القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١)} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin; onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقَضَى ربُّك يا محمدُ ألَّا تعبُدوا إلا إياه، وبالوالِدَين إحسانًا، فموضعُ {تَقْتُلُوا} نَصْبٌ عطفًا على {أَلَّا تَعْبُدُوا}.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ey Muhammed! Rabbin yalnız O'na kulluk etmenizi ve ana-babaya iyilik yapmanızı hükmetti; {تَقْتُلُوا} kelimesinin iraptaki yeri {أَلَّا تَعْبُدُوا} üzerine atıf olmakla nasbtır .
ويعنى بقولِه: {خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ}: خوفَ [افتِقارٍ ونقْصٍ].
{خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle” sözüyle de, [fakirlik ve darlık] korkusunu kastetmektedir.
وقد بيَّنا ذلك بشواهدِه فيما مضَى، وذكَرنا الروايةَ فيه .
Bunu geçmişte delilleriyle açıklamış ve bu husustaki rivayeti zikretmiştik .
وإنما قال جلَّ ثناؤُه ذلك للعربِ؛ لأنهم كانوا يقتُلون الإناثُ من أولادِهم خوفَ العَيْلةِ على أنفسِهم بالإنفاقِ عليهن.
Şanı yüce olan bunu Araplara şu sebeple söylemiştir: Çünkü onlar, kendilerine harcama külfeti yüzünden yoksulluk gelmesi korkusuyla kız çocuklarını öldürüyorlardı.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ}. أي: خشيةَ الفاقةِ، و كان أهلُ الجاهليةِ يقتُلون أولادَهم خشيةَ الفاقةِ، فوعَظهم اللهُ في ذلك، وأخبَرهم أن رزقَهم ورزقَ أولادِهم على اللهِ، فقال: {نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” sözü hakkında nakletti: Yani fakirlik endişesiyle; Câhiliye ehli fakirlik endişesiyle çocuklarını öldürürlerdi. Allah bu hususta onlara öğüt verdi ve hem onların hem de çocuklarının rızkının Allah'a ait olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Onları da sizi de biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır” .
حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال ثنا محمدُ بن ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ}. قال: كانوا يقتُلون البناتِ .
Bize İbn Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle”. Dedi ki: Kız çocuklarını öldürüyorlardı .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، قال: قال مجاهدٌ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ}. قال: الفاقةُ والفقرُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Mücâhid: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin” hakkında şöyle dedi: İmlâk (إِمْلَاق), darlık ve fakirliktir .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ}. يقولُ: الفقرُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında nakletti: {خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk endişesiyle”. Buyuruyor ki: Fakirlik [endişesiyle] .
وأما قولُه: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا}. فإن القَرأةَ اختلَفت في قراءتِه؛ فقرَأتْه عامةُ قَرَأَةِ أهلِ المدينةِ والعراقِ: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا}
O'nun: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır” sözüne gelince; kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Irak ehli kurrâsının geneli bunu: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır” şeklinde okumuştur.
بكسر الخاءِ من الخَطْأِ وسكونِ الطاءِ . وإذا قُرِئ ذلك كذلك، كان له وجهان من التأويلِ؛ أحدُهما: أن يكونَ اسمًا من قول القائلِ: خَطِئتُ فأنا فأنا أَخْطَأُ خَطْأً ، بمعنى: أذنبتُ وأثِمْتُ، ويُحكى عن العرب: خَطِئتُ: إذا أذنبتَ عمدًا، وأخطأتُ: إذا وقَع منك الذنب على غيرِ عمدٍ منك له. والثاني: أن يكونَ بمعنى "خَطَأ" بفتحِ الخاءِ والطاءِ، ثم كُسِرت الخاء وسُكِّنت الطاءُ، كما قيل: قِتْبٌ وقَتَبٌ، وحِذْرٌ وحَذَرٌ، ونِجْسٌ ونَجَسٌ . والخِطْءُ بالكسرِ اسمٌ، والخَطَأُ بفتح الخاءِ والطاءِ مصدرٌ من قولِهم: خَطِئ الرجلُ. وقد يكونُ اسمًا من قولِهم: أَخْطَأَ. فأما المصدرُ منه فالإخطاءُ. وقد قيل: خَطِئ. بمعنى أخطَأ، كما قال الشاعرُ :
Hıt' (الخَطْأ) kelimesinde hı'nın kesresi ve tâ'nın sükûnu ile . Bu şekilde okunduğunda bunun iki tevil veçhi olur; birincisi: Söz söyleyenin "hâtı'tu fe ene ahta'u hat'en" (خَطِئتُ فأنا أَخْطَأُ خَطْأً) sözündeki isim olmasıdır ki 'günah işledim ve suçlu oldum' manasındadır. Araplardan şöyle rivayet edilir: Kasten günah işlediğinde "hatı'tu" (خَطِئتُ), günah senden kasıtsız olarak meydana geldiğinde ise "ahta'tu" (أخطأتُ) denir. İkincisi ise: Hı ve tâ harflerinin fethasıyla "hata'" (خَطَأ) manasında olması, sonra da kılb (قِتْب) ve kateb (قَتَب), hizr (حِذْر) ve hazer (حَذَر), nics (نِجْس) ve neces (نَجَس) denildiği gibi hı'nın kesrelenip tâ'nın sakin kılınmasıdır. Kesre ile Hıt' (الخِطْء) isimdir, hı ve tâ'nın fethasıyla Hata' (الخَطَأ) ise "hatıe'r-racul" (خَطِئ الرجلُ) sözünden mastardır. Bazen "ahta'e" (أَخْطَأَ) sözünden türetilmiş isim de olabilir. Bunun mastarı ise ihdâ'dır (الإخطاء). "Hata yaptı" (أخطَأ) manasında "hatı'e" (خَطِئ) denildiği de olmuştur; nitekim şair şöyle demiştir:
يا لَهْفَ هِنْدٍ إِذْ خَطِئْنَ كاهِلا
Kâhil'i ıskalayıp yanıldıklarında Hind'in teessüfüne bak!
بمعنى: أخطَأنَ.
Yani: Iskaladılar/yanıldılar (أخطَأنَ).
وقرَأ ذلك بعضُ قرأةِ أهل المدينة: (إنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خَطَأً) بفتح الحَاءِ والطاءِ مقصورًا على توجيهِه إلى أنه اسمٌ، من قولِهم: أخطَأ فلانٌ خَطَأً.
Bunu Medine kurrâsından bazıları: (إنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خَطَأً) şeklinde, 'falanca hata etti' (أخطَأ فلانٌ خَطَأً) sözünden bir isim olduğu yönlendirmesiyle hı ve tâ'nın fethasıyla maksûr olarak okumuştur.
وقرَأه بعضُ قرأةِ أهلِ مكةَ: (إنَّ قَتَلَهُمْ كان خَطَاءً) بفتحِ الخاءِ والطاءِ ومدِّ الخَطَاءِ، بنحوِ معنى مَن قرَأه خَطَأً بفتحِ الخاءِ والطاءِ، غيرَ أنه يُخالِفُه في مدِّ
Mekke kurrâsından bazıları ise bunu, hı ve tâ'nın fethası ve 'hata' [kelimesinin] meddiyle, hı ve tâ'nın fethasıyla { خَطَأً } şeklinde okuyan kimsenin anlamına yakın bir mana ile: (إنَّ قَتَلَهُمْ كان خَطَاءً) şeklinde okumuştur; şu kadar var ki [bu kıraat],
الحرفِ .
ona muhaliftir .
وكان عامةُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من أهلِ الكوفة وبعضِ البصريين منهم يرَوْن أن الخِطْءَ والخَطَأَ بمعنًى واحدٍ، إلا أن بعضَهم زعَم أن الخِطْءَ بكسرِ الخاءِ وسكونِ الطاءِ في القراءةِ أكثرُ، وأن الخَطَأَ بفتحِ الخاءِ والطاءِ في كلامِ الناسِ أفشَى ، وأنه لم يُسْمَعِ الخِطْءُ بكسرِ الخاءِ وسكونِ الطاءِ في شيءٍ من كلامِهم وأشعارِهم، إلا في بيتٍ أنشَده لبعضِ الشعراءِ :
Kûfelilerden Arap dilini bilen ilim ehlinin geneli ve onlardan bazı Basralılar; Hıt' (الخِطْء) ile Hata'nın (الخَطَأ) aynı manada olduğunu kabul ediyorlardı. Ne var ki bazısı, kıraatte hı'nın kesresi ve tâ'nın sükûnu ile Hıt' (الخِطْء) şeklinin daha yaygın olduğunu, insanların kelamında ise hı ve tâ'nın fethasıyla Hata' (الخَطَأ) şeklinin daha yaygın olduğunu ve şairlerden birine ait okuduğu şu beyit dışında onların konuşmalarında ve şiirlerinde hı'nın kesresi ve tâ'nın sükûnu ile Hıt' (الخِطْء) şeklinin işitilmediğini ileri sürmüştür:
الخطْءُ فاحِشَةٌ والبِرُّ نافِلَةٌ … كعَجْوَةٍ غُرِسَتْ فِي الْأَرْضِ تُؤْتَبَرُ
Günah bir çirkinliktir, iyilik ise nafile bir kazançtır … Yere dikilip aşılanan acve hurması gibi
وقد ذكَرتُ الفرقَ بيَن الخِطْءِ بكسرِ الخاءِ وسكون الطاءِ وفتحِهما.
Hı'nın kesresi ve tâ'nın sükûnu ile hı ve tâ'nın fethası arasındaki farkı zikretmiştim.
وأولى القراءاتِ في ذلك عندَنا بالصوابِ القراءةُ التي عليها قرَأةُ أهل العراقِ وعامةُ أهلِ الحجازِ؛ لإجماعِ الحجةِ من القرَأةِ عليها، وشذوذِ ما عداها . وإن معنى ذلك: كان إثمًا وخطيئةً، لا خَطَأً من الفعلِ؛ لأنهم إنما كانوا يقتلونهم عمدًا لا خطَأً، وعلى عمدِهم ذلك عاتَبهم ربُّهم، وتقدَّم إليهم بالنهى عنه.
Bu hususta bize göre kıraatlerin doğruya en yakın olanı; hüccet ehli kurrânın üzerinde icmâ etmesi ve bunun dışındakilerin şaz olması sebebiyle Irak kurrâsının ve Hicaz ehlinin genelinin benimsediği kıraattir . Bunun manası ise: Bir fiil hatası (sehven yapılan) değil, bir günah ve suç olmuştur; zira onlar onları sehven değil, kasten öldürüyorlardı ve Rableri de bu kasıtlarından dolayı onları azarlamış ve bundan men etmeyi onlara bildirmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويلِ.
Bizim bu hususta söylediğimize benzer şekilde tevil ehli (müfessirler) de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {خِطْئًا كَبِيرًا}. قال : خطيئةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {خِطْئًا كَبِيرًا} “büyük bir günah”. Dedi ki : Bir hatîe (خطيئة) yani günahtır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا}. قال: خطيئةً.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır”. Dedi ki: Bir hatîe (خطيئة) yani günahtır.
قال ابن جريجٍ: وقال ابن عباسٍ: {خِطْئًا}: خطيئةً .
İbn Cüreyc dedi ki: İbn Abbâs da şöyle demiştir: {خِطْئًا}: Bir hatîe (خطيئة) yani günahtır .
القول في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا (٣٢)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا (٣٢)} “Zinaya da yaklaşmayın; çünkü o bir hayasızlıktır ve çok kötü bir yoldur.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقضَى أيضًا ألَّا تَقْرَبُوا أيها الناسُ الزنى {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً}. [يقولُ: إن الزِّنى كان فاحشةً] ، {وَسَاءَ سَبِيلًا}. يقولُ: وساءَ طريقُ الزِّنى طريقًا؛ لأنه طريق أهلِ معصيةِ اللهِ، [والمخالفينِ] أمرَه، فأَسْوِئ به طريقًا يُورِدُ صاحبَه نارَ جَهَنَّمَ.
Zikri yüce olan buyuruyor ki: Ey insanlar! [Rabbiniz] zinaya yaklaşmamanızı da hükmetti; {إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً} “çünkü o bir hayasızlıktır”. [Buyuruyor ki: Zina bir hayasızlıktır] ; {وَسَاءَ سَبِيلًا} “ve çok kötü bir yoldur”. Buyuruyor ki: Zina yolu pek kötü bir yoldur; çünkü o, Allah'a isyan edenlerin [ve O'nun emrine muhalefet edenlerin] yoludur; sahibini cehennem ateşine götüren yol ne kadar da kötüdür!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣)} “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır; artık o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü ona [zaten] yardım edilmiştir.”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: وقضَى أيضًا ألَّا تقتُلوا، أيُّها الناسُ، النفسَ التي حرَّم اللهُ قتلَها إلا بالحقِّ. وحقُّها أن لا تُقتَلَ إلا بكفرٍ بعد إسلامٍ، أو زنًى بعد إحصانٍ، أو قودٍ بنفس؛ وإن كانت كافرةً لم يتقدَّمْ كفرَها إسلامٌ، فأن لا يكونَ تقدَّم قَتْلَها لها عهدٌ وأمانٌ.
Şanı yüce olan buyuruyor ki: Ey insanlar! [Rabbiniz] hak bir sebep olmadıkça Allah'ın öldürülmesini haram kıldığı cana kıymamanızı da hükmetti. Onun hak sebebi ise; ancak İslam'dan sonraki bir küfür, evlendikten (ihsandan) sonraki bir zina veya bir cana karşılık kısas sebebiyle öldürülmesidir; şayet küfründen önce İslam geçmiş olmayan bir kâfir ise, öldürülmesinden önce kendisine verilmiş bir ahit ve güvencenin bulunmamasıdır.
كما حدَّثنا بشر، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قَتادةَ قولَه: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ}: وإنا والله ما نعلَمُ يَحِلُّ دمُ امرِئٍ مسلمٍ إلا بإحدى ثلاثٍ؛ إلا رجلًا قتل متعمِّدًا فعليه القَوَدُ، أو زَنَى بعد إحصانِه فعليه الرجمُ، أو كفَر بعد إسلامِه فعليه القتلُ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın” sözü hakkında nakletti: Allah'a yemin olsun ki biz Müslüman bir kimsenin kanının ancak şu üç şeyden biriyle helal olduğunu biliyoruz : Ya kasten adam öldüren bir kimsedir ki ona kısas gerekir, ya ihsandan sonra zina eden kimsedir ki ona recm gerekir ya da İslam'ından sonra küfre sapan kimsedir ki ona öldürülmek gerekir.
حدَّثنا ابن وكيعٍ، قال: ثنا ابن عُيينةَ، عن الزهريِّ، عن عروةَ - [أو غيره] قال: قيل لأبي بكرٍ: أتَقتُلُ مَن يرَى ألَّا يُؤَدَّيَ الزكاةَ؟! قال: لو منَعونى شيئًا مما أَقَرُّوا به لرسولِ اللهِ ﷺ لقاتَلْتُم. فقيل لأبي بكرٍ: أليس قال رسولُ اللهِ ﷺ: "أُمِرتُ أن أُقاتِل الناسَ حتى يَقولوا: لا إلهَ إلا اللهُ. فإذا قالوها عصَموا منى دماءَهم [وأموالهم] إلا بحقِّها، وحسابُهم على اللَّهِ"؟ فقال أبو بكرٍ: هذا من حقِّها .
Bize İbn Vekî' anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, ez-Zührî'den, [o da] Urve'den -[veya başkasından]- anlattı; dedi ki: Ebû Bekir'e: 'Zekâtı ödememeyi düşünen kimseyi öldürür müsün?!' denildi. O da: 'Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ikrar ettikleri şeylerden birini benden men etseler, [bunun için] savaşırdım' dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir'e: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnsanlarla, Lâ ilâhe illallâh deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söylediklerinde -hakkı müstesna- kanlarını [ve mallarını] benden korumuş olurlar; hesapları ise Allah'a aittir" buyurmadı mı?' denildi. Ebû Bekir de: 'Bu [zekât], onun hakkındandır' dedi .
حدَّثني موسى بنُ سهلٍ، قال: ثنا عمرُو بن هاشمٍ، قال: ثنا سليمانُ بنُ حيانَ عن حميدٍ الطويلِ، عن أنسِ بن مالكٍ قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "أُمرتُ أن أُقاتِل الناسَ حتى يَقولوا: لا إلهَ إلا اللهُ. فإذا قالوها عصَموا منى دماءَهم وأموالَهم إلا بحقِّها، وحسابُهم على اللهِ". قيل: وما حقُّها؟ قال: "زنًى بعد إحصانٍ، وكفْرٌ
Bana Mûsâ b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Hâşim anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Hayyân, Humeyd et-Tavîl'den, o da Enes b. Mâlik'ten [şöyle dediğini] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İnsanlarla 'Lâ ilâhe illallâh' deyinceye kadar savaşmakla emrolundum. Bunu söyledikleri zaman -hakkı müstesna olmak üzere- kanlarını ve mallarını benden korumuş olurlar; hesapları ise Allah'a aittir.» 'Onun hakkı nedir?' denildi. Şöyle buyurdu: «Evlendikten sonra zina ve...»
بعدَ إيمانٍ، وقتْلُ نفس فيُقْتَلُ بها" .
“küfür ve bir cana karşılık öldürülmek üzere cana kıymaktır” .
وقولُه: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا}. يقولُ: ومَن قُتِل بغيرِ المعاني التي ذكَرنا أنه إذا قُتِل بها كان قَتْلًا بحقٍّ، {فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}. يقولُ: فقد جعَلنا لوليِّ المقتولِ ظُلْمًا سلطانًا على قاتلِ وليِّه، فإن شاء استَقاد منه فقَتَله بوليِّه، وإن شاء عفَا عنه، وإن شاء أخَذ الدِّيَةَ.
O'nun: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا} “Kim haksız yere öldürülürse” sözü; öldürüldüğü takdirde haklı bir öldürme sayılacağını zikrettiğimiz sebepler olmaksızın kim öldürülürse, buyuruyor; {فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “onun velisine bir yetki tanımışızdır”. Buyuruyor ki: Haksız yere öldürülenin velisine, velisini öldüren kimse üzerinde bir yetki tanıdık; dilerse kısas ister de velisine karşılık onu öldürür, dilerse onu affeder, dilerse de diyet alır.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى السلطانِ الذي جُعِل لوليِّ المقتولِ؛ فقال بعضُهم في ذلك نحوَ الذي قُلْنا.
Tefsir ehli, öldürülenin velisine verilen سلطان (yetki) manasında ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}. قال: بيِّنةً من اللهِ ﷿ أَنزَلها، يَطْلُبُها وليُّ المقتولِ؛ العَقْلَ أو القَوَدَ، وذلك السلطانُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun şu sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “Hak bir sebep olmadıkça, Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır”. Dedi ki: Allah azze ve celle'nin indirdiği bir hüccettir; öldürülenin velisi onu talep eder: Ya diyet ya da kısastır; işte سلطان (yetki) budur .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن جُويبرٍ، عن الضحاكِ بن مُزاحِمٍ في قولِه: {فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}. قال: إن شاء عفَا، وإن شاء أخَذ الدِّية.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Cüveybir'den, [o da] Dahhâk b. Müzâhim'den O'nun: {فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “Onun velisine bir yetki vermişizdir” ayeti hakkında [şöyle dediğini] anlattı: [Maktulün velisi] dilerse affeder, dilerse diyeti alır.
وقال آخرون: بل ذلك السلطانُ هو القتلُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine o yetki, öldürmedir (kısastır).
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}: وهو القَوَدُ الذي جعَله اللهُ تعالى .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: O, Yüce Allah'ın meşru kıldığı kısastır .
وأولى التأويلين بالصوابِ في ذلك تأويلُ مَن تأوَّل ذلك: أن السلطانَ الذي ذكَر اللهُ تعالى في هذا الموضعِ ما قاله ابن عباسٍ، من أن لوليِّ القتيلِ القتلَ إن شاء، وإن شاء أخَذ الديةَ، وإن شاء العفوَ؛ لصحةِ الخبرِ عن رسولِ اللهِ ﷺ أنه قال يومَ فتحِ مكةَ: "ألا ومَن قُتِل له قتيلٌ فهو بخيرِ النَّظَرَيْن؛ بين أن يَقتُلَ أو يَأخُذَ الدية" . وقد بيَّنا الحكمَ في ذلك في كتابِنا "كتابِ الجِراحِ".
Bu hususta iki yorumdan doğruya en yakın olanı, bunu şöyle yorumlayanın görüşüdür: Allah Teâlâ'nın bu yerde zikrettiği yetki, İbn Abbâs'ın dediği gibi öldürülenin velisinin dilerse öldürme (kısas), dilerse diyet alma, dilerse de affetme hakkına sahip olmasıdır. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'nin fethi günü şöyle buyurduğu sahih olarak rivayet edilmiştir: “Haberiniz olsun ki, bir yakını öldürülen kimse şu iki seçenekten en hayırlısına sahiptir: Ya öldürür (kısas ister) ya da diyet alır” . Bu konudaki hükmü “Kitâbu'l-Cirâh” adlı eserimizde açıklamış bulunmaktayız.
وقولُه: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. اختلَفتِ القرَأَةُ في قراءةِ ذلك، فقرَأتْه عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (فَلا تُسْرِفْ) بمعنى الخطابِ لرسولِ اللهِ ﷺ، والمرادُ به هو والأئمةُ مِن بعدِه. يقولُ: فلا تَقْتُلْ بالمقتولِ ظُلْمًا غيرَ قاتلِه، وذلك أن أهلَ الجاهليةِ كانوا يفعَلون ذلك؛ إذا قتَل رجلٌ رجلًا عمَد وليُّ القتيلِ إلى الشَّريفِ من قبيلةِ القاتلِ فقتَله بوليِّه وترَك القاتلِ، فنهَى اللهُ ﷿ عن ذلك عبادَه، وقال لرسولِه ﵊: قتلُ غيرِ القاتلِ بالمقتولِ معصيةٌ وسَرَفٌ، فلا تَقْتُلْ به غيرَ قاتلِه، وإن قتَلتَ القاتلَ بالمقتولِ فلا تُمَثِّلْ به. وقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ: {فَلَا يُسْرِفْ} بالياءِ ، بمعنى: فلا يُسْرِفْ وليُّ المقتولِ فيَقْتُلَ غيرَ قاتلِ وليِّه. وقد كم قيل: عنَى به: فلا يُسْرِفِ القاتلُ الأولُ، لا وليُّ المقتولِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin” sözüne gelince; kurrâ bunu okuyuşta ihtilaf etmiştir. Kûfe kurrâsının geneli bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap anlamında: (فَلا تُسْرِفْ) [Öldürmede aşırı gitme] şeklinde okumuştur; bununla kastedilen kendisi ve kendisinden sonraki yöneticilerdir. [Allah Teâlâ şöyle] buyurmaktadır: Zulmen öldürülen kimsenin yerine onun katilinden başkasını öldürme! Çünkü Câhiliye ehli böyle yapıyordu; bir adam bir adamı öldürdüğünde maktulün velisi katilin kabilesinden şerefli/itibarlı bir kimseye yönelir, [intikam için] maktulün yerine onu öldürür ve katili bırakırdı. Allah celle ve azze kullarına bunu yasakladı ve Resûlüne aleyhisselâm şöyle buyurdu: Öldürülenin yerine katilden başkasını öldürmek bir günahtır ve aşırılıktır (israftır); bu yüzden onun yerine katilinden başkasını öldürme! Eğer öldürülenin yerine katili öldürürsen ona müsle yapma (işkence ederek uzuvlarını kesme)! Medine ve Basra kurrâsının geneli ise bunu: “Öldürülenin velisi aşırıya kaçıp da velisinin katilinden başkasını öldürmesin” anlamında yâ (ي) harfiyle {فَلَا يُسْرِفْ} şeklinde okumuştur . Şöyle de denilmiştir: Bununla maktulün velisi değil, ilk katil kastedilmiştir; [yani] “İlk katil [haksız yere cana kıyıp] aşırı gitmesin” demektir.
والصوابُ من القولِ في ذلك عندى أن يقالَ: إنهما قراءتان متقاربتا المعنى؛ وذلك أن خطابَ اللهِ ﵎ نبيِّه ﷺ بأمرٍ أو نهيٍ في أحكامِ الدينِ، قضاءٌ منه بذلك على جميعِ عبادِه، وكذلك أمرُه ونهيُه بعضَهم أمرٌ منه ونهيُ جميعِهم، إلا فيما دلَّ فيه على أنه مخصوصٌ به بعضٌ دونَ بعضٍ، فإذا كان ذلك كذلك بما قد بيَّنا في كتابِنا كتابِ "البيانِ عن أصولِ الأحكامِ"، فمعلومٌ أن خطابَه تعالى بقولِه: (فَلا تُسْرِف في القَتْلِ) نبيِّه ﷺ، وإن كان موجَّهًا إليه أنه معنيٌّ به جميعُ عبادِه، فكذلك نهيُه وليَّ المقتولِ أو القاتلَ عن الإسرافِ في القتلِ والتعدِّى فيه، نهىٌ لجميعِهم. فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ صوابَ القراءةِ في ذلك.
Bu hususta bana göre doğru olan söz şudur: Bunlar anlamca birbirine yakın iki kıraattir. Çünkü Allah celle celâluhu'nun dinin hükümlerine dair bir emir veya nehiy ile Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etmesi, bunu bütün kullarına hükmetmesi demektir. Aynı şekilde onlardan bir kısmına emretmesi ve nehyetmesi de -bazılarına mahsus olduğuna dair delil bulunan hususlar hariç- hepsine emri ve nehyidir. “el-Beyân an usûli'l-ahkâm” adlı eserimizde açıkladığımız üzere durum böyle olunca, Yüce Allah'ın (فَلا تُسْرِف في القَتْلِ) sözüyle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabının, her ne kadar ona yöneltilmiş olsa da bütün kulların kastedildiği malumdur. Aynı şekilde maktulün velisini veya katili öldürmede aşırı gitmekten ve haddi aşmaktan nehyetmesi de hepsine bir nehiydir. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun, bu husustaki doğru kıraate isabet etmiş olur.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِهم ذلك نحوَ اختلافِ القرَأةِ في قراءتِهم إيَّاه.
Tefsir ehli de kurrânın onu okuyuşundaki ihtilafına benzer şekilde bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir.
ذكرُ مَن تأوَّل ذلك بمعنى الخطابِ لرسول اللهِ ﷺ -
Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap manasında yorumlayanların zikri:
حدَّثنا ابن بشار، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن طَلْقٍ بن حَبيبٍ في قولِه: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. قال: لا تَقْتلْ غيرَ قاتلِهِ، ولا
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, [o da] Talk b. Habîb'den {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin” kavli hakkında rivayet etti; [Talk b. Habîb] dedi ki: Katilinden başkasını öldürme ve
تُمثِّلْ به .
ona müsle (işkence) yapma .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن طَلْقٍ بن حَبيبٍ بنحوِه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o da] Talk b. Habîb'den benzerini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن حُصَيْفٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. قال: لا تَقْتلِ اثنيْن بواحدٍ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdurrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Husayf'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin” sözü hakkında nakletti: Dedi ki: Bir kişiye karşılık iki kişiyi öldürme .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} قال: كان هذا بمكةَ ونبيُّ اللهِ ﷺ، وهو أولُ شيءٍ نزَل من القرآنِ في شأنِ القتلِ. كان المشركون [من أهلِ مكةِ] يَغتالون أصحابَ النبيِّ ﷺ، فقال اللهُ ﵎: مَن قتَلكم من المشركين، فلا يَحْمِلنَّكم قَتْلُه إياكم على أن تَقْتُلوا له أبًا أو أخًا أو أحدًا من عشيرتِه وإن كانوا مشركين، فلا تَقْتُلوا إلا قاتِلكم. وهذا قبلَ أن تَنزِل "براءةُ"، وقبلَ أن يُؤمَروا بقتالِ المشركين، فذلك قولُه: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. يقولُ: لا تَقتُلْ غير قاتلِك، وهى اليومَ على ذلك الموضعِ من المسلمين، لا يَحِلُّ لهم أن يَقتُلوا إلا قاتلَهم.
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} “Öldürmede aşırı gitmesin; çünkü kendisine yardım edilmiştir” sözü hakkında şöyle derken işittim: Dedi ki: Bu, Allah'ın Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de iken [vaki olmuştu] ve öldürme konusunda Kur'an'dan ilk inen ayet budur. Müşrikler [Mekke ehlinden] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına suikast düzenliyorlardı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: Müşriklerden kim sizi öldürürse, onun sizi öldürmesi, müşrik de olsalar onun babasını, kardeşini veya aşiretinden birini öldürmenize sizi sevk etmesin; ancak sizi öldüreni öldürün. Bu durum, Berâe (Tevbe) Suresi inmeden ve müşriklerle savaşmakla emrolunmalarından önceydi. İşte O'nun: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin” sözü budur. [Yani] 'Katilinden başkasını öldürmesin' buyurmaktadır. Bu hüküm bugün de Müslümanlar açısından aynı konumdadır; kendilerini öldürenden başkasını öldürmeleri onlara helal olmaz.
ذكرُ مَن قال: عُنى به وليُّ المقتولِ
Bununla maktulün velisinin kastedildiğini söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا ابن عليةَ، قال: ثنا أبو رجاءٍ، عن الحسنِ في قولِه: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}. قال: كان الرجلُ يُقتل فيقولُ وليُّه: لا أرضَى حتى أقتُلَ به فلانًا وفلانًا من أشرافِ قبيلتِه .
Bana Ya'kûb anlattı, dedi ki: Bize İbn Uleyye anlattı, dedi ki: Bize Ebû Recâ, el-Hasen'den O'nun: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Bir adam öldürülür, velisi de: 'Ona karşılık onun kabilesinin eşrafından filancayı ve filancayı öldürmedikçe razı olmam' derdi .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. قال: لا تَقتُلْ غيرَ قاتلِك، ولا تُمثِّلْ به .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin”. Dedi ki: Seni öldürenden başkasını öldürme ve ona müsle yapma .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. [قال: لا] يَقتُلْ غيرَ قاتلِه؛ مَن قَتَل بحديدةٍ قُتل بحديدةٍ، ومَن قَتَل بخَشَبةٍ قُتِل بخشبةٍ، ومن قتَل بحَجَرٍ قُتِل بحجرٍ. ذُكِر لنا أن نبيَّ اللَّهِ ﷺ كان يقولُ: "إن من أعتَى الناسِ على اللهِ جلَّ ثناؤُه ثلاثةً؛ رجلٌ قتَل غيرَ قاتلِه، أو قتَل بذَحْلِ الجاهليةِ، أو قتَل في حرمِ الله" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin”. [Dedi ki: Katilinden] başkasını öldürmesin; demirle öldüren demirle öldürülür, sopayla öldüren sopayla öldürülür, taşla öldüren taşla öldürülür. Bize rivayet edildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “İnsanlar içinde Yüce Allah'a karşı en azgın olanlar üç kişidir: Katilinden başkasını öldüren adam, Câhiliye davası/öcü güderek öldüren kimse veya Allah'ın hareminde adam öldüren kimse” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: سمِعتُه - يعنى ابنَ زيدٍ - يقولُ في قولِ اللهِ جلَّ ثناؤُه: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}. قال: إن
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi: Onu -yani İbn Zeyd'i- Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır” kavli hakkında şöyle derken işittim: Dedi ki: Şüphesiz
العربَ كانت إذا قُتِل منهم قتيلٌ، لم يَرْضَوْا أن يَقتُلوا قاتلَ صاحبِهم حتى يَقتُلوا أشرفَ مِن الذي قتَله، فقال اللهُ جلَّ ثناؤُه: {فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا}. يَنصُرُه ويَنْتَصِفُ مِن حقِّه، {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}: يَقْتُلْ بريئًا .
Araplar, kendilerinden biri öldürüldüğünde, onu öldürenden daha şerefli birini öldürmedikçe arkadaşlarının katilini öldürmeye razı olmazlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “onun velisine bir yetki tanımışızdır” buyurdu. [Bu yetki] ona yardım eder ve hakkını tastamam alır; {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin”: [Yani] suçsuz birini öldürmesin .
ذكرُ مَن قال: عُنِي به القاتل
Bununla katilin kastedildiğini söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عبدِ اللهِ [بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ] : {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ}. قال: لا يُسْرِفِ القاتلُ في القتلِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Abdullah [b. Kesîr'den, o da Mücâhid'den] nakletti: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “Öldürmede aşırı gitmesin”. Dedi ki: Katil öldürmede aşırı gitmesin .
وقد ذكَرنا الصوابَ من القراءةِ في ذلك عندَنا، وإنْ كان كِلَا وَجْهى القراءةِ عندَنا صوابًا، فكذلك جميعُ أوجهِ تأويلِه التي ذكَرناها غيرُ خارجٍ وجهٌ منها من الصوابِ؛ لاحتمالِ الكلامِ ذلك، وإِنَّ في نهيِ اللهِ جلَّ ثناؤُه بعضَ خلقِه عن الإسرافِ في القتلِ، نهيًا منه جميعَهم عنه.
Bu hususta bize göre doğru olan kıraati zikretmiştik; kıraatin her iki vechi de bize göre doğru olduğuna göre, zikrettiğimiz tefsir vecihlerinin tamamından hiçbiri de doğrunun dışına çıkmış değildir. Çünkü söz buna elverişlidir ve Allah Teâlâ'nın kullarının bir kısmını öldürmede aşırılıktan nehyetmesi, onların hepsini bundan nehyetmesi demektir.
وأما قولُه: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا}. فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في مَن عُنى بالهاءِ التي في قولِه: {إِنَّهُ}. وعلامَ هي عائدةٌ، فقال بعضُهم: هي عائدةٌ على وليِّ المقتولِ، وهو المعنيُّ بها، وهو المنصورُ على القاتلِ.
O'nun: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} “Çünkü o, yardım görmüştür” sözüne gelince; tefsir ehli O'nun: {إِنَّهُ} “Çünkü o” sözündeki zamirle kimin kastedildiği ve neye döndüğü hususunda ihtilaf etmiştir. Onlardan bazıları: 'O zamir maktulün velisine dönmektedir, kastedilen odur ve katile karşı yardım gören odur' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا}. قال: هو دفعُ الإمامِ إليه - يعنى إلى الوليِّ - فإن شاء قتَل، وإن شاء عفا.
İbn Abdil'a'lâ bize rivayet edip dedi ki: Muhammed b. Sevr bize Ma'mer'den, o da Katâde'den aktardı: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} “Çünkü o, yardım görmüştür”. [Katâde] şöyle dedi: O, imâmın [katili] ona -yani [maktulün] velisine- teslim etmesidir; dilerse öldürür, dilerse affeder.
وقال آخرون: بل عُنى بها المقتولُ. فعلى هذا القولِ هي عائدةٌ على "مَن" في قوله: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا}.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine onunla maktul kastedilmiştir. Bu görüşe göre zamir, O'nun: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا} “Kim haksız yere öldürülürse” sözündeki "kim/mün" (مَن) lafzına dönmektedir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عبدِ اللهِ بن كثيرٍ، عن مجاهدٍ: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا}: إن المقتولَ كان منصورًا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Abdullah b. Kesîr'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} “Çünkü o, yardım görmüştür”: Şüphesiz maktul yardım görmüştür .
وقال آخرون: عُنى بها دمُ المقتولِ. وقالوا: معنى الكلامِ: إن دمَ القتيلِ كان منصورًا على القاتل.
Başkaları da: 'Onunla maktulün kanı kastedilmiştir' demiştir. Ve şöyle demişlerdir: Sözün manası şudur: Maktulün kanı katile karşı yardım görmüştür.
وأشبهُ ذلك بالصوابِ عندى قولُ مَن قال: عُنِى بها الوليُّ وعليه عادَتْ؛ لأنه هو المظلومُ ووليُّه المقتولِ، وهى إلى ذكرِه أقربُ من ذكرِ المقتولِ، وهو المنصورُ أيضًا؛ لأن اللَّهَ جلَّ ثناؤُه قضَى في كتابه المنَزَّلِ، أن سلَّطه على قاتلِ وليِّه، وحكَّمَه فيه؛ بأن جعَل إليه قتلَه إن شاء، واستبقاءَه على الديةِ إن أحبَّ، والعفوَ عنه إن رأَى، وكفَى بذلك نُصرةً [له من اللهِ]، فلذلك قلنا: هو المعنيُّ بالهاءِ التي في قولِه: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا}.
Bana göre bu [görüşler] içinde doğruya en yakın olanı; bununla velinin kastedildiğini ve [zamirin] ona döndüğünü söyleyenin görüşüdür. Çünkü haksızlığa uğrayan ve yakını öldürülen odur. [Ayrıca zamir] maktulün zikrinden ziyade onun zikrine daha yakındır. Yardım gören de odur; zira Allah -senâsı yüce olsun- indirdiği Kitabı'nda, yakınının katili üzerine ona üstünlük/yetki vermiş ve dilerse onu öldürme, dilerse diyet karşılığında sağ bırakma, dilerse de onu affetme imkânını ona vererek onu bu hususta yetkili kılmıştır. [Allah'tan ona] böylesi bir yardım yeter! İşte bundan dolayı: {إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} “Çünkü o, yardım görmüştür” kavlindeki zamir (hâ) ile kastedilenin o olduğunu söyledik.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا (٣٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا (٣٤)} “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit, sorumluluk gerektirir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقضَى أيضًا أن لا تقرَبُوا مالَ اليتيمِ بأكلٍ، إسرافًا وبدَارًا أن يَكْبَروا، ولكن اقرَبُوه بالفَعْلةِ التي هي أحسنُ، والخَلَّةِ التي هي أجملُ، وذلك أن تَتَصَرَّفوا فيه له بالتثميرِ والإصلاحِ والحَيْطةِ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: [Allah] ayrıca yetimler büyüyecek diye israf ederek ve aceleyle yemek suretiyle yetimin malına yaklaşmamanızı, ancak en güzel davranış ve en güzel tutumla yaklaşmanızı hükme bağladı. Bu da o malda onun lehine nemalandırma, ıslah etme ve koruma suretiyle tasarrufta bulunmanızdır.
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}: لمَّا نزَلت هذه الآيةُ، اشتدَّ ذلك على أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، فكانوا لا يُخالِطُونهم في طعامٍ أو أكلٍ ولا غيرِه، فأنزَل اللهُ ﵎: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} [البقرة: ٢٢٠]. فكانت هذه لهم فيها رُخصةً .
Katâde bu hususta şunu söylerdi: Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” sözü hakkında [şöyle dediğini] nakletti: Bu ayet indiğinde bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi; böylece onlarla yemekte, yiyecekte ve başka hiçbir şeyde bir arada bulunmaz oldular. Bunun üzerine Allah celle celâluhu: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ} [el-Bakara: 220] “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah bozanı düzeltenden ayırt etmesini bilir” ayetini indirdi. Bu ayet onlar için bir ruhsat oldu .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: كانوا لا يُخالِطُونهم في مالٍ ولا مأكلٍ ولا مَرْكَبٍ، حتى نزَلت: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} .
Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın”. Dedi ki: {وَإِنْ تُخَالِطُوهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ} “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız, artık onlar sizin kardeşlerinizdir” ayeti ininceye kadar malda, yiyecekte ve binitte onlarla bir arada bulunmuyorlardı .
وقال ابن زيدٍ في ذلك ما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ}. قال: الأكلُ بالمعروفِ، أن تأكُلَ معه إذا احْتَجتَ إليه. كان أَبيٌّ يقولُ ذلك.
İbn Zeyd de bu hususta şunu demiştir: Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Yetimin malına en güzel şeklin dışında yaklaşmayın” sözü hakkında şöyle dedi: [En güzel şekil], ma'ruf ile (örfe uygun olarak) yemektir; ihtiyacın olduğunda onunla birlikte yemendir. Übeyy de böyle söylerdi.
وقولُه: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ}. يقولُ: حتى يَبْلُغَ وقت اشتدادِه في العقلِ، وتدبيرِ مالِه، وصلاحِ حالِه في دينِه. {وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ}. يقولُ: وأَوْفُوا بالعَقدِ
O'nun: {حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ} “Rüşt çağına erişinceye kadar” sözü; [yetimin] akıl, malını yönetme ve dinindeki hâlinin düzelmesi bakımından güçlenme vaktine ulaşıncaya kadar, demektir. {وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} “Ahde vefa gösterin”. [Yani] sözleşmeye vefa gösterin, buyurmaktadır.
الذي تُعاقِدُون الناسَ في الصلحِ بينَ أهلِ الحربِ والإسلامِ، وفيما بينَكم أيضًا، والبيوعِ والأشربةِ والإجاراتِ، وغيرِ ذلك العقودِ؛ {إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا} يقولُ: إن الله سائلٌ ناقضَ العهدِ عن نقضِه إيَّاه. يقولُ: فلا تَنْقُضُوا العهودَ الجائزةَ بينَكم وبينَ من عاهَدْتُموه أيها الناسُ فَتَخْفِرُوه، وتَغْدِرُوا بَمَن أعطيتُموه ذلك. وإنما عنَى بذلك أن العهدَ كان مطلوبًا؛ يقال في الكلامِ: ليُسْتَلَنَّ فلانٌ عهدَ فلانٍ.
harb ehli ile İslâm ehli arasındaki sulhte, aranızda akdettiğiniz hususlarda, alım-satımlarda, içeceklerde, kiralarda ve diğer sözleşmelerde insanlarla yaptığınız sözleşmelere [vefa gösterin]. {إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا} “Çünkü ahit, sorumluluk gerektirir”. Buyuruyor ki: Şüphesiz Allah, ahdi bozan kimseye onu bozmasından ötürü hesap soracaktır. Buyuruyor ki: Ey insanlar! Aranızdaki ve kendisiyle antlaşma yaptığınız kimse arasındaki caiz olan ahitleri bozup iptal etmeyin ve bunu verdiğiniz kimseye hıyanet etmeyin. Bununla kastedilen sadece ahdin sorulur/aranır olmasıdır; Arapçada: 'Filancadan filancanın ahdi mutlaka sorulacaktır' denir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٣٥)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tefsiri: {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٣٥)} “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın ve doğru terazi ile tartın. Bu hem daha hayırlı hem de netice bakımından daha güzeldir.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وقضَى أن أوفوا الكيلَ للناسِ إذا كلتم لهم حقوقَهم قِبَلَكم، ولا تبخَشُوهم، {وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ} [يقولُ: وقضَى أَن زِنُوا أيضًا إذا وزَنتُم لهم بالميزانِ المستقيمِ] ؛ وهو العدلُ الذي لا اعوجاجَ فيه، ولا دَغَلَ ، ولا خديعةَ.
Allah Teâlâ buyuruyor ki: Üzerinizdeki haklarını insanlara ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapmanızı ve onların hakkını eksiltmemenizi emretti. {وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ} [Buyuruyor ki: Onlara tarttığınız zaman doğru terazi ile tartmanızı da emretti] ; o da içinde hiçbir eğrilik, hile ve aldatma bulunmayan adalettir.
وقد اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى القسطاسِ؛ فقال بعضُهم: هو القَبَّانُ .
Tefsir ehli kıstâsın (الْقِسْطَاس) anlamında ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları: O, kabbândır (kantar/baskül) , demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا صفوانُ بنُ عيسى، قال: ثنا الحسنُ بنُ ذكوانَ، عن الحسنِ: {وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ}. قال: القَبَّانُ.
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Safvân b. Îsâ anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen b. Zekvân, el-Hasen'den anlattı: {وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ} “Ve doğru teraziyle tartın” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [O,] kabbândır (kantar/baskül).
وقال آخرون: هو العدلُ بالروميةِ.
Başkaları ise: O, Rûmca adalet demektir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا عليٌّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: القِسطاسُ: العدلُ بالروميةِ .
Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den nakletti: el-Kıstâs (القِسطاس): Rûmca adalet demektir .
وقال آخرون: هو الميزانُ صَغُر أو كَبُر.
Başkaları ise şöyle demiştir: O, küçük olsun büyük olsun terazidir.
وفيه لغتان: القِسطاسُ بكسر القافِ، والقُسطاسُ بضمِّها، مثل القِرطاسِ والقُرطاسِ. وبالكسرِ يقرَأُ عامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ، وبالضمِّ يقرأُ عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ، وقد قرَأ به أيضًا بعضُ قرأةِ الكوفيين ، وبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ؛ لأنهما لغتان مشهورتان، وقراءتان مستفيضتان في قرَأةِ الأمصارِ.
Bu kelimede iki lügat vardır: Kâf harfinin kesresiyle el-Kıstâs (القِسطاس) ve dammesiyle el-Kustâs (القُسطاس); tıpkı kırtâs (القِرطاس) ve kurtâs (القُرطاس) gibi. Kûfe ehli kurrâsının geneli kesre ile, Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli ise damme ile okur; bazı Kûfeli kurrâ da bununla (damme ile) okumuştur . Okuyucu bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; zira bunlar iki meşhur lügat ve şehirlerin kurrâsı arasında yaygın iki kıraattir.
وقولُه: {ذَلِكَ خَيْرٌ}. يقولُ: إيفاؤُكم أيها الناسُ مَن تكِيلون له الكيلَ، ووزنُكم بالعدلِ لمَن تُوفون له خيرٌ لكم من بَخْسِكم إيَّاهم ذلك، وظُلمِكموهم فيه.
O'nun: {ذَلِكَ خَيْرٌ} “Bu daha hayırlıdır” sözü; ey insanlar, kendisine ölçtüğünüz kimseye ölçüyü tam vermeniz ve haklarını tam ödediğiniz kimseye adaletle tartmanız, onların haklarını eksiltmenizden ve bu hususta onlara haksızlık etmenizden sizin için daha hayırlıdır, buyuruyor.
وقولُه: {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}. يقولُ: وأحسنُ مَرْدُودًا عليكم، وأولى إليه فيه فِعْلُكم ذلك؛ لأن اللهُ ﵎ يَرْضَى بذلك عليكم، فيُحْسِنُ لكم عليه الجزاءَ.
O'nun: {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} “ve netice bakımından daha güzeldir” sözü ise; [bu tutumunuzun] size dönüşü daha güzel ve bu hususta yaptığınız işin sonucu daha evladır, buyuruyor. Çünkü Allah celle celâluhu bundan dolayı sizden razı olur ve buna karşılık size güzel mükâfat verir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قوله: {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} أي: خيرٌ ثوابًا وعاقبةٌ. وأُخْبِرْنَا أن ابن عباسٍ كان يقولُ: يا معشرَ الموالى، إنكم وَلِيتُم أمرين بهما هلَك الناسُ قبلكم؛ هذا المكيالَ، وهذا الميزانَ. قال: وذكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يقولُ: "لا يَقدِرُ رجلٌ على حرامٍ ثم يَدَعُه، ليس به إلا مخافةُ اللهِ، إلا أبدَله اللهُ في عاجلِ الدنيا قبلَ الآخرةِ ما هو خيرٌ له من ذلك" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti; O'nun: {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve doğru terazi ile tartın; bu daha hayırlıdır ve netice bakımından daha güzeldir” sözü hakkında: Yani sevap ve akıbet bakımından daha hayırlıdır, dedi. Bize haber verildiğine göre İbn Abbâs şöyle derdi: Ey mevâlî topluluğu! Siz öyle iki işin başına geçirildiniz ki , sizden önceki insanlar onlar yüzünden helak oldu; şu ölçek ve şu terazi. Dedi ki: Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: "Bir adam harama güç yetirip de sırf Allah korkusundan dolayı onu terk ederse, Allah mutlaka ona ahiretten önce şu peşin dünyada ondan daha hayırlı olanını verir" .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا}. قال: عاقبةً وثوابًا .
Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} “ve netice bakımından daha güzeldir”. Dedi ki: Akıbet ve sevap bakımından .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا (٣٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا (٣٦)} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur”.
اختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ قولِه {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}؛ فقال بعضُهم: معناه: ولا تَقُلْ ما ليس لك به علمٌ.
Tefsir ehli O'nun: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” sözünün tefsirinde ihtilaf etmiştir; onlardan bazıları: Bunun anlamı: Hakkında bilgin olmayan şeyi söyleme, demektir, dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ بن داودَ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}. يقولُ: لا تَقُلْ.
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan onun: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” sözü hakkında [şöyle] dediğini nakletti: [Yani] Söyleme!
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا}: لا تَقُلْ: رأيتُ ولم تَرَ ، و: سمِعتُ ولم تَسمَعْ؛ فإن الله سائلُك عن ذلك كلِّه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur”: Görmediğin halde: Gördüm , duymadığın halde: Duydum, deme; zira Allah bunların hepsinden sana soracaktır .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}. قال: لا تَقُلْ: رأيتُ ولم تَرَ، و: سمِعتُ ولم تَسمعْ، و: علمتُ ولم تَعْلَمْ .
Bize Muhammed b. Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme”. Dedi ki: Görmediğin halde: Gördüm, duymadığın halde: Duydum ve bilmediğin halde: Bildim, deme .
حُدِّثتُ عن محمدِ بن ربيعةَ، عن إسماعيلَ الأزرقِ، عن أبي عمرِ البزَّارِ، عن ابن الحَنَفِيَّةِ، قال: شهادةُ الزورِ .
Bana Muhammed b. Rebîa'dan, [o] İsmâil el-Ezrak'tan, [o] Ebû Ömer el-Bezzâr'dan, [o da] İbnü'l-Hanefiyye'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: Yalan şahitliktir .
وقال آخرون: بل معناه: ولا تَرْمِ.
Başkaları ise: Bilakis bunun anlamı: İftira atma/suçlama, demektir, dedi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri: