Binûn

Benî İsrâîl Suresinin Tefsiri — 7. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا الثَّوريُّ ومَعمرٌ، عن يحيى بن سعيدٍ، عن سعيدِ بن المُسيَّبِ، قال: الأَوَّابُ: الذي يُذنِبُ ثم يَتوبُ، ثم يُذنِبُ ثم يَتوبُ، ثم يُذنِبُ ثم يتوبُ.

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî ve Ma'mer, Yahyâ b. Saîd'den, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdi; [Saîd] şöyle dedi: Evvâb; günah işleyip sonra tövbe eden, sonra [yine] günah işleyip sonra tövbe eden, sonra [yine] günah işleyip sonra tövbe eden kimsedir.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبير في هذه الآيةِ: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}. قال: الراجعين إلى الخيرِ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Ebû Bişr'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den bu ayet: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “şüphesiz O, kendisine yönelenleri bağışlayandır” hakkında nakletti; [Saîd] dedi ki: Hayra dönen kimselerdir .

حدَّثنا ابن المثنَّى، قال: ثنا عبدُ الصمدِ وأبو داودَ وهشامٌ، عن شعبةَ، عن أبي بشرٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ بنحوِه.

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Abdüssamed, Ebû Dâvûd ve Hişâm, Şu'be'den, [o] Ebû Bişr'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den benzerini nakletti.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، وحدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا حَكّامٌ، عن عمرٍو، جميعًا عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن عبيدِ بن عُمَير: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}. قال: الذي يَذكُرُ ذنوبه في الخلاء، فيستغفرُ الله منها .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân anlattı; ve bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan anlattı; hepsi birden Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] Ubeyd b. Umeyr'den nakletti: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “şüphesiz O, kendisine yönelenleri bağışlayandır”; [Ubeyd] dedi ki: Tenhada günahlarını hatırlayıp Allah'tan onlar için bağışlanma dileyen kimsedir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، عن . الثوريِّ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: الأوَّابُ: الذي يَذكرُ ذنوبَه في الخلاءِ فيستغفرُ اللَّهَ منها .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk , es-Sevrî'den, [o] Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den haber verdi; [Mücâhid] dedi ki: Evvâb (الأوَّابُ), tenhada günahlarını hatırlayıp Allah'tan onlar için bağışlanma dileyen kimsedir .

حدَّثنا محمدُ بنُ المُثَنَّى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن عبيدِ بن عُمَيرٍ، أنه قال في هذه الآيةِ: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}. قال: الذي يذكرُ ذنبَه ثم يتوبُ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] Ubeyd b. Umeyr'den nakletti; o bu ayet: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “şüphesiz O, kendisine yönelenleri bağışlayandır” hakkında şöyle demiştir: Günahını hatırlayıp sonra tövbe eden kimsedir.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [ayrıca] bana anlattı...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نَجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه جلَّ ثناؤُه: {لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}. قال: الأوَّابون: الراجِعون التَّائبون .

el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun -övgüsü yüce olsun-: {لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “kendisine yönelenleri bağışlayandır” sözü hakkında nakletti; [Mücâhid] dedi ki: Evvâbûn (الأوَّابون); [hakka] dönenler, tövbe edenlerdir .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini nakletti.

قال ابن جريج، عن يحيى بن سعيدٍ، عن سعيدِ بن المسيبِ: الرجلُ يذنِبُ ثم يتوبُ ثلاثًا .

İbn Cüreyc, Yahyâ b. Saîd'den, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den nakletti: O, günah işleyip sonra üç kere tövbe eden kişidir .

حدَّثنا ابن حُميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، عن عُبيدِ بن عُمَيرٍ قولَه: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}. قال: الذي يتذكر ذنوبَه، فيستغفرُ الله لها .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] Ubeyd b. Umeyr'den O'nun: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “şüphesiz O, kendisine yönelenleri bağışlayandır” sözü hakkında nakletti; [Ubeyd] dedi ki: Günahlarını hatırlayıp Allah'tan onlar için bağışlanma dileyen kimsedir .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وَهْبٍ، قال: أخبرني حَيْوَةُ بنُ شُريحٍ، عن عقبةَ بن مسلمٍ، عن عطاءِ بن يسارٍ، أنه قال في قولِه: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}: يُذنبُ العبدُ ثم يتوبُ، فيتوبُ اللهُ عليه، ثم يُذنبُ فيتوبُ، فيتوبُ اللهُ عليه، ثم يُذنبُ الثالثةَ، فإن تاب تاب اللهُ عليه توبةً لا تُمْحَى .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Hayve b. Şüreyh, Ukbe b. Müslim'den, [o da] Atâ b. Yesâr'dan bildirdi; o, O'nun: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “şüphesiz O, kendisine yönelenleri bağışlayandır” sözü hakkında şöyle demiştir: Kul günah işler sonra tövbe eder, Allah da onun tövbesini kabul eder. Sonra günah işler ve tövbe eder, Allah da onun tövbesini kabul eder. Sonra üçüncü kez günah işler, eğer tövbe ederse Allah onun tövbesini silinmez bir tövbe olarak kabul eder .

وقد رُوى عن عُبيدِ بن عُمَيرٍ غيرُ القولِ الذي ذكَرنا عن مجاهدٍ، وهو ما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاق، قال: أخبَرنا محمدُ بنُ مُسلمٍ،

Ubeyd b. Umeyr'den, Mücâhid'den aktardığımız sözün dışında bir görüş daha rivayet edilmiştir; o da şudur: Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim haber verdi,

عن عمرِو بن دينارٍ، عن عُبيدِ بن عُمَيرٍ في قولِه: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا}. قال: كنا نَعُدُّ الأَوَّابَ الحفيظَ، أن يقولَ: اللهمَّ اغفرْ لي ما أَصَبْتُ في مجلِسى هذا .

Amr b. Dînâr'dan, [o da] Ubeyd b. Umeyr'den O'nun: {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا} “şüphesiz O, kendisine yönelenleri bağışlayandır” sözü hakkında nakletti; [Ubeyd] dedi ki: Biz evvâb ve hafîz olan kimseyi: 'Allah'ım, bu meclisimde işlediğim [günahları] benim için bağışla' diyen kişi olarak sayardık .

وأَوْلى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: الأَوَّابُ هو التائبُ مِن الذَّنْبِ، الراجِعُ مِن مَعصية اللهِ إلى طاعتِه، ومما يكرَهُه إلى ما يرضاه؛ لأنَّ الأوّابَ إنما هو فعَّالٌ، من قولِ القائلِ: آبَ فلانٌ مِن كذا. إِمَّا مِن سَفَرِه إلى منزلِه، أو مِن حالٍ إلى حالٍ، كما قال عَبيدُ بنُ الأبرصِ :

Bu konudaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: 'Evvâb (الأَوَّابُ), günahtan tövbe eden, Allah'a isyandan O'na itaate ve O'nun hoşlanmadığı şeyden razı olduğu şeye dönen kimsedir' diyenin sözüdür. Çünkü evvâb (أوّاب) kelimesi, bir kimsenin söylediği: 'Filanca şuradan döndü (âbe/آب)' sözünden türeyen fa''âl (فعَّال) veznindedir; bu dönüş ya yolculuğundan evine yahut bir halden başka bir hale dönüştür. Nitekim Abîd b. el-Ebras şöyle demiştir :

وكُلُّ ذِي غَيْبَةٍ يَئُوبُ … وغائِبُ المَوْتِ لا يَئُوبُ

Gözden kaybolan herkes geri döner (yeûbu) … Fakat ölümle kaybolan geri dönmez.

فهو يئوبُ أوْبًا، وهو رجلٌ آئِبٌ مِن سَفرِه، وأَوَّابٌ مِن ذنوبِه.

O, dönüşle döner (yeûbu evben). O, yolculuğundan dönen (âib) bir adamdır; günahlarından çokça dönen (evvâb) bir adamdır.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧)} “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da. Saçıp savurarak israf da etme. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı pek nankördür.”

اختلف أهلُ التأويلِ في المعنيِّ بقولِه: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}؛ فقال بعضُهم: عنَى به قرابةَ المُؤمنِ قِبَلَ أبيه وأمِّه، أمَر الله جلَّ ثناؤُه عبادَه بصلتِها.

Tefsir ehli, O'nun: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” sözüyle kastedilen kimse hakkında ihtilaf etti; bazısı şöyle dedi: Bununla müminin baba ve anne cihetinden akrabasını kastetmiştir; Allah -övgüsü yüce olsun- kullarına onlarla sıla-i rahim yapmayı (bağları korumayı) emretmiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا عِمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارِثِ بنُ سعيدٍ، قال: ثنا حَبيبٌ المُعلِّمُ، قال: سأَل رجلٌ الحسنَ، قال: أُعْطِي قَرَابتي زكاةَ مالي؟ قال: إنَّ لهم

Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris b. Saîd anlattı, dedi ki: Bize Habîb el-Muallim anlattı, dedi ki: Bir adam el-Hasan'a sordu [ve]: “Malımın zekâtını akrabama vereyim mi?” dedi. [el-Hasan] şöyle dedi: “Şüphesiz onların

في [مالِك حقًّا] سوى الزكاةِ. ثم تلا هذه الآيةَ: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}.

[senin malında onların bir hakkı] vardır . Sonra şu ayeti okudu: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver”.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حَجّاجٌ، عن ابن جُريْجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}. قال: صلتَه التي تريدُ أن تَصِلَه بها، ما كنتَ تريد أن تَفعلَ إليه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den O'nun: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” sözü hakkında nakletti; [İkrime] dedi ki: Ona ulaştırmak istediğin sıla-i rahim ve ona yapmak istediğin iyiliktir.

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ}. قال: هو أن تَصِلَ ذا القرابةِ والمسكينَ وتُحسِنَ إلى ابن السبيلِ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ} “Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver” sözü hakkında nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Akrabaya ve yoksula sıla-i rahimde bulunman ve yolcuya iyilik etmendir.

وقال آخرون: بل عنَى بذلك قرابةَ رسولِ اللهِ ﷺ.

Başkaları ise: 'Aksine bununla Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem akrabasını kastetmiştir' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عُمارةَ الأسديُّ، قال: ثنا إسماعيلُ بنُ أبانٍ، قال: ثنا الصبَّاحُ بنُ يَحيى المُزَنيُّ ، عن السديِّ، عن أبي الديلمِ، قال: قال عليُّ بنُ الحسينِ لرجلٍ مِن أهلِ الشامِ: أقَرأتَ القرآنَ؟ قال: نعم. قال: أفما قرَأت في "بني إسرائيلَ": {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}؟ قال: وإنكم للقَرَابَةُ الذي أمَر اللهُ أن يُؤتَى حقَّه؟ قال: نعم .

Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize İsmâîl b. Ebân anlattı, dedi ki: Bize es-Sabbâh b. Yahyâ el-Müzenî , es-Süddî'den, [o da] Ebü'd-Deylem'den nakletti; dedi ki: Ali b. el-Hüseyin, Şam ehlinden bir adama: 'Kur'an okudun mu?' dedi. O: 'Evet' dedi. [Ali b. el-Hüseyin]: 'Benî İsrâîl [Suresi]'nde: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” ayetini okumadın mı?' dedi. Adam: 'Allah'ın hakkının verilmesini emrettiği akraba sizler misiniz?' dedi. O da: 'Evet' dedi .

وأولى التأويلَين عندى بالصوابِ تأويلُ مَن تأوَّل ذلك أنه بمعنى وصيةِ اللهِ

Bana göre iki tefsirden doğruya en yakın olanı; bunu, onun Allah'ın

عبادَه بصلةِ قراباتِ أنفسِهم وأرحامِهم من قِبَلِ آبائِهم وأمهاتِهم؛ وذلك أن اللَّهَ ﷿ عَقَّب ذلك عَقيبَ حَضَّه عبادَه على بِرِّ الآباءِ والأمَّهات، فالواجبُ أن يكونَ ذلك حَضًّا على صلةِ أنسابِهم دونَ أنسابِ غيرهم التي لم يجرِ لها ذِكرٌ.

baba ve anneleri cihetinden kendi akrabaları ve hısımlarıyla sıla-i rahim yapmaları yönündeki vasiyeti (emri) anlamında olduğunu söyleyenin tefsiridir. Çünkü Allah azze ve celle bunu, kullarını anne ve babaya iyilik yapmaya teşvik etmesinin hemen ardından getirmiştir. Dolayısıyla bunun, [ayette] zikri geçmeyen başkalarının akrabalarına değil, bizzat kendi akrabalarına sıla-i rahim yapmaya bir teşvik olması gerekir.

وإذا كان ذلك كذلك، فتأويلُ الكلامِ: وأعطِ يا محمدُ ذا قرابتِك حقَّه من صلتِك إياه، وبرِّك به، والعطفِ عليه.

Durum böyle olunca, sözün tefsiri şudur: 'Ey Muhammed! Akrabana, onunla sıla-i rahim kurarak, ona iyilik ederek ve ona şefkat göstererek hakkını ver.'

وخرَج ذلك مخرج الخطابِ لنبيِّ اللهِ ﷺ، والمراد بحُكمِه جميعُ مَن لزِمَتْه فرائضُ اللهِ، يدلُ على ذلك ابتداؤُه الوصيةَ بقولِه جلَّ ثناؤُه: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا}. فوجَّه الخطابَ بقولِه: {وَقَضَى رَبُّكَ}. إلى نبيِّ اللهِ ﷺ، ثم قال: {أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. فرجَع بالخطابِ به إلى الجميعِ، ثم صرَف الخطابَ بقولِه: {إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ}. إلى إفرادِه به، والمعنى بكلِّ ذلك جميعُ مَن لزِمَتْه فرائضُ الله ﷿؛ أفرِد بالخطابِ رسولَ اللهِ وحدَه، أو عُمَّ به هو وجميعُ أمتِه.

Bu [ifade], Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem bir hitap tarzında çıkmıştır; ancak hükmüyle kastedilen, Allah'ın farzları kendilerine vacip olan herkesdir. O'nun -övgüsü yüce olsun- vasiyete şu sözüyle başlaması buna delalet eder: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا} “Rabbin, yalnız kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyilik etmeyi kesin bir şekilde emretti. Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse...”. {وَقَضَى رَبُّكَ} “Rabbin kesin bir şekilde emretti” sözüyle hitabı Allah'ın Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltmiş, sonra: {أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “yalnız kendisine kulluk etmenizi” buyurarak hitabı herkese çevirmiş, ardından {إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ} “senin yanında yaşlılığa erişirse” sözüyle hitabı tekile döndürmüştür. Bütün bunlarla kastedilen anlam, hitap yalnızca Resûlullah'a tekil kılınmış olsun veya hem ona hem de bütün ümmetine genel kılınmış olsun, Allah'ın azze ve celle farzları kendilerine vacip olan herkesdir.

وقولُه: {وَالْمِسْكِينَ}. وهو ذو الذلَّةِ مِن أهلِ الحاجةِ - وقد دَلَّلنا فيما مضَى على معنى "المسكينِ" بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضِعِ - {وَابْنَ السَّبِيلِ}: يعنى المسافرَ المُنقطَعَ به. يقولُ اللهُ تعالى ذكرُه: وصِلْ قرابتَك، وأعطِه حقَّه من صلتِك إياه، [والمسكينَ] ذا الحاجةِ، والمجتازَ بك المُنقَطَعَ به، فأَعِنْه، وقوِّه

Allah Teâlâ'nın: {وَالْمِسْكِينَ} “ve yoksula” sözü; ihtiyaç ehlinden zillet içinde olan kimsedir -ki daha önce "miskin" kelimesinin anlamına dair, bu yerde tekrar etmeye hacet bırakmayacak şekilde delillerimizi ortaya koymuştuk-. {وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolda kalmışa” [ifadesi] ise yolda kalmış yolcu demektir. Allah -zikri yüce olsun- şöyle buyurmaktadır: Akrabanı gözet ve ona gösterdiğin ilgi ve iyilikle hakkını ver; ihtiyaç sahibi [yoksula] ve yanından geçen yolda kalmış kimseye de [hakkını vererek] yardım et ve onu...

على قَطْعِ سفرِه.

tamamlaması için ona destek ol.

وقيل: إنما عنَى بالأمرِ بإيتاءِ ابن السبيل حقَّه أن يُضافَ ثلاثةَ أيامٍ.

Denildi ki: Yolcuya hakkının verilmesi emriyle sadece onun üç gün misafir edilmesi kastedilmiştir.

والقولُ الأوَّل عندى أولَى بالصوابِ؛ لأنَّ الله تعالى لم يَخْصُصْ من حقوقِه شيئًا دونَ شيءٍ في كتابِه، ولا على لسانِ رسولِه، فذلك عامٌّ في كلِّ حقٍّ له أن يُعطاه؛ من [ضيافتِه أو حملِه أو معونتِه] على سَفرِه.

Bana göre birinci görüş gerçeğe daha uygundur; çünkü Yüce Allah Kitabı'nda ve Peygamberi'nin lisanında onun haklarından hiçbir şeyi diğerinden ayırt etmemiştir. Dolayısıyla bu, [misafir edilmesi, binek temin edilmesi veya yolculuğunda kendisine yardım edilmesi] gibi ona verilmesi gereken her hak konusunda geneldir.

وقولُه: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}. يقولُ: ولا تفرِّقْ يا محمدُ ما أعطاك اللهُ مِن مالٍ في معصيتِه تفريقًا.

O'nun: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Saçıp savurarak israf da etme” sözü ise; [şöyle] buyurmaktadır: 'Ey Muhammed! Allah'ın sana verdiği malı, O'na isyan yolunda saçıp savurarak dağıtma.'

وأصلُ التبذيرِ التفريقُ في السَّرَفِ. ومنه قولُ الشاعرِ :

Tebzîr (تبذير) kelimesinin aslı, israf ederek saçıp dağıtmaktır. Şairin şu sözü de bu kabildendir :

أُناسٌ أجارُونا فَكانَ جِوَارُهُمْ … أعاصِيرَ مِنْ فَسْوِ العِرَاقِ المُبَذَّرِ

Bize sığınma hakkı veren bir topluluk vardı ki, onların komşuluğu … Irak'ın saçılıp savrulan yelleri gibi bir fırtına oldu.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ عُبيدٍ المحاربي، قال: ثنا أبو الأخوص، عن أبي إسحاقَ، عن أبي العُبَيْدَينِ، قال: قال عبدُ اللهِ في قولِه: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}. قال: التبذيرُ في غيرِ الحقِّ، وهو الإسرافُ .

Bana Muhammed b. Ubeyd el-Muhâribî anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahvas, Ebû İshâk'tan, [o da] Ebü'l-Ubeydeyn'den nakletti; dedi ki: Abdullah, O'nun: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Saçıp savurarak israf da etme” sözü hakkında şöyle demiştir: [Tebzîr], hak olmayan yere harcamaktır ve o da israftır .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن سَلَمةَ، عن

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme'den, [o da]...

مسلمٍ البَطِينِ، عن أبي العُبَيْدَينِ، قال: سُئل عبدُ اللهِ عن [المُبذرين، فقال] : الإنفاقُ في غيرِ حقٍّ .

[o da] Müslim el-Batîn'den, [o da] Ebü'l-Ubeydeyn'den nakletti; dedi ki: Abdullah'a [saçıp savuranlar (mübezzirûn) hakkında soruldu, o da şöyle dedi] : Hak olmayan yere harcamaktır .

حدَّثنا محمدُ بن المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جَعْفَرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن الحكمِ، قال: سمِعتُ يحيى بنَ الجزارِ، يحدِّثُ عن أبي العُبَيْدَينِ - ضريرِ البَصَرِ - أنه سأَل عبدَ اللهِ بنَ مسعودٍ عن هذه الآيةِ: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}. قال: إنفاقُ المالِ في غيرِ حقِّه .

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, el-Hakem'den nakletti; dedi ki: Yahyâ b. el-Cezzâr'ın, gözleri görmeyen Ebü'l-Ubeydeyn'den şöyle rivayet ettiğini işittim: O, Abdullah b. Mes'ûd'a şu ayeti sordu: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Saçıp savurarak israf da etme”. Dedi ki: Malı hak olmayan yere harcamaktır .

حدَّثني زكريا بنُ يَحيى بن أبي زائِدةَ، قال: ثنا ابن إدريسَ، عن الأعمشِ، عن الحكمِ، عن يَحيى بن الجزَّارِ، عن أبي العُبَيْدَينِ، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه .

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs, el-A'meş'ten, [o] el-Hakem'den, [o] Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, [o] Ebü'l-Ubeydeyn'den, [o da] Abdullah'tan aynısını nakletti .

حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عُلَيَّةَ، قال: أخبَرنا شعبةُ، عن الحكمِ بن عُتَيْبَةَ، عن يَحيى بن الجزَّارِ، أنّ أبا العُبَيْدَينِ - كان ضريرَ البصرِ - سأَل ابنَ مسعودٍ قال: ما التبذيرُ؟ فقال: إنفاقُ المالِ في غيرِ حقِّه.

Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Hakem b. Uteybe'den, [o da] Yahyâ b. el-Cezzâr'dan bildirdi ki; Ebü'l-Ubeydeyn -gözleri görmezdi- İbn Mes'ûd'a: "Tebzîr nedir?" diye sordu. O da: "Malı hak olmayan yere harcamaktır" dedi.

[حدَّثنا ابن المُثَنَّى، قال: حدَّثنا أبو الوليدِ، قال: حدَّثنا شعبةُ، قال: أنبأنا الحكَمُ، عن يَحيى بن الجَزَّارِ، عن أبي العُبَيْدَين، عن عبدِ اللَّهِ مثلَه.

[Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Velîd anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem, Yahyâ b. el-Cezzâr'dan, [o] Ebü'l-Ubeydeyn'den, [o da] Abdullah'tan aynısını haber verdi.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: حدَّثنا المُحاربيُّ، عن المسعوديِّ، عن سلمةَ بن كُهَيْلٍ، عن أبي العُبَيْدَينِ، أنه سأَل ابنَ مسعودٍ، فقال: ما التبذيرُ؟ قال: إنفاقُ المالِ في غيرِ حقِّه].

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, el-Mes'ûdî'den, [o] Seleme b. Kuheyl'den, [o da] Ebü'l-Ubeydeyn'den anlattı ki o, İbn Mes'ûd'a: "Tebzîr nedir?" diye sordu. [İbn Mes'ûd]: "Malı hak olmayan yere harcamaktır" dedi].

حدَّثنا خلَّادُ بنُ أسلَمَ، قال: أخبَرنا النَّضْرُ بنُ شُمَيلٍ، قال: أخبَرنا المسعوديُّ، قال: أخبَرنا سلمةُ بن كُهَيْلٍ، عن أبي العُبَيْدَينِ - وكانت به زَمَانةٌ، وكان عبدُ اللَّهِ يعرِفُ له ذلك - فقال: يا أبا عبد الرحمنِ، ما التبذيرُ؟ فذكَر مثلَه.

Bize Hallâd b. Eslem anlattı, dedi ki: Bize en-Nadr b. Şümeyl bildirdi, dedi ki: Bize el-Mes'ûdî bildirdi, dedi ki: Bize Seleme b. Kuheyl, Ebü'l-Ubeydeyn'den bildirdi -onun kronik bir rahatsızlığı vardı ve Abdullah da onun bu durumunu bilirdi-; [Ebü'l-Ubeydeyn]: "Ey Ebû Abdirrahmân, tebzîr nedir?" diye sordu, o da benzerini zikretti.

حدَّثنا أحمدُ بنُ منصورٍ الرَّماديُّ، قال: ثنا أبو الحَوْأبِ، عن عمارِ بن زُرَيقٍ، عن أبي إسحاقَ، عن حارثةَ بن مُضَرِّبٍ، عن أبي العُبَيْدَينِ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: كنا أصحابَ محمدٍ ﷺ ما نتحدَّثُ أن التَّبذيرَ النفقةُ في غيرِ حقِّه .

Bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattı, dedi ki: Bize Ebü'l-Ahves, Ammâr b. Züreyk'ten, [o] Ebû İshâk'tan, [o] Hârise b. Mudarrib'den, [o] Ebü'l-Ubeydeyn'den, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan nakletti, dedi ki: Biz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı, tebzîrin hak olmayan yere harcama olduğunu konuşurduk .

حدَّثنا ابن المثنى، قال: ثنا يحيى بنُ كثيرٍ العَنْبرِيُّ، قال: ثنا شعبةُ، قال: كنتُ أمشى مع أبي إسحاقَ في طريقِ الكوفةِ، فأتَى على دارٍ تُبْنَى بجِصٍّ وآجُرٍّ، فقال: هذا التبذيرُ في قولِ عبدِ اللَّهِ؛ إنفاقُ المالِ في غيرِ حقِّه .

Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Kesîr el-Anberî anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Kûfe yolunda Ebû İshâk ile birlikte yürüyordum; kireç ve tuğla ile inşa edilen bir evin yanına geldi ve şöyle dedi: İşte bu, Abdullah'ın sözünde [geçen] tebzîrdir; malı hak olmayan yere harcamaktır .

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}. قال: المبذِّرُ المُنْفِقُ في غيرِ حقٍّ .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Saçıp savurarak israf da etme” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Saçıp savuran (mübezzir), hak olmayan yere harcama yapandır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا عبَّادٌ، عن حُصَيْنٍ، عن عكرمةً، عن ابن عباسٍ، قال: المبذِّرُ المنفقُ في غيرِ حقِّه .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Abbâd, Husayn'dan, [o] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Saçıp savuran (mübezzir), hak olmayan yere harcama yapandır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجَّاجٌ، عن ابن جُرَيجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ، قال: لا تُنْفِقْ في الباطلِ، فإِنَّ المُبَذِّرَ هو المسرفُ في غيرِ حقٍّ. قال ابن جُريجٍ: قال مجاهدٌ: لو أنفَق إنسانٌ مالَه كلَّه فِي الحَقِّ ما كان تبذيرًا،

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; dedi ki: Bâtıl yolda harcama yapma! Zira saçıp savuran (mübezzir), hak olmayan yere israf yapandır. İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid şöyle dedi: Bir insan bütün malını hak uğrunda harcasa bu saçıp savurma (tebzîr) olmaz,

ولو أنفَق مُدًّا في باطلٍ كان تَبذيرًا .

bâtıl yolda bir müdd [ölçüsü kadar bir şey] harcasa bu saçıp savurma (tebzîr) olur .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قولَه: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}: و التبذيرُ النفقةُ في معصيةِ اللهِ، وفى غيرِ الحقِّ، وفي الفسادِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Saçıp savurarak israf da etme” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Tebzîr; Allah'a isyan yolunda, hak olmayan yere ve bozgunculukta yapılan harcamadır .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهْبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ}. قال: بدَأ بالوالدين قبلَ هذا، فلما فرَغ من الوالدين وحقِّهما، ذكر هؤلاء، وقال: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}: لا تُعطِ في معاصى اللهِ.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ} “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolcuya da” sözü hakkında şöyle dedi: Bundan önce anne babayla başladı; anne baba ve onların haklarından [bahsi] bitirince bunları zikretti ve: {وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Saçıp savurarak israf da etme”, yani Allah'a isyan olan şeylerde verme, buyurdu.

وأما قولُه: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ}. فإنه يعنى: إِنَّ المفرِّقين أموالَهم في معاصى اللهِ، المُنفقيها في غيرِ طاعتِه، أولياءُ الشياطين. وكذلك تقولُ العربُ لكلِّ مُلازمٍ سنةَ قومٍ وتابعٍ أمْرَهم : هو أخوهم.

O'nun: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ} “Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” sözü ise; mallarını Allah'a isyan yolunda dağıtanların, O'na itaat dışındaki yerlere harcayanların şeytanların dostları olduğunu kastetmektedir. Araplar da bir kavmin yolundan ayrılmayan ve onların işine uyan herkes için : "O, onların kardeşidir" derler.

{وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا}. يقولُ: وكان الشيطانُ لنعمةِ ربِّه التي أنعمها عليه جَحُودًا لا يشكرُه عليها، [ولكنه] يكفرُها بتَرْكِه طاعةَ اللَّهِ، وركوبِه معصيتَه، وكذلك إخوانُه من بنى آدم المبذِّرون أموالَهم في معاصِى اللهِ، لا يشكُرون الله على نِعَمِه عليهم، ولكنهم يُخالفون أمره ويعصُونه، ويستَنَّون فيما أنعم اللهُ عليهم به مِن الأموالِ التي خوَّلَهموها - سنةَ مَن تَرَكَ الشكرَ عليها

{وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا} “Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür”. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Şeytan, Rabbinin kendisine lütfettiği nimetini inkâr edici olup O'na şükretmez, [bilakis] Allah'a itaati terk edip O'na isyana dalmakla o nimete karşı nankörlük eder. Âdemoğlundan mallarını Allah'a isyan yolunda saçıp savuran kardeşleri de böyledir; Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetlere şükretmezler, bilakis O'nun emrine muhalefet edip O'na isyan ederler ve Allah'ın kendilerine ihsan ettiği mallar hususunda, o nimete şükretmeyi terk eden

وتلقّاها بالكُفران.

ve onu nankörlükle karşılayan kimsenin yolunu izlerler.

كالذى حدَّثني يونس، قال: أخبَرنا ابن وهب، قال: قال ابن زيد في قولِه: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ}: إن المُنْفقِين في معاصى اللهِ {كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا}.

Bana Yûnus'un anlattığı, [onun da şöyle] dediği rivayet gibidir: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ} “Çünkü saçıp savuranlar” sözü hakkında şöyle dedi: Yani Allah'a isyan yolunda harcayanlar {كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا} “şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür”.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا (٢٨)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا (٢٨)} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan, o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”.

يقولُ تعالى ذكرُه: وإن تُعرِضْ يا محمدُ عن هؤلاء الذين أمَرْتُك أن تُؤتيَهم حقوقَهم إذا وجَدْتَ إليها السبيلَ، بوجهِكَ عندَ مسألتِهم إياك ما لا تجدُ إليه سبيلًا: حياءً منهم ورحمةً لهم ، {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ}. يقولُ: انتظارَ رزقٍ تنتظِرُه من عندِ ربِّك، وترجو تَيسيرَ اللَّهِ إياه لك، فلا تُؤَيِّسْهم، ولكن {قُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}. يقولُ: ولكن عِدْهم وَعْدًا جميلًا، بأن تقولَ: سيرزُقُ اللهُ فأُعطِيكم . وما أشبهَ ذلك مِن القولِ الليِّنِ غيرِ الغليظِ، كما قال جل ثناؤُه: {وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ} [الضحى: ١٠].

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed! Kendilerine bir imkân bulduğun takdirde haklarını vermeni emrettiğim bu kimselerden, sana bir imkân bulamadığın şeyi istemeleri esnasında -onlardan utandığından ve onlara acıdığından dolayı - yüzünü çevirirsen, {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için”; yani Rabbinden beklediğin ve Allah'ın onu sana kolaylaştırmasını umduğun bir rızkı bekleyerek [yüz çevirirsen], onları ümitsizliğe düşürme; fakat {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”. Buyuruyor ki: Fakat: 'Allah rızık verecektir, ben de size veririm' diyerek onlara güzel bir vaatte bulun. Şanı yüce olanın: {وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَا تَنْهَرْ} “İsteyeni de sakın azarlama” [Duhâ: 10] buyurduğu gibi, kaba olmayan tatlı sözlerden buna benzer şeyler söyle.

وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}. قال: انتظارَ

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, [o da] İbrâhîm'den nakletti: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirecek olursan”. Dedi ki: Beklemek

الرزقِ، فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}. قال: ليِّنًا، تَعِدُهم .

[demektir]. {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”. Dedi ki: Tatlı [söz], onlara vaatte bulunmandır .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ}. قال: رزقٍ، {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} [الزخرف: ٣٢].

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için”. Dedi ki: [Rahmet], rızıktır; {أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” [Zuhruf: 32].

حدَّثنا عمرانُ بنُ موسى، قال: ثنا عبدُ الوارثِ، قال: ثنا عُمارةُ، عن عكرمةَ في قولِه: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}. قال: انتظارَ رزقٍ من اللَّهِ يأتِيك.

Bize İmrân b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize Abdülvâris anlattı, dedi ki: Bize Umâre, İkrime'den O'nun: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Allah'tan sana gelecek bir rızkı beklemendir.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عكرمةَ قولَه: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}. قال: إن سَأَلوك فلم يَجِدُوا عندك ما تُعطيهم، {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ}. قال: رزقٍ تَنْتَظِرُه، تَرْجُوه، {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}. قال: عِدهم عِدَةً حسنةً: إذا كان ذلك، إذا جاءنا ذلك فعَلنا، أعطَيْناكم. فهو القولُ الميسورُ . قال ابن جريجٍ: وقال مجاهدٌ: إن سألوك فلم يكنْ عندَك ما تُعطِيهم، فأعرَضتَ عنهم {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ}. قال: رزقٍ تَنتَظِرُهُ ، {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] İkrime'den O'nun: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Eğer senden isterler de yanında onlara vereceğin bir şey bulamazsan, {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ} “bir rahmeti beklemek için”; dedi ki: Beklediğin, umduğun bir rızkı [beklemek için yüz çevirirsen], {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”. Dedi ki: Onlara güzel bir vaatte bulun: Şayet olursa, bize bu gelirse yaparız, size veririz [de]. İşte bu, meysûr (gönül alıcı) sözdür . İbn Cüreyc dedi ki: Mücâhid de şöyle demiştir: Eğer senden isterlerse ve yanında onlara vereceğin bir şey bulunmaz da {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ} “bir rahmeti beklemek için” -dedi ki: beklediğin bir rızkı - onlardan yüz çevirirsen, {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”.

حدَّثني محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti:

في قولِ اللَّهِ ﷿: {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}. قال: انتظارَ رزق الله .

Allah azze ve celle'nin: {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için” sözü hakkında şöyle dedi: Allah'ın rızkını beklemektir .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا يحيى، قال: ثنا سفيانُ، عن الأعمشِ، عن أبي الضُّحَى، عن عبيدة في قوله: {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}. قال: ابتغاءَ الرزقِ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-A'meş'ten, [o] Ebü'd-Duhâ'dan, [o da] Ubeyde'den O'nun: {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Rızık aramak [demektir].

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حَكَّامٌ، عن عمرٍو، عن عطاءٍ، عن سعيدٍ: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} قال : رزقٍ تَنتَظِرُه، {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}. قال : معروفًا.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hekkâm, Amr'dan, [o] Atâ'dan, [o da] Saîd'den nakletti: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan”; beklediğin bir rızkı [beklemek için yüz çevirirsen], {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”; dedi ki: Uygun, güzel bir söz.

حدَّثنا محمدُ بن عبد الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَورٍ، عَن مَعْمَرٍ، عن قتادةَ: {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}. قال: عِدْهم خيرًا. وقال الحسنُ: قُل لهم قولًا ليِّنًا سهلًا .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”. Dedi ki: Onlara iyilik vaadinde bulun. el-Hasan da şöyle dedi: Onlara yumuşak ve kolay bir söz söyle .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيدُ بنُ سليمان، قال: سمعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ}. يقولُ: لا تَجِدُ شيئًا تُعْطِيهم، {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ}. يقولُ: انتظارَ الرزقِ من ربِّك. نزَلتْ في مَن كان يَسأَلُ النبيَّ ﷺ من المساكينِ .

Bana Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân anlattı, dedi ki: ed-Dahhâk'ın O'nun: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ} “Eğer onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan” sözü hakkında şöyle dediğini işittim: Onlara verecek bir şey bulamazsan; {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için”; Rabbinden rızık bekleyerek [yüz çevirirsen], buyurmaktadır. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem isteyen yoksullar hakkında inmiştir .

حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنى حَرَمِيُّ بنُ عُمارةَ، قال: ثنا شعبةُ، قال: ثني عُمارةُ، عن عكرمةَ في قولِ اللهِ: {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}. قال: الرفقُ.

Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Haremî b. Umâre anlattı, dedi ki: Bize Şu'be anlattı, dedi ki: Bana Umâre, İkrime'den Allah Teâlâ'nın: {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle” buyruğu hakkında nakletti; [İkrime] dedi ki: [Bundan maksat] rıfktır (tatlı dil ve nezaket göstermektir).

وكان ابن زيدٍ يقولُ في ذلك ما حدَّثني به يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ}: عن هؤلاء الذين أَوْصَيْنَاك بهم، {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}: إذا خشِيتَ إن أعطَيتَهم أن يَتَقوَّوا بها على معاصى اللهِ، ويَسْتَعِينوا بها عليها، فرأيتَ أن تَمْنَعَهم خيرًا، فإذا سألوك {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا}: قولًا جميلًا: رزَقك اللهُ، بارَك اللهُ فيك .

İbn Zeyd ise bu konuda Yûnus'un bana anlattığı rivayette şöyle derdi: Bize İbn Vehb bildirdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ} “Eğer onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan”; yani kendilerini sana tavsiye ettiğimiz şu kimselerden; {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için”; kendilerine verdiğin takdirde bununla Allah'a isyana güç yetirmelerinden ve buna dayanarak isyan etmelerinden endişe edip, onlara engel olmayı daha hayırlı gördüğün zaman; onlar senden istediklerinde {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “o vakit onlara gönül alıcı tatlı bir söz söyle”; güzel bir söz [söyle]: 'Allah seni rızıklandırsın, Allah sana bereket versin' [de] .

وهذا القولُ الذي ذكَرنا عن ابن زيدٍ - مع خِلافِه أقوالَ أهلِ التأويلِ في تأويلِ هذه الآيةِ - بعيدٌ بالمعنى مما يدُلُّ عليه ظاهرُها؛ وذلك أن الله تعالى قال لنبيِّه ﷺ: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا}. أمَره أن يقولَ إذا كان إعراضُه عن القومِ الذين ذكَرهم انتظارَ رحمةٍ منه يَرجُوها من ربِّه {قَوْلًا مَيْسُورًا}. وذلك الإعراضُ ابتغاءَ الرحمةِ لن يَخْلُوَ من أحدِ أمرين: إما أن يكونَ إعراضًا منه ابتغاءَ رحمةٍ من اللهِ يَرجُوها لنفسِه، فيكونَ معنى الكلامِ كما قلناه، وقاله أهلُ التأويلِ الذين ذكَرنا قولَهم وخلافَ قولِه. أو يكونَ إعراضًا منه ابتغاءَ رحمةٍ من اللهِ يرجُوها للسائلين الذين أُمِر نبيُّ اللهِ ﷺ بزعمِه أن يَمنَعَهم ما سألوه خشيةً عليهم من أن يُنْفِقوه في معاصى اللهِ، فمعلومٌ أن سَخَطَ اللَّهِ على مَن كان غيرَ مأمونٍ منه صَرْفُ ما أُعْطِى من نفقةٍ ليتقوَّى بها على طاعةِ اللهِ في معاصيه، أخوفُ من رجاءِ رحمتِه له، وذلك أن رحمةَ اللهِ إنما تُرْجَى لأهلِ طاعتِه، لا لأهلِ معاصيه، إلا أن

İbn Zeyd'den aktardığımız bu görüş -bu ayetin tefsirinde tefsir ehlinin görüşlerine aykırı olmasıyla birlikte- lafzın zahirinin delalet ettiği manadan uzaktır. Şöyle ki, Yüce Allah Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek mecburiyetinde kalırsan” buyurmuştur. [Allah], zikrettiği o topluluktan yüz çevirmesi Rabbinden umduğu bir rahmeti beklemesinden ötürü olduğunda onlara: {قَوْلًا مَيْسُورًا} “gönül alıcı tatlı bir söz” söylemesini emretmiştir. Rahmeti umarak yüz çevirmek ise şu iki durumdan birinden hali değildir: Ya kendisi için Allah'tan umduğu bir rahmeti beklemek maksadıyla yüz çevirmiş olmasıdır ki bu takdirde kelamın anlamı, bizim ve görüşlerini aktardığımız tefsir ehlinin söylediği gibi ve onun görüşünün aksine olur. Veya [onun] iddiasına göre, Allah'a isyan yolunda harcamalarından endişe ettiği için istedikleri şeyi kendilerine vermemekle emrolunan isteyen kimseler için Allah'tan umduğu bir rahmeti beklemek maksadıyla yüz çevirmiş olmasıdır. Oysa bilinmektedir ki, Allah'a itaat uğrunda güç kazanması için kendisine verilen nafakayı O'na isyan yolunda harcamayacağından emin olunmayan kimse üzerine Allah'ın gazabı, onun için Allah'ın rahmetinin umulmasından daha çok korkulacak bir durumdur. Çünkü Allah'ın rahmeti günahkârlar için değil, ancak O'na itaat eden kimseler için umulur; meğerki

يكونَ أراد توجيهَ ذلك إلى أن نبيَّ اللهِ ما أُمر بمنعِهم ما سألوه، ليُنِيبُوا من معاصى الله، ويتوبوا بمنعه إياهم ما سألوه، فيكون ذلك وجها يَحْتَمِلُه (٦) تأويلُ الآيةِ، وإن كان لقولِ أهلِ التأويلِ مُخالِفًا.

bununla, Allah'ın Peygamberi'nin, istedikleri şeyi onlara vermemek suretiyle Allah'a isyandan dönüp tevbe etmeleri için kendilerine engel olmakla emrolunduğu yönünü kastetmiş olsun. Bu takdirde bu, tefsir ehlinin görüşüne aykırı olsa da ayetin tefsirinin muhtemel olabileceği bir vecih (٦) olur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩)}.

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩)} “Eli sıkı olma, büsbütün eli açık da olma; sonra kınanmış ve çaresiz bir halde oturup kalırsın”.

وهذا مَثَلٌ ضرَبه اللهُ تعالى للمُمتنعِ من الإنفاقِ في الحقوقِ التي أوجَبها اللهُ في أموالِ ذوى الأموالِ، فجعَله [كالمَشدودةِ يدُه] إلى عنقِه، الذي لا يَقْدِرُ على الأخذِ بها والإعطاءِ.

Bu, Yüce Allah'ın, mal sahiplerinin mallarında Allah'ın farz kıldığı hakları harcamaktan kaçınan kimse için verdiği bir meseldir. Onu, [eli] boynuna [bağlanmış] ve onunla ne bir şey alıp ne de vermeye güç yetiremeyen kimse gibi kılmıştır.

وإنما معنى الكلامِ: ولا تُمْسِك يا محمدُ يدَك بُخْلًا عن النفقةِ في حقوقِ اللَّهِ، فلا تُنْفِقُ فيها شيئًا إمساكَ المغلولةِ يدُه إلى عنقِه الذي لا يَستطِيعُ بسطَها، {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ}. يقولُ: ولا تَبْسُطْها بالعطيةِ كلَّ البسطِ، فتَبقَى لا شيءَ عندَك، ولا تَجِدُ، إذا سُئلت، شيئًا تُعْطِيه سائلَك، {فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا}. يقولُ: فتَقْعُدَ يلومُك سائلوك إذا لم تُعْطِهم حينَ سأَلوك، وتلومُك نفسُك على الإسراعِ في مالكِ وذَهابِه، {مَحْسُورًا}. يقولُ: مُعْيًى ، قد انقُطِع بك، لا شيءَ عندَك لنفقةٍ.

Sözün anlamı ancak şudur: Ey Muhammed! Cimrilik ederek elini Allah'ın haklarına harcamaktan alıkoyma; böylece elini açamayan, eli boynuna bağlı kimsenin tutuşu gibi o haklara hiçbir şey harcamamazlık etme; {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “ve onu büsbütün de açma”. Buyuruyor ki: Vermede elini büsbütün açma ki, yanında hiçbir şey kalmayıp senden istendiğinde isteyene verecek bir şey bulamaz duruma düşmeyesin; {فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} “sonra kınanmış ve çaresiz bir halde oturup kalırsın”. Buyuruyor ki: Senden istediklerinde kendilerine vermediğin için isteyenlerin seni kınadığı ve malını acelece tüketip yok ettiğin için kendi nefsinin seni kınadığı bir halde oturup kalırsın; {مَحْسُورًا} “çaresiz”. Buyuruyor ki: Tüketip yorulmuş , elinde avucunda kalmamış, harcayacak hiçbir şeyi kalmamış halde [oturur kalırsın].

وأصلُه - يُرى - من قولهم للدابةِ التي قد سِير عليها حتى انقَطَع سيرُها وكلَّتْ ورَزَحتْ من السيرِ -: دابةٌ حَسيرٌ. يقالُ منه: حسَرْتُ الدابةَ، فأنا

Bunun aslı -öyle görünüyor ki- üzerinde yolculuk edilerek yürüyüşü kesilen, yorulan ve yürümekten dermansız düşen binek için [Arapların] söylediği 'dâbbetün hasîr' (bitkin/yorgun binek) ifadesinden gelmektedir. Buradan hareketle: 'Hasertü'd-dâbbete fe-ene...' (Bineği yordum, dolayısıyla ben de...) denir.

أَحْسِرُها [وأَحْسُرُها] حَسْرًا. وذلك إذا أَنْضَيْتَه بالسيرِ. وحَسَرْتُه بالمسألةِ؛ إذا سألتَه فألحفتَ. وحَسَرَ البصرُ فهو يَحْسِرُ، وذلك إذا بلَغ أقصى المَنظرِ فكَلَّ. ومنه [قولُه ﷿] (١): {يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ} [الملك: ٤]. وكذلك ذلك في كلِّ شيءٍ كَلَّ وأَزْحَف حتى يُنْقَى

'ahsiruha [ve ahsuruha] hasran' (onu yorup dermansız bırakıyorum) denilir. Bu, onu yol yürütmekle yıpratıp yorduğun zamandır. 'Hasertühû bi'l-mes'eleti' (istemekle onu yordum) denir; yani ondan ısrarla ve ardı ardına istediğin zaman. 'Hasera'l-basaru fe-hûve yahsiru' (göz yoruldu) denir; bu da görüşün en uzak noktasına ulaşıp yorulduğu zamandır. [Allah azze ve celle'nin şu sözü] de (١) bundandır: {يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ} “Göz hor ve bitkin olarak sana döner” [Mülk: 4]. Aynı şekilde bu, yorulan ve takatsiz kalıp iliği tükenen her şey hakkında geçerlidir.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا هوذةُ، قال: ثنا عوفٌ، عن الحسنِ في قولِه: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}. قال: لا تجعَلْها مغلولةً عن النفقةِ، {وَلَا تَبْسُطْهَا}: تُبَذِّرُ، تُسْرِفْ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Hevze anlattı, dedi ki: Bize Avf, el-Hasan'dan O'nun: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Eli sıkı olma” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Elini harcamaktan alıkoyma; {وَلَا تَبْسُطْهَا} “ve onu büsbütün açma”: Saçıp savurma, israf etme .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يوسفُ بنُ بَهْزٍ، قال: ثنا حَوشبٌ، قال: كان الحسنُ إذا تلا هذه الآيةُ: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا}. يقولُ: لا تُطَفِّف برزقي عن غيرِ رِضاى، ولا تضعْه في سُخْطى فأسلُبَك ما في يديك، فتكونَ حسيرًا ليس في يديك منه شيءٌ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yûsuf b. Behz anlattı, dedi ki: Bize Havşeb anlattı, dedi ki: el-Hasan şu ayeti okuduğu zaman: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} “Eli sıkı olma, büsbütün eli açık da olma; sonra kınanmış ve çaresiz bir halde oturup kalırsın”, şöyle derdi: Rızkımı rızam dışındaki şeylerden kısmak suretiyle eksiltme ve onu gazabıma sebep olacak yere koyma ki, ellerindekini senden çekip almayayım; böylece elinde ondan hiçbir şey kalmamış olarak çaresiz (hasîr) kalırsın.

حدَّثني محمدُ بن سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا}. يقولُ: هذا في النفقةِ، يقولُ: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}. يقولُ: لا تبسُطْها بخيرٍ ، {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ}: يعنى التبذيرَ، {فَتَقْعُدَ مَلُومًا}. يقولُ: يلومُ نفسَه على ما فات من مالِه، {مَحْسُورًا}. يعني: ذهَب مالُه كلُّه فهو محسورٌ .

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} “Eli sıkı olma, büsbütün eli açık da olma; sonra kınanmış ve çaresiz bir halde oturup kalırsın” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletti: Bu [hüküm] harcama hakkındadır; buyuruyor ki: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Eli sıkı olma”. Yani: Onu hayırda [dahi büsbütün] uzatma; {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “ve onu büsbütün açma”: Saçıp savurmayı (israfı) kastetmektedir; {فَتَقْعُدَ مَلُومًا} “sonra kınanmış bir halde oturup kalırsın”. Buyuruyor ki: Elinden çıkıp giden malından ötürü kendi kendini kınar; {مَحْسُورًا} “ve çaresiz”. Yani: Bütün malı gitmiştir de artık çaresiz/eli boş kalmıştır.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}: يعنى بذلك البخلَ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Eli sıkı olma” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Bununla cimriliği kastetmektedir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}. أي: لا تُمْسِكْها عن طاعةِ اللهِ، ولا عن حقِّه، {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ}. يقولُ: لا تُنْفِقْها في معصيةِ اللهِ، و فيما لا يَصْلُحُ ، ولا يَنْبَغِى لك، وهو الإسرافُ. قولَه: {فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا}. قال: ملومًا في عبادِ اللهِ، محسورًا على ما سلَف من دهرِه وفرَط.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Eli sıkı olma”. Yani: Onu Allah'a itaatten ve O'nun hakkından alıkoyma; {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “ve onu büsbütün açma”. Buyuruyor ki: Onu Allah'a isyanda ve uygun olmayan ve sana yaraşmayan şeylerde harcama; bu da israftır. O'nun: {فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا} “sonra kınanmış ve çaresiz bir halde oturup kalırsın” sözü hakkında şöyle dedi: Allah'ın kulları arasında kınanmış , ömründen geçip giden ve ihmal ettiği şeylere çaresiz kalmış [olarak oturup kalırsın].

حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثَورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}. قال: في النفقةِ. يقولُ: لا تُمْسِكْ عن النفقةِ، {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ}. يقولُ: لا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا، {فَتَقْعُدَ مَلُومًا}

Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den [şöyle dediğini] nakletti: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Eli sıkı olma”. Dedi ki: [Bu], harcama hususundadır. Buyuruyor ki: Harcamaktan el çekme; {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “ve onu büsbütün açma”. Buyuruyor ki: Saçıp savurma; {فَتَقْعُدَ مَلُومًا} “sonra kınanmış olarak oturup kalırsın”

في عبادِ اللهِ {مَحْسُورًا}. يقولُ: نادِمًا على ما فرَط منك .

Allah'ın kulları arasında [kınanmış], {مَحْسُورًا} “çaresiz”. Buyuruyor ki: Senden vaki olan şeylere pişman olmuş halde .

حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: لا تُمْسِكْ عن النفقةِ فيما أمرتُك به من الحقِّ، {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} فيما نهيتُك، {فَتَقْعُدَ مَلُومًا}. قال: مُذنِبًا ، {مَحْسُورًا}. قال: مُنْقَطَعًا بك.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Sana emrettiğim hak hususunda harcamaktan elini tutma; {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “ve onu büsbütün açma” sana yasakladığım hususlarda [harcama]; {فَتَقْعُدَ مَلُومًا} “sonra kınanmış olarak oturup kalırsın”. Dedi ki: Günahkâr olarak ; {مَحْسُورًا} “çaresiz”. Dedi ki: Eli kolu bağlanmış/tükenmiş halde.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ}. قال: مغلولةً لا تَبْسُطُها بخيرٍ ولا بعطيةٍ ، {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ}: في الحقِّ والباطلِ، فينفَدَ ما في يديك، فيأتيك مَن يُرِيدُ أن تُعْطِيَه كما أعْطَيْتَ هؤلاء، فلا تجد ما تُعْطيه، فيَحْسِرُك ، فيلومُك حينَ أعطيتَ هؤلاء ولم تُعْطِهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Eli sıkı olma” sözü hakkında şöyle dedi: Bağlanmış olarak, onu ne bir hayra ne de bir bağışa uzatmazsın ; {وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ} “ve onu büsbütün açma”: Hakta ve bâtılda [böyle yaparsan], ellerindeki tükenir , sonra o kimselere verdiğin gibi kendisine de vermeni isteyen biri sana gelir, ona verecek bir şey bulamazsın da seni acze düşürür ; böylece bunlara verip de kendilerine vermediğin vakit seni kınar.

القولُ في تأويل قولِه تعالى: {إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠)}

Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠)} “Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: إن ربَّك يا محمدُ يَبْسُطُ رزقَهُ لَمَن يَشَاءُ من عبادِه، فيُوسِّعُ عليه، ويقدرُ على من يشاءُ. يقولُ: ويُقَتِّرُ على مَن يَشَاءُ منهم، فيُضَيِّقُ عليه، {إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا}. يقولُ: إن ربَّك ذو خبرةٍ بعبادِه، ومَن الذي تُصْلِحُه السَّعَةُ في الرزقِ وتُفْسِدُه، ومَن الذي يُصْلِحُه الإقتارُ والضَّيقُ ويُهْلِكُه، {بَصِيرًا}. يقولُ: هو ذو بَصَرٍ بتدبيرِهم وسياستِهم. يقولُ: فانتهِ

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Şüphesiz Rabbin, kullarından dilediğine rızkını yayar, yani onu bollaştırır; dilediğine de kısar. [Yani] onlardan dilediğinin rızkını kısar, böylece onu daraltır. {إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا} “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır”. Şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz Rabbin kullarından, rızık genişliğinin kimi ıslah edip kimi ifsat edeceğinden, darlık ve sıkıntının da kimi ıslah edip kimi helak edeceğinden hakkıyla haberdardır. {بَصِيرًا} “[onları] hakkıyla görendir”. Şöyle buyurmaktadır: O, onların sevk ve idaresini hakkıyla görendir. Şöyle buyurmaktadır: O hâlde [ey Muhammed] son ver...

يا محمدُ إلى أمرِنا فيما أمَرناك ونهيناك، من بسطِ يدِك فيما تَبْسُطُها فيه، وفي مَن تَبْسُطُها له، وفى كفِّها عمَّن تَكُفُّها عنه، وتَكُفُّها فيه، فنحن أعلمُ بمصالح العبادِ منك ومن جميعِ الخلقِ، وأبصرُ بتدبيرِهم.

elini açacağın şeylerde, kendisine açacağın kimsede ve elini çekeceğin kimseden ve elini çekmen gereken hususlarda sana emrettiğimiz ve yasakladığımız şeylerde bizim emrimize uy; zira biz kulların menfaatlerini senden de bütün yaratılmışlardan da daha iyi biliriz ve onların idaresini daha iyi görürüz.

كالذي حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ: ثم أخبَرنا ﵎ كيفَ يصْنَعُ، فقال: {إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ}. قال: يَقْدِرْ: يُقلُّ، وكلُّ شيءٍ في القرآنِ "يَقْدِرُ" كذلك. قال: ثم أخبرَ عبادَه أنه لا يرزَؤُه ولا يئُوده أن لو بَسَط عليهم، ولكن نظرًا لهم منه، فقال: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ} [الشورى: ٢٧]. قال: والعربُ إذا كان الخِصْبُ وبُسِط عليهم أَشِروا ، وقتَل بعضُهم بعضًا، وجاء الفسادُ، فإذا كان السَّنَةُ شُغِلوا عن ذلك .

Bana Yûnus'un anlattığı gibi; dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd şöyle dedi: Sonra Allah radıyallâhu anh nasıl yaptığını haber verip şöyle buyurdu: {إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} “Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı bol bol verir ve kısar”. Dedi ki: "Yekdir" (يَقْدِرُ): Azaltır demektir ve Kur'an'daki bütün "yekdir" lafızları böyledir. Dedi ki: Sonra kullarına haber verdi ki, şayet üzerlerine [rızkı] bollaştırsa bu O'nu ne eksiltir ne de O'na ağır gelir; fakat bu, O'ndan onlara bir lütuftur; nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلَكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشَاءُ إِنَّهُ بِعِبَادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ} “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” [Şûrâ: 27]. Dedi ki: Araplar ise bolluk olup kendilerine genişlik verildiğinde şımarırlar , birbirlerini öldürürler ve fesat çıkardı; kıtlık yılı olduğunda ise bundan geri dururlardı .