ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى "ح"، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ}. قال: عشِيرةٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. (H) Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den nakletti; Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ} “Allah'tan başka ona yardım edecek bir topluluk da yoktu” buyruğu hakkında: “Aşirettir” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ}. أي: جندٌ ينصُرونَهُ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ} “Allah'tan başka ona yardım edecek bir topluluk da yoktu” buyruğu hakkında: “Yani kendisine yardım edecek bir ordusu [yoktu]” [dediğini] anlattı .
وقولُه: {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ} يقولُ: يمنَعونه من عقابِ اللهِ وعذابِه إذا عاقَبه وعذَّبه.
O'nun: {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ} “Allah'tan başka ona yardım edecek” buyruğu hakkında: Şöyle buyurmaktadır: Allah onu cezalandırıp azap ettiğinde O'nun cezasından ve azabından onu koruyacak [hiçbir topluluk yoktu].
وقولُه: {وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا}. يقولُ: ولم يكن ممتَنِعا من عذابِ الله إذا عذَّبه.
O'nun: {وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا} “kendi kendini kurtaracak güçte de değildi” buyruğu hakkında: Şöyle buyurmaktadır: Allah ona azap ettiğinde O'nun azabına engel olabilecek [biri] değildi.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا}. أي: ممتَنِعًا .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا} “kendi kendini kurtaracak güçte de değildi” buyruğu hakkında: “Yani [azaba] engel olabilecek [güçte değildi]” [dediğini] anlattı .
وقولُه: {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ}. يقولُ عزَّ ذكرُه: ثَمَّ، وذلك حينَ حلَّ عذابُ الله بصاحبِ الجَنَّتَينِ في القيامةِ.
O'nun: {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ} “İşte orada velayet yalnız hak olan Allah'a aittir” buyruğu hakkında: Zikri aziz olan [Allah] buyuruyor ki: Orada, yani kıyamette iki bahçe sahibine Allah'ın azabı indiği vakit.
واختلَفتِ القرأة في قراءة قوله: {الْوَلَايَةُ}؛ فقرَأ بعضُ أهلِ المدينةِ والبصرةِ والكوفةِ: {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ}، بفتحِ الواوِ من {الْوَلَايَةُ} يعْنُون بذلك: هُنالِك المُوالاةُ للَّهِ. كقولِ اللهِ: {اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا} [البقرة: ٢٥٧]. وكقولِه: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا} [محمد: ١١]. يذهَبون بها إلى الوَلايةِ في الدِّينِ. وقرَأ ذلك عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ: (هُنالك الوِلايَةُ). بكسرِ الواوِ ، من المُلْكِ والسُّلطانِ، من قولِ القائلِ: وَلِيتُ عملَ كذا، أو بلْدةَ كذا أَلِيه وِلايَةً.
Kurrâ O'nun: {الْوَلَايَةُ} buyruğunun okunuşunda ihtilaf etti: Medine, Basra ve Kûfe ehlinden bazıları {الْوَلَايَةُ} kelimesindeki vâv harfini fethalı olarak {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ} şeklinde okudular ; bununla: “Orada dostluk/bağlılık (muvâlât) Allah'adır” [anlamını] kastederler. Bu, Allah'ın: {اللهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah, iman edenlerin velisidir” [el-Bakara: 257] ve: {ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا} “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası olması sebebiyledir” [Muhammed: 11] buyrukları gibidir; bunu dindeki velayet (dostluk) manasına hamlederler. Kûfe kurrâsının geneli ise bunu mülk ve hâkimiyet (saltanat) anlamında vâv harfinin kesresiyle (هُنالك الوِلايَةُ) şeklinde okumuştur ; bu da bir kimsenin: “Şu işi veya şu beldeyi velayetle yönettim (وَلِيتُ عملَ كذا، أو بلْدةَ كذا أَلِيه وِلايَةً)” sözünden gelir.
وأولى القراءتين في ذلك بالصوابِ قراءةُ من قرَأ بكسرِ الواوِ، وذلك أَنَّ اللهَ عقَّبَ ذلك خبرَه عن مُلكِه وسُلطانِه، وأن مَن أحَلَّ به نِقْمَتَه يومَ القيامةِ فلا ناصرَ له يومئذٍ، فإتْباعُ ذلك الخبرَ عن انفرادِه بالمملكةِ والسلطانِ أولى من الخبرِ عن المُوالاةِ التي لم يجرِ لها ذكرٌ، ولا معْنًى لقولِ من قال: لا يُسمَّى سلطانُ اللهِ ولايةً، وإنما يُسمَّى ذلك سلطانُ البشرِ؛ لأنَّ الولايةَ معناها أنَّه يَلى أمرَ خلقِه منفردًا به دونَ جميعِ خَلْقِه، لا أنه يكون أميرًا عليهم.
Bu hususta iki kıraatten doğruya en yakın olanı, vâv harfini kesre ile okuyanın kıraatidir. Zira Allah, bunun ardından mülk ve hâkimiyetine dair haber vermiş ve kıyamet günü azabını indirdiği kimse için o gün hiçbir yardımcının bulunmayacağını bildirmiştir. Dolayısıyla bunu, mülk ve hâkimiyette tek başına olduğunu bildiren haberin takip etmesi; hiç bahsi geçmemiş olan dostluk/bağlılık (muvâlât) haberinden daha evladır. “Allah'ın hâkimiyetine 'vilayet' denmez, bu ancak insanların hâkimiyetine denir” diyen kimsenin sözünün de hiçbir anlamı yoktur; çünkü 'vilayet'in anlamı, O'nun bütün yaratılmışları hariç, tek başına yaratıklarının işini üstlenip yönetmesidir, onların üzerinde bir emîr (hükümdar) olması demek değildir.
واخْتلَفوا أيضًا في قراءةِ قولِه: {الْحَقِّ}؛ فقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ المدينةِ والعراقِ
Onlar O'nun: {الْحَقِّ} buyruğunun okunuşunda da ihtilaf ettiler; Medine ve Irak kurrâsının geneli bunu...
خفضًا ، على توجِيههِ إلى أنَّه من نعتِ اللهِ، وإلى أن معنَى الكلامِ: هُنالِكَ الوَلايةُ للَّهِ الحقِّ ألوهتُه، لا الباطلِ بطولَ [ألوهةِ الآلهةِ] التي يَدْعوها المشركون باللهِ آلهةً. وقرَأ ذلك بعضُ أهلِ البصرةِ وبعضُ متأخِّرِي الكوفيِّين: (للَّهِ الحَقُّ). برفعِ "الحقُّ" توجيهًا منهما إلى أنه من نعتِ الوَلايةِ، ومعناه: هنالك الوَلايةُ الحقُّ لا الباطلُ، للَّهِ وحدَه لا شريك له
Allah'ın sıfatı olması ve sözün anlamının: “Orada velayet, ilahlığı hak olan Allah'a aittir; Allah'a şirk koşanların ilah diye çağırdıkları [ilahların ilahlığının] batıllığı gibi batıl olanlara değil” şeklinde olması yönüyle kesre (hafz) ile okudu. Basra ehlinden bazıları ile Kûfelilerin sonraki âlimlerinden bazıları ise, 'el-Velâye'nin sıfatı olması yönüyle "el-Hakku"yu merfu kılarak (للَّهِ الحَقُّ) şeklinde okudular ; anlamı da şudur: “Orada hak olan -batıl olmayan- velayet, ortağı olmayan tek Allah'a aittir.”
وأولى القراءتين في ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأه خفضًا على أنه من نعتِ اللهِ، وأن معناه ما وصَفتُ على قراءةِ مَن قرَأه كذلك.
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan kıraat , Allah'ın sıfatı olarak onu kesre (hafz) ile okuyanın ve anlamının da bu şekilde okuyanın kıraatine göre açıkladığım gibi olduğu kıraattir.
وقولُه: {هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: اللهُ خيرٌ للمُنيبين في العاجلِ والآجل ثوابًا، {وَخَيْرٌ عُقْبًا}. يقولُ: وخيرُهم عاقبةً في الآجلِ إذا صار إليه المطيعُ له، العاملُ بما أمَره اللهُ، والمنتهى عمَّا نهاه عنه. والعُقْبُ هو العاقبةُ، يُقالُ: عاقبةُ أمرِ كذا وعُقْباه وعُقْبُه. وذلك آخِرُه وما يصيرُ إليه مُنتَهاهُ.
O'nun: {هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا} “O, mükâfatça daha hayırlıdır” buyruğu hakkında: Zikri aziz olan [Allah] buyuruyor ki: Allah , [O'na] yönelenler için dünyada ve ahirette mükâfatça daha hayırlıdır; {وَخَيْرٌ عُقْبًا} “sonuç bakımından da daha hayırlıdır”. Şöyle buyurmaktadır: O'na itaat eden, Allah'ın emrettiğiyle amel eden ve yasakladıklarından kaçınan kimse O'na vardığında, ahirette sonuç bakımından onların en hayırlısıdır. Ukb (العُقْبُ) akıbettir (sonuçtur). Şöyle denir: Şu işin akıbeti (عاقبةُ أمرِ كذا), onun ukbâsı (عُقْباه) ve ukbu (عُقْبُه). Bu da onun sonu ve nihayetinde varacağı durumdur.
وقد اختلَف القرأةُ في قراءةِ ذلك فقرَأَتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ: {عُقْبًا} بضمِّ العينِ وتسكينِ القافِ .
Kurrâ bunun okunuşunda da ihtilaf etmiştir: Kûfe kurrâsının geneli bunu ayın harfinin zammesi ve kaf harfinin sükûnuyla {عُقْبًا} şeklinde okumuştur .
والقولُ في ذلك عندنا، أنهما قراءتان مُستَفيضَتانِ في قرَأةِ الأمصارِ بمعنًى واحدٍ، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمُصِيبٌ.
Bu konudaki görüş bize göre şudur: Bunlar, İslâm merkezlerindeki kurrâ arasında aynı anlamda yaygınlaşmış (müstefîz) iki kıraattir; okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥)}.
Zikri aziz olan [Allah]'ın: {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥)} “Onlara dünya hayatının örneğini ver: [O], gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karıştı, ardından rüzgârların savurduğu çer çöp hâline geliverdi. Allah her şeye güç yetirendir.” buyruğunun tefsiri.
يقولُ عزَّ ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واضرِبْ لحياةِ هؤلاء المُستَكبرين -الذين قالوا لك: اطرُدْ عنك هؤلاء الذين يَدْعُون ربَّهم بالغداةِ والعشيِّ، إذا نحن جئناك- الدُّنيا مِنهم مَثَلًا. يقولُ: شَبَهًا. {كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ}. يقولُ: كمطرٍ أَنزَلْناه من السماءِ [إلى الأرضِ] {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ}. يقولُ: فاختَلَط بالماءِ نباتُ الأرضِ، {فَأَصْبَحَ هَشِيمًا}. يقولُ: فأصبَح نباتُ الأرضِ يابسًا مُتفَتِّتًا، {تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ}. يقولُ: تُطيِّرُه الرياحُ وتُفرِّقُه، يقال منه: ذَرَته الريحُ تَذْرُوه ذَرْوًا، وذَرَتْه ذَرْيًا، وأَذْرَته تُذْرِيهِ إِذْرَاءً ، كما قال الشاعرُ :
Zikri aziz olan [Allah], Peygamberi Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem buyuruyor ki: Sana: “Biz yanına geldiğimizde sabah akşam Rablerine yalvaran şu kimseleri yanından kov” diyen o kibirli kimselerin dünya hayatı için onlara bir misal getir. Yani: Bir benzerlik [ortaya koy]. {كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ} “gökten indirdiğimiz bir su gibi”. Şöyle buyurmaktadır: Gökten [yere] indirdiğimiz bir yağmur gibi , {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ} “ki onunla yeryüzünün bitkileri birbirine karıştı”. Şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünün bitkisi su ile karıştı (suyu emip gürleşti), {فَأَصْبَحَ هَشِيمًا} “ardından çer çöp hâline geliverdi”. Şöyle buyurmaktadır: Yeryüzünün bitkisi kuruyup ufalanmış hâle geldi, {تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ} “rüzgârların savurduğu”. Şöyle buyurmaktadır: Rüzgârlar onu uçurur ve dağıtır. Bu fiil için şöyle denir: 'Zeret’hur-rîhu tezrûhu zerven' (ذَرَته الريحُ تَذْرُوه ذَرْوًا), 'zeret’hu zeryen' (ذَرَتْه ذَرْيًا) ve 'ezret’hu tüzrîhi izrâen' (أَذْرَته تُذْرِيهِ إِذْرَاءً) ; nitekim şair de şöyle demiştir :
فقُلْتُ لَهُ صَوِّبْ وَلا تُجْهِدَنَّه … فَيُذْرِكَ مِنْ أُخرَى القَطَاةِ فَتُزلَقِ
“Ona dedim ki: ‘[Mızrağını] aşağı tut, onu fazla zorlama; yoksa seni [atın] sağrısının arkasından fırlatıp atar da yere kapaklanırsın.’”
يُقال: أَذْرَيتُ الرجلَ عن الدَّابةِ والبعيرِ: إذا أَلْقَيْتُه عنه.
Şöyle denir: Bir kimseyi binek hayvanından veya deveden düşürüp attığında 'ezreytür-racüle anid-dâbbeti vel-beîr' (أَذْرَيتُ الرجلَ عن الدَّابةِ والبعيرِ) denir.
وقولُه: {وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا} يقولُ: وكان اللهُ على تخريبِ جَنَّةِ هذا القائلِ حينَ دخَل جَنَّتَه: {مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً}. وإهلاكِ أموالِ ذى الأموال الباخلين بها عن حقوقها، وإزالةِ دنْيا الكافرين به عنهم، وغيرِ ذلك مما يشاءُ، قادرًا لا يُعجِزُه شيءٌ أرادَه، ولا يُعْييه أمرٌ أرادَه، يقولُ: فلا يَفْخَرْ ذو الأموالِ بكثرةِ أموالِه، ولا يستكبِرْ على غيرِه
Yüce Allah'ın: {وَكَانَ اللهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا} “Allah her şeye güç yetirendir.” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Allah, bahçesine girerken: {مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} “Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum.” diyen bu kimsenin bahçesini harap etmeye; mallarını [ödenmesi gereken] haklarından esirgeyen mal sahiplerinin mallarını helak etmeye, Kendisini inkâr edenlerin dünyalıklarını ellerinden çekip almaya ve dilediği diğer şeyleri yapmaya güç yetirendir; dilediği hiçbir şey O’nu aciz bırakamaz, dilediği hiçbir iş O’nu yorup güçsüz düşüremez. [Yüce Allah] şöyle buyurmaktadır: O hâlde mal sahibi malının çokluğuyla övünmesin, onunla başkalarına karşı büyüklük taslamasın,
بها، ولا يغترَّنَّ أهلُ الدنيا بدُنْياهم؛ فإنَّما مَثَلُها مَثَلُ هذا النباتِ الذى حسُن اسْتِواؤه بالمطرِ، فلم يكنْ إلا رَيْثَ أن انْقطَع عنه الماءُ، فتناهى نهايتَه، عاد يَبِسًا تَذْرُوه الرياحُ، فاسدًا، تَنْبُو عنه أعينُ الناظرين، ولكنْ ليعمَلْ للباقى الذى لا يَفْنَى، والدائمِ الذي لا يَبِيدُ ولا يتغيَّرُ.
dünya ehli de dünyalarına aldanmasın! Zira onun durumu, ancak yağmurla boy atıp güzelleşen, fakat suyun kesilmesinden az bir süre sonra olgunluğunun sonuna ulaşıp kuruyan , rüzgârların savurduğu, bozulan ve bakanların gözlerinin hoşlanmadığı şu bitkinin durumu gibidir. Bilakis [insan], fani olmayan bakiye ve yok olup değişmeyen ebedî olana çalışsın!
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا (٤٦)}.
Yüce Allah'ın: {الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا (٤٦)} “Mallar ve oğullar, dünya hayatının süsüdür. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem mükâfatça daha hayırlı hem de ümit bağlama bakımından daha hayırlıdır.” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: المالُ والبنونَ، أَيُّها الناسُ، التي يفخَرُ بها عيينةُ والأقرعُ، ويتكبَّران بها على سلمانَ وخبابٍ وصهيبٍ، مما يُتَزيَّنُ به في الحياةِ الدنيا، وليسا من عُدَدِ الآخرةِ، {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا}. يقولُ: وما يعمَلُ سلمانُ وخبابٌ وصهيبٌ من طاعةِ اللهِ ودعائِهم ربَّهم بالغداةِ والعشيِّ يُريدُون وجهَه، الباقى لهم من الأعمالِ الصالحةِ بعدَ فناءِ الحياةِ الدُّنيا، خيرٌ يا محمدُ عندَ ربِّك ثوابًا من المالِ والبنينَ التى يَفتخِرُ هؤلاء المشرِكون بها، التي تَفْنَى، فلا تَبْقَى لأهلِها، {وَخَيْرٌ أَمَلًا}. يقولُ: وما يُؤمِّلُ من ذلك سلمانُ وصهيبٌ وخبابٌ، خيرٌ مما يُؤمِّلُ عيينةُ والأقرعُ من أموالِهما وأولادِهما. وهذه الآياتُ من لَدُنِ قولِه: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ} [الكهف: ٢٧]. إلى هذا الموضعِ، ذُكِر أنها نزَلت في عيينةَ والأقرعِ.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Ey insanlar! Uyeyne ile el-Akra'ın övündükleri, Selmân, Habbâb ve Suheyb'e karşı kibirlendikleri mallar ve oğullar, dünya hayatında kendisiyle süslenilen şeylerdendir; ahiret azığından değildir. {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا} “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında mükâfatça daha hayırlıdır”. Şöyle buyurmaktadır: Selmân, Habbâb ve Suheyb'in Allah'a itaat olarak yaptıkları ve O'nun rızasını dileyerek sabah akşam Rablerine dua etmelerinden ibaret olup dünya hayatının yok oluşundan sonra kendilerine kalacak olan salih ameller, ey Muhammed, Rabbinin katında bu müşriklerin övündükleri, yok olup giden ve sahiplerine kalmayan mal ve oğullardan mükâfatça daha hayırlıdır. {وَخَيْرٌ أَمَلًا} “ve ümit bağlama bakımından da daha hayırlıdır”. Şöyle buyurmaktadır: Selmân, Suheyb ve Habbâb'ın bundan umdukları şeyler; Uyeyne ve el-Akra'ın mallarından ve çocuklarından umduklarından daha hayırlıdır. O'nun: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ} “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku” [el-Kehf: 27] buyruğundan buraya kadar olan bu ayetlerin Uyeyne ve el-Akra‘ hakkında indiği zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا الحسينُ بنُ عمرٍو العنقزيُّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أسباطُ بنُ نصرٍ، عن السديِّ، عن أبى سعدٍ الأزديِّ، وكان قارئَ الأزدِ، عن أبى الكنودِ، عن خبابٍ
Bize el-Hüseyin b. Amr el-Ankizî rivayet edip dedi ki: Bize babam rivayet edip dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, es-Süddî'den, o Ezd [kabilesinin] kârîsi olan Ebû Sa'd el-Ezdî'den, o Ebu'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan [şöyle rivayet etti]:
فى قولِه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} [الأنعام: ٥٢]. ثم ذكَر القصةَ التي قد ذكَرناها في سورةِ الأنعامِ في قصةِ عيينةَ والأقرعِ، إلى قولِه: [{وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا}. قال: عيينةُ والأقرعُ] . {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} [الكهف: ٢٨]. قال: ثم ضرَب لهم مثلًا رجلين، ومثلَ الحياةِ الدنيا .
O'nun: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenleri kovma” [el-En'âm: 52] buyruğu hakkında [rivayet ettiğini anlattı]. Sonra En'âm Suresi'nde Uyeyne ve el-Akra‘ kıssasında zikretmiş olduğumuz kıssayı O'nun: [{وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا} “Kalbini Bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme”. [Ravi] dedi ki: [Bunlar] Uyeyne ve el-Akra'dır] {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “ve nefsinin arzusuna uymuş olan” [el-Kehf: 28] buyruğuna kadar zikretti. Dedi ki: Sonra onlar için iki adamın örneğini ve dünya hayatının örneğini verdi .
واختلَف أهلُ التأويلِ فى المعنيِّ بالباقياتِ الصالحاتِ، اختلافَهم في المعنيِّ بالدعاءِ الذي وصَف جلَّ ثناؤه به الذين نَهَى رسول اللهِ ﷺ عن طردِهم، وأمَره بالصبرِ معهم؛ فقال بعضُهم: هى الصلواتُ الخمسُ. وقال بعضُهم: هي ذكرُ اللهِ بالتَّسبيحِ والتَّقديسِ والتَّهليلِ، ونحوِ ذلك. وقال بعضُهم: هي العملُ بطاعةِ اللهِ. وقال بعضُهم: الكلامُ الطيِّبُ.
Tevil ehli, kalıcı salih amellerden (el-bâkıyâtü's-sâlihât) neyin kastedildiği hususunda, övgüsü yüce olan [Allah]'ın, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kovmaktan nehyettiği ve beraberlerinde sabretmesini emrettiği kimseleri nitelendirdiği dua ile ne kastedildiği konusundaki ihtilafları gibi ihtilaf ettiler. Bazıları: “Onlar beş vakit namazdır” dedi. Bazıları: “Tesbih, takdis, tehlil ve benzeri şekillerde Allah'ı zikretmektir” dedi. Bazıları: “Allah'a itaatle amel etmektir” dedi. Bazıları da: “Güzel sözdür” dedi.
ذكرُ مَن قال: هي الصلواتُ الخمسُ
Bunların beş vakit namaz olduğunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمدُ بنُ إبراهيمَ الأنماطيُّ، قال: ثنا يعقوبُ بنُ كاسبٍ، قال: ثنا عبدُ اللهِ بنُ عبدِ اللهِ الأُمويُّ، قال: سمِعتُ عبدَ اللهِ بنَ يزيدَ بنِ هرمزَ يُحدِّثُ عن عبيدِ اللهِ بنِ عتبةَ، عن ابنِ عباسٍ أنه قال: {الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}: الصلواتُ الخمسُ.
Bana Muhammed b. İbrâhîm el-Enmâtî anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb b. Kâsib anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Abdillâh el-Ümevî anlattı, dedi ki: Abdullah b. Yezîd b. Hürmüz'ü Ubeydullah b. Utbe'den, [o da] İbn Abbâs'tan naklederken işittim; o şöyle demiştir: {الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller”: Beş vakit namazdır.
حدَّثني زُريقُ بنُ السَّختِ، قال: ثنا قَبيصَةُ، عن سفيانَ، عن عبدِ اللهِ بنِ
Bana Züreyk b. es-Saht anlattı, dedi ki: Bize Kabîsa, Süfyân'dan, [o da] Abdullah b.
مسلمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ فى قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: الصلواتُ الخمسُ .
Müslim'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” buyruğu hakkında: “Beş vakit namazdır” dediğini [anlattı].
حدَّثني يحيى بنُ إبراهيم المسعوديُّ، قال: ثنا أبي، عن أبيه، عن جَدِّهِ، عن الأعمشِ، عن أبي إسحاقَ عن عمرِو بنِ شُرَحبيلَ في هذه الآيةِ: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: هي الصلواتُ المكتوباتُ.
Bana Yahyâ b. İbrâhîm el-Mes'ûdî anlattı, dedi ki: Bize babam, babasından, [o da] dedesinden, [o] el-A'meş'ten, [o] Ebû İshâk'tan, [o da] Amr b. Şurahbîl'den bu ayet: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” hakkında: “Onlar farz kılınmış namazlardır ” dediğini anlattı.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا الثوريُّ، عن عبدِ الله بنِ مسلمٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: {الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}: الصلواتُ الخمسُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Sevri, Abdullah b. Müslim'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan: “{الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} ‘Kalıcı salih ameller’: Beş vakit namazdır” dediğini haber verdi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن الحسنِ بنِ عبيدِ اللهِ، عن إبراهيمَ، قال: {الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}: الصلواتُ الخمسُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, el-Hasan b. Ubeydillâh'tan , [o da] İbrâhîm'den: “{الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} ‘Kalıcı salih ameller’: Beş vakit namazdır” dediğini anlattı .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن أبي إسحاقَ، عن أبي ميْسرةَ: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: الصلواتُ الخمسُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o] Ebû İshâk'tan, [o da] Ebû Meysere'den: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” [hakkında]: “Beş vakit namazdır” dediğini anlattı.
ذكرُ مَن قال: هنَّ ذكرُ اللهِ بالتَّسبيحِ والتَّحميدِ ونحوِ ذلك
Bunların tesbih, tahmid ve benzeri şekillerde Allah'ı zikretmek olduğunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ وعبدُ اللهِ بنُ أبي زيادٍ ومحمدُ بنُ عُمَارة الأسديُّ، قالوا: ثنا عبدُ اللهِ بنُ يزيدَ، قال: أخبَرنا حَيْوَةُ، قال: أخبَرنا أبو عَقيلٍ زُهرةُ بنُ مَعْبَدٍ القرشيُّ، من بنى تَيْمٍ من رَهطِ أبى بكرٍ الصدِّيقِ، أنَّه سمِع الحارثَ مولى عثمانَ بنِ عفانَ،
Bize İbn Humeyd, Abdullah b. Ebî Ziyâd ve Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dediler ki: Bize Abdullah b. Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Hayve haber verdi, dedi ki: Bize Kureyşli, Teymoğulları'ndan [ve] Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kabilesinden olan Ebû Akîl Zühre b. Ma'bed, kendisinin Osman b. Affân'ın azatlısı el-Hâris'i işittiğini haber verdi,
يقولُ: قيل لعثمانَ: ما الباقياتُ الصالحاتُ؟ قال: هنَّ لا إِلهَ إِلَّا اللهُ، وسبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، واللهُ أكبرُ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إِلَّا باللهِ .
Osman'a: “Kalıcı salih ameller nelerdir?” diye soruldu. O da şöyle dedi: “Onlar; 'Lâ ilâhe illallâh', 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Allâhu ekber' ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır .”
حدَّثني سعدُ بنُ عبدِ اللهِ بنِ عبدِ الحكمِ، قال: ثنا أبو زرعةَ، قال: ثنا حَيْوةُ، قال: ثنا أبو عَقيلٍ زهرةُ بنُ معبدٍ، أنه سمِع الحارثَ مولى عثمانَ بنِ عفانَ يقولُ: قيل لعثمانَ بنِ عفانَ: ما الباقياتُ الصالحاتِ؟ قال: هى لا إلهَ إِلَّا اللهُ، وسبحانَ اللهِ وبحمدِه، واللهُ أكبرُ، والحمدُ للهِ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إلَّا باللهِ.
Bana Sa'd b. Abdillâh b. Abdilhakem anlattı, dedi ki: Bize Ebû Zür'a anlattı, dedi ki: Bize Hayve anlattı, dedi ki: Bize Ebû Akîl Zühre b. Ma'bed anlattı; o, Osman b. Affân'ın azatlısı el-Hâris'i şöyle derken işitmiştir: Osman b. Affân'a: “Kalıcı salih ameller nelerdir?” diye soruldu. O da: “Onlar; 'Lâ ilâhe illallâh', 'Sübhânallâhi ve bi-hamdihî', 'Allâhu ekber', 'Elhamdülillâh' ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır” dedi.
حدَّثني ابنُ عبدِ الرحيمِ البرْقيُّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: ثنا نافعُ بنُ يزيدَ ورِشْدِينُ بنُ سعدٍ، قالا: ثنا زهرةُ بنُ معبدٍ، قال: سمِعتُ الحارثَ مولى عثمانَ بنِ عفانَ يقولُ: قالوا لعثمانَ: ما الباقياتُ الصالحاتُ؟ فذكَر مثلَه.
Bana İbn Abdirrahîm el-Berkī anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Nâfi' b. Yezîd ve Rişdîn b. Sa'd anlattılar, dediler ki: Bize Zühre b. Ma'bed anlattı, dedi ki: Osman b. Affân'ın azatlısı el-Hâris'i şöyle derken işittim: Osman'a: “Kalıcı salih ameller nelerdir?” dediler, o da benzerini zikretti.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن عبدِ اللهِ بنِ مسلمِ بنِ هرمزَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إلهَ إِلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Abdullah b. Müslim b. Hürmüz'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” buyruğu hakkında: “'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber'dir” dediğini [anlattı].
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابنُ إدريسَ، قال: سمِعت عبدَ المَلِكِ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إلهَ إِلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn İdrîs anlattı, dedi ki: Abdülmelik'ten, [o] Atâ'dan, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” buyruğu hakkında: “'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber'dir” dediğini işittim.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا طَلْقُ بن غنَّامٍ، عن زائدةَ، عن عبدِ الملكِ، عن عطاءٍ، عن ابنِ عباسٍ مثلَه.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Talk b. Gannâm, Zâide'den, [o] Abdülmelik'ten, [o] Atâ'dan, [o da] İbn Abbâs'tan aynısını naklettiğini anlattı.
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا مالكٌ، عن عمارةَ بنِ عبدِ اللهِ ابنِ صيَّادٍ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، قال: {الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إله إلَّا الله، واللهُ أكبرُ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إلَّا باللهِ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Mâlik, Umâre b. Abdillâh b. Sayyâd'dan, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den [şöyle] dediğini anlattı: “{الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} ‘Kalıcı salih ameller’: 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh', 'Allâhu ekber' ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır .”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: أخبرَني عبدُ اللهِ بنُ عثمانَ بنِ خُثَيمٍ، عن نافعِ بنِ سَرْجَسٍ، أنه أخبرَه أنه سأل ابنَ عمرَ عن الباقياتِ الصالحاتِ، قال: لا إلهَ إِلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ، وسبحانَ اللهِ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den anlattı; o şöyle dedi: Bana Abdullah b. Osmân b. Huseym, Nâfi' b. Sercis'ten haber verdi; o, İbn Ömer'e kalıcı salih amelleri sorduğunu, onun da şöyle dediğini haber vermiştir: “'Lâ ilâhe illallâh', 'Allâhu ekber', 'Sübhânallâh' ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır .”
قال ابنُ جريجٍ: وقال عطاءُ بنُ أبي رَباحٍ مثلَ ذلك .
İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh da bunun benzerini söyledi .
حدَّثنا ابنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ، قال: {الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}: سبحانَ الله، والحمدُ للهِ، ولا إلهَ إلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den [şöyle] dediğini anlattı: “{الْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} ‘Kalıcı salih ameller’: 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber'dir .”
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنا محمدُ بنُ جعفرٍ، قال: ثنا شعبةُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه.
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, dedi ki: Bize Şu'be, Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا جريرٌ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إله إلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Cerîr, Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” sözü hakkında [şöyle] dediğini anlattı: “[Bunlar] 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber'dir.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابنُ وهبٍ، قال: ثني أبو صخرٍ: أن عبدَ اللهِ بنِ عبدِ الرحمنِ، مولى سالمِ بنِ عبدِ اللهِ، حدَّثه قال: أرسَلنى سالمٌ إلى محمدِ بنِ كعبٍ القُرَظيِّ، فقال: قل له: القَنِى عندَ زاويةِ القبرِ؛ فإنَّ لى إليكَ حاجةً. قال: فالْتَقَيا، فسَلَّم أحدُهما على الآخرِ، ثم قال سالمٌ: ما تعدُّ الباقياتِ الصالحاتِ؟ فقال: لا إلهَ إِلَّا الله، والحمدُ للهِ، وسبحانَ اللهِ، واللهُ أكبرُ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إِلَّا باللهِ. فقال له سالمٌ: متى جعَلت فيها لا حولَ ولا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ؟ فقال: ما زلتُ أجعَلُها. قال: فراجَعه مرَّتين أو ثلاثًا فلم ينزِعْ. قال: فأَثْبِتْ. قال سالمٌ: أَجَلْ فأُثْبِتُ؛ فإِنَّ أبا أيوبَ الأنصاريَّ حدَّثني أنه سمِع رسولَ اللهِ ﷺ وهو يقولُ: "عُرِجَ بِي إلى السَّماءِ فَأُرِيتُ إِبْرَاهِيمَ، فقال: يا جِبرِيلُ، مَنْ هَذَا مَعَكَ؟ فقال: محمَّدٌ. فرَحَّبَ بي وسَهَّلَ، ثمَّ قال: مُرْ أمتكَ فليُكْثِروا من غِراسِ الجَنَّةِ؛ فإن تربتَها طيِّبةٌ، وأَرْضَها واسعةٌ. فقلتُ: وما غِراسُ الجنةِ؟ قال: لا حولَ ولا قوة إلَّا باللهِ" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Ebû Sahr anlattı: Sâlim b. Abdillâh'ın azatlısı Abdullah b. Abdirrahmân ona şöyle anlattı: Sâlim beni Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye gönderdi ve şöyle dedi: “Ona de ki: Kabrin köşesinde benimle buluşsun, çünkü sana bir ihtiyacım var.” Dedi ki: Buluştular ve birbirlerine selam verdiler. Sonra Sâlim: “Kalıcı salih amellerden neleri sayarsın?” dedi. O da: “'Lâ ilâhe illallâh', 'Elhamdülillâh', 'Sübhânallâh', 'Allâhu ekber' ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır” dedi. Sâlim ona: “'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'ı ne zamandan beri bunlara kattın?” dedi. O da: “Ben onu hep katmaktayım” dedi. Dedi ki: Ona iki veya üç defa tekrar sordu ama o vazgeçmedi. [Bunun üzerine Sâlim]: “Öyleyse [bunu bir delille] ispat et” dedi. Sâlim dedi ki: “Evet, ispat ederim; çünkü Ebû Eyyûb el-Ensârî bana, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittiğini anlattı: ‘Ben göğe yükseltildiğimde bana İbrâhim gösterildi. Dedi ki: Ey Cibrîl, yanındaki kimdir? O da: Muhammed'dir, dedi. Bana 'hoş geldin' dedi ve kolaylık diledi, sonra şöyle dedi: Ümmetine emret de cennet fidanlarını çoğaltsınlar; çünkü onun toprağı güzel, arazisi de geniştir. Ben: Cennet fidanı nedir? dedim. Dedi ki: Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır’ .”
وجَدتُ في كتابي عن الحسنِ بنِ الصَّباحِ البزَّارِ، عن أبى نصرٍ التَّمارِ، عن عبدِ العزيزِ بنِ مسلمٍ، عن محمدِ بنِ عَجلانَ، عن سعيدٍ المَقْبُرِيِّ، عن أبيه، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "سُبْحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إله إلَّا الله، وَاللهُ أكْبرُ، هن الباقياتُ الصالحاتُ".
Kitabımda, el-Hasen b. es-Sabbâh el-Bezzâr'dan, [o] Ebû Nasr et-Temmâr'dan, [o] Abdülazîz b. Müslim'den, [o] Muhammed b. Aclân'dan, [o] Saîd el-Makburî'den, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre'den [naklen] buldum; demiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « سُبْحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إله إلَّا الله، وَاللهُ أكْبرُ، هن الباقياتُ الصالحاتُ » «Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber; kalıcı salih ameller bunlardır.»
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن الحسنِ وقتادةَ في قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: لا إله إلَّا الله، واللهُ أكبرُ، والحمدُ للهِ، وسبحانَ اللهِ، هنَّ الباقياتُ الصالحاتُ.
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Hasan ve Katâde'den O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” buyruğu hakkında şöyle dediklerini haber verdi: “'Lâ ilâhe illallâh', 'Allâhu ekber', 'Elhamdülillâh' ve 'Sübhânallâh'; kalıcı salih ameller bunlardır.”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرنا عمرُو بنُ الحارثِ، أن دَرَّاجًا أبا السمحِ حدَّثه عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخُدريِّ، أن رسول اللهِ ﷺ قال: "اسْتَكْثِرُوا مِن الباقِياتِ الصَّالحاتِ". قيل: وما هن يا رسولَ اللهِ؟ قال: "المِلَّةُ". قيل: وما هى يا رسولَ اللهِ؟ قال: "التَّكْبِيرُ، والتَّهْلِيلُ، والتَّسْبِيحُ، والحَمْدُ، ولا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ" .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bize Amr b. el-Hâris haber verdi; Derrâc Ebü's-Semh ona Ebü'l-Heysem'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den haber vermiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kalıcı salih amelleri çokça yapın.” “Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?” denildi. “Millet (İslam dini)dir” buyurdu. “Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?” denildi. Şöyle buyurdu: “Tekbir, tehlil, tesbih, tahmid ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'tır” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: أخبَرني مالكٌ، عن عُمارةَ ابنِ صيادٍ، أنَّه سمِع سعيدَ بنَ المسيَّبِ يقولُ في الباقياتِ الصالحاتِ: إنها قولُ العبدِ: اللهُ أكبرُ، وسبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، [ولا إلهَ إلَّا الله] ، ولا حولَ ولا قوةَ إلَّا باللهِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Mâlik, Umâre b. Sayyâd'dan haber verdi; o, Saîd b. el-Müseyyeb'i kalıcı salih ameller hakkında şöyle derken işitmiştir: “Onlar, kulun 'Allâhu ekber', 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', ['Lâ ilâhe illallâh'] ve 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' demesidir.”
حدَّثني ابنُ البَرْقيِّ، قال: ثنا ابنُ أبي مريمَ، قال: أخبَرنا يحيى بنُ أيوبَ، قال: ثنى ابنُ عَجْلانَ، عن عُمارةَ بن صيَّادٍ، قال: سأَلنى سعيدُ بن المسيَّبِ، عن الباقياتِ الصالحاتِ، فقلتُ: الصلاةُ والصيامُ. قال: لم تُصِبْ. فقلتُ: الزكاةُ والحجُّ. فقال: لم تُصِبْ، ولكنهنَّ الكلماتُ الخمسُ: لا إلهَ إِلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ، وسبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إلَّا باللهِ.
Bana İbnü’l-Berkî anlattı, dedi ki: Bize İbn Ebî Meryem anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Eyyûb haber verdi, dedi ki: Bana İbn Aclân, Umâre b. Sayyâd’dan anlattı; o şöyle dedi: Saîd b. el-Müseyyeb bana kalıcı salih amelleri sordu. Ben: “Namaz ve oruçtur” dedim. O: “İsabet edemedin” dedi. Ben: “Zekât ve hacdır” dedim. O şöyle dedi: “İsabet edemedin; bilakis onlar şu beş kelimedir: Lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber, Sübhânallâh, Elhamdülillâh ve Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh.”
ذكْرُ مَن قال: هي العملُ بطاعةِ اللهِ ﷿
Bunun aziz ve celil olan Allah'a itaatle amel etmek olduğunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا القاسم، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابنِ عباسٍ: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا}. قال: الأعمالُ الصالحةُ؛ سبحانَ اللهِ، والحمد للهِ، ولا إله إلَّا الله، واللهُ أكبرُ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا} “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem mükâfat bakımından daha hayırlı hem de ümit bağlamak bakımından daha hayırlıdır” [ayeti hakkında] şöyle dediğini [anlattı]: “Salih amellerdir; 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber'dir.”
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: هى ذكرُ اللهِ؛ قول: لا إله إلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ، وسبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، وتبارَكَ اللهُ، ولا حولَ ولا قُوَّةَ إِلَّا بِاللهِ، وأستغفرُ اللهَ، وصلَّى اللهُ على رسولِ اللهِ، والصيامُ والصلاةُ والحجُّ والصَّدَقةُ والعتقُ والجهادُ والصلةُ، وجميعُ أعمالِ الحسناتِ، وهنَّ الباقياتُ الصالحاتُ، التي تَبْقَى لأهلِها في الجنةِ ما دامتِ السماواتُ والأرضُ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” buyruğu hakkında [şöyle] dediğini anlattı: “O Allah'ı zikretmektir; 'Lâ ilâhe illallâh', 'Allâhu ekber', 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Tebârekallâh', 'Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh', 'Estağfirullâh', 'Sallallâhu alâ Resûlillâh' demek; oruç, namaz, hac, sadaka, köle azat etmek, cihad, sıla-i rahim ve bütün güzel amellerdir. Bunlar, gökler ve yer durdukça cennette sahipleri için kalacak olan kalıcı salih amellerdir .”
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا}. قال: الأعمالُ الصالحةُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا} “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem mükâfat bakımından daha hayırlı hem de ümit bağlamak bakımından daha hayırlıdır” buyruğu hakkında: “Salih amellerdir” dedi .
ذكرُ مَن قال: هي الكلمُ الطَّيبُ
Bunun güzel söz olduğunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمّي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قولَه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ}. قال: الكلامُ الطيبُ.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan [rivayetle] O'nun: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: “Güzel sözdür.”
وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: هنَّ جميعُ أعمالِ الخيرِ. كالذى رُوِى عن عليِّ بن أبي طلحةَ، عن ابنِ عباسٍ؛ لأن ذلك كلَّه من الصالحاتِ التي تَبْقَى لصاحبِها في الآخرةِ، وعليها يُجازَى ويُثابُ، وأن اللهَ عزَّ ذكرُه لم يخصُصْ من قولِه: {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا}. بعضًا دونَ بعضٍ في كتابٍ، ولا بخبرٍ عن رسولِ اللهِ ﷺ.
Bu husustaki görüşlerin doğruya en yakın olanı: “Onlar bütün hayır amelleridir” diyenin görüşüdür; nitekim Ali b. Ebî Talha'dan, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibidir. Çünkü bunların hepsi, ahirette sahibi için baki kalacak, karşılığında mükâfat ve sevap verilecek salih amellerdendir. Zikri yüce olan Allah, {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا} “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında mükâfat bakımından daha hayırlıdır” buyruğunda, ne [kendi] kitabında ne de Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen bir haberde bunların bir kısmını diğerinden ayırt etmemiştir.
فإن ظنَّ ظانٌّ أن ذلك مخصوصٌ بالخبرِ الذى روِّيناه عن أبي هريرةَ، عن النبيِّ ﷺ، فإن ذلك بخلافِ ما ظَنَّ، وذلك أن الخبرَ عن رسولِ اللهِ ﷺ إنما ورَد بأَنَّ قولَ: سبحانَ اللهِ، والحمدُ للهِ، ولا إلهَ إِلَّا اللهُ، واللهُ أكبرُ. هنَّ مِن الباقياتِ الصالحاتِ، ولم يقلْ: هُنَّ جميعُ الباقياتِ الصالحاتِ، ولا كُلُّ الباقياتِ الصالحاتِ. وجائزٌ أن تكونَ هذه باقياتٍ صالحاتٍ، وغيرُها من أعمالِ البرِّ -أيضًا- باقياتٍ صالحاتٍ.
Eğer bir zanda bulunan, bunun Ebû Hüreyre'den, [o da] Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiğimiz haberle tahsis edildiğini zannederse, bu onun zannettiği gibi değildir. Çünkü Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen haberde, 'Sübhânallâh', 'Elhamdülillâh', 'Lâ ilâhe illallâh' ve 'Allâhu ekber' sözlerinin kalıcı salih amellerden olduğu belirtilmiştir; “Onlar kalıcı salih amellerin tamamıdır” veya “Bütün kalıcı salih amellerdir” denmemiştir. Bunların kalıcı salih ameller olması, bunların dışındaki diğer iyilik amellerinin de kalıcı salih ameller olması caizdir.
القولُ في تأويلِ قوله عزَّ ذكرُه: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨)}.
Zikri yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨)} “Dağları yürüteceğimiz ve yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin gün, onları [bir araya] toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır. (47) Ve Rabbinin huzuruna sıra sıra arz olunmuşlardır: ‘Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi Bize geldiniz; bilakis siz, size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz.’ (48)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: ويوم نُسَيِّرُ الجبالَ عن الأرضِ، فنَبُسُّها بَسًّا، ونجعَلُها هباءً مُنبَثًّا، {وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً}: ظاهرةً. وظهورُها لرَأى أعينِ الناظرين من غيرِ شيءٍ يستُرُها من جبلٍ ولا شجَرٍ، هو بُروزُها. وبنحوِ ذلك قال جماعةٌ مِن أهلِ التأويلِ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Dağları yeryüzünden sürüp gidereceğimiz, onları ufalayıp toz haline getireceğimiz ve etrafa saçılmış toz zerreleri kılacağımız gün; {وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً} “ve yeri çırılçıplak görürsün” [ifadesi], apaçık [görürsün demektir]. Dağ ve ağaç gibi kendisini örten hiçbir şey olmaksızın bakanların gözü önünde açıkta bulunması, onun 'bârize' (meydanda/apaçık) olmasıdır. Tefsir ehlinden bir topluluk da buna benzer şekilde söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى "ح"، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً}. قال: لا خَمَرَ فيها ولا غيابةَ. يعني شجرَ فيها .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. (H) Ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı; hepsi İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً} “ve yeri çırılçıplak görürsün” [ayeti hakkında]: “Orada ne bir siper ne de bir çukurluk/gizleyecek yer vardır. Yani orada ağaç [yoktur] ” dediğini [anlattılar].
حدَّثني القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bana el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً}: ليس عليها بناءٌ ولا شجرٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً} “ve yeri çırılçıplak görürsün” buyruğu hakkında: “Üzerinde ne bir bina ne de bir ağaç vardır ” dediğini anlattı.
وقيل: معنى ذلك: وترَى الأرضَ بارزًا أهلُها الذين كانوا في بطنِها، فصاروا على ظهرِها. وقولُه: [{وَحَشَرْنَاهُمْ}]. يقولُ: [وجمَعْناهم] إلى موقفِ الحسابِ. {فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا}. يقولُ: فلم نتركْ، ولم نُبقِ مِنهم تحتَ الأرضِ أحدًا. يُقالُ منه: ما غادرتُ من القومِ أحدًا. وما أغدَرتُ مِنهم أحدًا. ومِن أَغدَرتُ قولُ الراجزِ:
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; yerin karnında (içinde) bulunan halkını, onun sırtına (yeryüzüne) çıkmış ve açıkta kalmış bir halde görürsün, demektir. Allah Teâlâ'nın: [{وَحَشَرْنَاهُمْ}] “[ve onları topladık]” buyruğu; [onları] hesap yerine [bir araya topladık] demektir. {فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “onlardan hiçbirini bırakmadık” buyruğu ise; onlardan yerin altında hiçbir kimseyi terk etmedik ve geride bırakmadık, anlamına gelir. Nitekim bu kökten hareketle: [Topluluktan hiçbir kimseyi geride bırakmadım anlamında] “ما غادرتُ من القومِ أحدًا” ve “ما أغدَرتُ مِنهم أحدًا” denilir. 'Ağdere' (أَغْدَرَ) kullanımına recez şairinin şu sözü örnektir:
هل لكِ والعارضُ منكِ عائضُ
Sana gelen karşılık verirken var mısın,
في هَجْمةٍ يغدِرُ منها القابضُ
Sürücünün geride [deve] bıraktığı büyük bir sürü içinde?
وقولُه: {وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: وعُرِض الخلقُ على ربِّك يا محمدُ صفًّا، {لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. يقولُ عزَّ ذكرُه: يقال لهم إذ عُرضوا على اللهِ: لقد جئتُمونا أيها الناسُ أحياءً كهيئتِكم حينَ خلَقْناكم أوَّلَ مرَّةٍ. وحُذِف "يُقالُ" مِنَ الكلامِ؛ لمعرفةِ السامعين بأنَّه مرادٌ في الكلامِ.
O'nun: {وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا} buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Bütün mahlukat Rabbinin huzuruna sıra sıra arz olunmuştur; {لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ}. Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Allah'ın huzuruna arz olunduklarında onlara şöyle denir: Ey insanlar! Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız zamanki durumunuz gibi Bize diri olarak geldiniz. Sözde geçen “denir” ifadesi, dinleyenlerin kelamda bunun kastedildiğini bilmeleri sebebiyle hazfedilmiştir (düşürülmüştür).
وقولُه: {بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا}. وهذا الكلامُ خرَج مَخْرجَ الخبرِ عن خطابِ اللهِ به الجميعَ، والمرادُ منه الخصوصُ، وذلك أنه قد يَرِدُ القيامة خلقٌ مِن الأنبياءِ والرسلِ، والمؤمنين باللهِ ورسلِه وبالبعثِ، ومعلومٌ أنَّه لا يُقالُ يومَئِذٍ لمَن ورَدها من أهلِ التصديقِ بوعدِ اللهِ في الدنيا، وأهلِ اليقينِ فيها بقيامِ الساعةِ: بل زعَمْتُم أن لن نجعلَ لكم البعثَ بعدَ المماتِ، والحشرَ إلى القيامة موعدًا. وأن ذلك إنما يقالُ لمَن كان في الدنيا مكذِّبًا بالبعثِ وقيامِ الساعةِ.
O'nun: {بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} “Bilakis siz, size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz” buyruğuna gelince: Bu söz, lafzen Allah'ın herkese yönelik hitabını haber verme kalıbında gelmiş olsa da kastedilen mana hususidir (özeldir). Çünkü kıyamet gününe peygamberler, resuller, Allah'a, resullerine ve yeniden dirilişe inanan müminler de gelecektir; dünyada iken Allah'ın vaadini tasdik eden ve kıyametin kopacağına kesin olarak inanan kimselere o gün: “Bilakis siz, öldükten sonra dirilişi ve kıyamet günü toplanmayı size bir buluşma zamanı kılmayacağımızı iddia etmiştiniz” denilmeyeceği bilinmektedir. Bu sözün ancak dünyadayken yeniden dirilmeyi ve kıyametin kopmasını yalanlayan kimselere söyleneceği malumdur.
القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩)}.
Zikri yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩)} “Kitap ortaya konmuştur; suçluları onda yazılı olanlardan dolayı korku içinde görürsün ve: ‘Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ derler. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez. (49)”
يقولُ عزَّ ذكرُه: ووضَع اللهُ يومئذٍ كتابَ أعمالِ عبادِه في أيدِيهم، [فَآخِذٌ بيمينِه، وآخِذٌ] بشِمالِه، {فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ}. يقولُ عَزَّ ذكرُه: فتَرَى المشركين باللهِ {مُشْفِقِينَ}. يقولُ: خائفِين وَجِلِينَ، {مِمَّا فِيهِ}
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah o gün kullarının amel defterini ellerine verir; [kimi sağından alan, kimi de] solundan alandır. {فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ} “Suçluları onda yazılı olanlardan dolayı korku içinde görürsün”. Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'a ortak koşanları görürsün; {مُشْفِقِينَ} “korku içinde”. [Yani] korkanlar ve ürperti duyanlar olarak; {مِمَّا فِيهِ} “onda olandan dolayı”...
مكتوبٌ من أعمالِهم السيئةِ التي عمِلُوها في الدنيا، أن يؤاخَذوا بها، {وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا}. يعنى أنَّهم يقولون إذا قرَءُوا كتابَهم، ورأَوْا ما قد كُتِب عليهم فيه من صغائرِ ذنوبِهم وكبائرِها، نادَوا بالويلِ حينَ أيقَنوا بعذابِ اللهِ، وضَجُّوا مما قد عرَفوا من أفعالِهم الخبيثةِ التي قد أحصاها كتابُهم، ولم يَقْدِروا أن يُنكِرُوا صحَّتَها.
dünyada işledikleri kötü amellerden dolayı onda yazılı olanlar sebebiyle hesaba çekilmekten [korkarlar]. {وَيَقُولُونَ يَاوَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا} “ve: ‘Vay başımıza gelene! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ derler”. Yani onlar kitaplarını okuyup küçük büyük günahlarından aleyhlerine yazılmış olanları gördüklerinde, Allah'ın azabına kesin kanaat getirince helak çağrısında bulunurlar (eyvah derler); kitaplarının sayıp döktüğü ve doğruluğunu inkâr edemedikleri çirkin amellerini anlayınca feryat ederler.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا}: اشتكَى القومُ، كما تسمَعون، الإحصاءَ، ولم يشتكِ أحدٌ ظُلمًا، فإيَّاكم والمحقَّراتِ من الذنوبِ؛ فإنها تجتَمِعُ على صاحبِها حتى تُهلِكَه، ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ كان يضْرِبُ لها مثلًا، يقولُ: "كَمَثَلِ قَوْمٍ انْطلقوا يَسيرُون حتى نَزَلوا بفَلاةٍ من الأرضِ، وحضَر صَنيعُ القومِ، فانطلَق كلُّ رَجُلٍ يحتَطِبُ، فجَعَل الرَّجُلُ يَجِيءُ بالعُودِ، ويَجِيءُ الآخرُ بالعُودِ، حتى جمَعوا سَوادًا كثيرًا وأجَّجُوا نارًا، فإِنَّ الذنبَ الصغيرَ، يَجْتَمِعُ على صَاحبِه حتى يُهلِكَه" .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا} “Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “İşittiğiniz gibi o kavim [amellerin tek tek] sayılmasından şikâyet etti, hiçbiri zulümden şikâyet etmedi. Küçük görülen günahlardan sakınınız; çünkü onlar sahibinin aleyhine toplanır da nihayet onu helak eder. Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bunun için bir misal verir ve şöyle buyururdu: ‘Yola çıkıp yürüyen ve nihayet ıssız bir arazide konaklayan bir topluluğun misali gibidir; o topluluğun yemek vakti gelir, bunun üzerine her bir adam odun toplamaya gider. Bir adam bir çalı çırpı getirir, diğeri de bir çalı çırpı getirir; nihayet çokça bir karaltı toplayıp büyük bir ateş yakarlar. İşte küçük günah da böyledir; sahibinin aleyhine toplanır ve nihayet onu helak eder’ .”
وقيل: إنَّه عنى بالصغيرة في هذا الموضعِ الضحكَ.
Buradaki “küçük” (sağîra) ile gülmenin kastedildiği de söylenmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني زكريا بنُ يحيى بنِ أبي زائدةَ، قال: ثنا عبدُ الله بنُ داودَ، قال: ثنا محمدُ بنُ موسى، عن الزيَّالِ بنِ عمرٍو، عن ابنِ عباسٍ: {لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً}
Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Mûsâ, Ziyyâl b. Amr'dan, [o da] İbn Abbâs'tan {لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً} “küçük [bir şeyi] bırakmamış” [ayeti hakkında nakletti]:
قال: الضَّحكُ.
şöyle dediğini [anlattı]: “Gülmektir.”
حدَّثنا أحمدُ بنُ حازمٍ، قال: ثنا أبي، قال: حدَّثَتْني أمِّي حمَّادةُ ابنةُ محمدٍ، قالت: سمِعتُ أبي محمدَ بنَ عبدِ الرحمنِ يقولُ في هذه الآية في قولِ اللهِ جلَّ وعزَّ: {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا}. قال: الصغيرةُ الضَّحكُ.
Bize Ahmed b. Hâzim anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bana annem Hammâde binti Muhammed anlattı, dedi ki: Babam Muhammed b. Abdirrahmân'ı, celil ve aziz olan Allah'ın şu ayetindeki: {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا} “Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!” buyruğu hakkında: “Küçük [olan], gülmektir” derken işittim.
ويعنى بقولِه: {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ}: [ما شأنُ هذا الكتابِ] ، {لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً}. يقولُ: لا يُبقِى صغيرةً من ذنوبِنا وأعمالنِا ولا كبيرةً مِنها، {إِلَّا أَحْصَاهَا}. يقولُ: إلَّا حفِظها. {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا} في الدنيا من عمَلٍ، {حَاضِرًا} في كتابِهم ذلك مكتوبًا مُثْبتًا، فجُوزوا بالسيئةِ مثلَها، وبالحسنةِ ما اللهُ جازِيهم بها، {وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا}. يقولُ: ولا يجازِى ربُّك يا محمدُ أحدًا بغيرِ ما هو أهلُه؛ لا يُجازِى بالإحسانِ إلا أهلَ الإحسانِ، ولا بالسيئةِ إلا أهلَ السيئةِ، وذلك هو العدلُ.
O'nun: {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ} sözüyle: [Bu kitabın hâli nedir] ; {لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} buyruğuyla: Günahlarımızdan ve amellerimizden ne küçüğünü ne de büyüğünü geride bırakmaz; {إِلَّا أَحْصَاهَا} buyruğuyla: Onu kaydetmiş olmasın, demek istenir. Dünyada işledikleri amellerden {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا} “yaptıklarını” o kitaplarında yazılmış ve sabitlenmiş olarak {حَاضِرًا} “hazır bulmuşlardır”; böylece kötülüğe misliyle, iyiliğe de Allah'ın onlara vereceği mükâfatla karşılık verilir. {وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} “Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez” buyruğu ise: Ey Muhammed! Rabbin hiç kimseye hak etmediği bir şekilde karşılık vermez; iyilikle ancak iyilik ehline, kötülükle de ancak kötülük ehline karşılık verir; işte adalet budur, demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه عزَّ ذكرُه: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا (٥٠)}.
Zikri yüce olan Allah'ın şu buyruğunun tefsiri: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا (٥٠)} “Hani meleklere: ‘Âdem'e secde edin!’ demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi. O cinlerdendi; böylece Rabbinin emrinden çıktı. Şimdi siz, onlar size düşman iken Benden başka onu ve soyunu mu dost ediniyorsunuz? Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu! (50)”
يقولُ تعالى ذكرُه مذكِّرًا هؤلاء المشركين حسَدَ إبليسَ أباهم، ومُعْلِمَهم ما كان منه من كِبْرِه واستكبارِه عليه حينَ أمَره بالسجودِ له، وأنه من العَدَاوةِ والحسَدِ لهم على مثلِ الذى كان عليه لأبيهم: {وَ} اذْكُرْ يا محمدُ {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ} الذى يُطيعُه هؤلاء المشركون، ويتَّبِعون أمْرَه،
Zikri yüce olan Allah, bu müşriklere İblis'in onların atasına beslediği hasedi hatırlatarak ve ona secde etmesini emrettiğinde İblis'in sergilediği kibir ve büyüklük taslamayı, ayrıca atalarına beslediği düşmanlık ve hasedin bir benzerini kendilerine karşı da beslediğini bildirerek şöyle buyurmaktadır: {وَ} [Ve] hatırla ey Muhammed: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ} “Hani meleklere: ‘Âdem'e secde edin!’ demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi.” Ki bu müşrikler ona itaat etmekte ve onun emrine uymaktadırlar,
ويخالِفون أمْرَ اللهِ، فإنَّه لم يسجدْ له استكبارًا على اللهِ، وحسدًا لآدم؛ {كَانَ مِنَ الْجِنِّ}.
Allah'ın emrine ise karşı gelmektedirler; oysa o, Allah'a karşı kibirlendiği ve Âdem'e haset ettiği için ona secde etmemişti; {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi”.
واختلَف أهلُ التأويلِ في معنى قولِه: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. فقال بعضُهم: إِنَّه كان من قبيلةٍ يقالُ لهم: الجنُّ.
Tefsir ehli O'nun: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O, cinlerdendi” buyruğunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları: “O, kendilerine 'cin' denilen bir kabileden idi” demiştir.
وقال آخرون: بل كان من خُزَّانِ الجَنَّةِ، فنُسِب إلى الجنَّةِ.
Başkaları ise: “Aksine, o cennetin bekçilerindendi; bu sebeple cennete nispet edildi” demiştir.
وقال آخرون: بل قيل: {مِنَ الْجِنِّ}؛ لأنه مِنَ الجِنِّ الذين اسْتَجَنُّوا عن أعينِ بني آدمَ.
Başkaları da: “Aksine, Âdemoğullarının gözlerinden gizlenen (istezenne) cinlerden olduğu için {مِنَ الْجِنِّ} [denmiştir]” demişlerdir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابنِ إسحاقَ، عن خلَّادِ بنِ عطاءٍ، عن طاوسٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان إبليسُ قبلَ أن يركَبَ المعصيةَ [مِن الملائكةِ] ، اسمُه عزازيلُ، وكان من سكانِ الأرضِ، وكان من أشدِّ الملائكةِ اجتهادًا وأكثرِهم علمًا؛ فذلك دعاهُ إلى الكِبْرِ، وكان مِن حيٍّ يُسَمَّون جِنًّا .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan, [o] Hallâd b. Atâ'dan, [o] Tâvûs'tan, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: İblis isyana kalkışmadan önce [meleklerdendi] , ismi Azâzîl idi ve yeryüzü sakinlerindendi. Meleklerin en çok gayret edeni ve ilim bakımından en çok olanı idi; işte bu onu kibre sevk etti. O, 'cin' diye isimlendirilen bir kabileden idi .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عثمانُ بنُ سعيدٍ، عن بشرِ بنِ عُمارةَ، عن أبى، رَوْقٍ، عن الضحاكِ، عن ابنِ عباسٍ، قال: كان إبليسُ من حيٍّ من أحياءِ الملائكةِ
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Osman b. Saîd, Bişr b. Umâre'den, [o] Ebû Ravk'tan, [o] ed-Dahhâk'tan, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: İblis, melek kabilelerinden bir kabileye mensuptu.
يُقال لهم: الجِنُّ. خُلِقوا من نارِ السَّمومِ من بينِ الملائكةِ. قال : وكان اسمُه الحارثَ. قال: وكان خازِنًا من خُزَّانِ الجَنَّةِ. قال: وخُلِقت الملائكةُ من نورٍ غيرَ هذا الحيِّ. قال: وخُلِقتِ الجِنُّ الذين ذُكِروا في القرآنِ من مارجٍ من نارٍ، وهو لسانُ النارِ الذى يكونُ في طرَفِها إذا التَهَبت .
onlara cin denirdi. Melekler arasından kavurucu ateşten yaratılmışlardı. Dedi ki : Adı Hâris idi. Dedi ki: Cennetin bekçilerinden bir bekçiydi. Dedi ki: Bu fırka dışındaki melekler ise nurdan yaratılmıştı. Dedi ki: Kur'an'da zikredilen cinler ise dumansız yalın bir ateşten (mâric) yaratılmıştır; o da alevlendiğinde ateşin ucundaki alev dilidir .
حدَّثنا ابنُ المثنى، قال: ثنى شيبانُ، قال: ثنا سلَّامُ بنُ مسكينٍ، عن قتادةَ، عن سعيدِ بنِ المسيَّبِ، قال: كان إبليسُ رئيسَ ملائكةِ سماءِ الدنيا .
Bize İbnü'l-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bana Şeybân anlattı, dedi ki: Bize Sellâm b. Miskîn, Katâde'den, [o da] Saîd b. el-Müseyyeb'den anlattı; dedi ki: İblis, dünya semasının meleklerinin reisi idi .
حدَّثنا ابنُ وكيعٍ، قال: ثنا أبي، عن الأعمشِ، عن حبيبِ بنِ أبي ثابتٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ في قولِه: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ}. قال: كان إبليسُ من خُزَّانِ الجَنَّةِ، وكان يدبرُ أمرَ سماءِ الدنيا .
Bize İbn Vekî‘ anlattı, dedi ki: Bize babam, el-A‘meş'ten, [o] Habîb b. Ebî Sâbit'ten, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan: {إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “İblis hariç; o cinlerdendi” buyruğu hakkında anlattı; dedi ki: İblis cennetin bekçilerindendi ve dünya semasının işini idare ediyordu .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: كان إبليسُ من أشرافِ الملائكةِ وأكرمِهم قبيلةً، وكان خازِنًا على الجِنانِ، وكان له سلطانُ السماءِ الدنيا، وكان له سلطانُ الأرضِ، وكان فيما قضَى اللهُ أنَّه رأى أن له بذلك شرفًا وعظمةً على أهلِ السماءِ، فوقَع من ذلك في قلبِه كبرٌ لا يعلَمُه إلَّا اللهُ؛ فلمَّا كان عندَ السجودِ حينَ أمَره أن يسجُدَ لآدمَ اسْتَخرَجَ اللهُ كِبْرَه عندَ السجودِ، فلعَنَه وأَخَّرَه إلى يومِ الدينِ. قال: قال ابنُ عباسٍ: وقولُه: {كَانَ مِنَ الْجِنِّ}: إِنما سُمِّى بالجَنَّانِ أنه كان خازنًا عليها، كما يُقال للرجلِ: مَكيٌّ،
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: "İblis meleklerin en şereflilerinden ve kabilece en üstün olanlarındandı. Cennetlerin bekçisiydi, dünya semasının hükümranlığı ona aitti, yeryüzünün hükümranlığı da ona aitti. Allah'ın takdiri gereği o, bundan dolayı sema ehline karşı bir üstünlüğü ve büyüklüğü olduğunu düşündü; bu sebeple kalbine Allah'tan başkasının bilemeyeceği bir kibir düştü. Âdem'e secde etmesini emrettiği secde vakti gelince, Allah secde esnasında onun kibrini açığa çıkardı; ona lânet etti ve onu hesap gününe kadar erteledi." [İbn Cüreyc] dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: O'nun {كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “O cinlerdendi” buyruğuna gelince; cennetlerin bekçisi olduğu için o ancak 'Cennân' (cennet görevlisi) olarak isimlendirilmiştir; nitekim bir adama Mekkeli,
ومدنيٌّ، وكوفيٌّ، وبصْريٌّ. قاله ابنُ جريجٍ .
Medenî, Kûfî ve Basrî denildiği gibi. Bunu İbn Cüreyc söylemiştir .
وقال آخرون: هم سبطٌ من الملائكةِ قبيلةٌ، وكان اسمُ قبيلتِه الجِنَّ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Onlar meleklerden bir oymak, bir kabiledir; kabilesinin ismi de el-Cinn idi.