حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن صالحٍ مولى التَّوأمةِ وشَريكِ بن أبى نَمِرٍ -أحدُهما أو كلاهما- عن ابنِ عباسٍ، قال: إن من الملائكةِ قبيلةً من الجنِّ، وكان إبليسُ منها، وكان يَسُوسُ ما بينَ السماءِ والأرضِ، فعصَى، فسَخط الله عليه فمسَخه شَيْطَانًا رَجِيمًا، لعَنه اللهُ ممسُوخًا. قال: وإذا كانت خطيئةُ الرجلِ في كبْرٍ فلا تَرْجُه، وإذا كانت خطيئتُه في معصيةٍ فارْجُه، وكانت خطيئةُ آدمَ في معصيةٍ، وخطيئةُ إبليسَ في كِبْرٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Sâlih mevlâ et-Tev'eme ve Şerîk b. Ebî Nemir'den -biri yahut her ikisi birden-, [onlar da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Meleklerden cin diye bir kabile vardır; İblis de onlardandı ve gök ile yer arasını yönetiyordu. Derken isyan etti; Allah da ona gazap edip onu kovulmuş bir şeytana dönüştürdü; şekli değiştirilmiş olarak Allah ona lanet etti. Dedi ki: Bir kimsenin hatası kibirden ise ondan ümit kes; şayet hatası bir günahtan (şehvet/zaaftan) ise ondan ümit kesme. Âdem'in hatası bir günahtandı, İblis'in hatası ise kibirdendi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}: قبيلٌ من الملائكةِ يقال لهم الجِنُّ. وقال ابنُ عباسٍ: لو لم يكنْ من الملائكةِ لم يؤمَرْ بالسجودِ، وكان على خزانةِ السماءِ الدنيا. قال: وكان قتادةُ يقولُ: جَنَّ عن طاعةِ ربِّه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o cinlerdendi” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Meleklerden kendilerine el-Cinn denilen bir fırkaydı. İbn Abbâs da şöyle demiştir: Eğer meleklerden olmasaydı secde ile emrolunmazdı; o dünya semasının bekçiliği üzerindeydi. Dedi ki: Katâde şöyle derdi: Rabbinin itaatinden gizlendi/çıktı (cenne) .
وكان الحسنُ يقولُ: ألجأه اللهُ إلى نَسَبِه .
el-Hasan ise şöyle derdi: Allah onu kendi asıl nesebine döndürdü .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. قال: كان من قبيلٍ مِن الملائكةِ يقالُ لهم: الجِنُّ.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “İblis hariç; o cinlerdendi” kavli hakkında [şöyle] dediğini haber verdi: O, meleklerden kendilerine cin denilen bir fırkadandı.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن عوفٍ، عن الحسنِ، قال: ما كان إبليسُ من الملائكةِ طَرْفةَ عينٍ قطُّ، وإنه لأصْلُ الجنِّ كما أن آدمَ أَصْلُ الإِنسِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Avf'tan, [o da] el-Hasan'dan anlattı; dedi ki: İblis göz açıp kapayıncaya kadar bile meleklerden olmadı. Âdem nasıl insanların aslı ise, o da şüphesiz cinlerin aslıdır.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ: كان إبليسُ على السماءِ الدُّنيا، وعلى الأرضِ، وخازنَ الجِنَانِ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ubeyd anlattı; dedi ki: Dahhâk'ı şöyle derken işittim: İblis dünya seması üzerinde ve yeryüzü üzerinde idi, cennetlerin de bekçisiydi.
حُدِّثتُ عن الحسينِ بنِ الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبَرنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}: كان ابنُ عباسٍ يقولُ: إن إبليسَ كان من أشرافِ الملائكةِ وأكرمِهم قبيلةً، وكان خازِنًا على الجِنَانِ، وكان له سلطانُ السماءِ الدنيا وسلطانُ الأرضِ، وكان مما سوَّلت له نفسُه من قضاءِ اللهِ أنَّه رأَى أن له بذلك شرفًا على أهلِ السماءِ، فوقَع من ذلك في قلبِه كِبْرٌ لا يعلَمُه إلَّا اللهُ، فاسْتَخْرَج اللهُ ذلك الكِبْرَ منه حينَ أمَره بالسجودِ لآدمَ، فاسْتكبَر وكان من الكافرين، فذلك قولُه للملائكةِ: {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} [البقرة: ٣٣]. يعنى: ما أسرَّ إبليسُ في نفسِه من الكِبْرِ.
Bana el-Huseyn b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd haber verdi, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o cinlerdendi” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: İbn Abbâs şöyle derdi: İblis meleklerin en şereflilerinden ve kabilece en kerim olanlarındandı. Cennetlerin bekçisiydi; dünya semasının hâkimiyeti ve yeryüzünün hâkimiyeti ona aitti. Allah'ın takdiri gereği nefsinin kendisine fısıldadığı şeylerden biri de bundan dolayı sema ehline karşı bir şerefi olduğunu görmesiydi; böylece kalbine Allah'tan başkasının bilmediği bir kibir düştü. Âdem'e secde etmesini emrettiği zaman Allah bu kibri ondan açığa çıkardı; o da büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. Allah'ın meleklere: {إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ} [Bakara: 33] “Şüphesiz Ben göklerin ve yerin gaybını bilirim; açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da bilirim” buyurması işte bundandır. Yani: İblis'in içinde gizlediği kibri [bilirim demektir].
وقولُه: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. كان ابنُ عباسٍ يقولُ: قال اللهُ: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ}؛ لأنه كان خازِنًا على الجِنانِ، كما يقالُ للرجلِ: مكيٌّ، ومدنيٌّ، وبصريٌّ، وكوفيٌّ .
O'nun: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi” buyruğuna gelince; İbn Abbâs şöyle derdi: Allah: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi” buyurdu; çünkü o cennetlerin (cinân) bekçisiydi; nitekim bir kimseye: Mekkî, Medenî, Basrî ve Kûfî denildiği gibi .
وقال آخرون: كان اسمُ قبيلةِ إبليسَ الجنَّ، وهم سبطٌ من الملائكةِ يقالُ لهم: الجنُّ. فلذلك قال اللهُ ﷿: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} فنسَبه إلى قبيلتِه.
Başkaları da şöyle demiştir: İblis'in kabilesinin adı el-Cinn idi; onlar meleklerden kendilerine cin denilen bir oymaktı. Bu yüzden Allah ﷿: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi” buyurarak onu kabilesine nispet etmiştir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ، عن سعيدٍ في قولِه: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. قال: من الجَنَّانينَ الذين يعمَلون في الجنانِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer'den, [o da] Saîd'den O'nun: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Cennetlerde çalışan cennet bekçilerindendi (cennânîn).
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يحيى بنُ واضحٍ، قال: ثنا أبو سعيدٍ اليَحمديُّ إسماعيلُ بنُ إبراهيمَ، قال: ثنى سوَّارُ بنُ الجَعِدِ اليَحمديُّ، عن شهر بن حوشبٍ قوله: {مِنَ الْجِنِّ}. قال: كان إبليسُ من الجنِّ الذين طرَدتهمُ الملائكةُ، فأسَرَه بعضُ الملائكةِ، فذهَب به إلى السماءِ .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Vâdıh anlattı, dedi ki: Bize Ebû Saîd el-Yahmedî İsmâil b. İbrâhîm anlattı, dedi ki: Bana Sevvâr b. el-Ca‘d el-Yahmedî, Şehr b. Havşeb'den O'nun: {مِنَ الْجِنِّ} “cinlerdendi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: İblis, meleklerin sürdüğü cinlerdendi; meleklerden biri onu esir alıp semaya götürmüştü .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قوله: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ }. قال: كان خَازِنَ الجنانِ فسمى بالجَنَّانِ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ } “İblis hariç; o cinlerdendi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Cennetlerin bekçisiydi, bundan dolayı Cennân diye isimlendirildi .
حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ الأوديُّ، قال: ثنا أحمدُ بنُ بشيرٍ، عن سفيانَ، عن أبي المِقْدامِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: كان إبليسُ من خَزَنَةِ الجَنَّةِ .
Bana Nasr b. Abdirrahmân el-Evdî anlattı, dedi ki: Bize Ahmed b. Beşîr, Süfyân'dan, [o] Ebu'l-Mikdâm'dan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den anlattı; dedi ki: İblis cennetin bekçilerindendi .
وقد بيَّنا القولَ في ذلك فيما مضَى من كتابِنا هذا، وذكَرْنا اختلافَ المُختَلِفين فيه، فأغنَى ذلك عن إعادتِه في هذا الموضِعِ .
Bu konudaki görüşü bu kitabımızın geçmiş kısımlarında açıklamış ve bu hususta ihtilaf edenlerin görüş ayrılıklarını zikretmiştik; dolayısıyla bu, burada tekrar etmekten müstağni kılmıştır .
وقولُه: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ}. يقولُ: فخرَج عن أمرِ ربِّه، وعدَل عنه ومال، كما قال رؤبةُ:
Allah Teâlâ'nın: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “Böylece Rabbinin emrinden dışarı çıktı” sözü hakkında [Ebû Ca'fer] der ki: Rabbinin emrinden dışarı çıktı, ondan saptı ve yüz çevirdi. Nitekim Ru'be şöyle demiştir:
يَهْوِينَ فِي نَجْدٍ وغَوْرًا غائرَا
(Develer) Necid'e doğru iner ve çukura batarlar,
فَوَاسِقًا عَنْ قَصْدِها جَوَائرَا
Hedeflerinden saparak, yoldan çıkarak.
يعنى بالفواسقِ: الإبلَ المنعدلةَ عن قصدِ نجدٍ. وكذلك الفِسْقُ في الدينِ؛ إنَّما هو الانْعِدالُ عن القَصْدِ، والمَيْلُ عن الاستقامةِ. ويُحكَى عن العربِ سماعًا: فسَقتِ الرُّطَبةُ من قِشْرِها؛ إذا خرَجت منه. و: فسَقتِ الفأرةُ؛ إذا خرَجت من جُحرِها.
'Fevâsık' ile Necid istikametinden sapan develeri kastetmektedir. Dindeki fısk da böyledir; o ancak doğru hedeften sapmak ve istikametten ayrılmaktır. Araplardan işitilerek şöyle nakledilir: Yaş hurma kabuğundan çıktığı zaman 'fesekati'r-rutabetu min kışrihâ' (hurma kabuğundan çıktı) denir. Fare yuvasından çıktığı zaman da 'fesekati'l-fa'retu' (fare yuvasından çıktı) denir.
وكان بعضُ أهلِ العربيةِ من أهلِ البصرةِ يقولُ: إنما قيل: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ}؛ لأنَّه مرادٌ به: ففسَق عن ردِّه أمرَ اللهِ. كما تقولُ العربُ: اتَّخمتُ عن الطَّعامِ. بمعنى: اتَّخمتُ لما أكَلتُه. وقد بيَّنا القولَ في ذلك ، وأن معناه: عدَل وجار عن أمرِ اللهِ، وخرَج عنه.
Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle diyordu: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “Rabbinin emrinden çıktı” denilmesinin sebebi, bununla 'Allah'ın emrini reddetmekten ötürü fıska düştü' manasının kastedilmesidir. Nitekim Araplar: Yemekten dolayı tıkandım/rahatsızlandım manasında 'ittahamtu ani't-taâm' derler; yani: Onu yediğim için tıkandım demektir. Biz bu konudaki açıklamayı yapmıştık ; bunun anlamı: Allah'ın emrinden saptı, haktan ayrıldı ve onun dışına çıktı demektir.
وقال بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ: معنى الفسقِ الاتساعُ. وزعَم أن العربَ تقولُ: فسَق في النَّفقةِ. بمعنى اتَّسَعَ فيها. قال: وإنما سُمِّى الفاسقُ فاسقًا، لاتساعِه في محارمِ اللهِ.
Arap kelamını bilen ilim ehlinden bazıları da şöyle demiştir: Fıskın anlamı genişliktir. Bu kimse, Arapların harcamada haddi aşmak/geniş davranmak manasında 'feseka fi'n-nafaka' dediklerini iddia etmiştir. Dedi ki: Fâsıka fâsık denilmesi de Allah'ın haram kıldığı şeylerde sınır tanımayıp geniş davrandığı içindir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى "ح"، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ}. قال: في السجودِ لآدمَ.
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. (H) Bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “böylece Rabbinin emrinden çıktı” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Âdem'e secde etme hususunda [emrinden çıktı].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ}. قال: عصَى في السجودِ لآدمَ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den O'nun: {فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “böylece Rabbinin emrinden çıktı” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Âdem'e secde etme hususunda isyan etti.
وقولُه: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ}. يقولُ تعالى ذكرُه: أفَتُوالون يا بنى آدمَ من استكبَرَ على أبيكم [وحسَده ، وكفَر] نعْمَتى عليه، وغرَّه حتى أخرَجَه من الجنةِ ونعيمِ عَيْشِه فيها إلى الأرضِ وضِيقِ العيشِ فيها، وتُطيعونَه وذريتَه من دونِ اللهِ مع عداوتِه لكم قديمًا وحديثًا، وتترُكون طاعةَ ربِّكم الذى أنعَم عليكم وأكرَمكم، بأن أسجَد لوالدِكم ملائكتَه، وأسكَنه جَنَّاتِه، وآتاكم من فواضلِ نعَمِه ما لا يُحصَى عددُه. وذرِّيةُ إبليسَ: الشياطينُ الذين يُغوون بني آدمَ.
O'nun: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} “Şimdi siz, onlar size düşman iken Benden başka onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz?” buyruğuna gelince; zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ey Âdemoğulları! Babanıza karşı büyüklük taslayan, [ona haset eden ve] üzerindeki nimetimi [inkâr eden] , onu aldatıp cennetten ve oradaki nimet içindeki hayatından yeryüzüne ve oradaki maişet darlığına çıkaran kimseye sevgi besleyip; onun size eskiden ve yeniden beri düşman olmasına rağmen Allah'ı bırakıp ona ve zürriyetine mi itaat ediyorsunuz? Meleklerini babanıza secde ettiren, onu cennetlerine yerleştiren ve size sayısız nimetlerinin faziletlerini bahşeden Rabbinize itaati terk mi ediyorsunuz? İblis'in zürriyeti ise Âdemoğullarını yoldan çıkaran şeytanlardır.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي}. قال: ذرِّيتُه الشياطينُ، وكان يعدُّهم؛ زَلَنْبورُ صاحبُ الأسواقِ ويضَعُ رايتَه في كلِّ سوقٍ ما بينَ السماءِ والأرضِ، ثَبْرٌ صاحبُ المصائبِ، والأعورُ صاحبُ الزِّنا، ومِسْوَطٌ صاحبُ الأخبارِ يأتى بها فيُلْقِيها في أفواهِ الناسِ ولا يجِدُون لها أصْلًا، وداسِمٌ الذي إذا دخَل الرجلُ بيتَه ولم يُسلِّمْ ولم يذكرِ اللهَ بصَّرَه من المتاعِ ما لم يُرْفَعْ، وإذا أكَل ولم يذكرِ اسمَ اللهِ أكَل معه.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den O'nun: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي} “Şimdi siz, Benden başka onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz?” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: Onun soyu şeytanlardır. [Mücâhid] onları şöyle sayardı: Çarşıların/pazarların adamı Zelenbûr; yer ile gök arasındaki her pazara sancağını diker. Musibetlerin adamı Sebr. Zinanın adamı el-A‘ver. Haberlerin adamı Misvat; haberleri getirip insanların ağzına atar, onlar da bunun hiçbir aslını bulamazlar. Bir de Dâsim; kişi evine girip selam vermediğinde ve Allah'ı anmadığında ona kaldırılmamış eşyaları gösterir [ve onu öfkelendirir], yemek yiyip Allah'ın adını anmadığında da onunla birlikte yer.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: ثنا حفصُ بنُ غِياثٍ، قال: سمِعتُ الأعمشَ يقولُ: إذا دخَلْتُ البيتَ ولم أُسلِّمْ، رأيتُ مطهرةً، فقلتُ: ارْفَعُوا ارْفَعوا. وخاصَمْتُهم، ثم أذكُرُ فأقولُ: داسمٌ داسمٌ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: Bize Hafs b. Gıyâs anlattı, dedi ki: el-A‘meş'i şöyle derken işittim: Eve girip selam vermediğimde su kabını görürdüm ve: “Kaldırın, kaldırın!” der, onlarla tartışırdım; sonra hatırlar ve: “Dâsim, Dâsim!” derdim .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو معاويةَ، عن الأعمشِ، عن مجاهدٍ، قال: هم أربعةٌ: ثبرٌ، وداسمٌ، وزلنبورُ، والأعورُ، ومِسْوَطٌ أحدُها .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, [o da] Mücâhid'den anlattı; dedi ki: Onlar dörttür: Sebr, Dâsim, Zelenbûr ve el-A‘ver; Misvat da bunlardan biridir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي} [الآية، وهم يتَوالدُون كما يتوالدُ بنو آدمَ] ، وهم [أكثرُ عددًا] .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي} “Şimdi siz, Benden başka onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz?” [ayetini okudu ve]: [Onlar Âdemoğullarının ürediği gibi ürerler] ve sayıca [daha çokturlar] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي}: وهو أبو الجنِّ، كما آدمُ أبو الإنسِ. وقال: قال اللهُ لإبليسَ: إنى لا أذرَأُ لآدمَ ذرِّيَّةً إِلَّا ذرَأتُ لك مثلَها. فليس من ولدِ آدمَ أحدٌ إلَّا له شيطانٌ قد قُرِن به.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي} “Şimdi siz, Benden başka onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz?” buyruğu hakkında şöyle dedi: Âdem insanların babası olduğu gibi o da cinlerin babasıdır. Ve dedi ki: Allah İblis'e: “Âdem için ne kadar nesil yaratırsam mutlaka senin için de bir o kadar nesil yaratırım” buyurdu. Âdemoğlundan doğan hiç kimse yoktur ki ona bir şeytan akran kılınmış olmasın.
وقولُه: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: بئسَ البدلُ للكافرين باللهِ اتخاذُ إبليسَ وذرِّيتِه أولياءَ من دونِ الله وهم لكم عدوٌّ، مِن تَرْكِهم اتخاذَ الله وليًّا باتِّباعِهم أمرَه ونهيَه، وهو المُنْعِمُ عليهم وعلى أبيهم آدمَ من قبلِهم، المتفضِّلُ عليهم من الفواضلِ ما لا يُحصَى بدلًا.
Allah Teâlâ'nın: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} “Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu!” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ı inkâr edenlerin; kendilerine ve daha önce babaları Âdem'e nimetler bahşeden, üzerlerine sayılamayacak kadar çok lütufta bulunan Allah'ın emir ve yasaklarına uyarak O'nu dost edinmeyi bırakıp da kendilerine düşman oldukları hâlde İblis'i ve soyunu Allah'tan başka dostlar edinmeleri, karşılık olarak ne kötü bir değiştirmedir!
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا}: بئسما استبدَلوا بعبادةِ ربِّهم إذ أطاعوا إبليسَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} “Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu!” [ayeti hakkında]: İblis'e itaat edip Rablerine kulluk etmeyi değiştirmeleri ne kötü bir şeydir!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١)} “Ben onları ne göklerin ve yerin yaratılışına ne de bizzat kendilerinin yaratılışına şahit tuttum. Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmiş de değilim. (51)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: ما أشهَدتُ إبليس وذرِّيتَه {خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ: ما أحضَرتُهم ذلك فأسْتَعينَ بهم على خلقِها، {وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ}. يقولُ: ولا أَشْهَدتُ بعضَهم أيضًا خلقَ بعضٍ مِنهم، فأستعينَ به على خلقِه، بل تفَرَّدتُ بخلقِ جميعِ ذلك بغيرِ مُعينٍ ولا ظَهيرٍ. يقولُ: فكيف اتَّخَذوا عدوَّهم أولياءَ من دُونى، وهم خلقٌ مِن خلقى أمثالُهم، وترَكوا عبادتي وأنا المُنعِمُ عليهم وعلى أسلافِهم، وخالقُهم وخالقُ مَن يُوَالونه من دونى منفردًا بذلك من غيرِ مُعينٍ ولا ظَهيرٍ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İblis'i ve soyunu {خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin yaratılışına” şahit tutmadım. Şöyle buyuruyor: Onları yaratırken yardım almak üzere yanımda hazır bulundurmadım. {وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} “Ne de bizzat kendilerinin yaratılışına.” Şöyle buyuruyor: Yaratılışında kendisinden yardım almak üzere bir kısmını diğer bir kısmının yaratılışına da şahit tutmadım; bilakis bütün bunları hiçbir yardımcı ve destekçi olmaksızın tek başıma yarattım. Şöyle buyuruyor: Kendileri gibi Benim birer kulum oldukları hâlde, Bana kulluk etmeyi bırakıp düşmanlarını Benden başka dostlar nasıl edindiler? Oysa onlara da geçmişlerine de nimet veren, hiçbir yardımcı ve destekçi olmadan tek başıma onları da Benden başka dost edindikleri kimseleri de yaratan Benim.
وقولُه: {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا}. يقولُ: وما كنتُ مُتَّخِذَ مَن لا يهدِى إلى الحقِّ ولكنَّه يُضلُّ فمَن تَبِعَه يجورُ به عن قصدِ السبيلِ، أعوانًا وأنصارًا. وهو من قولِهم: فلانٌ يَعضُدُ فلانًا؛ إذا كان يقوِّيه ويُعينُه.
O'nun: {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} “Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmiş de değilim.” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Hakka iletmeyen, bilakis saptıran ve kendisine uyanı doğru yoldan saptıran kimseleri [kendime] yardımcılar ve destekçiler edinmiş değilim. Bu, [Arapların] bir kimse diğerini güçlendirip ona yardım ettiğinde söylediği "Falan kimse falanı destekliyor (ya‘dudu/يَعضُدُ)" sözündendir.
وبنحوِ ذلك قال بعضُ أهلُ التأويلِ.
Tevil ehlinden bazıları da buna benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا}. أي: أعوانًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin: {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} “Ben saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmiş de değilim.” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: Yani yardımcılar [edinmedim].
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ مثلَه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den aynısını haber verdi .
وإنما يعنى بذلك أن إبليسَ وذرِّيتَه يُضلُّون بنى آدمَ عن الحقِّ، ولا يَهدُونهم للرُّشدِ، وقد يَحْتَمِلُ أن يكونَ عنى بالمُضِلِّين الذين هم أتباعٌ على الضَّلالةِ، وأصحابٌ على غيرِ هُدًى.
Bununla sadece İblis ve soyunun Âdemoğullarını haktan saptırdıkları ve onları doğru yola iletmedikleri kastedilmektedir. "Saptıranlar" (müdıllîn) ile sapıklıkta birbirine uyan ve hidayet üzere olmayan yoldaşların kastedilmiş olması da muhtemeldir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣)} “O gün [Allah] şöyle buyurur: «İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!» Onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler. Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk. (52) Günahkârlar ateşi görür ve oraya düşeceklerini anlarlar; ondan kaçacak bir yer de bulamazlar. (53)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: {وَيَوْمَ يَقُولُ} اللهُ للمشرِكين به الآلهةَ والأندادَ: {نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ}. يقولُ لهم: ادْعُوا الذين كنتم تزعُمون أنَّهم شركائي في العبادةِ لِيَنصرُوكم ويمنعُوكم منِّي. {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ}. يقولُ: فاستغاثوا بهم فلم يُغيثوهم، {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a ilahları ve ortakları şirk koşanlara {وَيَوْمَ يَقُولُ} “O gün [Allah] şöyle buyurur:” {نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} “«İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!»” Onlara şöyle der: Size yardım etmeleri ve Benden sizi korumaları için ibadette Benim ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz şeyleri çağırın! {فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “Onlar da çağırırlar fakat kendilerine cevap vermezler.” Şöyle buyuruyor: Onlardan yardım istediler ama kendilerine yardım etmediler. {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.”
فاختلَف أهلُ التأويلِ في معنَى ذلك؛ فقال بعضُهم: معناه: وجعَلنا بينَ هؤلاء المشرِكين وما كانوا يدْعُون من دونِ اللهِ شركاءَ في الدنيا يومئذٍ عداوةً.
Tefsir ehli bunun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı; o gün bu müşrikler ile dünyada Allah'ı bırakıp da ortaklar olarak yalvardıkları şeyler arasına bir düşmanlık koyduk demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ بَزيعٍ، قال: ثنا بشرٌ بنُ المفضَّلِ، عن عوفٍ، عن الحسنِ في قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: جعَل بينَهم عداوةً يومَ القيامةِ.
Bana Muhammed b. Abdillâh b. Bezî‘ anlattı, dedi ki: Bize Bişr b. el-Mufaddal, Avf'tan, [o da] el-Hasan'dan Allah Azze ve Celle'nin: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Kıyamet günü aralarına bir düşmanlık koydu, dedi.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ عمرَ، عن عوفٍ، عن الحسنِ: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: عداوةً .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Osmân b. Ömer, Avf'tan, [o da] el-Hasan'dan nakletti: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” [ayeti hakkında]: Düşmanlık [koyduk], dedi .
وقال آخرون: معناه: وجعَلنا فِعْلَهم ذلك لهم مَهْلِكًا.
Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı; "Onların bu fiilini kendileri için bir helak sebebi kıldık" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قوله: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: مَهْلِكًا .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Helak [kıldık], dedi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَوْبِقًا}. قال: هلاكًا .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'nin: {مَوْبِقًا} “helak edici” sözü hakkında şöyle dediğini haber verdi: Helak [demektir] .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: الموبقُ المَهْلِكُ، الذى أهْلَك بعضُهم بعضًا فيه، أوبَق بعضُهم بعضًا. وقرَأ: {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} [الكهف: ٥٩].
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” buyruğu hakkında şöyle dedi: Mevbık (موبق), helak yeridir; içinde birbirlerini helak ettikleri, birbirlerinin helakine sebep oldukları yerdir. Ve: {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} [el-Kehf: 59] ayetini okudu.
حُدِّثتُ عن محمدِ بنِ يزيدَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ: {مَوْبِقًا} قال:
Bana Muhammed b. Yezîd'den, [o] Cüveybir'den, [o da] ed-Dahhâk'tan nakledildiğine göre; {مَوْبِقًا} “helak edici” [ifadesi] hakkında şöyle demiştir:
هلاكًا.
Helaktir.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن عَرْفَجةَ في قولِه: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} قال: مهْلِكًا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o da] Arfece'den O'nun: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Helak yeri [demektir], dedi .
وقال آخرون: هو اسمُ وادٍ في جَهَنَّمَ.
Başkaları da şöyle dedi: O, cehennemde bir vadinin adıdır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا ابنُ أبى عديٍّ، عن سعيدٍ، عن قتادةَ، عن أبي أيوبَ، عن عمرٍو البِكَاليِّ: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: وادٍ عميقٍ فُصِل به بينَ أهلِ الضَّلالة وأهل الهُدَى، وأهلِ الجنَّةِ وأهلِ النارِ.
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Adiyy, Saîd'den, [o] Katâde'den, [o] Ebû Eyyûb'dan, [o da] Amr el-Bikâlî'den nakletti: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” [ayeti hakkında] dedi ki: Sapıklık ehli ile hidayet ehlinin, cennetlikler ile cehennemliklerin arasının kendisiyle ayrıldığı derin bir vadidir.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} ذُكِر لنا أن عَمرًا البِكَاليَّ حدَّث عن عبدِ اللهِ بنِ عمرٍو، قال: هو وادٍ عميقٍ فُرِق به يومَ القيامةِ بينَ أهلِ الهُدَى وأهلِ الضَّلالةِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” sözü hakkında anlattı: Bize aktarıldığına göre Amr el-Bikâlî, Abdullah b. Amr'dan şöyle anlattı: O, kıyamet günü hidayet ehli ile sapıklık ehlinin arasının kendisiyle ayrıldığı derin bir vadidir .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عمرُ بنُ عبيدٍ، عن حجَّاجِ بنِ أرطاةَ، قال: قال مجاهدٌ: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: واديًا في النارِ.
Bize Ebû Kureyb anlattı, dedi ki: Bize Ömer b. Ubeyd, Haccâc b. Ertât'tan anlattı; dedi ki: Mücâhid: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” [ayeti hakkında] şöyle dedi: Ateşte bir vadidir.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، "ح"، وحدَّثنا الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: واديًا في جَهَنَّمَ.
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. (H) Bize el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkā anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” sözü hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Cehennemde bir vadidir.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.
حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ القزَّازُ، قال: ثنا عبدُ الصمدِ، قال: ثنا يزيدُ بنُ دِرْهمٍ، قال: سمِعتُ أنسَ بنَ مالكٍ يقولُ في قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا}. قال: وادٍ في جَهَنَّمَ من قَيْحٍ ودمٍ .
Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Abdussamed anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Dirhem anlattı; dedi ki: Enes b. Mâlik'in Allah Azze ve Celle'nin: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا} “Biz onların arasına helak edici bir uçurum koyduk.” buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: Cehennemde irin ve kandan bir vadidir .
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ، القولُ الذي ذكَرْناه عن ابنِ عباسٍ، ومَن وافَقه في تأويلِ الْمَوْبِقِ: أنه المَهْلِكُ، وذلك أنَّ العربَ تقول في كلامِها: قد أَوْبَقتُ فلانًا. إذا أهْلَكْتَه. ومنه قولُ الله ﷿: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا} [الشورى: ٣٤]. بمعنى: يُهلِكْهنَّ. ويُقالُ للمُهلِكِ نفسَه: قد وَبِق فلانٌ فهو يَوبَقُ وبَقًا. ولغةُ بني عامرٍ: يابِقُ، بغيرِ همزٍ. وحُكِى عن تميمٍ أنها تقولُ: ييبِقُ. وقد حُكى وبَقَ يَبِقُ وبُوقًا، حكاها الكسائيُّ. وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ مِن أهلِ البصرةِ يقولُ: المَوبِقُ المَوْعِدُ، وَيَستشهِدُ لقِيلِه ذلك بقولِ الشاعرِ :
Bu konuda gerçeğe en yakın olan görüş, el-mevbık (المَوْبِق) kelimesinin helak edici/helak yeri olduğu konusunda İbn Abbâs'tan ve ona katılanlardan naklettiğimiz görüştür. Zira Araplar konuşmalarında bir kimseyi helak ettiğinde "Falanı helak ettim (evbaktü fülânen/أَوْبَقتُ فلانًا)" derler. Yüce Allah'ın: {أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا} [eş-Şûrâ: 34] buyruğu da bu kabildendir; "onları helak eder" anlamındadır. Kendini helak eden kimse hakkında ise "Falan helak oldu (vebika fülânün fe-hüve yevbeku vebakan/قد وَبِق فلانٌ فهو يَوبَقُ وبَقًا)" denir. Âmirlilerin lehçesinde ise hemzesiz olarak "yâbiku (يابِقُ)" şeklindedir. Temîmlilerin de "yeybiku (ييبِقُ)" dedikleri nakledilmiştir. Ayrıca "vebeka yebiku vübûkan (وبَقَ يَبِقُ وبُوقًا)" şeklinde de nakledilmiştir ki bunu el-Kisâî rivayet etmiştir. Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları ise: "Mevbık, randevu/buluşma yeridir (mev‘id)" der ve bu görüşüne şairin şu sözünü delil getirirdi :
وحادَ شَرَوْرَى فالسِّتارَ فلمْ يَدَعْ … تِعارًا له و الوَاديَيْنِ بمَوْبِقِ
Şaravrâ'dan ve Sitâr'dan saptı; Tiâr'ı ve iki vadiyi de kendisine bir randevu yeri kılmaktan geri durmadı
ويتأوّلُه: بمَوْعِدٍ. وجائزٌ أن يكونَ ذلك المَهْلِكُ الذى جعَل جَلَّ ثناؤُه بينَ هؤلاءِ المشركين، هو الوادى الذي ذُكِر عن عبدِ اللهِ بنِ عمرٍو. وجائزٌ أن تكونَ العداوةُ التي قالَها الحسنُ.
[Şair] bunu 'randevu yeri (mev‘id)' olarak tevil etmektedir. Şânı yüce olan [Allah]'ın bu müşriklerin arasına koyduğu o helak yerinin (mevlık), Abdullah b. Amr'dan nakledilen vadi olması caiz olduğu gibi, el-Hasan'ın belirttiği düşmanlık olması da caizdir (mümkündür).
وقولُه: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ}. يقولُ: وعايَن المشركون النارَ يومَئذٍ: {فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا}. يقولُ: فعَلِموا أَنَّهم داخِلُوها. كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزَّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا}. قال: عَلِموا .
O'nun: {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ} “Günahkârlar ateşi görür” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: O gün müşrikler ateşi gözleriyle gördüler; {فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا} “ve oraya düşeceklerini anlarlar”. Şöyle buyuruyor: Oraya gireceklerini kesin olarak bildiler. Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'nin: {فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا} “ve oraya düşeceklerini anlarlar” buyruğu hakkında: [Kesin olarak] bildiler, dediğini haber verdi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: أخبَرني عمرُو بنُ الحارثِ، عن درَّاجٍ، عن أبى الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن رسولِ اللهِ ﷺ، أَنَّه قال: "إِنَّ الكافرَ ليَرَى جَهَنَّمَ فَيَظُنُّ أنَّها مُواقِعَتُه مِن مَسيرَةِ أَرْبَعينَ سَنَة" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, [o] Ebi'l-Heysem'den, [o] Ebû Saîd el-Hudrî'den, [o da] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu haber verdi: "Kâfir cehennemi görür de kırk yıllık mesafeden onun içine düşeceğini anlar (kesin olarak bilir)" .
وقولُه: {وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا}. يقولُ: ولم يجِدوا عن النَّارِ التي رأَوا مَعْدِلًا يَعْدِلون عنها إليه، يقولُ: لم يجدوا من مواقعتِها بُدًّا؛ لأنَّ اللهَ قد حتَّم عليهم ذلك.
O'nun: {وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “ondan kaçacak bir yer de bulamazlar” buyruğuna gelince; şöyle buyurmaktadır: Gördükleri ateşten, ona gitmeyip sapabilecekleri başka bir yön bulamadılar. Şöyle buyuruyor: Oraya düşmekten başka bir çare bulamadılar; zira Allah onlar hakkında bunu kesinleştirmiştir.
ومن المَصْرِفِ بمعنى المَعْدِلِ قولُ أبي كبيرٍ الهذليِّ:
Masrif (المَصْرِف) kelimesinin sapılacak yön/kaçış yeri (ma‘dil/مَعْدِل) anlamında oluşuna Ebû Kebîr el-Hüzelî'nin şu sözü örnektir:
أَزُهَيْرُ هلْ عن شَيبَةٍ مِن مَصْرِفٍ … أمْ لا خُلُودَ لباذِلٍ مُتَكَلِّفِ
Ey Züheyr! Yaşlılıktan kaçacak bir yer var mı, yoksa [kendini] feda edip çabalayan için de ebedîlik yok mudur?
القولُ في تأويلِ قوله عزَّ ذكرُه: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤)} “Andolsun ki Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır. (54)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: ولقد مثَّلْنا في هذا القرآنِ للنَّاسِ مِن كلِّ مثَلٍ، ووعَظْناهم فيه مِن كلِّ عِظَةٍ، واحتَجَجْنا عليهم بكلِّ حُجَّةٍ ليتذكَّروا فيُنِيبُوا، ويَعْتَبِروا فيَتَّعِظوا،
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyuruyor: Düşünüp [hakkı] hatırlayarak [tevbe ile O'na] yönelsinler, ibret alıp öğüt dinlesinler diye Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü türlü şekillerde açıkladık, onda kendilerine her türlü öğüdü verdik ve aleyhlerine her türlü delili ortaya koyduk,
وينْزَجِروا عمَّا هم عليه مُقيمون مِن الشركِ باللهِ وعبادةِ الأوثانِ، {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا}. يقولُ: وكان الإنسانُ أكثرَ شيءٍ مِراءً وخُصومةً، لا يُنيبُ لحقٍّ، ولا يَنْزجِرُ لموعِظةٍ.
ve Allah'a şirk koşmak ile putlara tapmak üzere sürdürdükleri şeylerden vazgeçsinler diye Biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik, onlara her türlü öğüdü verdik ve aleyhlerine her türlü delili ortaya koyduk. {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} “Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır.” Şöyle buyuruyor: İnsan; hakka yönelmeyen ve öğütle vazgeçmeyen, en çok çekişen ve tartışan varlık olmuştur.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ، في قولِه: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا}. قال: الجدلُ الخصومةُ؛ خصومةُ القومِ لأنبيائِهم، وردُّهم عليهم ما جاءوا به. وقرَأ: {مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ} [المؤمنون: ٣٣]. وقرَأ: {يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ} [المؤمنون: ٢٤]. وقرَأ: {حَتَّى نُؤْتَى}. . . الآية [الأنعام: ١٢٤]، {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ}. . . الآية [الأنعام: ٧]. وقرَأ: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} قال: هم ليس أنت. {لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} [الحجر: ١٤، ١٥].
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} “Fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır.” buyruğu hakkında şöyle dedi: Cedel (الجدل), tartışmadır; kavmin peygamberleriyle tartışması ve onların getirdiklerini reddetmesidir. Ve: {مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ} [el-Mü'minûn: 33] ayetini okudu. {يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ} [el-Mü'minûn: 24] ayetini okudu. {حَتَّى نُؤْتَى}... ayetini [el-En‘âm: 124], {وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ}... ayetini [el-En‘âm: 7] okudu. Ve: {وَلَوْ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ بَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَظَلُّوا فِيهِ يَعْرُجُونَ} ayetini okudu; [İbn Zeyd]: "Sen değil onlar" dedi, {لَقَالُوا إِنَّمَا سُكِّرَتْ أَبْصَارُنَا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُونَ} [el-Hicr: 14, 15] ayetini okudu.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥)} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden bağışlanma dilemekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin sünnetinin (başlarına gelenlerin) kendilerine de gelmesi ya da azabın karşılarına açıkça gelivermesidir. (55)”
يقولُ عَزَّ ذكرُه: وما منَع هؤلاء المشركين يا محمدُ الإيمانَ باللهِ إذ جاءهم بيانُ اللهِ، وعَلِموا صحَّةَ ما تدعوهم إليه وحقيقتَه، والاستغفارَ مما هم عليه مُقيمون من شِرْكِهم، إلَّا مجيئُهم سُنَّتُنا في أمثالِهم من الأممِ المُكَذِّبةِ رسُلَها قبلَهم، أو إتيانُهم العذابُ قُبُلًا.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerine Allah'ın açıklaması geldiğinde ve onları davet ettiğin şeyin doğruluğunu ve hakikatini bildiklerinde, bu müşrikleri Allah'a iman etmekten ve içinde bulundukları şirkten dolayı bağışlanma dilemekten alıkoyan şey; ancak kendilerinden önce peygamberlerini yalanlayan benzer ümmetler hakkındaki sünnetimizin (helak kanunumuzun) onların da başına gelmesi yahut azabın karşılarına açıkça gelivermesidir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في تأويلِ ذلك، فقال بعضُهم: معناه: أو يأتِيهَم
Te'vil ehli (müfessirler) bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bunun anlamı: "Veya onlara...
العذاب فجأةً.
...azabın ansızın [gelmesidir]".
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمد بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا}. قال: فجأةً .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا} “ya da azabın karşılarına gelivermesidir” buyruğu hakkında: Ansızın [demektir], dediğini [naklettiler] .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.
وقال آخرون: معناه: أو يأتِيَهم العذابُ عِيَانًا.
Başkaları da şöyle dedi: Bunun anlamı; "Yahut onlara azabın göz göre göre (açıkça) gelmesidir" demektir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا}. قال: قُبُلًا: مُعاينةً؛ ذلك القُبُلُ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا} “ya da azabın karşılarına açıkça gelivermesidir” buyruğu hakkında şöyle dedi: "قُبُلًا (Kubulen); göz göre göre (açıkça) demektir; kubul budur."
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَته جماعةٌ ذاتُ عددٍ: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا}. بضمِّ القافِ والباءِ، بمعنى أنه يأتِيهم مِن العذابِ ألوانٌ وضروبٌ، ووجَّهوا القُبُلَ إلى جمعِ قَبيلٍ، كما يُجمَعُ القَتِيلُ: القُتُلُ، والجديدُ: الجُدُدُ. وقرَأته جماعةٌ أخرى: (أَوْ يَأْتِيَهُمُ العَذَابُ قِبَلًا) بكسرِ القافِ وفتحِ الباءِ، بمعنى: أو يأتِيَهم العذابُ عِيانًا. من قولِهم: كَلَّمتُه قِبَلًا. وقد بيَّنت القولَ في ذلك في سورةِ الأنعامِ بما أغنَى عن إعادتِه في هذا الموضعِ.
Kurrâ (kıraat âlimleri) bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmiştir. Kalabalık bir grup onu: {أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا} “ya da azabın karşılarına açıkça gelivermesidir” şeklinde kāf ve bâ harflerinin ötresiyle (kubulen) okumuştur; [bu da] kendilerine türlü türlü ve çeşit çeşit azabın gelmesi anlamındadır. Onlar 'el-kubul' (القُبُل) kelimesini; 'el-katîl'in (القَتِيل) çoğulunun 'el-kutul' (القُتُل), 'el-cedîd'in (الجديد) çoğulunun 'el-cuded' (الجُدُد) gelmesi gibi, 'kabîl' (قَبيل) kelimesinin çoğulu olarak değerlendirmişlerdir. Diğer bir grup ise bunu: (أَوْ يَأْتِيَهُمُ العَذَابُ قِبَلًا) şeklinde kāf harfinin kesresi ve bâ harfinin fethasıyla (kıbelen) okumuştur; [bu da] azabın kendilerine ayan beyan (açıkça) gelmesi anlamındadır. Bu, [Arapların] 'Onunla yüz yüze konuştum' (كَلَّمْتُهُ قِبَلًا) sözünden gelmektedir. Bu konudaki açıklamayı En'âm Suresi'nde, burada tekrar etmeye gerek bırakmayacak şekilde yapmıştım.
القولُ في تأويلِ قوله تعالى: {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦)} “Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya aldılar. (56)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: وما نُرسلُ رسلَنا إلَّا ليبشِّروا أهلَ الإيمانِ والتصديقِ باللهِ بجزيلِ ثوابِه في الآخرةِ، وليُنذِروا أهلَ الكفرِ به والتكذيبِ عظيمَ عقابِه وأليمَ عذابِه، فينتَهوا عن الشركِ باللهِ، ويَنْزجِرُوا عن الكفرِ به ومعاصيهِ. {وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ}، يقولُ: ويخاصمُ الذين كذَّبوا باللهِ ورسولِه بالباطلِ. وذلك كقولِهم للنبيِّ ﷺ: أخْبِرْنا عن حديثِ فتيةٍ ذهَبوا في أَوَّلِ الدَّهرِ لم يُدرَ ما شأنُهم، وعن الرَّجلِ الذى بلَغ مشارقَ الأرضِ ومغاربَها، وعن الرُّوحِ. وما أشْبَهَ ذلك ممَّا كانوا يخاصِمُونه به، يبتَغون إسقاطَه، تعنيتًا له ﷺ، فقال اللهُ لهم: إنا لَسْنا نبعثُ إليكم رسلَنا للجدالِ والخصوماتِ، وإنَّما نبعثُهم مُبَشِّرين أهلَ الإيمانِ بالجنةِ، ومُنذِرين أهلَ الكفرِ بالنارِ، وأنتم تجادلونهم بالباطلِ طلبًا مِنكم بذلك أن تُبِطلوا الحقَّ الذى جاءَكم به رسولى. وعنَى بقولِه: {لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ}: ليُبطِلوا به الحقَّ ويُزِيلُوه ويذهَبوا به. يُقالُ منه: دَحَض الشيءُ: إذا زال وذهَب. ويُقالُ: هذا مكانٌ دَحْضٌ. أى: مُزِلٌّ مُزلِقٌ لَا يَثْبُتُ فيه خُفٌّ ولا حافرٌ ولا قدمٌ، ومنه قولُ الشاعرِ :
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz peygamberlerimizi ancak iman ve Allah'ı tasdik ehlini ahiretteki bol mükâfatıyla müjdelemeleri, küfür ve yalanlama ehlini de O'nun büyük cezası ve elem verici azabıyla uyarmaları için göndeririz; ta ki Allah'a şirk koşmaktan vazgeçsinler, O'nu inkâr etmekten ve O'na isyan etmekten sakınsınlar. {وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ} “İnkâr edenler ise hakkı batılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler” buyruğu ise; Allah'ı ve Resulü'nü yalanlayanlar batıl ile tartışırlar, demektir. Bu, onların Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bize ilk çağlarda yaşamış, başlarına ne geldiği bilinmeyen gençlerin durumunu, yeryüzünün doğularına ve batılarına ulaşan adamı ve ruhu haber ver' demeleri gibidir. Ona sallallâhu aleyhi ve sellem sıkıntı ve güçlük çıkarmak maksadıyla onu aciz bırakmak için tartıştıkları benzeri şeylerdir. Allah da onlara şöyle buyurmuştur: Şüphesiz biz peygamberlerimizi size tartışma ve çekişme için göndermiyoruz; onları sadece iman ehlini cennetle müjdeleyiciler, küfür ehlini de cehennemle uyarıcılar olarak gönderiyoruz. Siz ise elçimin size getirdiği hakkı boşa çıkarmayı arzulayarak onlarla batıl ile mücadele ediyorsunuz. O'nun: {لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ} buyruğuyla kastettiği: Onunla hakkı boşa çıkarmak, yok etmek ve gidermektir. Buradan hareketle: Bir şey zail olup gittiğinde 'dahada'ş-şey'' (دَحَض الشيءُ) denir. Yine: 'Bu yer kaygandır' anlamında 'mekânun dahdun' (مكانٌ دَحْضٌ) denir; yani içinde ne devenin tabanının ne at tırnağının ne de ayağın sabit duramadığı kaygan bir yerdir. Şairin şu sözü de bundandır :
رَدِيتُ ونَجَّى اليَشْكُريَّ حِذارُه … وحاد كما حاد البعيرُ عن الدَّحضِ
Helak oldum , Yeşkürlü'yü ise sakınması kurtardı … / Devenin kaygan yerden kaçtığı gibi o da kaçındı.
ويُروَى: ونَحَّى. وأَدْحَضتُه أنا؛ إذا أذهبتَه وأبطلتَه.
[Şiirdeki bu kelime] «ونحَّى» (uzaklaştırdı) şeklinde de rivayet edilmiştir. Bir şeyi giderip boşa çıkardığın / hükümsüz kıldığın zaman [Arapçada]: «وأدحضتُه أنا» (Onu boşa çıkardım / hükümsüz kıldım) [denir].
وقولُه [{وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا} يقولُ] : واتَّخذُوا -الكافرين باللهِ- حُجَجَه التي احتَجَّ بها عليهم، وكتابَه الذى أنزَله إليهم، والنُّذُرَ التى أنذرَهم بها سِخْرِيًّا يسخَرون بها. يقولون: إنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الأَوَّلِينَ اكْتَتَبَها، فَهِيَ تُمْلَى عليْهِ بُكْرَةً وَأصِيلًا، ولَوْ شِئْنَا لَقُلْنا مِثْلَ هذَا.
O'nun: [{وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا} buyruğu] [şöyle demektir]: Allah'ı inkâr edenler , O'nun kendilerine karşı delil getirdiği hüccetlerini, onlara indirdiği Kitabını ve kendilerini uyardığı tehditleri alaya alıp eğlence edindiler. Onlar şöyle derler: Bu, ancak onun yazdırdığı öncekilerin masallarıdır; sabah akşam ona okunmaktadır. İsteseydik biz de bunun gibisini söylerdik.
القولُ في تأويلِ قوله عزَّ ذكرُه: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧)}.
Zikri yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧)} “Rabbinin ayetleriyle öğüt verilip de onlardan yüz çeviren ve ellerinin önceden takdim ettiğini (yaptıklarını) unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da onlar bu durumda asla doğru yola gelmezler. (57)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: وأيُّ الناسِ أوضَعُ للإعراضِ والصدِّ في غيرِ موضِعِهما ممَّن ذكَّره بآياتِه وحُجَجِه فدلَّه بها على سبيلِ الرَّشادِ، وهدَاه بها إلى طريقِ النَّجاة، فأعرَض عن آياتِه وأدلَّتِه التى في استدلالِه بها الوصولُ إلى الخلاصِ مِن الهلاكِ. {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ}. يقولُ: ونسِىَ ما أسلَف من الذنوبِ المُهلِكةِ فلم يتبْ منها ، ولم يُنِبْ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendisine Rabbinin ayetleri ve delilleri hatırlatılıp bunlarla doğru yola iletilen, kurtuluş yoluna yönlendirilen, buna rağmen helaktan kurtulmayı sağlayan ayetlerinden ve delillerinden yüz çeviren kimseden; yüz çevirmeyi ve engellemeyi yersiz kullanan hangi insan daha zalim olabilir? {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “ve ellerinin önceden takdim ettiğini unutan”. [Allah] şöyle buyurmaktadır: [O kimse] geçmişteki helak edici günahlarını unuttu da onlardan tevbe etmedi ve [Rabbine] yönelmedi.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ}. أى: نَسِى ما سلَف من الذنوبِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “ve ellerinin önceden takdim ettiğini unutan” buyruğu hakkında şöyle anlattı: Yani geçmişteki günahlarını unutan kimsedir.
وقولُه: {إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: إنا جعَلْنا على قلوبِ هؤلاء الذين يُعرضُون عن آياتِ اللهِ إذا ذُكِّروا بها أغطيةً لئلَّا يفقَهُوه. لأن المعنى: أن يفقَهُوا ما ذُكِّروا به.
O'nun: {إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk” buyruğu ise; Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Şüphesiz biz, kendilerine hatırlatıldığında Allah'ın ayetlerinden yüz çeviren bu kimselerin kalplerine, onu anlamasınlar diye örtüler koyduk. Çünkü anlam şudur: Kendilerine hatırlatılan şeyi anlamalarını engellemek içindir.
وقولُه: {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا}. يقولُ: في آذَانِهِم ثِقَلًا لِئَلَّا يسمَعوه، {وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى}. يقولُ عزَّ ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وَإِن تَدْعُ يا مُحَمَّدُ هؤلاء المعرضين عن آياتِ اللهِ عندَ التذكيرِ بها، إلى الاستقامةِ على محجَّةِ الحقِّ والإيمانِ باللهِ، وما جئتَهم به مِن عندِ ربِّك - {فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا}. يقولُ: فلن يستَقيموا إذًا أبدًا على الحقِّ، ولن يؤمِنوا بما دعوتَهم إليه؛ لأن اللهَ قد طبَع على قُلوبِهم، وسمْعِهم وأبْصارِهم.
O'nun: {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “ve kulaklarına bir ağırlık [koyduk]” buyruğu ise; [Allah] şöyle buyurmaktadır: Onu işitmesinler diye kulaklarına bir ağırlık [koyduk]. {وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى} “Sen onları doğru yola çağırsan da” buyruğu hakkında zikri aziz olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendilerine hatırlatıldığında Allah'ın ayetlerinden yüz çeviren bu kimseleri, hak caddesi üzerinde dosdoğru olmaya, Allah'a ve Rabbinden onlara getirdiğin şeylere iman etmeye davet etsen de {فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا} “onlar bu durumda ebediyen doğru yola gelemezler”. Şöyle buyurmaktadır: O takdirde ebediyen hak üzere dosdoğru olamazlar ve onları davet ettiğin şeye iman etmezler; çünkü Allah onların kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlemiştir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨)} “Senin Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hemen cezalandıracak olsaydı, onlara azabı çarçabuk verirdi. Fakat onların bir vadesi vardır ki ondan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar. (58)”
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وربُّك يا محمدُ الساترُ على ذنوبِ عبادِه بعفوِه عنهم إذا تابوا منها: {ذُو الرَّحْمَةِ} بهم {لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ} هؤلاء المعرضين عن آياتِه إذا ذُكِّروا بها، {بِمَا كَسَبُوا} مِن الذُّنوبِ والآثامِ، {لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ} ولكنَّه لرحمتِه بخلقِه غيرُ فاعلٍ ذلك بهم إلى ميقاتِهم وآجالِهم، {بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ}. يقولُ: لكنْ لهم موعدٌ، وذلك ميقاتُ محِلِّ عذابِهم، وهو يومُ بدرٍ، {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: لن يجِدَ هؤلاء المشركون، وإن لم يُعَجِّلْ لَهم العذابُ فى الدنيا، من دونِ المَوْعِدِ الذي جعَلتُه ميقاتًا لعذابِهم، ملْجَأً يلْجَئون إليه، ومَنْجًى يَنْجُون منه. يعنى أنهم لا يَجِدُون مَعقِلًا يعْتقِلون به من عذابِ اللهِ. يُقالُ منه: وأَلْتُ مِن كذا إلى كذا، أيلُ وُءولًا، مثلُ "وُعولًا"، ومنه قولُ الشاعرِ :
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin Rabbin, tevbe ettiklerinde onları affederek kullarının günahlarını örtendir; onlara karşı {ذُو الرَّحْمَةِ} “merhamet sahibidir”; kendilerine hatırlatıldığında O'nun ayetlerinden yüz çeviren bu kimseleri kazandıkları günahlar ve suçlar sebebiyle {لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ ... بِمَا كَسَبُوا} “cezalandıracak olsaydı”, {لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ} “onlara azabı çarçabuk verirdi”. Fakat mahlukatına olan merhametinden dolayı onların belirlenmiş vakitlerine ve ecellerine kadar onlara bunu yapmaz; {بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ} “Fakat onların bir vadesi vardır”. Şöyle buyurmaktadır: Fakat onlar için bir vade vardır; o da azaplarının gerçekleşeceği vakittir ki o Bedir günüdür; {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} “ondan başka asla sığınacak bir yer bulamazlar”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu müşrikler, dünyada kendilerine azap acele ettirilmese bile, azapları için tayin ettiğim o vadeli vaktin dışında sığınacakları bir sığınak ve kurtulacakları bir kurtuluş yeri bulamayacaklardır. Yani Allah'ın azabından kendilerini koruyacak bir kale/sığınak bulamazlar, demektir. Buradan hareketle: Bir şeyden başka bir şeye sığındığında 'veeltü min kezâ ilâ kezâ, eîlü veûlen' (وأَلْتُ مِن كذا إلى كذا، أيلُ وُءولًا) denir; tıpkı 'vuûlen' (وُعولًا) gibi. Şairin şu sözü bundandır :
لا وأَلتْ نفسكَ خلَّيْتَها … للعامرييْنِ ولم تُكْلَمِ
Nefsin kurtulmasın! Onu iki Âmirî'ye terk ettin de [üstelik] yaralanmadın bile!