Binûn

Kehf Suresinin Tefsiri — 10. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

يقولُ: لا نَجَتْ. وقولُ الأعشى :

Yani: Kurtulamadı, demektir. el-A'şâ'nın şu sözü de [öyledir] :

وقد أُخالسُ ربَّ البيتِ غفلَتَهُ … وقد يُحاذِرُ منِّى ثم ما يئِلُ

Bazen ev sahibinin gafletini kollarım … / O da bazen benden sakınır, sonra da kurtulamaz.

وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşü tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {مَوْئِلًا}. قال: مَحْرِزًا .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {مَوْئِلًا} buyruğu hakkında: Sığınak/korunak [demektir], dediğini [naklettiler] .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قوله: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا}. يقولُ: مَلْجأً .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın O'nun: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} “ondan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Sığınak demektir .

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا}، أي: لن يجِدُوا وليًّا ولا مَلْجأً .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} “ondan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar” buyruğu hakkında: Yani ne bir dost ne de bir sığınak bulamazlar , dediğini nakletti.

حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا}. قال: ليس من دونِه مَلْجَأً يئلون إليه.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} “ondan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar” buyruğu hakkında şöyle dedi: O'ndan başka varıp sığınacakları bir sığınak yoktur.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩)} “İşte zulmettiklerinde helak ettiğimiz o beldeler! Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik. (59)”

يقولُ تعالى ذكرُه: وتلك القرى من عادٍ وثمودَ وأصحابِ الأيْكَةِ أَهْلَكْنا أهلَها لمَّا ظلَموا فكفَروا باللهِ وآياتِه، {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا}. يعنى: ميقاتًا وأجلًا، حينَ بلَغوه جاءَهم عذابٌ فأهلَكْناهم به. يقولُ: فكذلك جعَلْنا لهؤلاء المشركين من قومِك يا محمدُ، الذين لا يؤمنون بك أبدًا، موعِدًا، إذا جاءَهم ذلك الموعد أهلَكْناهم، سُنَّتَنا فى الذين خَلَوا من قبلِهم من ضُرَبائِهم.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Âd, Semûd ve Eyke halkının [bulunduğu] işte o memleketlerin ahalisini; zulmedip Allah'ı ve ayetlerini inkâr ettiklerinde helak ettik. {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} “Onların helaki için de belirlenmiş bir vakit tayin etmiştik”. Yani belirli bir vakit ve ecel; ona ulaştıklarında kendilerine bir azap geldi ve onları onunla helak ettik. [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana asla inanmayacak olan kavminin bu müşrikleri için de aynı şekilde bir vade belirledik; o vade geldiğinde, kendilerinden önce geçmiş olan benzerleri hakkındaki sünnetimiz (kanunumuz) gereğince onları da helak edeceğiz.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا}. قال: أجلًا .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} buyruğu hakkında: Ecel [demektir] , dediğini [naklettiler].

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثني الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.

واختلَفتِ القرأةُ فى قراءةِ قولِه: {لِمَهْلِكِهِمْ}؛ فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ الحجازِ والعراقِ: (لِمُهْلَكِهِم) بضمِّ الميمِ وفتحِ اللامِ، على توجيهِ ذلك إلى أنَّه مصدرٌ من: أُهْلِكُوا إهْلَاكًا . وقرَأه عاصمٌ: (لِمَهْلَكِهِم). بفتحِ الميمِ واللامِ، على توجيهِه إلى المصدرِ، من: هَلَكُوا هَلاكًا ومَهْلَكًا .

Kurrâ, O'nun: {لِمَهْلِكِهِمْ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etti; Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu, 'üblikû ihlâken' (أُهْلِكُوا إهْلَاكًا) [fiilinin] masdarı olması yönüyle mîmin zammesi ve lâmın fethasıyla (لِمُهْلَكِهِم) şeklinde okudu . Âsım ise bunu, 'helekû helâken ve mehleken' (هَلَكُوا هَلاكًا ومَهْلَكًا) [fiilinin] masdarı olması yönüyle mîm ve lâmın fethasıyla (لِمَهْلَكِهِم) şeklinde okumuştur .

وأولى القراءتين بالصوابِ عِندى فى ذلك قراءةُ من قرَأه: (لمُهْلَكِهم) بضمِّ

Bu konuda bana göre iki kıraatten doğruya en yakın olanı, [onu] (لمُهْلَكِهم) şeklinde mîmin zammesiyle

الميمِ وفتحِ اللامِ؛ لإجماعِ الحُجَّةِ من القرأةِ عليه، واستِدْلالًا بقولِه: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ}. فأن يكونَ المصدرُ من "أهلَكْنا"؛ إذ كان قد تقدَّم قبْلَه - أولى.

ve lâmın fethasıyla (لمُهْلَكِهم) okuyanın kıraatidir; çünkü hüccet ehli kurrânın bu konudaki icmâı vardır ve O'nun: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ} “İşte helak ettiğimiz o beldeler!” buyruğu da buna delildir. Zira kendisinden önce geçmiş olması hasebiyle masdarın 'ehlebnâ' (أهلكنا) fiilinden gelmesi daha uygundur.

وقيل: {أَهْلَكْنَاهُمْ}. وقد قال قبلَ ذلكِ: {وَتِلْكَ الْقُرَى}؛ لأنَّ الهلاكَ إنَّما حلَّ بأهلِ القُرَى، فعاد إلى المعنى، وأَجْرَى الكلامَ عليه دونَ اللفظِ.

Şöyle de denilmiştir: Bundan önce {وَتِلْكَ الْقُرَى} “o beldeler” dediği halde [akabinde çoğul zamirle] {أَهْلَكْنَاهُمْ} “onları helak ettik” demiştir; çünkü helak ancak beldelerin ahalisinin başına gelmiştir, dolayısıyla lafza değil anlama dönülmüş ve söz onun üzerine yürütülmüştür.

وقال بعضُ نحويِّى البصرةِ: قال: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا}، يعني أهلَها، كما قال: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ}. ولم يُجْرِ بلفظِ "القُرَى"، ولكنْ أجْرَى اللفظَ على القومِ، وأجْرَى اللفظَ في "القريةِ" عليها إلى قوله: {الَّتِي كُنَّا فِيهَا} [يوسف: ٨٢]. وقال: {أَهْلَكْنَاهُمْ}. ولم يقلْ: أَهلَكْناها. حمَله على القومِ، كما قال: جاءت تميمٌ. وجعَل الفعلَ لبنى تميمٍ، ولم يجعَلْه لتميمٍ، ولو فعَل ذلك لقال: جاء تميمٌ. وهذا لا يحسُنُ في نحوِ هذا؛ لأنه قد أراد غيرَ تميمٍ فى نحوِ هذا الموضعِ، فجعَله اسمًا، ولم يحتمِلْ إذ اعتلَّ أَن يَحذِفَ ما قبلَه كلَّه معنى التاءِ من "جاءت" مع "بني" ، وترَك الفعلَ على ما كان ليُعلِمَ أَنَّه قد حذَف شيئًا قبلَ تميمٍ.

Basra nahivcilerinden bazıları şöyle dedi: {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا} buyruğuyla halkı kastedilmiştir; nitekim [Kur'an'da]: {وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ} “Beldeye sor” buyrulmuştur. [Burada zamiri] "karye" (el-kurâ) lafzı üzerine yürütmemiş , aksine lafzı kavim üzerine yürütmüştür; "karye"deki lafzı ise {الَّتِي كُنَّا فِيهَا} [Yûsuf: 82] buyruğuna kadar karyenin kendisine yürütmüştür. [Burada ise] 'ehlebnâhâ' (أهلكناها) demeyip kavmi kastederek {أَهْلَكْنَاهُمْ} demiştir; tıpkı 'Temîm geldi' deyip fiili Temîm'e değil de Benî Temîm'e nispet etmesi gibi; şayet Temîm'e nispet etseydi müzekker olarak 'câe Temîm' derdi. Bu gibi yerlerde bu hoş olmaz; çünkü bu gibi yerlerde Temîm'den başkasını kastetmiş ve onu bir isim kılmıştır; illetli sayıldığında 'câet' fiilindeki tâ harfinin 'benî' ile olan anlamı gereğince kendisinden öncekilerin tümünü hazfetmeyi kaldırmaz ve Temîm'den önce bir şey hazfettiğini bildirmek için fiili olduğu gibi bırakmıştır.

وقال بعضُهم: إنما جاز أن يُقالَ: {تِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ}؛ لأن القريةَ قامَت مَقامَ الأهلِ، فجاز أن تُردَّ على الأهلِ مرَّةً، وعليها مرَّةً، ولا يجوزُ ذلك في تميمٍ؛ لأن القبيلةَ تُعرَفُ به، وليس تميمٌ هو القبيلةَ، وإنما عُرِفتِ القبيلةُ به، ولو كانت القبيلةُ قد سُمِّيت بالرجلِ لجرَت علَيه، كما تقولُ: وقَعتُ في "هودٍ". تريدُ في سورةِ "هودٍ" وليس هودٌ اسمًا للسورةِ؛ وإنما عُرِفتِ السورةُ به، فلو سمَّيتَ

Bazıları da şöyle demiştir: {تِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ} “İşte o beldeler; onları helak ettik” denilmesi ancak beldenin halkın yerine kaim olması sebebiyle caiz olmuştur. Bu yüzden [zamirin] bir defasında halka, bir defasında da beldenin kendisine döndürülmesi caiz olmuştur. Bu durum Temîm kelimesinde caiz değildir; çünkü kabile onunla bilinir, yoksa Temîm kabilenin bizzat kendisi değildir, kabile sadece onun adıyla tanınmıştır. Şayet kabile o adamın adıyla isimlendirilmiş olsaydı [hüküm] onun üzerine cereyan ederdi. Nitekim [bunun gibi] 'Hûd'a rastladım' dersin; bununla 'Hûd suresi'ni kastedersin, yoksa Hûd surenin [bizzat] ismi değildir; sure ancak onunla tanınmıştır. Dolayısıyla eğer...

السورةَ بهودَ لم تُجْرِ ، فقلتَ: وقَعتُ في هودَ يا هذا. لم تُجْرِ، وكذلك لو سُمِّى بنُو تميمٍ بتميمَ لَقِيل: هذه تميمُ قد أقْبَلت.

sureye Hûd ismini verseydin gayr-i munsarif yapmazdın ve 'Ey kişi, Hûd'a rastladım' dediğinde onu munsarif yapmazdın. Aynı şekilde Benî Temîm'e Temîm ismi verilseydi 'İşte Temîm çıkageldi' denirdi.

فتأويلُ الكلامِ: وتلك القُرَى أهْلَكْناهم لما ظَلَموا، وجَعَلْنا لإهْلَاكِهم موعدًا.

Sözün tefsiri şudur: 'İşte o beldeler ahalisi, zulmettiklerinde onları helak ettik ve helak edilmeleri için belirlenmiş bir vakit tayin ettik.'

القولُ (*) في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠)}.

Övgüsü yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun (*) tefsiri: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠)} “Hani Mûsâ, genç yardımcısına: 'İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim yahut uzun yıllar geçireceğim' demişti. (60)”

قال أبو جعفرٍ ﵀: يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واذكُرْ يا محمدُ إذ قال موسى بنُ عمرانَ لفَتاه يُوشَعَ بنِ نُونٍ - [وقيل ليوشعَ: فتى موسى؛ لملازمتِه إياه، وهو يوشعُ بنُ نونِ بنِ إفراييمَ بنِ يوسفَ بنِ يعقوبَ] -: {لَا أَبْرَحُ}. يقولُ: لا أزالُ أسيرُ {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}.

Ebû Ca'fer rahimehullâh dedi ki: Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İmrân oğlu Mûsâ'nın genç yardımcısı Yûşa' b. Nûn'a - [Yûşa'a, onunla sürekli beraber olduğu için 'Mûsâ'nın feti/hizmetkârı' denilmiştir; o, Yûşa' b. Nûn b. Efrâyim b. Yûsuf b. Ya'kūb'dur] - şöyle dediği vakti hatırla: {لَا أَبْرَحُ} “durup dinlenmeyeceğim”. Şöyle der: Yürümekten vazgeçmeyeceğim, {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “iki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar”.

كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {لَا أَبْرَحُ}. قال: لا أنتَهى .

Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {لَا أَبْرَحُ} “durup dinlenmeyeceğim” buyruğu hakkında: [Yürümekten] vazgeçmeyeceğim , dedi.

وقيل: عنى بقوله: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}: اجتماعَ بحرِ فارسَ والرومِ.

Şöyle de denilmiştir: O'nun: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yer” buyruğuyla Fars denizi ile Rum denizinin birleştiği yer kastedilmiştir.

والمَجمعُ: مصدرٌ من قولِهم: جَمَع يجمَعُ.

el-Mecma' (المَجمعُ); onların 'cemea yecmeu' (جَمَع يجمَعُ) sözünün masdarıdır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا بشرٌ، ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}: والبحران: بحرُ الرومِ وبحرُ فارسَ، وبحرُ الرومِ مما يلى المغربَ، وبحرُ فارسَ مما يلى المشرقَ.

Bize Bişr anlattı, bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar” kavli hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: İki deniz; Rum denizi ile Fars denizidir. Rum denizi batı cihetinde olan, Fars denizi ise doğu cihetinde olandır.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبد الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}. قال: بحرُ فارسَ وبحرُ الرومِ .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yer” buyruğu hakkında: Fars denizi ve Rum denizidir , dediğini haber verdi.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}. قال: بحرُ الروم وبحرُ فارسَ؛ أحدُهما قِبَلَ المشرقِ، والآخرُ قِبَلَ المغربِ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yer” hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Rum denizi ve Fars denizidir; biri doğu cihetinde, diğeri batı cihetindedir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ }.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ } “İki denizin birleştiği yer” buyruğu hakkında nakletti.

حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ الضُّرَيْسِ، قال: ثنا أبو معشرٍ، عن محمدِ ابنِ كعبٍ في قولِه: {لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}. قال: طَنْجَةُ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. ed-Durays anlattı, dedi ki: Bize Ebû Ma'şer, Muhammed b. Ka'b'dan O'nun: {لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “İki denizin birleştiği yere ulaşıncaya kadar durup dinlenmeyeceğim” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: [Burası] Tanca'dır .

وقولُه: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا}. يقولُ: أَو أسيرَ زمانًا ودهرًا. وهو واحدٌ، ويُجمَعُ كثيرُه وقليلُه: أحْقابٌ. وقد تقولُ العربُ: كنتُ عندَه حِقْبَةً من الدَّهرِ. ويجمَعونها حِقَبًا.

O'nun: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “yahut uzun yıllar geçireceğim” buyruğu ise; yahut bir zaman ve devir boyu yürüyeceğim, demektir. Bu kelime tekildir; çoğulu ise azı ve çoğu için 'ahkâb' (أحْقابٌ) gelir. Araplar bazen: 'Onun yanında bir devir süresince (hıkbeten mine'd-dehr) kaldım' derler ve bunu 'hıkab' (حِقَبًا) şeklinde çoğul yaparlar.

وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يوجِّه تأويلَ قولِه: {لَا أَبْرَحُ}. إلى: لا أزولُ.

Arap dili ehlinden bazıları ise O'nun: {لَا أَبْرَحُ} “durup dinlenmeyeceğim” buyruğunun tevilini, “[oradan] ayrılmam / vazgeçmem (lâ ezûlu)” manasına hamletmekteydi.

ويستشهِدُ لقولِه ذلك ببيتِ الفرزدقِ :

Bu görüşüne de el-Ferazdak'ın şu beytini şahit getirmektedir :

فما برِحُوا حتى تهادَت نساؤُهم … ببَطْحاءِ ذى قارٍ عِيابَ اللَّطائمِ

Zîkâr düzlüğünde kadınları koku sandıklarını birbirine hediye edinceye kadar oradan ayrılmadılar .

وذكَر بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ أن الحُقُبَ في لغةِ قيسٍ سنةٌ.

Arap kelamını bilen bazı ilim ehli , el-Hukub (الحُقُب) kelimesinin Kays kabilesinin lügatinde 'bir yıl' olduğunu zikretmiştir.

فأما أهلُ التأويلِ فإنهم اختلَفُوا فيه؛ فقال بعضُهم: هو ثمانون سنةً.

Tevil ehli ise bu konuda ihtilaf etmiştir; bazısı: 'O, seksen yıldır' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حُدِّثتُ عن هشيمٍ، قال: ثنا أبو بَلْجٍ، عن عمرِو بنِ ميمونٍ، عن عبدِ اللهِ بنِ عمرٍو، قال: الحُقُبُ ثمانون سنةً .

Bana Hüşeym'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Bize Ebû Belc, Amr b. Meymûn'dan, [o da] Abdullah b. Amr'dan nakletti, [Abdullah b. Amr] dedi ki: el-Hukub (الحُقُب) seksen yıldır .

وقال آخرون: هو سبعون سنةً.

Başkaları da: 'O, yetmiş yıldır' demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا}. قال: سبعين خريفًا.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “yahut uzun yıllar geçireceğim” hakkında şöyle dediğini nakletti: Yetmiş yıldır.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti:

مثلَه .

bunun benzerini [rivayet etti] .

وقال آخرون في ذلك نحوَ الذي قلنا فيه.

Başkaları da bu hususta bizim söylediğimize benzer görüş belirtmişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا}. قال: دهرًا .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'ın O'nun: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “yahut uzun yıllar geçireceğim” buyruğu hakkında: Bir devir, [uzun bir zaman] dediğini nakletti.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {حُقُبًا}. قال: "الحقب" زمانًا .

Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {حُقُبًا} “uzun yıllar” buyruğu hakkında: 'el-Hukub' zamandır , dediğini haber verdi.

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا}. قال: الحقبُ الزمانُ.

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “yahut uzun yıllar geçireceğim” buyruğu hakkında şöyle dedi: el-Hukub zamandır.

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)}.

Şanı yüce olan Allah'ın: {فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)} “Her ikisi iki denizin birleştiği yere varınca balıklarını unuttular; balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu.” buyruğunun tevili hakkında söz:

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما بلَغ موسى وفتاه مجمعَ البحرينِ.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurur: Mûsâ ve genç arkadaşı iki denizin birleştiği yere varınca.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ}. قال: بينَ البحرينِ.

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “iki denizin birleştiği yer” buyruğu hakkında şöyle dediğini [rivayet etti]: “İki denizin arası.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den bunun benzerini anlattı.

وقولُه: {نَسِيَا حُوتَهُمَا}. يعنى بقوله {نَسِيَا}: ترَكا.

O'nun: {نَسِيَا حُوتَهُمَا} “balıklarını unuttular” buyruğundaki {نَسِيَا} “unuttular” sözüyle terk ettiler, [bıraktılar] kastedilmektedir.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {نَسِيَا حُوتَهُمَا}. قال: أَضَلَّهما .

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {نَسِيَا حُوتَهُمَا} “balıklarını unuttular” hakkında: [Balık] ikisini şaşırttı / ikisinden kayboldu , dediğini nakletti.

حدَّثنا الحارثُ، قال: حدَّثنا الحسنُ، قال: حدَّثنا ورقاءُ، عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ، قال: أضلَّاه .

Bize el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: İkisi onu kaybetti , dediğini anlattı.

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: أضَلَّهما .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: [Balık] ikisini şaşırttı / ikisinden kayboldu , dediğini anlattı.

وقال بعضُ أهلِ العربيةِ : إن الحوتَ كان مع يوشعَ، وهو الذى نَسِيه، فأُضيف النسيانُ إليهما، كما قال: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} [الرحمن: ٢٢]. وإنما يخرُجُ من المِلْحِ دونَ العذْبِ .

Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle demiştir: Balık Yûşa'ın yanındaydı ve onu unutan da oydu; fakat tıpkı: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} “İkisinden de inci ve mercan çıkar” [Rahmân: 22] buyruğunda olduğu gibi unutma her ikisine birden nispet edilmiştir; oysa [inci ve mercan] tatlı sudan değil, sadece tuzlu sudan çıkar .

قال أبو جعفرٍ: وإنما جاز عندى أن يقالَ: {نَسْيًا}؛ لأنهما كانا جميعًا تَزَوَّداه لسفرِهما، فكان حملُ أحدِهما ذلك مضافًا إلى أنه حَمْلٌ منهما، كما يقالُ: خرَج القومُ من موضعِ كذا، وحمَلُوا معهم كذا من الزادِ. وإنما حمَله أحدُهم، ولكنه لما كان ذلك عن رأيِهم وأمرِهم أُضِيف ذلك إلى جميعهم، فكذلك إذا نَسِيه حاملُه في

Ebû Ca'fer [et-Taberî] dedi ki: Bana göre {نَسِيَا} “[ikisi] unuttular” denilmesinin caiz olması şundandır: Çünkü her ikisi de yolculukları için onu azık edinmişlerdi. Dolayısıyla içlerinden birinin onu taşıması, her ikisinin taşıması olarak kabul edilir; nitekim: "Topluluk falan yerden çıktı ve yanlarında şu kadar azık taşıdılar" denilir. Oysa onu taşıyan içlerinden sadece biridir; fakat bu durum onların ortak görüşü ve emriyle olduğu için hepsine nispet edilmiştir. Aynı şekilde onu taşıyan kimse bir yerde unuttuğunda da...

موضعٍ، قِيلَ: نسِى القومُ زادَهم. فأُضِيف ذلك إلى الجميعِ بنسيانِ حاملِه ذلك، فيجرِى الكلامُ على الجميعِ، والفعلُ من واحدٍ، فكذلك ذلك في قولِه: {نَسِيَا حُوتَهُمَا}؛ لأن الله جلَّ وعزَّ خاطَب العربَ بلغتِها، وما يتعارَفونه بينَهم من الكلامِ.

'Topluluk azıklarını unuttu' denilir ve taşıyanın unutması sebebiyle bu durum topluluğun tamamına nispet edilir; böylece fiil bir kişiden sadır olduğu halde söz herkese hamledilir. İşte O'nun: {نَسِيَا حُوتَهُمَا} “balıklarını unuttular” buyruğunda da durum böyledir; çünkü aziz ve celil olan Allah Araplara kendi lisanlarıyla ve aralarında birbirleriyle konuştukları teamüle göre hitap etmiştir.

وأما قولُه: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ}. فإن القولَ في ذلك عندَنا بخلافِ ما قال فيه، وسنبيِّنُه إن شاء اللهُ إذا انتهَيْنَا إليه.

O'nun: {يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ} “İkisinden de inci ve mercan çıkar” buyruğuna gelince; bu husustaki görüş bize göre onun söylediğinden farklıdır ve inşallah o ayete ulaştığımızda bunu açıklayacağız.

وأما قولُه: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا}. فإنه يعنِى أن الحوتَ اتخذَ طريقَه الذي سلَكه في البحرِ سربًا.

O'nun: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu” buyruğuna gelince; bununla balığın denizde izlediği yolu bir tünel/kanal gibi edindiği kastedilmektedir.

كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا}. قال: الحوتُ اتخذَ.

Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu” hakkında: [Yolu] balık edindi, dediğini nakletti.

ويعنى بالسَّرب المسلكَ والمذهبَ، يَسْرُبُ فيه: يذهَبُ فيه ويسلُكُه.

'es-Sereb' (السَّرب) ile yol ve geçit kastedilir. 'Yesrubu fîhi' (يَسْرُبُ فيه) ise; o yola girer ve onu izler demektir.

ثم اختلَف أهلُ العلمِ في صفةِ اتخاذِه سبيلَه في البحرِ سَرَبًا؛ فقال بعضُهم: صار طريقُه الذى سلك فيه كالجُحْرِ .

Sonra ilim ehli, [balığın] denizdeki yolunu bir sereb (yarıktan kayıp giden yol) edinmesinin keyfiyeti hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'İçinde ilerlediği yolu sanki bir delik/tünel gibi oldu' demiştir .

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ قولَه: {سَرَبًا}. قال: أَثَرُه كأنه جُحْرٌ .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs O'nun: {سَرَبًا} “bir yarıktan kayıp gider gibi” buyruğu hakkında şöyle dedi: İzlediği yol sanki bir delik/tünel gibiydi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنى ابنُ إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, ez-Zührî'den, [o da]

عبيدِ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ، عن ابنِ عباسٍ، عن أُبيِّ بن كعبٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ حينَ ذكَر حديثَ ذلك: "ما انجاب ماءٌ منذُ كان الناسُ غيرَه، ثبَت مكانَ الحوتِ الذي فيه، فانْجاب كالكَوَّةِ حتَّى رَجَعَ إليه موسى، فرَأى مسلَكَه، فقال: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} " .

[o da] Ubeydullah b. Abdullah'tan, [o da] İbn Abbâs'tan, [o da] Übey b. Ka'b'dan nakletti; [Übey b. Ka'b] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunun hadisini zikrettiğinde şöyle buyurdu: “İnsanlar var olduğundan beri hiçbir su açılıp yarılmamıştır ki, sadece balığın içinde bulunduğu yer sabit kalmış, Mûsâ geri dönüp onun geçtiği yeri görünceye kadar bir menfez/pencere gibi açık kalmıştır. Bunun üzerine [Mûsâ]: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} ‘İşte aradığımız buydu’ demiştir ” .

حدَّثنا أبو كُريبٍ، قال: ثنا ابنُ عطيةَ، قال: ثنا عمرُو بنُ ثابتٍ، عن أبيه، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا}. قال: جاء فرَأى أثرَ جناحَيْه في الطينِ حينَ وقَع في الماءِ. قال ابنُ عباسٍ: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا}. وحلَّق بيده .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Atiyye anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Sâbit, babasından, [o da] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'ın O'nun: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: [Mûsâ] geldi ve suya düştüğü esnada [balığın] iki yüzgecinin çamurdaki izini gördü. İbn Abbâs: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu” dedi ve eliyle halka yaptı .

وقال آخرون: بل صار طريقُه في البحرِ ماءً جامدًا.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis denizdeki yolu donuk/katılaşmış bir su haline geldi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: سَرَب؛ من الجُدِّ حتى أفضَى إلى البحرِ، ثم سلَك، فجعَلَ لا يسلُكُ فيه طريقًا إلا صار ماءً جامدًا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, [Katâde] dedi ki: Sereb; kıyıdan denize ulaşıncaya kadar gitti, sonra ilerledi; denizde izlediği her yol mutlaka donuk/katılaşmış bir su haline geldi .

وقال آخرون: بل صار طريقُه في البحرِ حَجرًا.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis [balığın] denizde izlediği yol taş haline geldi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ، قال: جعَل الحوتُ لا يَمَسُّ شيئًا من البحرِ إلا يبِسَ حتى يكونَ صخرةً .

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti, [İbn Abbâs] dedi ki: Balık denizden dokunduğu her yeri kaya haline gelecek şekilde kurutuyordu .

وقال آخرون: بل إنما اتخَذ سبيلَه سَرَبًا في البرِّ إلى الماءِ حتى وصَل إليه، لا في البحر.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis o, deniz içinde değil, karadan suya ulaşıncaya kadar olan kısımda kendine bir yol/yarıktan geçit edindi.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin nakli:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا}. قال: قال: حُشِر الحوتُ في البطحاءِ بعدَ موتِه حيَن أحياه الله، [ثم اتخذ منها سرَبًا حتى وصَل إلى البحرِ. قال: والسَّرَبُ طريقُه حتى وصَل إلى الماء، وهى بطحاءُ يابسةٌ في البرِّ، بعد ما أُكِل منه دهرًا طويلًا. قال: وهو زادُه. قال: ثم أحياه اللهُ] . قال ابنُ زيدٍ: وأخبرَنى أبو شجاعٍ أنه رآه، قال: أُتِيتُ به فإذا هو شِقَّةُ حوتٍ وعينٌ واحدةٌ، وشِقٌّ آخرُ ليس فيه شيءٌ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “balık da denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu” buyruğu hakkında şöyle dedi: Balık, ölümünün ardından Allah onu dirilttiğinde çakıllı arazide debelendi , [sonra oradan denize ulaşıncaya kadar bir geçit edindi. Dedi ki: Sereb, suya ulaşıncaya kadar izlediği yoldur; bu da kendisinden uzun bir zaman boyunca yenildikten sonra karadaki kuru bir çakıllıklıktı. Dedi ki: O, onların azığıydı. Dedi ki: Sonra Allah onu diriltti] . İbn Zeyd dedi ki: Ebû Şücâ' bana onu gördüğünü haber verip şöyle dedi: O bana getirildi; bir de baktım ki o yarım bir balık, tek bir gözü var ve diğer yarısında hiçbir şey yok .

والصوابُ من القولِ في ذلك أن يقالَ كما قال اللهُ جلَّ ثناؤُه: واتخَذ الحوتُ طريقَه في البحرِ سَرَبًا. وجائزٌ أن يكونَ ذلك السرَبُ كان بانجيابِ الماءِ عن

Bu hususta doğru olan görüş, Allah -celle senâuh-'nun buyurduğu gibi: 'Balık denizde bir geçit edinerek yolunu tuttu' denilmesidir. Bu geçidin, suyun

الأرضِ، وجائزٌ أن يكونَ كان بجمودِ الماءِ، وجائزٌ أن يكونَ كان بتحوُّلِه حجرًا.

suyun donup katılaşmasıyla olması da caizdir, taşa dönüşmesiyle olması da caizdir.

وأَوْضحُ الأقوالِ فيه ما رُوِى الخبرُ به عن رسولِ اللهِ ﷺ الذي ذكَرْناه عن أُبيٍّ عنه .

Bu konudaki görüşlerin en açığı , Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Übey kanalıyla zikrettiğimiz rivayettir .

القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢)}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢)} “[Orayı] geçtiklerinde [Mûsâ] genç arkadaşına: 'Öğle yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü epey bir yorgunluk çektik' dedi.”

يقولُ تعالى ذكرُه: فلما جاوز موسى وفتاه مجمعَ البحرين، قال موسى لفتاه يوشعَ: {آتِنَا غَدَاءَنَا}. يقولُ: جِئْنا بغدائِنا وأَعْطِناه. وقال: {آتِنَا غَدَاءَنَا}. كما يقالُ: أتَى الغداءُ وآتَيْتُه. مثلُ ذهَب وأَذْهبتُه.

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ve genç arkadaşı iki denizin birleştiği yeri geçince, Mûsâ genç arkadaşı Yûşa'a: {آتِنَا غَدَاءَنَا} “öğle yemeğimizi getir” dedi. Yani: Yemeğimizi getir ve bize ver, demek istemektedir. [Tıpkı] zehebe (ذهب / gitti) ve ezhebtuhu (أذهبته / onu götürdüm) denildiği gibi, etâ el-gadâu (أتى الغداء / yemek geldi) ve âteytuhu (آتيته / onu getirdim) denilmesi kabilinden {آتِنَا غَدَاءَنَا} buyurmuştur.

{لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا}. يقولُ: لقد لَقِينا من سفرِنا هذا عناءً وتعبًا. وقال ذلك موسى -فيما ذُكِر- بعدَ ما جاوَز الصخرةَ؛ لأنَّه أُلْقِى عليه الجوعُ ليتذكَّرَ الحوتَ، ويرجِعَ إلى موضعِ مَطْلَبِه.

{لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü epey bir yorgunluk çektik”. Şöyle demektedir: Bu yolculuğumuzdan ötürü zahmet ve meşakkat çektik. Zikredildiğine göre Mûsâ bunu kayayı geçtikten sonra söylemiştir; çünkü balığı hatırlaması ve aradığı yere dönmesi için kendisine açlık hissi verilmişti .

القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣)}.

Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣)} “[Genç] dedi ki: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımızda ben balığı unutmuştum. Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu.'”

يقولُ تعالى ذكرُه: قال فتَى موسى لموسى حينَ قال له: آتنا غداءَنا لنَطْعَمَ: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} هنالك، {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ}. يقولُ: وما أنسانى الحوتَ إلا الشيطانُ {أَنْ أَذْكُرَهُ}. فـ "أن" في موضعِ نصبٍ ردًّا على الحوتِ؛ لأن معنى الكلامِ: وما أنسَاني أن أذكُرَ الحوتَ إلا

Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Mûsâ'nın genç yoldaşı, Mûsâ kendisine: "Yemek için öğle yemeğimizi getir" dediğinde şöyle dedi: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “Gördün mü! Kayaya sığındığımızda ben balığı unutmuştum” [yani] orada [unutmuştum], {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ} “onu bana ancak şeytan unutturdu”. Şöyle demektedir: Balığı bana ancak şeytan unutturdu {أَنْ أَذْكُرَهُ} “onu hatırlamamı”. Buradaki “en” (أَنْ), balığa [bedel olarak] döndürüldüğü için nasb konumundadır; çünkü cümlenin anlamı: Balığı hatırlamamı bana ancak...

الشيطانُ. فلمَّا سبَق الحوتُ إلى الفعلِ، ردَّ عليه قولَه: {أَنْ أَذْكُرَهُ}.

şeytan unutturdu. Balık [zamir olarak] fiilden önce geçtiği için , {أَنْ أَذْكُرَهُ} “onu hatırlamamı” sözünü ona [bedel olarak] bağlamıştır .

وقد ذُكِر أن ذلك في مصحفِ عبدِ اللهِ: (وَمَا أَنْسَانِيهُ أَنْ أُذَكِّرَكَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ).

Bunun Abdullah'ın mushafında: {وَمَا أَنْسَانِيهُ أَنْ أُذَكِّرَكَهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ} şeklinde olduğu zikredilmiştir.

حدَّثني بذلك بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ .

Bunu bana Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı .

حدَّثنا العباسُ بنُ الوليدِ، قال: سمِعتُ محمدَ بنَ مَعْقِلٍ، يُحدِّثُ عن أبيه، أن الصخرةَ التى أَوَى إليها موسى هى الصخرةُ التي دونَ نهرِ الزِّيبِ على الطريقِ .

Bize Abbâs b. Velîd anlattı, dedi ki: Muhammed b. Ma'kıl'i babasından naklederken işittim; Mûsâ'nın sığındığı kaya, yol üzerindeki ez-Zîb Nehri'nin berisindeki kayadır .

[وقولُه] : {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}. [يقولُ: واتَّخذَ موسى طريقَ الحوتِ في البحرِ عجبًا] يَعْجَبُ منه.

[Ve O'nun şu buyruğu] : {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu.” [Şöyle buyurmaktadır: Mûsâ da balığın denizdeki yolunu hayret verici bir durum olarak kabul etti] , ona şaşıyordu.

كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}. قال: موسى يَعْجَبُ من أَثَرِ الحوتِ في البحرِ،

Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkā anlattı; her ikisi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “[Balık] denizde şaşılacak bir şekilde [yolunu tuttu].” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Mûsâ, balığın denizdeki izine şaşıyordu,

ودَوَّارتِه التى غاب فيها، فوجد عندها خَضِرًا .

ve içinde kaybolduğu girdaba şaşıyordu; onun yanında da Hızır'ı buldu .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.

حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}: فكان موسى اتخَذ سبيلَه في البحرِ عجبًا، فكان يَعْجَبُ من سَرَبِ الحوتِ .

Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: Mûsâ onun denizde tuttuğu yolu şaşılacak bir şey addetti; balığın [açtığı] yarıktan geçide şaşıyordu .

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}. قال: عَجَبٌ واللهِ، حوتٌ كان يؤكَلُ منه دهرًا، أيُّ شيءٍ أعجبُ من حوتٍ كان دهرًا من الدهورِ يؤكَلُ منه، ثم صار حيًّا حتى حُشِر في البحرِ .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu” buyruğu hakkında şöyle dedi: Vallahi ne hayret verici bir durum! Kendisinden uzun zaman yenilmiş olan bir balık; uzun bir zaman boyunca kendisinden yenilen, sonra da canlanıp denize doğru debelenen bir balıktan daha şaşırtıcı ne olabilir?

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: جعَل الحوتُ لا يَمَسُّ شيئًا من البحرِ إلا يَبِس حتى يكونَ صخرةً، فجعَل نبيُّ اللهِ يَعْجَبُ من ذلك.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] anlattı: Balık, denizde temas ettiği her yeri kurutup taşa dönüştürüyordu. Allah'ın peygamberi de buna hayret ediyordu.

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا الحسنُ بنُ عطيةَ، قال: ثنا عمرُو بنُ ثابتٍ، عن أبيه، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن بن عباسٍ: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}. قال: [اتخذ موسى سبيلَ الحوتِ عجبًا] .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Hasen b. Atıyye anlattı, dedi ki: Bize Amr b. Sâbit, babasından, [o da] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu” [ayeti hakkında] şöyle dedi: [Mûsâ balığın yolunu hayret verici buldu] .