حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ}. يقولُ: لا تَرْمِ أحدًا بما ليس لك به علمٌ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; O'nun: {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” sözü hakkında şöyle buyuruyor: Hiç kimseye hakkında bilgin olmayan bir şeyle iftira atma .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى؛ وحدَّثنى
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana [ayrıca] nakletti...
الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَقْفُ}: ولا تَرْمِ .
el-Hâris, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı, hepsi İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti: {وَلَا تَقْفُ} “ardına düşme”: İftira atma .
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini nakletti.
وهذان التأويلان متقاربا المعنى؛ لأن القولَ بما لا يَعلَمُه القائلُ يدخُلُ فيه شهادةُ الزورِ، ورمىُ الناسِ بالباطلِ، وادعاءُ سماعِ ما لم يَسْمَعْه ورؤيةِ ما لم يَرَهُ. وأَصلُ القَفْوِ: العَضَهُ والبَهْتُ. ومنه قولُ النبيِّ ﷺ: "نحن بنو النضرِ بن كنانةَ لا نَقْفُو أُمَّنا، ولا نَنْتَفى من أَبِينا" . وكان بعضُ البصريين يُنْشِدُ في ذلك بيتًا .
Bu iki tefsir anlam bakımından birbirine yakındır; çünkü söyleyenin bilmediği bir şeyi söylemesi içine yalan şahitlik, insanlara batıl isnatta bulunmak/iftira atmak, duymadığını duyduğunu ve görmediğini gördüğünü iddia etmek girer. el-Kafv (القَفْو) kelimesinin aslı ise: İftira atmak ve bühtanda bulunmaktır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü bundandır: "Biz Nadr b. Kinâne'nin oğullarıyız; annemize iftira atmayız (zinayla suçlamayız), babamızı da inkâr etmeyiz" . Basralılardan bazıları bu hususta şu beyti okurdu :
وَمِثْلُ الدُّمَى شُمُّ العَرَانِينِ ساكنٌ … بهِنَّ الحَيَاءُ لا يُشِعْنَ التَّقافيا
Ve heykeller gibi dik burunlu [kadınlar] ki … içlerinde haya yerleşmiştir, birbirlerine iftira atıp yaymazlar
يعنى بالتقافي: التقاذفُ.
et-Tekâfî (التقافي) ile birbirini [kötü şeylerle] itham etmeyi/iftiralaşmayı kasteder.
ويُزعم أن معنى قولِه: {وَلَا تَقْفُ}: لا تَتَّبعْ ما لا تعلَمُ ولا يَعْنِيك. وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ الكوفةِ يَزْعُمُ أن أصلَه القيافةُ، وهى اتِّباعُ الأثرِ، وإذ كان كما ذكَروا وجَب أن تكونَ القراءةُ: (وَلا تَقُفْ) بضمِّ القافِ وسكونِ
O'nun: {وَلَا تَقْفُ} “[Hakkında bilgin olmayan şeyin] ardına düşme” sözünün anlamının: 'Bilmediğin ve seni ilgilendirmeyen şeyin ardına düşme' olduğu ileri sürülür. Kûfe ehlinden bazı Arap dili âlimleri ise bunun aslının kıyâfet (iz sürme), yani izin peşinden gitmek olduğunu iddia ederdi. Şayet onların zikrettiği gibi olsaydı kıraatin, kāf harfinin ötresi ve [fâ'nın] sükûnu ile (وَلا تَقُفْ) şeklinde olması gerekirdi...
الفاءِ، مثل: ولا تَقُلْ. قال: والعربُ تقولُ: قفوتُ أَثَرَه، وقُفْتُ أَثَرَه. فتُقَدِّمُ أحيانًا الواوَ على الفاءِ ، وتُؤَخِّرُها أحيانًا بعدَها، كما قيل: قاعَ الجملُ الناقةَ - إذا ركبها - وقَعَا. وعاث وعَثى. وأنشَد سماعًا من العربِ :
(وَلا تَقُفْ) şeklinde olması gerekirdi; tıpkı: ve lâ tekul (ولا تَقُلْ) gibi. Dedi ki: Araplar: Kafevtü eserahû (قفوتُ أَثَرَه) ve kuftü eserahû (قُفْتُ أَثَرَه) [onun izini sürdüm] derler. Bazen vâv harfini fâ harfinden öne geçirirler , bazen de onu fâ'dan sonraya bırakırlar; nitekim devenin dişi deveye aşması durumunda kâa'l-cemelü'n-nâkate (قاعَ الجملُ الناقةَ) ve ka'â (قَعَا); âse (عاث) ve asâ (عَثى) denildiği gibi. Araplardan işitme yoluyla şu beyti okumuştur :
ولَوْ أنى [رَمَيْتُكَ مِنْ قَرِيبٍ] … لعاقَكَ مِنْ دُعاءِ الذِّئْبِ عاقِى
Eğer ben [seni yakından vurmuş olsaydım] … kurdun çağırmasından seni engelleyen bir engelleyici engellerdi
يعني: عائقٌ. ونظائرُ هذا كثيرةٌ في كلامِ العربِ.
Âkın (عاقِى) yani: Âikun (عائقٌ) [engelleyen] demektir. Bunun benzerleri Arap kelamında çoktur.
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: معنى ذلك: لا تَقُلْ للناسِ وفيهم ما لا علمَ لك به، فتَرْمِيهم بالباطلِ، وتَشْهَدَ عليهم بغيرِ الحقِّ، فذلك هو القَفْوُ. وإنما قلنا ذلك أولى الأقوالِ فيه بالصوابِ؛ لأن ذلك هو الغالبُ من استعمالِ العربِ القفوَ فيه.
Bu hususta görüşlerin gerçeğe en uygun olanı: Bunun anlamı: İnsanlara ve onlar hakkında bilgin olmayan şeyi söyleyip de onlara batıl isnatta bulunma ve onların aleyhine haksız yere şahitlik etme, demektir, diyenin görüşüdür; işte el-kafv (القَفْو) budur. Bu görüşün gerçeğe en uygun olduğunu söylememizin sebebi; Arapların el-kafv kelimesini kullanımında galip olanın bu olmasıdır.
وأما قولُه: {إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا}. فإن معناه: إن اللَّهَ سائلٌ هذه الأعضاءَ عما قال صاحبُها؛ من أنه سمِع أو أبصَر أو علِم، تَشْهَدُ عليه جوارحُه عند ذلك بالحقِّ.
O'nun: {إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} “çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur” sözüne gelince; bunun anlamı: Allah, sahibinin duyduğunu, gördüğünü veya bildiğini iddia ettiği şey hakkında bu uzuvlara soracak, o vakit organları onun aleyhine gerçeğe şahitlik edecektir.
وقال: {أُولَئِكَ}. ولم يَقُلْ : "تلك". كما قال الشاعرُ :
Ve "tilke" (تلك) demeyip : {أُولَئِكَ} buyurmuştur; tıpkı şairin dediği gibi :
ذُمَّ المَنازِلَ بَعْدَ مَنْزِلَةِ اللِّوَى … والعَيْشَ بَعْدَ أُولَئِكَ الأَيَّامِ
Livâ’daki konaklama yerinden sonraki konaklama yerlerini ve o günlerden sonraki yaşantıyı kına!
وإنما قيل: أولئك؛ لأن "أولئك" و "هؤلاء" للجمعِ القليلِ الذي يَقعُ للتذكيرِ والتأنيثِ، و "هذه" و "تلك" للجمع الكثير، فالتذكير للقليل [من [بابِ إن] ] كان التذكيرُ في الأسماءِ قبلَ التأنيثِ [لك التذكيرُ للجمع الأوَّلِ] ، والتأنيتُ للجمعِ الثاني، وهو الجمعُ الكثيرُ؛ لأن العربَ تجعَلُ الجمع على مثالِ الأسماءِ.
Ülâike (أولئك) denilmesinin sebebi şudur: Çünkü "ülâike" (أولئك) ve "hâülâi" (هؤلاء) hem müzekker hem müennes için kullanılan azlık çoğulu içindir; "hâzihî" (هذه) ve "tilke" (تلك) ise çokluk çoğulu içindir. Müzekkerlik azlık içindir [zira isimlerde müzekkerlik ] müenneslikten önce olduğundan [ilk çoğul için müzekkerliktir] , müenneslik ise ikinci çoğul yani çokluk çoğulu içindir; çünkü Araplar çoğulu isimlerin veznine göre yaparlar.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا (٣٧) كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا (٣٧) كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨)} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme; çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin. Bütün bunların kötüsü, Rabbinin katında sevilmeyen/hoş karşılanmayan şeydir”.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تمشِ في الأرضَ مُخْتَالًا مُسْتَكْبِرًا، {إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا}. يقولُ: إنك لن تَقطَعَ الأرضَ باخْتيالِك، كما قال رُؤْبة :
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Yeryüzünde çalımlı ve kibirli bir şekilde yürüme, {إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا} “çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin”. Buyuruyor ki: Sen böbürlenmenle yeri yarıp katedemezsin; nitekim Ru'be şöyle demiştir :
* وقاتِمِ الأعماقِ خاوِى المُخْتَرَقْ *
* Ve derinlikleri karanlık , geçilecek yerleri bomboş olan bir çöl *
يعنى بالمُخْتَرَقِ: المُقَطَّعُ.
el-Muhtarak (المُخْتَرَق) ile katedilen yeri kasteder.
{وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا}. [يقولُ: ولن تساوىَ الجبالَ طُولًا] بفخرِك
{وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا} “Boyca da asla dağlara erişemezsin.” [Şöyle buyurmaktadır: Boyca dağlara asla denk olamazsın] övünmenle
وكِبْرِك. وإنما هذا نهيٌ من اللَّهِ عبادَه عن الكِبْرِ والفخرِ والخُيَلاءِ، وتَقدَّم منه إليهم فيه معرِّفُهم بذلك أنهم لا يَنالُون بكبرِهم وفِخَارِهم شيئًا يَقْصُرُ عنه غيرُهم.
ve kibrinle boyca dağlara denk olamazsın. Bu, Allah'ın kullarını kibirden, övünmekten ve çalımdan nehyetmesidir; onlara kibre ve övünmelerine dayanarak başkalarının gerisinde kaldığı hiçbir şeye erişemeyeceklerini bildirerek bu konuda önceden bir uyarıda bulunmuştur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك، قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا}. يعنى: بكِبْرِك ومرَحِك.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun şu sözünü nakletti: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme; çünkü sen ne yeri yarabilirsin ne de boyca dağlara ulaşabilirsin”. Yani: Kibrinle ve böbürlenmenle, demektir.
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا}. قال: لا تَمْشِ في الأرضِ فَخْرًا وَكِبْرًا، فإِن ذلك لا يَبْلُغُ بك الجبالَ، ولا تَخْرِقِ الأَرضَ بكِبْرِك وفَخْرِك .
Bize İbn Abdilalâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme”. Dedi ki: Yeryüzünde övünerek ve kibirlenerek yürüme; zira bu seni dağlara ulaştırmaz, kibrin ve övünmenle de yeri yaramazsın .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا}. قال: لا تَفْخَرُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den nakletti: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme”. Dedi ki: Övünme.
وقيل: ولا تمش مرحًا. ولم يقل: مَرِحًا؛ لأنه لم يُرِدْ بالكلام: لا تَكُنْ مرِحًا. فيَجعَلَه من نعتِ الماشِي، وإنما أُرِيدَ: لا تَمْرَحْ فِي الأَرضِ مَرَحًا، ففسَّر بالمَرَحِ المعنى المرادَ من قولِه: {وَلَا تَمْشِ}، كما قال الراجزُ:
Şöyle de denilmiştir: [Ayet] «ve lâ temşi merahan» (ولا تمش مرحًا) [şeklindedir]; «merihan» (مَرِحًا) denmemiştir. Zira bu sözle, yürüyenin bir niteliği/sıfatı kılınarak: «Böbürlenen biri olma» [anlamı] kastedilmemiştir; bilakis kastedilen: «Yeryüzünde böbürlenerek taşkınlık yapma»dır. Böylece {وَلَا تَمْشِ} “Yürüme” sözünden kastedilen anlamı el-merah (المَرَح) ile açıklamıştır; nitekim recez şairi de şöyle demiştir:
يُعْجِبُهُ السَّخُونُ والعَصِيدُ … والتَّمْرُ حُبًّا ما لَهُ مَزيدُ
Sıcak çorba ve un bulamacı hoşuna gider … ve hurma, öyle bir sevgiyle ki fazlası yoktur
فقال: حُبًّا؛ لأن في قولِه: يُعْجِبُه. معنى يُحِبُّ. فأخرج قوله: حُبًّا. من معناه دونَ لفظِه.
Hübben (حُبًّا) demiştir; çünkü: Yu'cibuhû (يُعْجِبُه) [hoşuna gider] sözünde: Yuhibbu (يُحِبُّ) [sever] anlamı vardır. Dolayısıyla: Hübben (حُبًّا) sözünü lafzından değil anlamından çıkarmıştır.
وقولُه: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا}. فإن القرأةَ اختلَفت فيه، فقرَأه بعضُ قرَأةِ المدينةِ وعامةُ قرأةِ الكوفةِ: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} على الإضافةِ بمعنى: كلُّ هذا الذي ذكَرنا من هذه الأمورِ التي عدَّدْنَا من مُبْتدأِ قولِنا: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. إلى قولنا: {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا}. {كَانَ سَيِّئُهُ}. يقولُ: سيئُ ما عدَّدْنا عليك عندَ ربِّك مكروهًا. وقال قارئو هذه القراءةِ: إنما قيل: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ} بالإضافة؛ لأن فيما عدَّدْنا من قوله: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}. أمورًا، هي أمرٌ بالجميل، كقوله: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}. وقولُه: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ}. وما أشبَه ذلك. قالوا: فليس كلُّ ما فيه نهيًا عن سيئةٍ، بل فيه نهىٌ عن سيئةٍ، وأمرٌ بحسناتٍ، فلذلك قرَأنا: {سَيِّئُهُ}.
O'nun: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} “Bütün bunların kötüsü, Rabbinin katında sevilmeyen/hoş karşılanmayan şeydir” sözüne gelince; kurrâ bu hususta ihtilaf etmiştir. Medineli bazı kurrâ ile Kûfe kurrâsının geneli bunu: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} şeklinde izâfetle okumuştur ; yani: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin, yalnız kendisine kulluk etmenizi kesin bir şekilde emretti” sözümüzün başından, {وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” sözümüze kadar saydığımız bu hususlardan zikrettiğimiz bütün bunların, {كَانَ سَيِّئُهُ} buyuruyor ki: Sana saydıklarımızın kötüsü Rabbinin katında sevilmeyen/hoş karşılanmayan şey idi. Bu kıraati okuyanlar şöyle demiştir: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ} şeklinde izâfetle okunmasının sebebi şudur: Çünkü O'nun: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} sözünden itibaren saydıklarımız arasında, O'nun: {وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “ana babaya iyilik etmeyi [emretti]” sözü, O'nun: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” sözü ve benzerleri gibi güzel şeyleri emretmek olan hususlar vardır. Dediler ki: Bundaki her şey kötülükten nehiy değildir; bilakis onda kötülükten nehiy ve iyiliklerin emredilmesi vardır; işte bundan dolayı: {سَيِّئُهُ} şeklinde okuduk.
وقرأ عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ قرأةِ الكوفةِ: (كُلُّ ذلكَ كانَ سَيِّئَةً). وقالوا: إنما عَنى بذلك: كلُّ ما عدَّدْنا من قولِنا: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ}. ولم يَدخُل فيه ما قبلَ ذلك. قالوا: وكلُّ ما عدَّدْنا من ذلك الموضعِ
Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfe kurrâsının bir kısmı ise: (كُلُّ ذلكَ كانَ سَيِّئَةً) şeklinde okumuştur. Onlar şöyle demişlerdir: Bununla sadece: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Yoksulluk korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin” sözümüzden itibaren saydığımız her şey kastedilmiştir. Bundan önceki kısım ise buna dahil değildir. Onlar şöyle dediler: O yerden itibaren saydığımız her şey
إلى هذا الموضع سيئةٌ لا حسنةَ فيه، فالصوابُ قراءتُه بالتنوينِ. ومن قرَأ هذه القراءةَ، فإنه يَنبغِي أن يكونَ من نيتِه أن يكونَ المكروهُ مقدَّمًا على السيئةِ، وأن يكونَ معنى الكلامِ عندَه: كلُّ ذلك كان مكروهًا سيئةً؛ لأنه إن جعل قوله: "مكروهًا" بعدَ السيئةِ من نعتِ السيئةِ، لزِمه أن تكونَ القراءةُ: (كلُّ ذلك كان سيئةً عندَ ربِّك مكروهةً)، وذلك خلافُ ما في مصاحفِ المسلمين.
bu yere kadar içinde hiçbir iyilik bulunmayan kötülüktür (seyyie); bu sebeple tenvin ile okunması doğrudur. Bu kıraat ile okuyan kimsenin, mekruhun seyyieye takdim edildiğini niyet etmesi ve sözün anlamının onun katında: Bütün bunlar mekruh bir seyyie idi, şeklinde olması gerekir; çünkü eğer "mekrûhen" (مكروهًا) sözünü seyyieden sonra seyyienin sıfatı kılacak olursa, kıraatin: (küllü zâlike kâne seyyieten inde rabbike mekrûheten) olması gerekirdi; bu ise Müslümanların mushaflarındakine aykırıdır.
وأولى القراءتين عندى في ذلك بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ}. على إضافةِ السيئ إلى الهاءِ، بمعنى: كلُّ ذلك الذي عدَّدْنَا من {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} … {كَانَ سَيِّئُهُ}؛ لأن في ذلك أمورًا منهيًّا عنها، وأمورًا مأمورًا بها، وابتداءُ الوصيةِ والعهدِ من ذلك الموضعِ دونَ قولِه: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ}. إنما هو عطفٌ على ما تقدَّم من قولِه: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} فإذ كان ذلك كذلك فقراءتُه بإضافةِ السيئِ إلى الهاء أولى وأحقُّ من قراءتِه (سيئةً) بالتنوينِ، بمعنى السيئةِ الواحدةِ.
Bana göre iki kıraatten gerçeğe en uygun olanı; seyyi' kelimesinin hâ zamirine izâfetiyle: {كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ} şeklinde okuyanın kıraatidir; yani: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} ifadesinden itibaren saydığımız bütün bunların … {كَانَ سَيِّئُهُ} [kötüsü idi] anlamındadır; zira bunda nehyedilen hususlar da emredilen hususlar da vardır. Vasiyetin ve ahdin başlangıcı ise O'nun: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ} sözünden değil, o yerden itibaren olup, o sadece O'nun daha önceki: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} sözüne atıftır. Durum böyle olunca , seyyi' kelimesinin hâ zamirine izâfetiyle okunması, tek bir kötülük anlamında tenvinle (seyyieten) okunmasından daha evla ve daha doğrudur.
فتأويلُ الكلام إذنْ: كلُّ هذا الذي ذكَرنا لك من الأمورِ التي عدَّدناها عليك كان سيئُه مكروهًا عندَ ربِّك يا محمدُ، يكْرَهُه ويَنْهَى عنه ولا يَرْضَاه، فاتَّقِ مواقعتَه والعَمَلَ به.
O halde sözün tefsiri şudur: Sana saydığımız hususlardan sana zikrettiğimiz bütün bunların kötüsü , ey Muhammed, Rabbinin katında sevilmeyen/hoş karşılanmayan bir şey idi; O bundan hoşlanmaz, bunu yasaklar ve buna razı olmaz; öyleyse ona düşmekten ve onu işlemekten sakın.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩)}.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩)} “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir. Allah ile birlikte başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.” sözünün tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي بيَّنا لك يا محمدُ من الأخلاقِ التي أمَرناك بجميلِها، ونهيناك عن قبيحها، {مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ}. يقولُ: من الحكمةِ التي أوحَيْناها إليك في كتابِنا هذا.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey Muhammed, sana güzelini emrettiğimiz ve çirkininden seni nehyettiğimiz bu ahlaktan açıkladıklarımız; {مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} “Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir”. Buyuruyor ki: Bu kitabımızda sana vahyettiğimiz hikmettendir.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ}. قال: القرآنُ.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} “İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdendir” sözü hakkında: O, Kur'an'dır, dedi.
وقد بيَّنا معنى الحكمةِ فيما مضَى من كتابِنا هذا، بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ .
Kitabımızın geçen kısımlarında hikmetin anlamını, bu yerde tekrar edilmesine ihtiyaç bırakmayacak şekilde açıklamıştık .
{وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا}. يقولُ: ولا تجعَلْ مع اللَّهِ شريكًا في عبادتِك، {فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا}: تَلُومُك نفسُك وعارفوك من الناسِ، {مَدْحُورًا}. يقولُ: مُبْعَدًا مَقْصِيًّا في النار، ولكن أَخْلِص العبادةَ للَّهِ الواحدِ القهارِ، فتنجوَ من عذابِه.
{وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme; yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın”. Şöyle buyurmaktadır: İbadetinde Allah'a hiçbir ortak koşma; {فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا} “yoksa kınanmış olarak cehenneme atılırsın”: Nefsin ve seni tanıyan insanlar seni kınar; {مَدْحُورًا} “kovulmuş olarak”. Şöyle buyurmaktadır: Ateşin içinde kovulup uzaklaştırılmış olarak [atılırsın]; bilakis ibadeti bir ve kahhâr olan Allah'a halis kıl ki O'nun azabından kurtulasın.
وبنحوِ الذي قلنا في قولِه: {مَلُومًا مَدْحُورًا}. قال أهلُ التأويلِ.
O'nun: {مَلُومًا مَدْحُورًا} “kınanmış ve kovulmuş olarak” sözü hakkında tevil ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ بن داود، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ بنُ صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {مَلُومًا مَدْحُورًا}. يقولُ: مطرودًا .
Bana Ali b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {مَلُومًا مَدْحُورًا} “kınanmış ve kovulmuş olarak” sözü hakkında şöyle dediğini nakletti: Kovulmuş olarak demektir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ:
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti:
{مَلُومًا مَدْحُورًا}. قال: ملومًا في عبادةِ اللَّهِ، مدحورًا في النارِ .
{مَلُومًا مَدْحُورًا} “kınanmış ve kovulmuş olarak” [ifadesi hakkında Katâde] şöyle dedi: Allah'a ibadet konusunda kınanmış, ateşte kovulmuş olarak .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا (٤٠)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا (٤٠)} “Rabbiniz oğulları size ayırdı da meleklerden kendisi için kızlar mı edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz”.
يقولُ تعالى ذكرُه للذين قالوا من مُشركي العربِ: الملائكةُ بناتُ اللَّهِ: {أَفَأَصْفَاكُمْ} أيها الناسُ {رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ}. يقولُ: أَفَخَصَّكم ربُّكم بالذكورِ من الأولادِ، {وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا} وأنتم لا تَرْضَوْنَهُنَّ لأنفسِكم، بل تَئِدُونهن، وتَقتُلونهن، فجعَلتُم للَّهِ ما لا تَرْضَوْنه لأنفسِكم، {إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا}. يقولُ تعالى ذكرُه لهؤلاء المشركين الذين قالوا من الفِرْيَةِ على اللَّهِ ما ذكَرنا: إنكم أيها الناسُ لتقولون بقيلِكم: الملائكةُ بناتُ اللَّهِ، قولًا عظيمًا، وتفترون على اللَّهِ فِريةٌ منكم.
Zikri yüce olan [Allah], Arap müşriklerinden "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyenlere şöyle buyuruyor: Ey insanlar! {أَفَأَصْفَاكُمْ} {رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ} “Rabbiniz oğulları size mi ayırdı?” Şöyle buyuruyor: Rabbiniz çocuklardan erkek olanları size has kıldı da, {وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا} “meleklerden kendisi için kızlar mı edindi?” Halbuki siz onları kendiniz için beğenmeyip bilakis diri diri toprağa gömüyor ve onları öldürüyorsunuz; böylece kendinize layık görmediğinizi Allah'a nispet ettiniz. {إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا} “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz”. Zikri yüce olan [Allah], Allah'a karşı zikrettiğimiz bu iftirayı atan müşriklere şöyle buyuruyor: Ey insanlar! "Melekler Allah'ın kızlarıdır" sözünüzle şüphesiz çok büyük bir söz söylüyor ve kendinizden Allah'a büyük bir iftira uyduruyorsunuz.
وكان قتادة يقولُ في ذلك، ما حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا}. قال: قالت اليهودُ: الملائكةُ بناتُ الجنِّ .
Katâde bu konuda, bize Muhammed'in naklettiği şu rivayeti söylüyordu; dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den anlattı: {وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا} “Meleklerden kendisi için kızlar mı edindi?” [ayeti hakkında Katâde] şöyle dedi: Yahudiler "Melekler cinlerin kızlarıdır" dediler .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤١)} “Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü türlü şekillerde açıkladık. Fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor”.
يقولُ تعالى ذكرُه: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} لهؤلاء المشركين المفترِين على اللَّهِ {فِي هَذَا الْقُرْآنِ} العِبَرَ والآياتِ والحججَ، وضرَبنا لهم فيه الأمثالَ، وحذَّرناهم
Cenâb-ı Hakk şöyle buyurmaktadır: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} “Andolsun biz türlü türlü şekillerde açıkladık”; Allah'a iftira eden bu müşriklere {فِي هَذَا الْقُرْآنِ} “bu Kur'an'da” ibretleri, ayetleri ve delilleri [açıkladık], onda kendileri için misaller getirdik ve onları sakındırdık,
فيه وأنذرناهم {لِيَذَّكَّرُوا}. يقولُ: ليتذكَّروا تلك الحججَ عليهم، فيعقِلوا خطأَ ما هم عليه مُقيمونَ، ويَعْتبروا بالعِبَرِ، فيتَّعظُوا بها، ويُنبيوا من جهالتِهم فما يَعتَبرون بها، ولا يتذكَّرون بما يرِدُ عليهم من الآياتِ والنُّذُرِ، وما يزَيدُهم تذكيرُنا إيَّاهم {إِلَّا نُفُورًا}. يقولُ: إِلا ذَهَابًا عن الحقِّ، وبُعدًا مِنه وهَرَبًا.
ve onda onları uyardık; {لِيَذَّكَّرُوا} “düşünüp öğüt alsınlar diye”. Şöyle buyuruyor: Aleyhlerindeki bu delilleri düşünüp hatırlasınlar, üzerinde ısrar ettikleri şeyin yanlışlığını kavrasınlar, ibretlerden ibret alıp vaaz alsınlar ve cehaletlerinden dönsünler diye. Fakat onlar bunlardan ibret almazlar ve kendilerine gelen ayetler ve uyarılar üzerinde düşünmezler. Bizim onlara hatırlatmamız ise {إِلَّا نُفُورًا} “sadece kaçışlarını artırıyor”. Şöyle buyuruyor: Hak'tan uzaklaşmalarını, ondan geri durmalarını ve kaçmalarını artırmaktan başka bir işe yaramıyor.
والنُّفورُ في هذا الموضعِ مصدرٌ من قولِهم: نفَر فلانٌ من هذا الأمرِ ينفِرُ منه نفْرًا ونُفُورًا.
Bu yerdeki en-nüfûr (النُّفور) kelimesi; Arapların "فلانٌ نَفَرَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ يَنْفِرُ مِنْهُ نَفْرًا وَنُفُورًا" (Falan kimse bu işten ürküp kaçtı) sözünden bir mastardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا (٤٢)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا (٤٢)} “De ki: Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman o [ilahlar] da Arş'ın sahibine bir yol ararlardı”.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّهِ محمدٍ ﷺ: قُل يا محمدُ لهؤلاء المشركينَ الذين جعَلوا مع اللَّهِ إلهًا آخرَ: لو كان الأمرُ كما تقولون، من أنَّ معه آلهةً، وليس ذلك كما تقولون، إذنْ لابتغتْ تلك الآلهةُ القرْبةَ من اللَّهِ ذى العرشِ العظيمِ، والتمسَت الزُّلْفَةَ إليه، والمرتبةَ منه.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyuruyor: Ey Muhammed, Allah ile beraber başka bir ilah edinen bu müşriklere de ki: Eğer durum sizin iddia ettiğiniz gibi O'nunla beraber ilahların bulunması şeklinde olsaydı -ki durum sizin dediğiniz gibi değildir-, o takdirde o ilahlar ulu Arş'ın sahibi olan Allah'a yakınlık ararlar, O'nun katında bir yakınlık ve mevki elde etmeye çalışırlardı.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا}. يقولُ: لو كان معه آلهةٌ إذنْ لعرَفُوا له فضلَه ومرتبتَه ومنزلتَه عليهم، فابتغَوا ما يقرِّبُهم إليهِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا} “De ki: Eğer onların dedikleri gibi O'nunla beraber ilahlar olsaydı, o zaman o [ilahlar] da Arş'ın sahibine bir yol ararlardı” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Eğer O'nunla beraber ilahlar olsaydı, O'nun kendileri üzerindeki faziletini, mertebesini ve makamını bilirler ve kendilerini O'na yaklaştıracak şeyleri ararlardı .
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا}. قال: لابتغَوا القُربَ إليه، مع أنَّه ليس كما يقولون.
Bize Muhammed b. Abdi'l-A'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den [naklen] {إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا} “O zaman Arş'ın sahibine elbette bir yol ararlardı” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: [Katâde], “O'na yakınlık ararlardı; halbuki [durum] onların söyledikleri gibi değildir” dedi.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤)} “O, onların söylediklerinden münezzehtir, yücedir, son derece uludur. Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur. Ne var ki siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O, halîmdir, çok bağışlayandır”.
وهذا تنزيهٌ منَ اللَّهِ تعالى ذكرُه نفسَه عما وصَفه به المشركون، الجاعِلون معه آلهةً غيرَه، المُضيفون إليه البناتِ، فقال: تنزيهًا للَّهِ وعلوًّا له عما تقولون ، أيُّها القومُ، عليه من الفِريةِ والكذِبِ، فإنَّ ما تُضيفون إليه من هذه الأمورِ ليس من صفتِه، ولا ينبغى أن يكونَ له صفةً.
Bu, zikri yüce olan Allah'ın; O'nunla beraber başka ilahlar edinen ve O'na kızlar isnat eden müşriklerin O'nu nitelediği şeylerden Zâtını tenzih etmesidir. Şöyle buyurmuştur: Ey kavim! Sizin O'na karşı söylediğiniz iftira ve yalandan Allah'ı tenzih ederiz ve O bundan çok yücedir . Zira sizin O'na nispet ettiğiniz bu şeyler O'nun sıfatlarından değildir ve O'nun sıfatı olması da asla caiz değildir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا}: يُسبِّحُ نفسه إذ قيلَ عليه البهتانُ:
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا} “O, onların söylediklerinden münezzehtir, yücedir, son derece uludur”: Kendisi hakkında iftira söylendiğinde Zâtını tesbih etmektedir.
وقال تعالى: {عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا}. ولم يقُلْ: تعاليًا، كما قال: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} [المزمل: ٨]. كما قال الشاعرُ :
Yüce Allah: {عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا} buyurmuş, "teâliyen" dememiştir; nitekim [Müzzemmil: 8'de]: {وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا} “O'na tam bir ihlasla yönel” buyurmuştur. Şairin de şöyle dediği gibi:
أنْتَ الفِداءُ لكَعْبةٍ هَدَّمْتَها … ونَقَرْتَها بِيَدَيْكَ كُلَّ مُنَقَّرِ
"Yıktığın Kâbe'ye feda olasın sen! ... Onu ellerinle oydukça oydun."
مُنِعَ الحَمامُ مَقيلَهُ مِن سَقفِها … ومِن الحَطيم فَطارَ كُلَّ مُطَيَّرِ
"Güvercin tavanında ve Hatîm'de tünemekten menedildi de uçtukça uçtu."
وقولُه: {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ}. يقولُ: تُنزِّهُ اللَّهَ أَيُّها المشركون عمَّا وصَفْتُموه به إعظامًا له وإجلالًا - السمواتُ السبعُ والأرضُ ومَن فيهنَّ؛ من المؤمنين به من الملائكةِ والإنس والجنِّ، وأنتم مع إنعامِه عليكم وجميلِ أياديه عندَكم تَفتَرون عليه بما تفترون.
O'nun: {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ} “Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar O'nu tesbih eder” sözü. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Ey müşrikler! Yedi gök, yer ve bunların içinde bulunanlar -ki bunlar melekler, insanlar ve cinlerden O'na inananlardır- O'nu yüceltmek ve ta'zîm etmek gayesiyle O'nu sizin nitelediğiniz şeylerden tenzih eder. Siz ise O'nun üzerinizdeki nimetlerine ve katınızdaki güzel lütuflarına rağmen O'na iftiralarınızı uydurup durmaktasınız.
وقولُه: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ}. يقولُ جلَّ ثناؤه: وما مِن شيءٍ مِن خلقِه إلا يُسبحُ بحمدِه.
O'nun: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” sözü. Senası yüce olan [Allah] buyuruyor ki: O'nun yarattıklarından hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin.
كما حدَّثني به نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأَوْدِيُّ، قال: ثنا محمدُ بنُ يعلَى، عن موسى بن عُبيدةَ، عن زيدِ بن أسلمَ، عن جابرِ بن عبدِ اللَّهِ، قال: قال رسولُ الله ﷺ: "ألا أُخبِرُكُم بشيءٍ أمَر به نُوحٌ ابنه؟ إِنَّ نُوحًا قال لابنِه: يا بُنَيَّ آمُرُكَ أَنْ تَقَولَ: سُبْحانَ اللَّهِ وبحمدِه؛ فإنَّها صلاةُ الخلْقِ، وتَسبيحُ الخلْقِ، وبها يُرزَقُ الخلْقُ، قال الله: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} " .
Nitekim bana bunu Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ya'lâ, Mûsâ b. Ubeyde'den, o Zeyd b. Eslem'den, o da Câbir b. Abdillâh'tan nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Nûh'un oğluna emrettiği bir şeyi size haber vereyim mi? Nûh oğluna şöyle demişti: Yavrucuğum! Sana 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' (Allah'ı hamdiyle tesbih ederim) demeni emrediyorum; çünkü bu, yaratılmışların namazı ve yaratılmışların tesbihidir ve yaratılmışlar bununla rızıklandırılır. Allah şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur”" .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عيسى بنُ عبيدٍ ، قال: سمِعتُ عكرمةَ، يقولُ: لا يَعِيبنَّ أحدُكم دابَّتَه ولا ثوبَه؛ فَإِنَّ كُلَّ شَيءٍ يُسبِّحُ بحمدِه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Îsâ b. Ubeyd anlattı, dedi ki: İkrime'yi şöyle derken işittim: Hiçbiriniz bineğini ve elbisesini ayıplamasın; çünkü her şey O'nu hamd ile tesbih eder .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا الحسينُ، عن يزيدَ، عن عكرمةَ: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ}. قال: الشجرةُ تُسبِّح، والأُسْطوانةُ تُسبِّحُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin, Yezîd'den, o da İkrime'den {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” [ayeti hakkında] nakletti; [İkrime] şöyle dedi: “Ağaç da tesbih eder, sütun/direk da tesbih eder.”
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ وزيدُ بنُ حبابٍ، قالا: ثنا حُديرٌ أبو الخطابِ، قال: كنا مع يزيدَ الرَّقاشيِّ ومعه الحسنُ في طعامٍ، فقدّموا الخِوانَ، فقال يزيدُ الرَّقاشيُّ: يا أبا سعيدٍ، يُسبِّحُ هذا الخوانُ؟ فقال: كان يُسبِّحُ مرَّةً .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh ve Zeyd b. Hubâb anlattılar, dediler ki: Bize Ebu'l-Hattâb Hudeyr anlattı, dedi ki: Yezîd er-Rakkāşî ile beraberdik, yanında el-Hasan da vardı ve yemekteydik. Sofrayı/yemek tablasını getirdiler. Yezîd er-Rakkāşî: "Ey Ebû Saîd! Bu sofra da tesbih eder mi?" dedi. O da: "Bir zamanlar [ağaç iken] tesbih ederdi" dedi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا هشيمٌ قال: أخبَرنا جُويبرٌ، عن الضحاكِ، ويونسُ، عن الحسنِ أنَّهما قالا في قولِه: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ}. قالا: كلُّ شيءٍ فيه الروحُ .
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Hüşeym anlattı, dedi ki: Bize Cüveybir ed-Dahhâk'tan, Yûnus da el-Hasan'dan O'nun: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” sözü hakkında şöyle dediklerini haber verdi: İçinde ruh bulunan her şeydir .
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الكبيرِ بنُ عبدِ المجيدِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن إبراهيمَ، قال: الطعامُ يُسبِّحُ .
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdülkebîr b. Abdilmecîd anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, o da İbrâhim'den nakletti; şöyle dedi: Yemek tesbih eder .
حدَّثنا ابن عبدِ الأعلى، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ}. قال: كلُّ شيءٍ فيه الروحُ يُسَبِّحُ؛ من شجرةٍ أو شيءٍ فيه الروحُ .
Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur” [ayeti hakkında Katâde] şöyle dedi: İçinde ruh bulunan her şey tesbih eder; ağaçtan veya içinde can/ruh olan herhangi bir şeyden [olsun] .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، قتادةَ، عن عبد عبدِ اللَّهِ بن بابي، عن عبدِ اللَّهِ بن عمرٍو: أن الرجلَ إذا قال: لا إلهَ إلا اللَّهُ. فهي كلمةُ الإخلاصِ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, o Abdullah b. Bâbî'den, o da Abdullah b. Amr'dan [şöyle rivayet etti]: Bir kimse "Lâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilâh yoktur) dediği vakit, bu ihlas kelimesidir
التي لا يَقْبَلُ اللَّهُ من أحدٍ عملًا حتى يقولَها، فإذا قال: الحمدُ للَّهِ. فهي كلمةُ الشكرِ، التي لم يَشْكُرِ اللَّهَ عبدٌ قطُّ حتى يقولَها، فإذا قال: اللَّهُ أكبرُ. فهى تملأُ ما بينَ السماءِ والأرضِ، فإذا قال: سبحانَ اللَّهِ. فهى صلاةُ الخلائقِ التي لم يَدْعُ اللَّهُ أحدًا من خلقِه إلا قرَّره بالصلاةِ والتسبيحِ، فإذا قال: لا حولَ ولا قوةَ إلا باللَّه. قال: أسلَم عبدى واستسلَم .
ki Allah hiç kimseden bunu söyleyinceye kadar hiçbir amel kabul etmez. "Elhamdülillâh" (Hamd Allah'a mahsustur) dediğinde, bu şükür kelimesidir; hiçbir kul bunu söyleyinceye kadar Allah'a hakkıyla şükretmiş olmaz. "Allâhu ekber" (Allah en büyüktür) dediğinde, bu yer ile gök arasını doldurur. "Sübhânallâh" (Allah eksikliklerden uzaktır) dediğinde, bu yaratılmışların namazıdır; zira Allah yarattıklarından hiç kimseyi namaz ve tesbihle ikrar ettirmeksizin bırakmamıştır. "Lâ havle velâ kuvvete illâ billâh" (Güç ve kuvvet ancak Allah iledir) dediğinde ise [Allah]: "Kulum teslim oldu ve boyun eğdi" buyurur .
وقولُه: {وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولكن لا تفقَهون تسبيحَ ما عدا تسبيحَ مَن كان يُسبَّحُ بمثلِ ألسنتِكم. {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا} يقولُ: إن اللَّهَ كان حليمًا، لا يَعْجَلُ على خلقِه الذين يخالفون أمرَه ويكفُرون به، ولولا ذلك لعاجَل هؤلاء المشركين الذين يدْعُون معه الآلهةَ والأندادَ بالعقوبةِ. {غَفُورًا} يقولُ: ساترًا عليهم ذنوبَهم، إذا هم تابوا منها بالعفو منه لهم.
O'nun: {وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ} “Ne var ki siz onların tesbihini anlamazsınız” sözü. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Fakat siz, sizin dilleriniz gibi [bir dille] tesbih edenlerin dışındakilerin tesbihini anlamazsınız. {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا} “Şüphesiz O, halîmdir”. Şöyle buyuruyor: Allah halîmdir; emrine muhalefet eden ve Kendisini inkâr eden kullarını cezalandırmakta acele etmez. Şayet böyle olmasaydı, O'nunla beraber başka ilahlar ve ortaklar edinen bu müşrikleri cezalandırmakta acele ederdi. {غَفُورًا} “çok bağışlayandır”. Şöyle buyuruyor: Tövbe ettikleri takdirde onlara lütfettiği affıyla günahlarını örtendir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا}: عن خلقِه، فلا يَعْجَلُ كعجلةِ بعضِهم على بعضٍ، {غَفُورًا} لهم إذا تابوا .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا} “Şüphesiz O, halîmdir”: Kullarına karşı [halîmdir], onların birbirine acele ettiği gibi acele etmez; {غَفُورًا} “çok bağışlayandır”: Tövbe ettiklerinde onları bağışlayandır .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥)} “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا قرأتَ يا محمدُ القرآنَ على هؤلاء المشركين الذين لا
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kur'an'ı şu müşriklere okuduğun zaman ki onlar...
يُصَدِّقون بالبعثِ، ولا يُقرِّون بالثوابِ والعقابِ، جعَلنا بينَك وبينَهم حجابًا، يَحجُبُ قلوبهم عن أن يَفْهَموا ما تقرؤُه عليهم؛ فينتفِعوا به، عقوبةً منا لهم على كفرِهم. والحجابُ ههنا هو الساترُ.
yeniden dirilmeyi doğrulamayan, sevap ve cezayı ikrar etmeyen bu müşriklere okuduğun zaman, küfürlerinin bir cezası olarak, onlara okuduğun şeyi anlayıp ondan faydalanmalarına kalplerini engelleyen bir perdeyi seninle onların arasına çekeriz. Buradaki hicâb (hicap), örtü demektir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا}: الحجابُ المستورُ أكنَّةٌ على قلوبِهم أن يَفْقَهوه وأن ينتفعوا به، أطاعوا الشيطانَ فاستحوَذ عليهم .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا} “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Gizli perde; onu anlamalarına ve ondan faydalanmalarına karşı kalplerinin üzerindeki kılıflardır/örtülerdir. Şeytana itaat ettiler, o da onları hâkimiyeti altına aldı .
حدَّثنا محمدٌ، قال: ثنا محمدُ بنُ ثورٍ، عن معمرٍ، عن قتادةَ: {حِجَابًا مَسْتُورًا}. قال: هي الأكنَّةُ .
Bize Muhammed anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Sevr, Ma'mer'den, o da Katâde'den nakletti: {حِجَابًا مَسْتُورًا} “gizli bir perde” [ifadesi hakkında Katâde]: Bunlar [kalpleri saran] kılıflardır/örtülerdir, dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا}. قال: قال أبي: لا يَفقَهونه، وقرأ: [{وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ] وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}. فهم لا يَخْلُصُ ذلك إليهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا} “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz” sözü hakkında şöyle dedi: Babam, "Onu anlamazlar" dedi ve: [{وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ] وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “[Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler] ve kulaklarına bir ağırlık koyduk” [ayetini] okudu; dolayısıyla o [Kur'an] onlara ulaşıp tesir etmez.
وكان بعضُ نحوييِّ أهل البصرة يقولُ: معنى قولِه: {حِجَابًا مَسْتُورًا}: حِجابًا ساترًا، ولكنه أُخرِج وهو فاعلٌ في لفظِ المفعولِ، كما يقالُ: إنك مشئومٌ علينا وميمونٌ. وإنما هو شائمٌ ويامنٌ؛ لأنه مِن شأَمهم ويَمَنَهم. قال: والحجابُ ههنا هو الساترُ. وقال: {مَسْتُورًا}.
Basralı bazı dilciler şöyle diyordu: O'nun: {حِجَابًا مَسْتُورًا} “gizli bir perde” sözünün anlamı, "örten bir perde"dir; fakat fâil (özne/etken) olduğu halde mef'ûl (edilgen) lafzında getirilmiştir; nitekim "Şüphesiz sen bizim için meş'ûm (uğursuz) ve meymûn (uğurlusundur)" denilir ki bu aslında "şâim" (uğursuzluk getiren) ve "yâmin" (uğur getiren) anlamındadır; zira o kimselere uğursuzluk ve uğur getirmiştir (şe'emehum ve yemanehum). Dedi ki: Buradaki hicap, örtendir; [bununla birlikte] {مَسْتُورًا} [mestûr/örtülmüş] demiştir.
وكان غيرُه من أهلِ العربيةِ يقولُ: معنى ذلك: حجابًا مستورًا عن العبادِ فلا يرونه.
Arap dili ehlinden bir başkası ise şöyle diyordu: Bunun anlamı, kullardan gizlenmiş bir perde olup onu göremezler [demektir].
وهذا القولُ الثاني أظهرُ بمعنى الكلامِ، أن يكونَ المستورُ هو الحجابَ، فيكونُ معناه: أنَّ اللَّهَ ستَره عن أبصارِ الناس فلا تُدْرِكُه أبصارُهم. وإن كان للقولِ الأوّلِ وجهٌ مفهومٌ.
Bu ikinci görüş sözün anlamına daha uygundur; yani "mestûr" (gizlenmiş/örtülmüş) olan bizzat perdedir. Buna göre anlamı: Allah'ın onu insanların gözlerinden gizlemesi ve gözlerinin onu idrak edememesidir. Gerçi birinci görüşün de anlaşılır bir yönü vardır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦)}.
Yüce Allah'ın şu sözünün tefsirine dair görüş: {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦)} “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وجعَلنا على قلوب هؤلاء الذين لا يؤمنون بالآخرةِ عند قراءتِك عليهم القرآنَ أكنَّةً. وهى جمعُ كَنانٍ، وذلك ما يتغشَّاها من خِذْلانِ اللَّهِ إيَّاها عن فَهمِ ما يُتْلَى عليهم، {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} يقولُ: وجَعَلنا في آذانِهم وقرًا عن سماعِه، وصممًا، والوَقرُ بالفتحِ، في الأذنِ: الثِّقَلُ، والوِقرُ بالكسرِ من الحِمْلِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Sen onlara Kur'an okuduğun zaman, ahirete inanmayan bu kimselerin kalpleri üzerine örtüler (ekinneten) koyduk. Bu kelime, kinân (كِنان) kelimesinin çoğuludur. Bu da kendilerine okunan şeyi anlamaktan mahrum bırakarak Allah'ın o kalpleri yalnızlığa terk etmesiyle bürüyen örtüdür. {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “ve kulaklarına da bir ağırlık” [koyduk]. Şöyle buyuruyor: Onu işitmekten alıkoyan bir ağırlık ve sağırlık koyduk. Fetha ile el-vakr (الوَقْر) kulaktaki ağırlık/sağırlık; kesre ile el-vikr (الوِقْر) ise yük demektir.
وقولُه: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ}. يقولُ: وإذا قلتَ: لا إلهَ إلا اللَّهُ في القرآنِ وأنت تتلوه، {وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا}. يقولُ: انفضُّوا، فذهَبوا عنك نفورًا من قولِك ذلك، استكبارًا له واستعظامًا من أن تُوحِّدَ اللَّهَ تعالى ذكرُه.
O'nun: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ} “Sen Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman” sözü. Şöyle buyurmaktadır: Sen Kur'an'ı okurken onda "Lâ ilâhe illallâh" (Allah'tan başka ilah yoktur) dediğin zaman; {وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} “nefretle arkalarına dönüp kaçarlar”. Şöyle buyuruyor: Zikri yüce olan Allah'ı birlemeni kibirlerine yediremeyip ve bunu çok büyük bir şey görerek senin bu sözünden nefret edip dağılır ve senden uzaklaşırlar.
وبما قلنا في ذلك قال بعضُ أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimiz şekilde tevil ehlinden bazıları da söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا}. وإن المسلمين لما قالوا: لا إلهَ إلا اللَّهُ. أنكَر ذلك المشركون وكبُرت عليهم، فضاقَها إبليسُ وجنودُه، فأبَى اللَّهُ إلا أن يُمضِيَها ويَنْصُرَها ويُفْلِجَها
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [rivayetle] O'nun: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا} “Sen Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, arkalarına dönüp kaçarlar” sözü hakkında [şöyle dediğini aktardı]: Müslümanlar: “Lâ ilâhe illallâh” (Allah'tan başka ilah yoktur) dediklerinde, müşrikler bunu inkâr etti ve bu onlara pek ağır geldi. İblis ve orduları da bundan son derece rahatsız oldu. Allah ise onu [bu kelimeyi] mutlaka geçerli kılmayı, ona yardım etmeyi, onu üstün kılmayı...
ويُظْهِرَها على من ناوَأَها، إنها كلمةٌ من خاصَم بها فَلَج، ومن قاتَل بها نُصِر، إنما يَعرِفُها أهلُ هذه الجزيرةِ من المسلمين، التي يَقْطَعُها الراكبُ في ليالٍ قلائلَ، ويسيرُ الدهرَ في فِئام من الناسِ لا يَعرِفُونها ولا يُقِرُّون بها .
...ve ona düşmanlık edenlere karşı onu üstün kılmayı diledi. O öyle bir kelimedir ki onunla mücadele eden üstün gelir, onun uğruna savaşana yardım edilir. Onu ancak bu yarımadadaki Müslümanlar bilir; öyle bir yarımada ki binekli bir kimse onu birkaç gecede katleder. Oysa insan toplulukları içinde öyleleri vardır ki bir ömür boyu yaşarlar da onu ne bilirler ne de ikrar ederler .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا}. قال: بغضًا لما تكلَّم به، لئلا يسمَعوه، كما كان قومُ نوحٍ يجعَلون أصابعَهم في آذانِهم لئلا يسمَعوا ما يأمرُهم به من الاستغفارِ والتوبةِ، ويَسْتغشُون ثيابَهم. قال: يَلْتَفُّون بثيابِهم، ويجعَلون أصابعَهم في آذانِهم لئلا يسمَعوا ولا يُنظر إليهم .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} “Sen Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar” sözü hakkında şöyle dedi: Onu işitmemek için söylediği söze olan nefretlerinden ötürü [böyle yaparlar]. Tıpkı Nûh'un kavminin, kendilerine emrettiği istiğfar ve tevbeyi işitmemek için parmaklarını kulaklarına tıkamaları ve elbiselerine bürünmeleri gibi. Dedi ki: İşitmemek ve kendilerine bakılmasın diye elbiselerine sarınırlar ve parmaklarını kulaklarına tıkarlardı .
وقال آخرون: إنما عُنِى بقوله: {وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا}. الشياطينُ، وإنها تَهرُبُ من قراءةِ القرآنِ وذكرِ اللَّهِ.
Başkaları ise şöyle dedi: O'nun: {وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} “nefretle arkalarına dönüp kaçarlar” sözüyle kastedilenler şeytanlardır; onlar Kur'an okunmasından ve Allah'ın zikrinden kaçarlar.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني الحسينُ بنُ محمدٍ الذَّارعُ، قال: ثنا روحُ بنُ المسيبِ أبو رجاءٍ الكُليبيُّ ، قال: ثنا عمرُو بنُ مالكٍ، عن أبي الجوزاءِ، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا}: هم الشياطينُ .
Bana Hüseyin b. Muhammed ez-Zâri' anlattı, dedi ki: Bize Ravh b. el-Müseyyeb Ebû Recâ el-Küleybî anlattı , dedi ki: Bize Amr b. Mâlik, Ebu'l-Cevzâ'dan, o da İbn Abbâs'tan O'nun: {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} “Sen Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman, nefretle arkalarına dönüp kaçarlar” sözü hakkında [şöyle dediğini] anlattı: Onlar şeytanlardır .
والقولُ الذي قلنا في ذلك أشبهُ بما دلَّ عليه ظاهرُ التنزيلِ، وذلك أن اللَّهَ تعالى
Bu hususta söylediğimiz görüş, indirilen vahyin zahirinin delalet ettiği [mânaya] daha uygundur. Şöyle ki Allah Teâlâ
ذكرُه أتْبَع ذلك قولَه: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥)}. فأن يكونَ ذلك خبرًا عنهم أولى، إذ كان بخبرِهم متصلًا، من أن يكونَ خبرًا عمن لم يَجرِ له ذكرٌ.
...zikri yüce olan [Allah], bunu {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥)} “Kur'an okuduğun zaman, seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz” sözünün peşinden getirmiştir. Dolayısıyla bunun, haklarındaki haberle bağlantılı olması sebebiyle onlar hakkında bir haber olması, adı hiç geçmemiş olanlar hakkında bir haber olmasından daha uygundur.
وأما النفورُ، فإنها جمعُ نافرٍ، كما القُعودُ جمعُ قاعدٍ، والجُلُوسُ جمعُ جالسٍ، وجائزٌ أن يكونَ مصدرًا أُخرِج من غيرِ لفظِه؛ إذ كان قولُه: {وَلَّوْا}. بمعنى: نفَروا، فيكونَ معنى الكلامِ: نفَروا نُفورًا، كما قال امرؤُ القيسِ :
Nüfûr (نُفُور) kelimesine gelince; o, 'kâid'in çoğulunun 'kuûd' ve 'câlis'in çoğulunun 'culûs' olması gibi, 'nâfir'in çoğuludur. Ayrıca O'nun {وَلَّوْا} [kaçıp gittiler] sözü 'neferû' (kaçtılar/ürktüler) anlamında olduğu için, lafzından farklı bir lafızla getirilmiş bir mastar olması da caizdir. Buna göre cümlenin anlamı 'neferû nüfûran' (kaçtıkça kaçtılar/şiddetle kaçtılar) şeklinde olur; nitekim İmruülkays şöyle demiştir :
* وَرُضْتُ فَذَلَّتْ صَعْبَةً أَيَّ إِذْلالِ *
* Ben terbiye ettim de o hırçın [kısrak] öyle bir boyun eğdi ki, ne boyun eğiş! *
إذ كان "رُضْتُ" بمعنى: أذللْتُ، فَأُخْرِج الإذلالُ من معناه، لا من لفظِه.
Çünkü 'rudtü' (terbiye ettim), 'ezleltü' (boyun eğdirdim) anlamındadır; bu yüzden 'izlâl' (boyun eğdirme) mastarı, onun lafzından değil anlamından çıkarılmıştır.