ بنُ معاويةَ .

Asrın/neslin (karn) süresinin miktarı hakkında ihtilaf edilmiştir. Bize Mücâhid b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hammâd b. Seleme, Ebû Muhammed'den, [Zürâre b. Evfâ'dan] nakletti; o şöyle demiştir: "Bir asır/nesil (karn) yüz yirmi yıldır; Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] ilk asrın başında gönderilmiştir, onların sonuncusu ise Yezîd b. Muâviye'dir ."

وقال آخرون: بل هو مائةُ سنةٍ.

Başkaları ise: "Aksine o yüz yıldır" demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا حسانُ بنُ محمدِ بن عبدِ الرحمنِ الحِمْصِيُّ أبو الصَّلْتِ الطائيُّ، قال: ثنا سلامةُ بنُ جَوَّاسٍ ، عن محمدِ بن القاسمِ، عن عبدِ اللَّهِ بن بُسْرِ المازنيِّ، قال: وضَع النبيُّ ﷺ يدَه على رأسِه وقال: "سيعيشُ هذا الغلامُ قَرْنًا". قلتُ: كم القرنُ؟ قال: "مائةُ سنةٍ" .

Bize Hassân b. Muhammed b. Abdirrahmân el-Hımsî Ebü's-Salt et-Tâî anlattı, dedi ki: Bize Selâme b. Cevvâs , Muhammed b. el-Kâsım'dan, [o da] Abdullah b. Büsr el-Mâzinî'den nakletti; o şöyle demiştir: Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] elini onun başına koydu ve: "Bu çocuk bir asır (karn) yaşayacaktır" buyurdu. "Asır (karn) ne kadardır?" diye sordum; "Yüz yıldır" buyurdu .

حدَّثنا حسانُ بنُ محمدٍ، قال: ثنا سلامةُ بنُ جَوَّاسٍ، عن محمدِ بن القاسمِ، قال: ما زِلْنا نَعُدُّ له حتى، تمَّت مائةُ سنةٍ ثم مات. قال أبو الصلتِ: أخبرَني سلامةُ

Bize Hassân b. Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Selâme b. Cevvâs, Muhammed b. el-Kâsım'dan aktardı; o şöyle demiştir: Yüz yılı tamamlanıncaya kadar onun için saymaya devam ettik, sonra vefat etti. Ebü's-Salt dedi ki: Bana Selâme haber verdi...

أنَّ محمدَ بنَ القاسمِ هذا كان ختَنَ عبدِ اللَّهِ بن بُسرٍ .

bu Muhammed b. el-Kâsım, Abdullah b. Büsr'ün damadı idi .

وقال آخرون في ذلك بما حدَّثنا إسماعيلُ بنُ موسى الفَزَارِيُّ، قال: أخبرَنا عمرُ بن شاكرٍ، عن ابن سيرينَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "القرنُ أربعونَ سنَةً" .

Başkaları ise bu hususta İsmâil b. Mûsâ el-Fezârî'nin bize anlattığı şu rivayeti dile getirmiştir: Bize Ömer b. Şâkir, İbn Sîrîn'den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Asır (karn) kırk yıldır" .

وقولُه: {وَكَفَى بِرَبِّكَ}. أُدْخِلت الباءُ في قولِه: {بِرَبِّكَ}. وهو في محلِّ رفعٍ؛ لأن معنى الكلامِ: وكفاك ربُّك، وحَسْبُك ربُّك، بذنوبِ عبادِه خبيرًا. دَلالةً على المدحِ، وكذلك تَفْعَلُ العربُ في كلِّ كلامٍ كان بمعنى المدحِ أو الذمِّ، تُدْخِلُ في الاسمِ الباءَ، والاسمُ المُدْخَلَةُ عليه الباءُ في موضعِ رفعٍ، لتَدلَّ بدخولِها على المدحِ أو الذمِّ، كقولِهم: أكرِمْ به رجلًا، وناهيك به، رجلًا، وجاد بثوبِك ثوبًا، وطاب بطعامِكم طعامًا. وما أشبَه ذلك من الكلامِ، ولو أُسْقِطَت الباءُ مما دخَلَت فيه من هذه الأسماءِ رُفِعَتْ؛ لأنها في محلِّ رفعٍ، كما قال الشاعرُ :

Allah Teâlâ'nın: {وَكَفَى بِرَبِّكَ} “Rabbin yeter” sözüne gelince; {بِرَبِّكَ} “Rabbine/Rabbin” ifadesine bâ (ب) harf-i cerri dahil edilmiştir; oysa bu kelime ref (özne) mahallindedir. Çünkü cümlenin anlamı: "Rabbin sana yeter (kefâke rabbuke), kullarının günahlarından hakkıyla haberdar olan olarak Rabbin sana kâfidir (hasbuke rabbuke)" demektir. [Bâ harfi] övgüye (medhe) delalet etmesi için getirilmiştir. Nitekim Araplar övgü veya yergi anlamı taşıyan her sözde böyle yapar; isme bâ harf-i cerrini dahil ederler. Kendisine bâ dahil edilen isim ise, bâ'nın girmesiyle övgüye veya yergiye delalet etsin diye ref mahallinde kalır; nitekim onların: "O ne cömert adamdır! (ekrim bihî racülen)", "O sana fazlasıyla yeter (nâhîke bihî racülen)", "Elbisen ne güzel oldu! (câde bi-sevbik sevbâ)", "Yemeğiniz ne hoş oldu! (tâbe bi-taâmiküm taâmâ)" sözleri ve benzeri ifadeler böyledir. Şayet bu isimlerin dahil olduğu yerlerden bâ harfi düşürülseydi merfû olurlardı; çünkü onlar ref mahallindedir; nitekim şair şöyle demiştir :

ويُخْبرُنِى عَن غائبِ المَرْءِ هَدْيُهُ … كَفَى الهَدَىُ عَمَّا غَيَّبَ المَرَّءُ مُخْبِرًا فأما إذا لم يَكُنْ في الكلامِ مدحٌ أو ذمٌّ فلا يُدْخِلُون في الاسمِ الباءَ، لا يجوزُ أن يُقالَ: قام بأخيك. وأنت تُرِيدُ: قام أخوك. إلا أن تُرِيدَ: قام رجلٌ آخرُ به. وذلك معنًى غيرُ المعنى الأوّل.

"Kişinin tutumu bana onun görünmeyen yönünü haber verir … Kişinin gizlediği şey hakkında haber verici olarak tutumu yeter." Cümlede övgü veya yergi bulunmadığı takdirde ise isme bâ [harf-i cerri]ni dahil etmezler; nitekim sen: "Kardeşin kalktı (kâme ehûke)" demek istediğin halde: "Kāme bi-ahîke (قام بأخيك)" denmesi caiz olmaz. Ancak "Başka bir adam onunla kalktı / onu ayağa kaldırdı" demek istersen bu müstesnadır; bu ise birinci anlamdan farklı bir anlamdır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨)} “Her kim şu peşin olanı (dünyayı) isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz; sonra da onun için, kınanmış ve kovulmuş olarak yaslanacağı cehennemi kılarız. (18)”

يقولُ تعالى ذكرُه: مَن كان طلُبه الدنيا العاجلةَ، ولها يَعمَلُ ويَسْعَى، وإِيَّاها

Allah Teâlâ -zikri yücedir- şöyle buyurmaktadır: Kimin talebi peşin olan dünya olursa, onun için çalışıp çabalar ve yalnızca onu

يَبْتَغِى، لا يُوقِنُ بمعادٍ، ولا يَرْجُو ثوابًا ولا عقابًا من ربِّه على عملِه، {عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ}. يقولُ: يُعَجِّلُ اللَّهُ له في الدنيا ما يشاءُ؛ من بسطِ الدنيا عليه أو تقتيرِها لمن أراد اللَّهُ أن يَفْعَلَ ذلك به، أو إهلاكِه بما يشاءُ من عقوباتِه، {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا}. يقولُ: ثم أصلَيْناه عندَ مَقْدِمِه علينا في الآخرةِ جهَنَّمَ، {مَذْمُومًا} على قلةِ شكرِه إيانا، و سوءِ صنيعِه فيما سلَف من أيادينا عندَه في الدنيا، {مَدْحُورًا}. يقولُ: مُبْعَدًا مُقْصًى في النارِ.

arzularsa; ahirete kesin olarak inanmaz, ameline karşılık Rabbinden ne bir sevap bekler ne de bir cezadan korkarsa; {عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ} “dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz”. Şöyle buyurmaktadır: Allah Teâlâ, bunu kendisine yapmayı dilediği kimseye dünyada dilediği şeyi çarçabuk verir; dünyalığı onun için genişletmekten veya daraltmaktan yahut cezalarından dilediği şeyle onu helak etmekten ibarettir. {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا} “sonra da onun için, yaslanacağı cehennemi kılarız”; şöyle buyurmaktadır: Sonra o ahirette huzurumuza geldiğinde onu cehenneme yaslarız; {مَذْمُومًا} “kınanmış olarak”, Bize karşı şükrünün azlığından ve dünyada iken kendisine geçmiş olan nimetlerimize karşı yaptığı kötü muameleden dolayı [kınanmış olarak]; {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak”; şöyle buyurmaktadır: Ateşin içinde uzaklaştırılmış, kovulmuş olarak.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ}. يقولُ: مَن كانتِ الدنيا همَّه وسَدَمَه طَلِبتَه ونيَّتَه، عجَّل اللَّهُ له فيها ما يشاءُ، ثم اضْطَرَّه إلى جهنمَ، قال: {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا}: مذمومًا في نعمةِ اللَّهِ، مدحورًا في نقمةِ اللَّهِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ} “Her kim şu peşin olanı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz”. [Katâde] der ki: Kimin derdi, tutkusu , talebi ve niyeti dünya olursa, Allah ona orada dilediğini çarçabuk verir, sonra da onu cehenneme sürükler. [Katâde] dedi ki: {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا} “sonra da onun için, kınanmış ve kovulmuş olarak yaslanacağı cehennemi kılarız”: Allah'ın nimetinde kınanmış, Allah'ın azabında kovulmuş olarak .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسيُن، قال: ثنى أبو طَيبةَ، شيخٌ من أهلِ المِصِّيصَةِ، أنه سمِع أبا إسحاقَ الفَزَاريَّ يقولُ: {عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ}. قال: لمَن نُرِيدُ هلَكتَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Misis halkından yaşlı bir zat olan Ebû Taybe, Ebû İshâk el-Fezârî'nin şöyle dediğini işittiğini anlattı: {عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ} “dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz”. [Fezârî] dedi ki: Helakini dilediğimiz kimseye.

حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {مَذْمُومًا}. يقولُ: ملومًا.

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın [radıyallâhu anhümâ] {مَذْمُومًا} “kınanmış olarak” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: [Yani] kınanmış (melûm) olarak.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ}. قال: العاجلةُ الدنيا.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ} “Her kim şu peşin olanı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz” sözü hakkında şöyle demiştir: "el-Âcile", dünyadır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩)} “Her kim de ahireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle çalışırsa, işte onların gayreti karşılık bulur (şükre değer görülür). (19)”

يقولُ تعالى ذكرُه: مَن أراد الآخرةَ، وإيَّاها طلَب، ولها عمِلَ عملَها، الذي هو طاعةُ اللَّهِ وما يُرْضِيه عنه. وأضاف "السعىَ" إلى الهاءِ والألفِ، وهى كنايةٌ عن "الآخرةِ"، فقال: وسعَى للآخرةِ سعىَ الآخرةِ. ومعناه: وعمِل لها عملَها؛ لمعرفةِ السامعين بمعنى ذلك، وأن معناه: وسعَى لها سعيَه لها. {وَهُوَ مُؤْمِنٌ}. يقولُ: هو مؤمنٌ مُصَدِّقٌ بثوابِ اللَّهِ وعظيمِ جزائِه على سعيِه لها، غيرُ مكذِّبٍ به تكذيبَ مَن أراد العاجلةَ. يقولُ اللَّهُ جلَّ ثناؤُه: {فَأُولَئِكَ}. يعنى: فمَن فعَل ذلك، {كَانَ سَعْيُهُمْ}. يعنى: عملُهم بطاعةِ اللَّهِ، {مَشْكُورًا}. وشكرُ اللَّهِ إيَّاهم على سعيِهم ذلك حُسْنُ جزائِه لهم على أعمالِهم الصالحةِ، وتجاوزُه لهم عن سيئِها برحمتِه.

Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Kim de ahireti ister, onu talep eder ve onun için, Allah'a itaat ve O'nu kendisinden razı kılacak amellerden ibaret olan ameli işlerse. "Sa'y" kelimesini, "ahiret" kelimesinden kinaye olan hâ ve elif zamirine izafe ederek: "Ahiret için ahiretin sa'yini gösterdi" buyurmuştur. Anlamı ise: Dinleyenlerin bunun manasını bilmesinden ve anlamının "ahiret için ahirete yönelik gayretini gösterdi" demek olmasından ötürü, "onun için onun amelini işledi" demektir. {وَهُوَ مُؤْمِنٌ} “ve o bir mümin olarak”; şöyle buyurmaktadır: Ahiret için gösterdiği gayrete karşılık Allah'ın sevabını ve büyük mükâfatını tasdik eden bir mümindir, peşin olan dünyayı isteyen kimsenin yalanladığı gibi onu yalanlayan değildir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {فَأُولَئِكَ} “işte onların”; yani bunu yapan kimselerin; {كَانَ سَعْيُهُمْ} “gayreti olmuştur”; yani Allah'a itaat doğrultusundaki amelleri; {مَشْكُورًا} “karşılık bulan (şükre değer görülen)”. Allah'ın bu gayretlerinden dolayı onlara şükretmesi ise salih amellerine karşılık onlara güzel mükâfat vermesi ve rahmetiyle onların kötülüklerini bağışlamasıdır.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا}: شَكَرَ اللَّهُ لهم حسناتِهم، وتجاوَز عن سيئاتِهم .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا} “Her kim de ahireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle çalışırsa, işte onların gayreti karşılık bulur”: Allah onların iyiliklerine karşılık vermiş ve kötülüklerini bağışlamıştır .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠)} “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız (destek veririz); Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir. (20)”

يقولُ تعالى ذكرُه: يُمدُّ يا محمدُ ربُّك كلا الفريقين من مُريدِ [العاجلةِ، ومريدِ]

Allah Teâlâ buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rabbin her iki zümreye de; [peşin dünyayı] isteyenlere ve [isteyenlere]

الآخرةِ الساعى لها سعيَها وهو مؤمنٌ، في هذه الدنيا من عطائِه، فيرزُقُهما جميعًا من رزقِه إلى بلوغِهما الأَمَدَ، واستيفائِهما الأجلَ ما كتَب لهما، ثم تختلِفُ بهما الأحوالُ بعدَ المماتِ، وتَفترِقُ بهما بعدَ الوُرودِ المصادرُ، ففريقُ مريدى العاجلةِ إلى جهَنَّمَ مَصْدَرُهم، وفريقُ مريدى الآخرةِ إلى الجنةِ مآبُهم، {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا}. يقولُ: وما كان عطاءُ ربِّك الذي يُؤْتِيه مَن يشاءُ من خلقِه في الدنيا ممنوعًا عمَّن بسَطه عليه، لا يَقْدِرُ أَحدٌ من خلقِه منعَه ذلك وقد آتاه اللَّهُ إياه.

bir mümin olarak ahireti isteyip ona yaraşır bir gayretle çalışanların her iki grubuna da bu dünyada kendi bağışından verir; onlar için takdir ettiği süreye erişinceye ve ecellerini tamamlayıncaya kadar her ikisini de rızkından rızıklandırır. Sonra ölümün ardından durumları farklılaşır ve [huzura] varıştan sonra gidecekleri yerler ayrılır. Peşin dünyayı isteyenler grubunun varış yeri cehennemdir; ahireti isteyenler grubunun dönüş yeri ise cennettir. {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} “Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir”. Şöyle buyurmaktadır: Rabbinin dünyada yarattıklarından dilediğine verdiği bağışı, kendisine bu bağışı genişlettiği kimseden menedilmiş değildir; Allah onu bir kimseye verdikten sonra yaratıklarından hiçbiri onu engellemeye güç yetiremez .

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا}. أي: منقوصًا، وإن اللَّهَ تباركَ اسمُه قَسَم الدنيا بينَ البَرِّ والفاجرِ، والآخرةُ خصوصًا عندَ ربِّك للمتقين .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız; Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir”. Yani: Eksiltilmiş değildir; şüphesiz ismi yüce olan Allah dünyayı iyi ile kötü arasında paylaştırmıştır, ahiret ise Rabbinin katında yalnızca takva sahiplerine mahsustur .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا}. قال: منقوصًا .

Bize Muhammed b. Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} “Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir”. [Katâde] dedi ki: Eksiltilmiş [değildir] .

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ اللَّهِ المُخَرِّميُّ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدِيٍّ، قال: ثنا سهلُ بنُ أبي الصلتِ السَّرَّاجُ، قال: سمِعتُ الحسنَ يقولُ: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ}. قال: [كُلًّا نُعطِى] من الدنيا البَرَّ والفاجرَ.

Bize Muhammed b. Abdillâh el-Muharrimî anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahmân b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Sehl b. Ebi's-Salt es-Serrâc anlattı, dedi ki: el-Hasan'ı şöyle derken işittim: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ} “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız”. [el-Hasan] dedi ki: [Hepsine veririz]; dünyadan iyiye de kötüye de.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ} الآية، {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ} . ثم قال: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ}. قال ابن عباسٍ: فيَرْزُقُ مَن أراد الدنيا، ويَرْزُقُ مَن أراد الآخرة. قال ابن جريجٍ: {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا}. قال: ممنوعًا .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs: {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ} “Her kim şu peşin olanı isterse, dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını çarçabuk veririz” ayetini ve {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ} “Her kim de ahireti isterse” [ayetini okudu], sonra da şöyle dedi: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ} “Hepsine, onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız”. İbn Abbâs dedi ki: Dünyayı isteyeni de rızıklandırır, ahireti isteyeni de rızıklandırır. İbn Cüreyc dedi ki: {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} “Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir”. [İbn Cüreyc] dedi ki: Engellenmiş [değildir] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ}: أهلَ الدنيا وأهلَ الآخرةِ، {مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا}. قال: ممنوعًا .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} “Hepsine, onlara da bunlara da ulaştırırız” sözü hakkında: "Dünya ehline de ahiret ehline de", {مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا} “Rabbinin bağışından [ulaştırırız]; Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir” sözü hakkında da şöyle demiştir: Engellenmiş [değildir] .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} أهلَ الدنيا وأهلَ الآخرةِ من بَرٍّ و فاجرٍ. قال: والمحظورُ الممنوعُ. وقرَأ: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا}.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} “Hepsine, onlara da bunlara da ulaştırırız” sözü hakkında şöyle demiştir: İyi ve kötüden dünya ehline de ahiret ehline de . Dedi ki: Mahzûr, menedilmiş/engellenmiş olandır. Ve şu ayeti okudu: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür.”

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا (٢١)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا (٢١)} “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür. (21)”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {انْظُرْ} يا محمدُ بعينِ قلبِك إلى هذين

Allah Teâlâ -zikri yüce olsun- Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {انْظُرْ} “Bak”, ey Muhammed! Kalp gözünle şu iki

الفريقَين اللذَين همُّ أحدِهما الدارُ العاجلةُ، وإياها يَطلُبُ، ولها يَعمَلُ، والآخرِ الذي يُرِيدُ الدارَ الآخرةَ، ولها يَسْعَى، مُوقِنًا بثوابِ اللَّهِ على سعيِه، {كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} : كيف فضَّلنا أحدَ الفريقين على الآخرِ، بأنْ بَصَّرنا هذا رُشْدَه، وهَدَيْناه للسبيلِ التي هي أقومُ، وهديناه للذى هو أهدَى وأرشدُ، وخذَلْنا هذا الآخرَ، فأَضْلَلناه عن طريقِ الحقِّ، وأَغْشَيْنَا بصرَه عن سبيلِ الرشدِ، {وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ}. يقولُ: وفريقُ مريدِى الآخرةِ أكبرُ في الدارِ الآخرةِ درجاتٍ، بعضُهم على بعضٍ؛ لتفاوتِ منازِلهم بأعمالِهم في الجنةِ، {وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} بتفضيلِ اللَّهِ بعضَهم على بعضٍ من هؤلاء الفريقِ الآخرين في الدنيا فيما بَسَطنا لهم فيها.

topluluğa {انْظُرْ} “bak”; birinin derdi peşin olan dünya yurdudur, onu talep eder ve onun için çalışır; diğeri ise ahiret yurdunu ister, gayretine karşılık Allah'ın sevabına kesin olarak inanarak onun için çabalar. {كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “onların kimini kimine nasıl üstün kıldık”: İki gruptan birini diğerine nasıl üstün kıldığımıza; zira şuna doğru yolu gösterip onu en doğru yola ilettik ve onu en hidayetli ve en doğru olana erdirdik; diğerini ise yüzüstü bırakıp hak yoldan saptırdık ve gözünü doğru yoldan perdeledik. {وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ} “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür”; şöyle buyurmaktadır: Ahireti isteyen grup, cennetteki amelleriyle derecelerinin farklı olması sebebiyle ahiret yurdunda birbirlerine karşı dereceler bakımından daha büyüktür; {وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} “üstünlük bakımından da daha büyüktür”, Allah'ın dünyada kendilerine yaydığı şeylerde diğer gruptakilere nispetle onlardan bir kısmını diğerine üstün kılması sebebiyle.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu hususta bizim söylediğimizin benzerini tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ}. أي: في الدنيا، {وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} وإن للمؤمنين في الجنةِ منازلَ، وإن لهم فضائلَ بأعمالِهم، وذكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ قال: "إن بيَن أعلَى أهلِ الجنِة وأسفلِهم درجةً كالنَّجْمِ يُرَى في مَشارِقِ الأرضِ ومغاربِها" .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Bak, onların kimini kimine nasıl üstün kıldık!” Yani: Dünyada. {وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} “Elbette ahiret, dereceler bakımından da daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür”. Şüphesiz cennette müminlerin mertebeleri vardır ve amelleri sebebiyle üstünlükleri vardır. Bize zikredildiğine göre Allah'ın Nebisi [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: "Cennet ehlinin derece bakımından en yükseği ile en düşüğü arasındaki fark, yeryüzünün doğularında ve batılarında görülen yıldız gibidir" .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢)}.

Yüce Allah'ın: {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢)} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve yapayalnız (yardımsız) bırakılmış olarak kalakalırsın. (22)” buyruğunun teviline dair açıklama.

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {لَا تَجْعَلْ} يا محمدُ مع اللَّهِ شريكًا في أُلوهيِه وعبادتِه، ولكن أخْلِصْ له العبادةَ، وأَفْرِدْ له الأُلوهةَ، فإنه لا إلهَ غيرُه، فإنك إنْ تَجْعَلْ معه إلهًا غيرَه، وتعبُدْ معه سواه، {فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا}. يقولُ: تَصِيرَ ملومًا على ما ضَيَّعْتَ من شكرِ اللَّهِ على ما أنعَم به عليك من نِعَمِه، وتصييرِك الشكرَ لغيرِ مَن أولاك المعروفَ، وفى إشراكِك في الحمدِ مَن لم يَشْرَكْه في النعمةِ عليك غيرُه، {مَخْذُولًا} قد أسلَمك ربُّك لمَن بغاك سوءًا، فإذا أسلَمك ربُّك الذي هو ناصرُ أوليائِه، لم يكن لك من دونِه وليٌّ يَنْصُرُك ويَدْفَعُ عنك.

Allah Teâlâ Peygamberi Muhammed'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İlahlığında ve O'na ibadette Allah ile beraber bir ortak {لَا تَجْعَلْ} “edinme”; bilakis ibadeti yalnızca O'na has kıl ve ilahlığı sırf O'na tanı, çünkü O'ndan başka ilah yoktur. Şayet sen O'nunla beraber başka bir ilah edinir ve O'nunla beraber başkasına ibadet edersen, {فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا} “kınanmış kalakalırsın”; şöyle buyurmaktadır: Sana lütfettiği nimetlerinden ötürü Allah'a şükrü zayi etmenden, sana iyilik edenden başkasına şükretmenden ve sana olan nimetinde O'na başka hiç kimsenin ortak olmadığı kimseyi övgüye ortak koşmandan dolayı kınanmış hale gelirsin; {مَخْذُولًا} “yalnız başına bırakılmış (yardımsız)” olarak; Rabbin seni sana kötülük isteyen kimseye terk etmiş olur; dostlarının yardımcısı olan Rabbin seni terk edince de, O'ndan başka sana yardım edecek ve [kötülüğü] senden savacak hiçbir dostun olmaz.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢)}. يقولُ: مذمومًا في نعمةِ اللَّهِ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢)} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve yalnız başına bırakılmış kalakalırsın. (22)”. [Katâde] der ki: Allah'ın nimetinde kınanmış olarak .

وهذا الكلامُ وإن كان خرَج على وجهِ الخطابِ لنبيِّ اللَّهِ ﷺ فإنَّه معنيٌّ به جميعُ مَن لَزِمه التكليفُ من عبادِ اللَّهِ جلَّ وعزَّ.

Bu söz, her ne kadar Allah'ın Nebisine [sallallâhu aleyhi ve sellem] hitap şeklinde sadır olmuşsa da, onunla aziz ve celil olan Allah'ın kullarından mükellefiyet altına giren herkes kastedilmektedir.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (٢٣)}.

Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (٢٣)} “Rabbin, yalnız O'na kulluk etmenizi ve ana babaya iyilik yapmanızı emretti (hükmetti). Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse, onlara 'öf' bile deme, onları azarlama ve onlara güzel (tatlı) söz söyle. (23)”

يعنى بذلك تعالى ذكرُه: حكَم ربُّك يا محمدُ بأمرِه إياكم ألا تعبُدُوا إلا اللَّهَ، فإنه لا يَنْبَغِى أن يُعْبَدَ غيرُه.

Allah Teâlâ bununla şunu kastetmektedir: Ey Muhammed! Rabbin, yalnızca Allah'a kulluk etmenizi emrederek hüküm vermiştir; zira O'ndan başkasına ibadet edilmesi yaraşmaz.

وقد اختلَفت ألفاظُ أهلِ التأويلِ في تأويلِ قولِه: {وَقَضَى رَبُّكَ}. وإن كان

Tevil ehlinin, [Allah Teâlâ'nın] {وَقَضَى رَبُّكَ} “Rabbin hükmetti” sözünün teviline dair kullandıkları lafızlar farklılık göstermiştir. Her ne kadar

معنى جميعِهم في ذلك واحدًا.

bu hususta hepsinin kastettiği anlam birdir.

ذكرُ ما قالوا في ذلك

Bu hususta söylediklerinin zikri:

حدَّثني عليُّ بنُ داودَ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. يقولُ: أَمَر .

Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti”; [İbn Abbâs] der ki: Emretti .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بشيرٍ، قال: ثنا زكريا بنُ سلّامٍ، قال: جاء رجلٌ إلى الحسنِ، فقال: إنه طلَّق امرأتَه ثلاثًا. فقال: إنك عَصَيْتَ ربَّك، وبانت منك امرأتُك. فقال الرجلُ: قضَى اللَّهُ ذلك عليَّ. فقال الحسنُ - وكان فصيحًا -: ما قضَى اللَّهُ. أي: ما أمَر اللَّهُ. وقرَأ هذه الآيةَ: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. فقال الناسُ: تكلَّم الحسنُ في القدرِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize Zekeriyyâ b. Sellâm anlattı, dedi ki: Bir adam Hasan[-ı Basrî]'ye gelip hanımını üç talakla boşadığını söyledi. Hasan: "Sen Rabbine isyan etmişsin ve hanımın senden kesin olarak ayrılmıştır" dedi. Adam: "Allah bunu benim aleyhime takdir edip hükmetti (kazâ)" dedi. Bunun üzerine -fasih bir kimse olan- Hasan: "Allah bunu emretmedi (mâ kadâllâh)" -yani Allah bunu emretmedi- dedi ve şu ayeti okudu: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti”. İnsanlar da: "Hasan kader konusunda konuştu" dediler .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. أي: أَمَرَ رَبُّك في ألا تَعْبُدُوا إلا إياه، فهذا قضاءُ اللَّهِ العاجلُ. وكان يُقالُ في بعضِ الحكمةِ: مَن أرْضَى والديه أرضَى خالقَه، ومن أسخَط والديه فقد أسخَط ربَّه.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti”. Yani: Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti; işte bu, Allah'ın kesinleşmiş emridir (kazâ). Bazı hikmetli sözlerde şöyle denirdi: "Kim ana babasını razı ederse Yaratıcısını razı etmiş olur; kim de ana babasını öfkelendirirse Rabbini öfkelendirmiş olur."

حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. قال: أمَر ألا تعبُدُوا إلا إياه. وفي حرفِ ابن مسعودٍ: (ووَصَّى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه) .

Bize İbn Abdilâlâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti”. [Katâde] dedi ki: Yalnız O'na kulluk etmenizi emretti. İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: (وَوَصَّى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه) [şeklindedir] .

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، قال: ثنا نُصَيْرُ بنُ أَبى الأَشعَثِ،

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize Nuseyr b. Ebi'l-Eş'as anlattı,

قال: ثنى ابن حبيبِ بن أبي ثابتٍ، عن أبيه، قال: أعطانى ابن عباسٍ مصحفًا، فقال: هذا على قراءةِ أُبيِّ بنِ كعبٍ. قال أبو كريبٍ: قال يحيى: رأيتُ المصحفَ عندَ نُصيرٍ فيه: (وَوَصَّى رَبُّكَ). يعني: وقضَى رَبُّكَ .

dedi ki: Bana İbn Habîb b. Ebî Sâbit, babasından nakletti, dedi ki: İbn Abbâs bana bir Mushaf verdi ve: "Bu, Übey b. Ka'b'ın kıraati üzeredir" dedi. Ebû Küreyb dedi ki: Yahyâ şöyle dedi: Nuseyr'in yanındaki Mushaf'ı gördüm, onda: (وَوَصَّى رَبُّكَ) yazıyordu. Yani: {وقضَى رَبُّكَ} “Rabbin hükmetti/emretti” [demektir] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}: وأوصَى ربُّك .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti”; yani: Rabbin vasiyet etti / emretti .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. قال: أمَر ألا تعبُدُوا إلا إياه .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi emretti” sözü hakkında şöyle dedi: Yalnız O'na kulluk etmenizi emretti .

حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن أبي إسحاقَ الكوفيِّ، الضحاكِ بن مُزاحِمٍ أنه قرَأها: (ووَصَّى رَبُّك). وقال: إنهم ألصَقُوا الواوَ بالصادِ فصارت قافًا .

Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, Ebû İshâk el-Kûfî'den, [o da] Dahhâk b. Müzâhim'den nakletti; o bu ayeti: (ووَصَّى رَبُّك) şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: Onlar vâv harfini sâd harfine bitiştirdiler de kaf harfine dönüştü .

وقولُه: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}. يقولُ: وأمَركم بالوالدين إحسانًا أن تُحْسِنُوا إليهما وتَبَرُّوهما. ومعنى الكلامِ: وأمَركم أن تُحْسِنُوا إلى الوالدين. فلمّا حُذِفت "أن" تعلَّق القضاءُ بالإحسانِ، كما يقالُ في الكلامِ: آمُرُك به خيرًا، وأُوصِيك به خيرًا. بمعنى: آمُرُك أن تَفْعَلَ به خيرًا. ثم تُحْذَفُ "أن" فيتعلَّقُ الأمرُ والوصيةُ بالخيرِ، كما قال الشاعرُ:

O'nun: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Anne babaya da iyilik yapmayı [emretti]” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: [Rabbiniz] anne babaya iyilik etmenizi, onlara ihsanda bulunup itaat ve hürmet göstermenizi emretti. Sözün anlamı şudur: Size anne babaya iyilik yapmanızı emretti. «En» (أن) [edatı] hazfedilince hüküm/emir [fiili] doğrudan ihsan lafzına bağlandı; nitekim kelamda: «Âmuruke bihî hayran» (Onun hakkında sana hayır [yapmanı] emrederim) ve «Ûsîke bihî hayran» (Onun hakkında sana hayır tavsiye ederim) denilir ki bu, «Âmuruke en tef'ale bihî hayran» (Onun hakkında hayır işlemeni emrederim) anlamındadır. Daha sonra «en» [edatı] hazfedilir ve böylece emir ile vasiyet doğrudan 'hayır' kelimesine bağlanır; nitekim şair de şöyle demiştir:

عَجِبْتُ مِنْ دَهْمَاءَ إِذْ تَشْكُونا … ومن أبى دَهْمَاءَ إِذْ يُوصِينا

Şaştım Dehmâ'ya bizi şikâyet ettiğinde... Ve Dehmâ'nın babasına bize vasiyet ettiğinde,