يقولُ تعالى ذكرُه: لهؤلاء الذين آمَنُوا وعمِلوا الصالحات جَنّاتُ عدنٍ. يعني: بساتينُ إقامةٍ في الآخرةِ. {مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ}. يَقولُ: تَجْرِى مِن دونِهم [وبينَ أيديهم الأنهارُ. وقال جلَّ ثناؤُه: {مِنْ تَحْتِهِمُ}. ومعناه: من دونِهم] وبينَ أيديهم.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: İman edip salih ameller işleyen şu kimseler için Adn cennetleri vardır; yani ahirette ebedî kalınacak bahçeler [vardır]. {مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ} “[Altlarından] ırmaklar [akar]” buyruğu hakkında şöyle buyurmaktadır: Onların alt yanlarından [ve önlerinden ırmaklar akar. Övgüsü yüce olan [Allah]: {مِنْ تَحْتِهِمُ} buyurmuştur; anlamı: Alt yanlarından] ve önlerinden [demektir].
{يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ}. يقولُ: يَلْبَسون فيها من الحُليِّ أساوِرَ من ذهبٍ. والأساوِرُ جمع إسْوارٍ.
{يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ} “Orada altın bileziklerle süslenirler” buyruğu hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Orada süs eşyası olarak altından bilezikler takınırlar. ‘Esâvir’ (أساور) kelimesi, ‘isvâr’ (إسوار) kelimesinin çoğuludur.
وقوله: {يَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ}. والسُّندس جمعٌ، واحدُها سُندُسةٌ، وهى ما رَقَّ من الدبياجِ، والإسْتبرَقُ: ما غلُظ منه وثخُن. وقيل: إنَّ الإستبرَقَ هو الحريرُ. ومنه قولُ المرَقِّشِ :
O'nun: {يَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ} “İnce ipekten yeşil elbiseler giyerler” buyruğundaki ‘sündüs’ (السندس) kelimesi çoğuldur, tekili ‘sündüseh’ (سندسة) olup ipeğin (dîbâc) ince olanıdır. ‘İstebrak’ (الإستبرق) ise ipeğin kalın ve kaba olanıdır. İstebrakın bizzat ipek olduğu da söylenmiştir. Murakkış'ın şu sözü bu kabildendir:
تراهُنَّ يَلْبَسْنَ المَشاعِرَ مَرَّةً … وإستبرقُ الدَّيباج طَوْرًا لباسُها
“Onları bir keresinde meşâir (yünlü giysiler) giyerken görürsün … kimi zaman da giysileri kalın ipektir (istebrak).”
يعني: وغليظُ الدِّيباجِ.
[Şair] ipeğin kalınını kastetmiştir.
وقوله: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ}. يقولُ: مُتَّكئين في جناتِ عدنٍ على الأرائِك. وهى السُّرُرُ في الحِجالِ، واحِدَتُها أَرِيكةٌ. ومنه قولُ الشاعرِ:
Allah Teâlâ'nın: {مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ} “Orada tahtlar üzerine yaslanmışlardır” kavli hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Onlar] Adn cennetlerinde tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Bunlar, süslü ve perdeli odalardaki (hicâl) tahtlardır; tekili erîke (أَرِيكة) gelir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
خُدودًا جَفَتْ في السَّيْرِ حتى كأنَّما … يُباشِرْنَ بالمَعْزاءِ مَسَّ الأرائِكِ
“Yolculukta kuruyup sertleşen yanaklar, sanki … taşlık arazide tahtların dokunuşunu hissediyor gibidir.”
ومنه قولُ الأعشَى :
el-A‘şâ'nın şu sözü de bu kabildendir:
بينَ الرُّوَاقِ وجانبٍ مِن سترِها … منها وبينَ أريكةِ الأنْضَادِ
“Revak ile onun perdesinin bir yanı arasında … onunla üst üste yığılmış minderlerin tahtı arasında.”
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {عَلَى الْأَرَائِكِ}. قال: هي الحِجالُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {عَلَى الْأَرَائِكِ} “Tahtlar üzerinde” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Onlar cibinliklerdir (hicâl) ” dedi.
قال معمرٌ: وقال غيرُه: السُّررُ في الحِجالِ .
Ma‘mer dedi ki: Başkası da şöyle demiştir: Cibinlikler (hicâl) içindeki tahtlardır (sürur) .
وقوله: {نِعْمَ الثَّوَابُ}. يقولُ: نعمَ الثوابُ جناتُ عدنٍ وما وصَف جلّ ثناؤُه أنه جعَل لهؤلاء الذين آمَنوا وعملوا الصالحاتِ، {وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا}. يقولُ: وحسُنت هذه الأرائكُ في هذه الجنانِ التي وصَف تعالى ذكرُه في هذه الآية مُتَّكَأً.
O'nun: {نِعْمَ الثَّوَابُ} “O ne güzel mükâfattır!” buyruğu hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Adn cennetleri ve övgüsü yüce olan [Allah'ın] iman edip salih amel işleyen şu kimseler için hazırladığını vasfettiği şeyler ne güzel bir mükâfattır! {وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا} “Ve [orası] ne güzel bir konaklama yeridir!” buyruğu hakkında ise [Allah] şöyle buyurmaktadır: Zikri yüce olan [Allah'ın] bu ayette vasfettiği şu cennetlerdeki bu tahtlar, yaslanılıp dayanılacak yer olarak ne güzeldir!
وقال ﷿: {وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا}. فأنَّثَ الفعلَ بمعنَى: وحسُنت هذه الأرائكُ مرتَفَقًا. ولو ذَكَّر لتذكيرِ المُرتفقِ كان صوابًا، لأن "نِعْمَ" و "بِئسَ" إنما
Aziz ve Celil olan [Allah] şöyle buyurmuştur: {وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا} “Ve [orası] ne güzel bir konaklama yeridir!”. [Cenâb-ı Hak], "Bu tahtlar dayanılacak yer olarak ne güzeldir" manasında fiili müennes kılmıştır. Şayet 'el-mürtefek' lafzının müzekker olmasından dolayı [fiili] müzekker kılsaydı da doğru olurdu; çünkü 'ni‘me' ve 'bi’se' [kelimeleri] ancak...
تُدْخِلُهما العربُ [في الكلامِ لتدُلَّا على المدح والذمِّ لا للفعلِ، فلذلك تذكِّرُهما مع المؤنَّثِ] ، وتوحِّدُهما مع الاثنَين والجماعةِ.
Arapların [kelama fiil olsun diye değil, sadece övgü ve yergiyi ifade etsinler diye soktukları kelimelerdir; bu sebeple müennes ile birlikte müzekker kılınırlar] , tesniye ve cemi ile birlikte de tekil getirilirler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤)} “Onlara iki adamı misal ver: Onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında da bir ekinlik yapmıştık. Her iki bağ da ürününü vermiş, ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı; aralarından bir de ırmak akıtmıştık. Onun başka serveti de vardı. Bundan dolayı arkadaşıyla konuşurken ona dedi ki: ‘Ben malca senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm!’” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: واضْرِبْ يا محمدُ لهؤلاء المشرِكين باللَّهِ، الذين سألُوك أن تطرُدَ الذين يدْعُون ربَّهم بالغداةِ والعشيِّ يُريدون وجهَه، {مَثَلًا} مثلَ رجلينِ جعلنا لأحدهمَا بستانين مِن مِن كُرومٍ ، {وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ}. يقولُ: وأطَفْنا هذَين البُستانَين بنخلٍ.
Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovmanı isteyen Allah'a ortak koşan şu kimselere {مَثَلًا} “Bir misal ver”: Kendilerinden birine üzüm bağlarından iki bahçe verdiğimiz iki adamın misalini. {وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ} “Her ikisinin etrafını hurmalıklarla çevirmiştik” buyruğu hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu iki bahçenin etrafını hurma ağaçlarıyla kuşatmıştık.
وقوله: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا}. يقولُ: وجعَلْنا وسَطَ هذَين البُستانَين زرْعًا.
O'nun: {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا} “Ve aralarında da bir ekinlik yapmıştık” buyruğu hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu iki bahçenin ortasında ekin kılmıştık.
وقوله: {كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا}. يقولُ: كلا البستانين أطْعَم ثمَرَه وما فيه مِن الغُروسِ من النخلِ والكَرْمِ وصُنوفِ الزَّروعِ.
O'nun: {كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا} “Her iki bağ da ürününü vermişti” buyruğu hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Her iki bahçe de meyvesini ve içindeki hurma, üzüm asması ve türlü ekinlerden dikili olanları [ürün olarak] vermişti.
وقال: {كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ}. ثم قال: {آتَتْ}. فوحَّد الخبرَ؛ لأنَّ "كلتا" لا تُفْرَدُ واحدتُها، وأصلُه "كلّ"، وقد تُفْرِدُ العربُ "كلتا" أحيانًا، ويذْهَبون بها وهى مفرَدةٌ إلى التثْنيةِ، قال بعضُ الرُّجّازِ في ذلك:
Ve [Allah]: {كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ} “Her iki bahçe” [buyurmuş], sonra da {آتَتْ} “[ürününü] verdi” buyurmuştur. Haberi tekil getirmiştir; çünkü "kiltâ" (كلتا) kelimesinin tekili kullanılmaz ve aslı "küll" (كلّ) kelimesidir. Araplar bazen "kiltâ" kelimesini tekil olarak kullanırlar ve o tekil olduğu halde onunla tesniyeyi (ikili) kastederler. Recez şairlerinden biri bu hususta şöyle demiştir:
في كِلْتِ رِجْلَيْها سُلامَى واحِدَه … كلتاهما مَقْرُونةٌ بزَائِدَه
“İki ayağının her birinde tek bir parmak kemiği vardır … her ikisi de bir fazlalıkla birleşmiştir.”
يُريدُ بـ "كلت" "كلتا". وكذلك تفعل بـ "كلتا" و "كِلَا" و "كلّ"؛ إذا أُضِيفَتْ إلى معرفةٍ وجاء الفعلَ بعدَهن ، يُجْمَعُ ويُوحَّدُ.
[Şair] ‘kilt’ (كلت) ile ‘kiltâ’ (كلتا) kelimesini kastetmektedir. Marife bir isme muzâf kılındıklarında ve sonrasında bir fiil geldiğinde ‘kiltâ’, ‘kilâ’ ve ‘küll’ kelimelerine de böyle muamele edilir; [sonrasındaki fiil] çoğul da tekil de getirilebilir.
وقوله: {وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا}. يقولُ: ولم تَنْقُصْ من الأكلِ شيئًا، بل آتت ذلك تامًّا كاملًا، ومنه قولُهم: ظلَم فلانٌ فلانًا حقَّه، إذا بخَسَه ونقَصه. كما قال الشاعرُ :
O'nun: {وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا} “Ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı” buyruğu hakkında [Allah] şöyle buyurmaktadır: Üründen hiçbir şeyi eksiltmemiş, bilakis onu tastamam ve eksiksiz vermiştir. Nitekim bir kimse diğerinin hakkını eksiltip kıstığı zaman: ‘Zaleme fülânün fülânen hakkahû’ (Falan kimse falanın hakkına zulmetti/hakkını eksiltti) denir. Şairin dediği gibi:
تظلَّمنى مالى كَذا ولَوَى يدِى … لَوَى يدَه اللَّهُ الذي هو غالِبُه
“Böylece malımı eksilterek bana haksızlık etti ve elimi büktü … ona galip olan Allah da onun elini büksün!”
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Tevil ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا}. أي: لم تَنْقُصْ منه شيئًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا} “Ondan hiçbir şeyi eksik bırakmamıştı” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Yani ondan hiçbir şeyi eksiltmemişti” dedi.
وقوله: {وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: وسيَّلْنا خلالَ هذَين البُسْتانَينْ نَهَرًا. يعنى: بينَهما وبينَ أشجارِهما نَهَرًا.
O'nun: {وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا} “İkisinin arasından da bir ırmak fışkırtıp akıttık” buyruğu hakkında: Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu iki bahçenin arasından bir ırmak akıttık. Yani: İkisinin arasından ve ağaçlarının arasından bir ırmak [akıttık].
وقيل: {وَفَجَّرْنَا}. فثقَّل الجيمَ منه؛ لأنَّ التفجيرَ في النهَرِ كلِّه، وذلك أنَّه يَمتدُّ ماءً فيُسيلُ بعضُه بعضًا.
[Ayet metninde] {وَفَجَّرْنَا} denilerek [‘cîm’ harfi] şeddeli okunmuştur; çünkü fışkırtıp akıtma işi (tefcîr) ırmağın tamamındadır; bu da suyun uzanıp birbirini akıtması sebebiyledir.
وقوله: {وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ}. اختَلَفَتِ القرَأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرَأةِ الحجازِ والعراقِ: (وكانَ لَهُ ثُمُرٌ). بضمِّ الثاءِ والميمِ .
O'nun: {وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ} “Onun başka serveti/meyvesi de vardı” buyruğu hakkında: Kurrâ bu lafzın okunuşunda ihtilaf etmiştir. Hicaz ve Irak kurrâsının geneli bunu ‘sâ’ ve ‘mîm’ harflerinin zammesiyle: ‘Ve kâne lehû sümürun’ (وكانَ لَهُ ثُمُرٌ) şeklinde okumuştur .
واختلَف قارِئو ذلك كذلك؛ فقال بعضُهم: كان له ذهبٌ وفِضَّةٌ. وقالوا: ذلك هو الثمُرُ؛ لأنّها أموال مثمَّرةٌ، يعني: مكثَّرَةٌ.
Bunu bu şekilde okuyanlar da [anlamında] ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “Onun altını ve gümüşü vardı” demiştir. Onlar şöyle demiştir: ‘es-Sümür’ budur; çünkü bunlar semerelendirilmiş (müsemmere), yani çoğaltılmış mallardır.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ ﷿: (وكان لَهُ ثُمُرٌ). قال: ذهبٌ وفِضةٌ. وفى قولِ اللَّهِ ﷿: (بثُمُرِهِ). قال: هي أيضًا ذهبٌ وفِضةٌ .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Aziz ve Celil olan Allah'ın: (وكان لَهُ ثُمُرٌ) buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Altın ve gümüştür” dedi. Aziz ve Celil olan Allah'ın: (بثُمُرِهِ) buyruğu hakkında da: “O da altındır ve gümüştür” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ في قولِه: (ثُمُرٌ). قال: ذهبٌ وفضةٌ. قال: وقوله (وأُحيطَ بثُمُرِه): هي هي أيضًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den O'nun: (ثُمُرٌ) sözü hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Altın ve gümüştür” dedi. [İbn Cüreyc] dedi ki: O'nun: (وأُحيطَ بثُمُرِه) buyruğu hakkında da: “O da aynısıdır” dedi.
وقال آخرون: بل عَنَى به المالَ الكثيرَ من صُنوفِ الأموالِ.
Başkaları ise şöyle dedi: Bilakis bununla, mal türlerinden çokça malı kastetmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا أحمدُ بنُ يوسُفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثني حجاجٌ، عن هارونَ، عن سعيدِ بن أبي عَرُوبةَ، عن قتادةَ، قال: قرَأها ابن عباسٍ: (وكان لَهُ ثُمُرٌ)، بالضمِّ، وقال: يعنى أنواعَ المالِ .
Bize Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Hârûn'dan, o Saîd b. Ebî Arûbe'den, o da Katâde'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs bu ayeti zamme ile: (وكان لَهُ ثُمُرٌ) şeklinde okudu ve şöyle dedi: “Malın çeşitlerini kastetmektedir” .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: (وكان لَهُ ثُمُرٌ) يقولُ: مالٌ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullâh anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan (وكان لَهُ ثُمُرٌ) hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “[Bundan kasıt] maldır” demektedir .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ في قولِه: (وكان لَهُ ثُمُرٌ). يقولُ: من كلِّ المالِ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: (وكان لَهُ ثُمُرٌ) sözü hakkında anlattı; [Katâde] şöyle demektedir: “Her türlü maldan.”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: (وأُحِيطَ بثُمُرِه). قال: الثُّمُرُ مِن المالِ كلِّه، يعنى الثَّمَرَ وغيرَه من المالِ كلِّه .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: (وأُحِيطَ بثُمُرِه) sözü hakkında haber verdi; [Katâde]: “es-Sümür, malın tamamından [ibarettir]; yani meyve ve onun dışındaki bütün mallardır” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ، قال: الثُّمُرُ المالُ كلُّه. قال: وكلُّ مالٍ إذا اجتَمَع فهو ثُمُرٌ، إذا كان مِن لونِ الثمرةِ وغيرِها من المالِ كلِّه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da Katâde'den anlattı; [Katâde]: “es-Sümür, malın tamamıdır” dedi ve ekledi: “Bir araya toplanan her mal; meyve türünden olsun, onun dışındaki bütün mallardan olsun, sümürdür.”
وقال آخرون: بل عنَى به الأصلَ.
Başkaları ise: “Bilakis bununla asıl (sermaye/kök) kastedilmiştir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: (وكان لَهُ
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: { وَكَانَ لَهُ } “[Onun] vardı...” buyruğu hakkında [şöyle dedi]:
ثُمُرٌ): الثُّمُرُ الأصلُ. قال: (وأُحِيطَ بثُمُرِه). قال: بأصلِه .
ثُمُرٌ) sözü hakkında: “es-Sümür, asıldır (kök/sermayedir)” dedi. [İbn Zeyd]: (وأُحِيطَ بثُمُرِه) buyruğu hakkında da: “Onun aslı [yok edildi]” dedi .
وكأنَّ الذين وجَّهُوا معناها إلى أنها أنواعٌ من المالِ أرادوا أنها جمعُ "ثمارٍ" جُمِع "ثُمُرًا"، كما يُجْمَعُ الكتاب "كُتُبًا"، والحمارُ "حُمُرًا".
Bunun anlamını “çeşitli mallar” şeklinde yorumlayanlar, sanki [bu kelimenin] 'kitâb'ın (كتاب) 'kütüb' (كُتُب), 'himâr'ın (حمار) 'humur' (حُمُر) şeklinde çoğul yapılması gibi, 'simâr'ın (ثمار) çoğulu olarak 'sümür' (ثُمُر) şeklinde cem edildiğini kastetmiş gibidirler.
وقد قرَأ بعضُ مَن وافَق هؤلاء في هذه القراءةِ: (ثُمْرٌ) بضمِّ الثاءِ وسكونِ الميمِ ، وهو يُرِيدُ الضمَّ فيها، غيرَ أنه سكَّنها طلب التخفيفِ. وقد يَحتمِلُ أن يكونَ أراد بها جمعَ "ثَمَرِةٍ"، كما تُجمَعُ الخَشَبَةُ "حُشْبًا". وقرأ ذلك بعضُ المدنيّين: {وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ}. بفتحِ الثاءِ والميمِ ، بمعنى جمعِ "الثَّمَرِةِ"، كما تُجمَعُ الخَشَبَةُ "خَشَبًا"، والقَصَبَةُ "قَصَبًا".
Bu kıraatte bunlara muvafakat edenlerden bazıları, 'sâ'nın zammesi ve 'mîm'in sükûnu ile: (ثُمْرٌ) şeklinde okumuştur ; o bunda zammeyi kastetmekle birlikte hafifletme talebiyle onu sakin kılmıştır. Bununla, 'haşebe'nin (خَشَبَة) çoğulunun 'huşb' (حُشْب) yapılması gibi 'semere'nin (ثَمَرَة) çoğulunu kastetmiş olması da muhtemeldir. Medinelilerden bazıları ise bunu, 'haşebe'nin 'haşeb' (خَشَب), 'kasebe'nin 'kasab' (قَصَب) şeklinde çoğul yapılması gibi 'semere'nin (الثَّمَرَة) çoğulu manasında 'sâ' ve 'mîm'in fethasıyla: {وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ} “Onun meyvesi/serveti vardı” şeklinde okumuştur .
وأولى القراءاتِ في ذلك عندى بالصوابِ قراءةُ مَن قرَأ: (وكان لَهُ ثُمُرٌ). بضمِّ الثاءِ والميمِ لإجماعِ الحجةِ من القرأةِ عليه، وأن ذلك جمعُ "ثمارٍ"، كما الكُتُبُ جمعُ "كتابٍ".
Bu konuda bana göre doğruya en yakın olan kıraat ; hüccet sayılan kurrânın üzerindeki icmâı sebebiyle ve 'kütüb'ün 'kitâb'ın çoğulu olması gibi bunun da 'simâr'ın çoğulu olması hasebiyle 'sâ' ve 'mîm'in zammesiyle: (وكان لَهُ ثُمُرٌ) şeklinde okuyanın kıraatidir.
ومعنى الكلامِ: وفجَّرنا خلالَهما نهَرًا، وكان له منهما ثُمُرٌ - بمعنى من جنَّتيه - أنواعٌ من الثمارِ. وقد بَيَّن ذلك لَمَن وُفِّق لفَهمِه - قولُه: {جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا}. ثم قال: وكان له من هذه الكُرُومِ والنخل والزرع ثُمُرٌ.
Sözün anlamı şudur: İkisinin arasından bir ırmak fışkırttık ve onun bunlardan -yani iki bahçesinden - meyvelerden çeşitli 'sümür'ü vardı. Bunu anlamaya muvaffak kılınan kimse için O'nun şu buyruğu [bu manayı] açıklamaktadır: {جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا} “Onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin etrafını hurmalıklarla donatmış ve aralarında da ekin bitirmiştik”. Sonra da: Bu bağlardan, hurmalardan ve ekinden onun meyvesi/ürünü (sümür) vardı, buyurmuştur.
وقولُه: {فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ}. يقولُ ﷿: فقال هذا الذي جعَلنا له جنَّتين من أعنابٍ، لصاحبِه الذي لا مالَ له وهو يخاطِبُه: {أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا}. يقولُ: وأعزُّ عشيرةً ورَهْطًا. كما قال عُيينةُ والأقرعُ لرسولِ اللَّهِ ﷺ: نحن ساداتُ العربِ وأربابُ الأموالِ، فنَحِّ عنا سلمانَ وخَبَّابًا وصُهيبًا. احتقارًا لهم، وتكبُّرًا عليهم .
Yüce [Allah]’ın şu buyruğu: {فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} “Böylece onunla konuşurken arkadaşına dedi ki...” Azîz ve Celîl olan [Allah] buyuruyor ki: Kendisine iki üzüm bağı verdiğimiz bu kimse, malı olmayan arkadaşına onunla konuşurken şöyle dedi: {أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا} “Ben malca senden daha zenginim, maiyet/adam sayısı bakımından da senden daha üstün ve güçlüyüm.” [Yani] aşiret ve hısım akraba (topluluk) bakımından da [senden] daha üstün ve güçlüyüm, demektedir. Nitekim Uyeyne ile el-Akra‘, onları küçümseyerek ve onlara karşı büyüklenerek Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem: “Bizler Arapların efendileri ve mal mülk sahipleriyiz; Selmân’ı, Habbâb’ı ve Suheyb’i yanımızdan uzaklaştır” demişlerdi.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا}: وتلك واللَّهِ أمنيةُ الفاجرِ؛ كثرةُ المالِ، وعزَّةُ النفرِ .
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا} “Arkadaşıyla konuşurken ona şöyle dedi: Ben malca senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde şöyle dedi]: “Allah'a yemin olsun ki bu; günahkârın (fâcir) arzusudur : Malın çokluğu ve maiyetin üstünlüğü/gücü” .
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦)} “Kendine zulmederek bahçesine girdi ve: ‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam’ dedi. (35) ‘Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbimin huzuruna döndürülürsem, muhakkak orada bundan daha hayırlı bir sonuç/dönüş yeri bulurum.’ (36)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: هذا الذي جعَلنا له جنتين من أعنابٍ {دَخَلَ جَنَّتَهُ}، وهى بستانُه، {وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ}. وظلمُه نفسَه كفرُه بالبعثِ، وشكُّه في قيامِ الساعةِ، ونسيانُه المعادَ إلى الله تعالى، فأوجَب لها بذلك سُخْطَ اللَّهِ وأليمَ عقابِه.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Kendisine üzümlerden iki bahçe verdiğimiz bu kimse {دَخَلَ جَنَّتَهُ} “bahçesine girdi” -ki o bostanıdır-, {وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “kendine zulmederek”. Onun nefsine zulmetmesi ise; yeniden dirilmeyi inkâr etmesi, kıyametin kopacağından şüphe duyması ve Yüce Allah'a dönüşü unutmasıdır; böylece nefsi için Allah'ın gazabını ve can yakıcı azabını gerekli kılmıştır.
وقوله: {قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا}. يقولُ جلَّ ثناؤه: قال لما عايَنَ جنتَه، ورآها وما فيها من الأشجارِ والثمارِ والزروعِ والأنهارِ المُطَّرِدَةِ، شكًّا في المعادِ إلى اللَّهِ: ما أظنُّ أن تَبِيدَ هذه الجنةُ أبدًا، ولا تفنَى ولا تَخْرَبَ. وما أظنُّ الساعةَ التي وعَد اللَّهُ خلْقَه الحشرَ فيها تقومُ فتَحدُثُ. ثم تمنَّى أُمنيةً أخرى على شكٍّ منه، فقال: {وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي} فرجَعتُ إليه - وهو غيرُ موقنٍ أنه راجعٌ إليه: {لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا}. يقولُ: لأجِدنَّ خيرًا من جنتى هذه عندَ اللهِ -إن رُدِدتُ إليه- مرجعًا ومردًّا. يقولُ: لم يُعْطِني هذه الجنةَ في الدنيا إلا ولى عندَه أفضلُ منها في المعادِ إِن رُدِدتُ إليه.
O'nun: {قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا} “‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam’ dedi” buyruğu hakkında senâsı yüce olan [Allah] buyuruyor ki: O, bahçesini gözleriyle görüp içindeki ağaçları, meyveleri, ekinleri ve akıp giden nehirleri müşahede edince Allah'a dönüş (ahiret) konusunda şüpheye düşerek: “Bu bahçenin hiçbir zaman yok olacağını, fâni olup harap olacağını sanmıyorum. Allah'ın kullarına dirilişi vadettiği kıyametin de kopup gerçekleşeceğini sanmıyorum” dedi. Sonra şüphe içinde bir başka temennide bulunarak şöyle dedi: {وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي} “‘Şayet Rabbimin huzuruna döndürülürsem’” -yani O'na döndürüleceğine kesin olarak inanmadığı halde- O'na dönersem: {لأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} “‘muhakkak bundan daha hayırlı bir akıbet bulurum’”. [Taberî] buyuruyor ki: Eğer O'na döndürülecek olursam Allah katında bu bahçemden daha hayırlı bir dönüş yeri ve karşılık bulurum [demek istemektedir]. [Yine] şöyle demektedir: O'na döndürülecek olursam, [Allah] dünyada bana bu bahçeyi verdiyse, ahirette de O'nun katında bundan daha üstünü mutlaka benim için olacaktır.
كما حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً}. قال: شَكَّ. ثم قال: {وَلَئِنْ} كان ذلك ثم {رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا}، ما أعطَاني هذه إلا ولى عندَه خيرٌ من ذلك.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} “‘Kıyametin kopacağını da sanmıyorum’” buyruğu hakkında: “[Burada] şüphe etti” dedi. Sonra şöyle dedi: {وَلَئِنْ} “‘Şayet’” böyle bir şey olur da sonra {رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} “‘Rabbimin huzuruna döndürülürsem, muhakkak orada bundan daha hayırlı bir sonuç/dönüş yeri bulurum’”; [yani] katında bana bundan daha hayırlısı olmasaydı bunu bana vermezdi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً}: كفورٌ لنعمِ ربِّه، مكذِّبٌ بلقائِه، متمنٍّ على اللهِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} “Kendine zulmederek bahçesine girdi ve: ‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam’ dedi. (35) ‘Kıyametin kopacağını da sanmıyorum...’” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde şöyle dedi]: “Rabbine nankörlük eden (kefûr), O'na kavuşmayı yalanlayan ve Allah'a karşı temennilerde bulunan [biriydi]” .
القولُ في تأويلِ قولِه: {قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا (٣٧) لَكِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨)}.
O'nun şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا (٣٧) لَكِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨)} “Kendisiyle konuşmakta olan arkadaşı ona dedi ki: ‘Seni topraktan, sonra bir damla sudan (nutfe) yaratan, sonra da seni bir adam şeklinde düzenleyip oluşturanı inkâr mı ettin? (37) Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam.’ (38)”.
يقولُ تعالى ذكرُه: قال لصاحبِ الجنتين صاحبُه الذي هو أقلُّ منه مالًا وولدًا، {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ}. يقولُ: وهو يخاطِبُه ويكلِّمُه: {أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ}. يعني: خلَق أباك آدمَ من ترابٍ {ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ}. يقولُ: ثم أنَشأك من نطفةِ الرجلِ والمرأةِ، {ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا}. يقولُ: ثم عدَّلك بشرًا سويًّا، رجلًا ذكرًا لا أنثى. يقولُ: أكفَرتَ بمَن فعَل بك هذا أن يُعِيدَك خلْقًا جديدًا بعدَما تَصِيرُ رُفاتًا .
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: İki bahçe sahibine, mal ve evlatça kendisinden daha az olan arkadaşı {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} “onunla konuşurken” -yani ona hitap edip konuşurken- şöyle dedi: {أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ} “‘Seni topraktan yaratanı inkâr mı ettin?’” Yani: Baban Âdem'i topraktan yaratan, {ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ} “sonra bir damla sudan (nutfe)” -yani sonra seni erkek ve kadının nutfesinden var eden-, {ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا} “sonra da seni bir adam şeklinde düzenleyip oluşturanı...” -yani sonra seni düzgün bir insan, dişi değil erkek bir adam olarak biçimlendiren [Allah'ı inkâr mı ettin]? Şöyle demektedir: Toz toprak ve kemik yığını haline geldikten sonra seni yeniden yaratacağı hususunda sana bunları yapanı mı inkâr ettin?
{لَكِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّي}. يقولُ: أما أنا فلا أكفُرُ بربي، ولكن أنا: هو اللهُ ربِّي. معناه
{لَكِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّي} “Fakat O Allah benim Rabbimdir.” Şöyle buyurmaktadır: Bana gelince, ben Rabbimi inkâr etmem; lâkin ben [derim ki]: O Allah benim Rabbimdir. [Bu ifadenin] anlamı şudur:
أنه يقولُ: ولكن أنا أقولُ: هو الله ربِّى، {وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا}.
O şöyle demektedir: Fakat ben derim ki: O Allah benim Rabbimdir; {وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا} “ve ben Rabbime hiç kimseyi ortak koşmam.”
وفي قراءةِ ذلك وجهان؛ أحدهما: {لَكِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّي} بتشديدِ النونِ وحذفِ الألفِ في حالِ الوصلِ، كما يقالُ: أنا قائمٌ. فتُحذَفُ الألفُ من "أنا"، وذلك قراءةُ عامةِ قرأةِ أهلِ العراقِ . وأما في الوقفِ فإن القرأةَ كلَّها تُثْبِتُ فيها الألفَ؛ لأن النونَ إنما شُدِّدت لاندغامِ النونِ من "لَكِنْ"، وهى ساكنةٌ في النونِ التي من "أنا"، إذ سقَطَت الهمزةُ التى في "أنا"، فإذا وُقِف عليها ظهَرت الألفُ التي في "أنا"، فقيل: لكنَّا؛ لأنه يقالُ في الوقف على "أنا" بإثباتِ الألفِ لا بإسقاطِها، وقرَأ ذلك جماعةٌ من أهلِ الحجازِ: {لَكِنَّا} بإثباتِ الألفِ في الوصلِ والوقفِ ، وذلك وإن كان مما يُنْطَقُ به في ضرورةِ الشعرِ، كما قال الشاعرُ :
Bunun okunuşunda iki vecih vardır; birincisi: Vasl (bağlantı) hâlinde nûnun şeddelenmesi ve elifin hazfedilmesiyle {لَكِنَّا هُوَ اللهُ رَبِّي} “Fakat O Allah benim Rabbimdir” şeklindedir; nitekim 'ene kâimun' (أنا قائم) denilip 'ene'deki (أنا) elifin hazfedilmesi gibidir. Bu, Irak ehli kurrâsının genelinin kıraatidir . Vakıf (durma) hâlinde ise kurrânın tamamı elifi sabit kılar; zira nûn harfi, 'ene'deki (أنا) hemze düştüğünde 'lâkin'in (لَكِنْ) sakin nûnu 'ene'nin nûnuna idgam edildiği için şeddelenmiştir. Üzerinde vakfedildiğinde 'ene'deki elif ortaya çıkar ve 'lâkinne' (لكنَّا) denilir; çünkü 'ene' (أنا) üzerinde durulduğunda elifin düşürülmesiyle değil sabit kılınmasıyla telaffuz edilir. Hicaz ehlinden bir topluluk bunu vasl ve vakıf hâlinde elifin sübutuyla {لَكِنَّا} şeklinde okumuştur . Bu, şairin dediği gibi şiir zaruretinde telaffuz edilen bir şey olsa da:
أنا سيفُ العشيرةِ فاعْرِفوني … حُمَيدًا قد تَذَرَّيْتُ السَّناما
“Ben aşiretin kılıcıyım, tanıyın beni! / Zirveye tırmanmış olan Humeyd'im ben.”
فأثبَتَ الألفَ في "أنا" -فليس ذلك بالفصيحِ من الكلامِ.
-burada 'ene'deki (أنا) elifi sabit kılmıştır- bu fasih bir kelam sayılmaz.
والقراءةُ التي هي القراءةُ الصحيحةُ عندَنا ما ذكَرنا عن العراقيين، وهو حذفُ الألفِ من {لَكِنَّا} في الوصلِ، وإثباتُها في الوقفِ.
Bizim katımızda sahih olan kıraat, Iraklılardan zikrettiğimiz üzere vasl hâlinde {لَكِنَّا} lafzından elifin hazfedilmesi, vakıf hâlinde ise sabit kılınmasıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا (٣٩)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا (٣٩)} “Bahçene girdiğin zaman: ‘Mâşâallah (Allah ne dilerse o olur), güç ve kuvvet sadece Allah'ındır’ deseydin ya! Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan... (39)”.
يقولُ عزَّ ذكرُه: وهلَّا إذ دخَلْتَ بستانَك، فأعجَبك ما رأَيتَ منه، قلتَ: ما شاء اللهُ كان. وفى الكلامِ محذوفٌ استُغْنِى بدلالةِ ما ظهَر عليه منه، وهو جوابُ
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bahçene girdiğin ve orada gördüğün şey hoşuna gittiği zaman: "Mâşâallah (Allah ne dilediyse o) oldu" deseydin ya! Cümlede, açıkta olanın delaleti sebebiyle [kendisine ihtiyaç kalmayıp] hazfedilmiş bir öge bulunmaktadır ki o da şartın
الجزاءِ، وذلك "كان".
şartın cevabıdır, o da 'kâne'dir (كان).
وإذا وُجِّه الكلامُ إلى هذا المعنى الذى قلنا كانت "ما" نصبًا بوقوعِ فعلِ اللهِ عليه، وهو "شاء"، وجاز طرحُ الجوابِ؛ لأنَّ معنى الكلامِ معروفٌ، كما قيل: {فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ} [الأنعام: ٣٥]. وترَك الجوابَ، إذ كان مفهومًا معناه، وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ: "ما" من قولِه: {مَا شَاءَ اللهُ} في موضعِ رفعٍ بإضمارِ "هو"، كأنه قيل: قلتَ هو ما شاء اللهُ {لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ}. يقولُ: لا قوّةَ على ما نحاوِلُ من طاعتِه إلا به.
Söz söylediğimiz bu anlama yönlendirildiğinde; 'mâ' (ما), Allah'ın fiilinin -ki o 'şâe'dir (شاء)- üzerine vuku bulmasıyla nasb konumunda olur. Anlamı bilindiği için cevabın atılması da caizdir; nitekim {فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ} “Eğer yerde bir tünel arayabilirsen...” [el-En'âm: 35] buyruğunda da manası anlaşıldığı için cevap terk edilmiştir. Arap dili ehlinden bazıları ise şöyle demektedir: O'nun: {مَا شَاءَ اللهُ} buyruğundaki 'mâ' (ما), 'hüve'nin (هو) gizlenmesiyle ref konumundadır; sanki: “O, Allah'ın dilediğidir” demişsin gibidir. {لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ} “güç ve kuvvet sadece Allah'ındır” buyruğu hakkında şöyle der: O'na itaatten kastettiğimiz şeylere ancak O'nun yardımıyla güç yetirilebilir.
وقولُه: {إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا}. وهو قولُ المؤمِن الذى لا مالَ له ولا عشيرةَ، مثلَ صاحبِ الجنتين وعشيرته، وهو مثلُ سَلْمَانَ وصُهَيبٍ وخَبابٍ. يقولُ: قال المؤمنُ للكافرِ: إن تَرَنِ أيها الرجلُ أنا أقلَّ منكَ مالًا وولدًا. فإذا جعَلتَ "أنا" عمادًا نصبتَ "أقلَّ"، وبه القراءة عندَنا؛ لأن عليه قراءةُ الأمصارِ، وإذا جعَلتَه اسمًا رَفعتَ "أقلُّ".
O'nun: {إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا} “Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan...” buyruğu ise iki bahçe sahibi ve onun aşireti gibi malı ve aşireti bulunmayan müminin -ki o Selmân, Suheyb ve Habbâb gibidir- sözüdür. Şöyle demektedir: Mümin kâfire: “Ey adam! Eğer beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan...” demiştir. Eğer 'ene'yi (أنا) imad (fasıl zamiri) kılarsan 'ekalle'yi (أقلَّ) nasb edersin; beldelerin kıraati buna dayandığı için bizim katımızdaki kıraat de böyledir. Şayet onu isim kılarsan 'ekallu'yu (أقلُّ) ref edersin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١)}.
Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١)} “‘Belki Rabbim bana senin bahçenden daha hayırlısını verir ve senin bahçene gökten bir afet (yıldırım/hesaplı bir azap) gönderir de orası kaygan, çorak bir toprak hâline gelir. (40) Yahut suyu çekilip kurur da bir daha onu arayıp bulamazsın.’ (41)”.
يقولُ تعالى ذكرُه مخبِرًا عن قيلِ المؤمنِ الموقنِ للمعادِ إلى اللهِ، للكافرِ المرتابِ في قيامِ الساعةِ: إن تَرَنِ أيها الرجلُ أنا أقلَّ منك مالًا وولدًا في الدنيا، فعسَى ربي أن يَرْزُقَنى خيرًا من بستانِك هذا {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا}. يعني: على جنةِ الكافرِ التي قال لها: {مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا} - {حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ}. يقولُ: عذابًا من السماءِ تُرْمَى به رميًا وتُقْذَفُ، والحُسْبانُ: جمع حُسْبانةٍ. وهى المَرامي.
Zikri yüce olan [Allah], Allah'a dönüşe kesin olarak inanan müminin, kıyametin kopması hususunda şüpheye düşen kâfire söylediği sözü haber vererek buyuruyor ki: Ey adam! Eğer dünyada beni mal ve evlatça senden daha az görüyorsan, umulur ki Rabbim bana senin bu bostanından daha hayırlısını rızık olarak verir; {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا} yani kâfirin hakkında {مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا} “‘Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmam’” dediği bahçesi üzerine {حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ} “gökten bir afet gönderir”. Şöyle demektedir: Üzerine atılıp fırlatılan, gökten inme bir azap [gönderir]. ‘el-Husbân’ (الحُسْبان), fırlatılan şeyler (el-merâmî) anlamına gelen ‘husbâne’nin (حُسْبانة) çoğuludur.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer görüşleri tevil ehli de ifade etmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ}: عذابًا.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ} “ve onun üzerine gökten bir afet gönderir” buyruğu hakkında: “Bir azaptır” [dediğini] anlattı.
حدِّثتُ عن محمدِ بنِ يزيدَ، عن جويبرٍ، عن الضحاكِ، قال: عذابًا .
Bana Muhammed b. Yezîd'den, o Cüveybir'den, o da Dahhâk'tan rivayet edildi; [Dahhâk]: “Bir azaptır” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابنُ وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ}. قال: عذابًا. قال: الحُسبانُ: قضاءٌ من اللهِ يَقْضِيه.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ} “ve onun üzerine gökten bir afet gönderir” buyruğu hakkında: “Bir azaptır” dedi. [Ayrıca] şöyle dedi: “el-Husbân, Allah'ın takdir edip hükmettiği bir kazadır.”
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثنى عمّى، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ قال: الحُسبانُ: العذابُ .
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan anlattı; [İbn Abbâs]: “el-Husbân azaptır” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بن محمدٍ، [قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ] ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ}. قال: عذابًا .
Bize el-Hasan b. Muhammed anlattı, [dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi] , dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den O'nun: {حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ} “gökten bir afet” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Bir azaptır” dedi .
وقولُه: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: فتصبحَ جنَّتُك هذه -أيها الرجلُ- أرضًا ملساءَ لا شيءَ فيها، قد ذهَب كلُّ ما فيها من غَرْسٍ ونَبْتٍ، وعادت خرابًا بلاقِعَ {زَلَقًا} لا يثبتُ في أرضِها قدمٌ لامْلِيساسِها ، ودُروسِ ما كان نابتًا فيها.
O'nun: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} “de orası kaygan, çorak bir toprak hâline gelir” buyruğu hakkında: Zikri aziz olan [Allah] buyuruyor ki: Ey adam! Senin bu bahçen içinde hiçbir şey bulunmayan, dikili ağaçları ve ekinleri tamamen yok olmuş dümdüz bir araziye dönüşür; bomboş bir harabeye döner; {زَلَقًا} dümdüz ve pürüzsüz oluşu ile onda biten şeylerin silinip gitmesi sebebiyle zemininde ayak tutunamaz [hâle gelir].
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا}. أى: قد حُصِد ما فيها فلم يُترَك فيها شيءٌ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den O'nun: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} “de orası kaygan, çorak bir toprak hâline gelir” buyruğu hakkında [şöyle dediğini] rivayet etti: “Yani içindeki [her şey] biçilmiş ve onda hiçbir şey bırakılmamıştır.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: قال ابنُ عباسٍ: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا}. قال: مثلَ الجُرُزِ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı; dedi ki: İbn Abbâs {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} “de orası kaygan, çorak bir toprak hâline gelir” buyruğu hakkında: “Çorak ve kupkuru arazi (cürüz) gibi” dedi .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابنُ زيدٍ في قولِه: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا}. قال: {صَعِيدًا زَلَقًا} و {صَعِيدًا جُرُزًا} [الكهف: ٨]. واحدٌ، ليس فيها شيءٌ من النباتِ.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd O'nun: {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} “de orası kaygan, çorak bir toprak hâline gelir” buyruğu hakkında şöyle dedi: “{صَعِيدًا زَلَقًا} ‘kaygan, çorak bir toprak’ ile {صَعِيدًا جُرُزًا} ‘kupkuru, çorak bir toprak’ [el-Kehf: 8] birdir; içinde hiçbir bitki bulunmaz.”
وقولُه: {أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا}. يقولُ: أو يصبحَ ماؤُها غائرًا. فوضَع الغورَ، وهو مصدرٌ، مكانَ الغائرِ، كما قال الشاعرُ :
O'nun: {أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا} “‘Yahut suyu çekilip kurur...’” buyruğu hakkında: Şöyle buyurmaktadır: Yahut suyu yerin dibine çekilmiş hâle gelir. Masdar olan 'gavr'ı (الغور), şairin şu sözünde olduğu gibi , ismi fail olan 'gâir' (الغائر) yerine koymuştur:
تَظَلُّ جِيادُهُ نَوْحًا عَلَيهِ … مُقَلَّدَةً أَعِنَّتَهَا صُفُونا
“Onun soylu atları, boyunlarına dizginleri takılmış ve üç ayak üzerinde dikilmiş hâlde arkasından feryat ederler (yas tutarlar).”
بمعنى نائحةً؛ وكما قال الآخرُ :
Yani feryat edip yas tutanlar (nâiha) anlamındadır; nitekim diğer bir [şair] de şöyle demiştir :
هَرِيقى مِنْ دُموعهما سِجاما … ضُباعَ وجَاوِبِي نَوْحًا قِيامَا
“O ikisinin gözyaşlarından sicim gibi [yaşlar] akıt / Ey Dubâ‘ , ve ayakta yas tutanlara feryatla karşılık ver!”
والعربُ توحِّدُ الغَورَ مع الجمعِ والاثنين، وتذكِّرُ مع المذكرِ والمؤنثِ، تقولُ: ماءٌ غَورٌ، وماءان غَوْرٌ، ومياهٌ غَورٌ. ويعنى بقوله: {غَوْرًا}: ذاهبًا قد غار في الأرضِ فذهَب فلا تلحَقُه الرِّشاءُ.
Araplar «el-gavr» [kelimesini] çoğul ve tesniye (ikil) ile birlikte müfred (tekil) olarak kullanırlar; müzekker (eril) ve müennes (dişil) ile birlikte de müzekker kılarlar. Nitekim: «mâun gavr» (derine çekilmiş su), «mââni gavr» (derine çekilmiş iki su) ve «miyâhun gavr» (derine çekilmiş sular) derler. O'nun: {غَوْرًا} “[çekilip kurur / batar]” buyruğuyla ise; [derine] gitmiş, yerin dibine batıp gitmiş ve artık kendisine kova iplerinin yetişemeyeceği [kadar derine inmiş su] kastedilmektedir.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا}. أى: ذاهبًا قد غار في الأرضِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا} “‘Yahut suyu çekilip kurur...’” [buyruğu hakkında]: “Yani [derine] gitmiş, yerin dibine batıp gitmiş [olur]” [dediğini] anlattı.
وقولُه: {فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا}. يقولُ: فلن تُطيقَ أن تُدرِكَ الماءَ الذي كان في جنَّتِك بعدَ غَوْرِه، بطلبكَ إِيَّاهُ.
O'nun: {فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا} “‘...artık onu aramaya da güç yetiremezsin.’” buyruğu hakkında: Şöyle buyurmaktadır: Sen aramakla, bahçende bulunan suyu yerin dibine çekildikten sonra bulmaya asla güç yetiremezsin.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢)}.
Yüce Allah'ın: {وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢)} “Derken onun bütün serveti (ürünü) kuşatılıp helak edildi. O, çardakları üzerine çökmüş bulunan bağı için yaptığı harcamalara için için yanarak ellerini ovuşturuyor ve: ‘Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!’ diyordu.” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: وأحاط الهلاكُ والجوائحُ بثمرِه، وهى صنوفُ ثمارِ جنَّتِه التي كان يقولُ لها: {مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا}. فأصبَحَ هذا الكافرُ صاحبُ هاتين الجنَّتَين، يقلِّبُ كفَّيْهِ ظهرًا لبطنٍ، تلَهُّفًا وأسفًا على ذَهَابِ نفقته التي أنفَق في جنَّتِه، {وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا}. يقولُ: وهي خاليةٌ على نباتِها وبيوتِها.
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Helak ve afetler, onun hakkında: {مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا} “Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum” dediği bahçesinin türlü meyvelerini (servetini) çepeçevre kuşattı. Bu iki bahçenin sahibi olan kâfir adam, bahçesine yaptığı harcamanın boşa gitmesine eseflenip hasret çekerek ellerinin içini dışını ovuşturur hâle geldi; {وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا} “o, çardakları üzerine çökmüş bulunurken”. [Allah] buyuruyor ki: [Bahçe] bitkileri ve yapıları üzerine bomboş çökmüş vaziyetteydi.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ}. أى: يُصَفِّقُ كفَّيْهِ {عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا} مُتَلهِّفًا على ما فاته وهو يقولُ: {لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ} “ellerini ovuşturuyor[du]”, yani elini eline vuruyordu; elinden gidene eseflenerek {عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا} “oraya yaptığı harcamalara” [yanıyor] ve: {لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا} “[Keşke] Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!” diyordu [dediğini anlattı].
{وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي}. يقولُ: يتمَنَّى هذا الكافرُ، بعد ما أُصِيب بجنَّتِه، أنَّه لم يكنْ كان أشرَك بربِّه أحدًا. يعنى بذلك: هذا الكافرُ إذا هلَك وزالت عنه دنياه وانفرَد بعملِه، ودَّ أنه لم يكنْ كفَر باللهِ ولا أشرَك به شيئًا.
{وَيَقُولُ يَالَيْتَنِي} “ve: ‘Keşke...’ diyordu”. Şöyle buyurmaktadır: Bu kâfir, bahçesi felakete uğradıktan sonra Rabbine hiçbir şeyi ortak koşmamış olmayı temenni eder. Bununla şunu kasteder: Bu kâfir helak olup dünyası elinden gidince ve ameliyle baş başa kalınca, Allah'ı inkâr etmemiş ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamış olmayı temenni eder.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤)}.
Yüce Allah'ın: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤)} “Allah'tan başka ona yardım edecek bir topluluk da yoktu; kendi kendini kurtaracak güçte de değildi. İşte orada velayet (yardım ve egemenlik) yalnız hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır.” buyruğunun tefsiri.
يقولُ تعالى ذكرُه: ولم يكنْ لصاحبِ هاتين الجنَّتَين فِئَةٌ. وهم الجماعةُ، كما قال العَجَّاجُ :
Zikri yüce olan [Allah] buyuruyor ki: Bu iki bahçenin sahibinin hiçbir fiesi (فِئَةٌ - topluluğu) yoktu. [Fie], topluluk demektir; nitekim el-Accâc şöyle demiştir :
كما يَحُورُ الفِئَةَ الكَمِيُّ
“Tepeden tırnağa silahlı yiğit savaşçının bir topluluğu püskürttüğü gibi.”
وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ، وإن خالف بعضُهم في العبارة عنه عبارتَنا، فإن معناهم نظيرُ معنانا فيه.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir; gerçi bazılarının ifadesi bizim ifademizden farklı olsa da onların kastettiği anlam bu konudaki bizim anlamımızla aynıdır.