وقولُه: {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: لا تَعْدُ عيناك عن هؤلاء المؤمنين الذين يدعون ربَّهم، إلى أشراف المُشركين، تبتغى بمجالستهم الشرَفَ والفخر. وذلك أنَّ رسول الله ﷺ أتاه، فيما ذُكر، قومٌ من عُظَماء أهل الشركِ - وقال بعضُهم: بل مِن عُظَماء قبائل العرب ممن لا بصيرة لهم بالإسلام - فرأوه جالسًا مع خَبّابٍ وصُهَيْبٍ وبلالٍ، فسألوه أن يُقِيمَهم عنه إذا حضروا. قالوا: فهم رسول الله ﷺ بذلك ، فأنزل الله عليه: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} [الأنعام: ٥٢]. ثم كان يقومُ إذا أراد القيامَ ويتركُهم قُعودًا، فأنزل الله عليه: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} الآية، {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} يُريد بـ {زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}: مجالسته أولئك العُظماء والأشراف.
Allah Teâlâ'nın: {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının süsünü isteyerek” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Rablerine dua eden bu müminleri bırakıp da onlarla oturup kalkarak şeref ve övünç aramak maksadıyla müşriklerin ileri gelenlerine gözlerini çevirme. Zira rivayet edildiğine göre müşriklerin ileri gelenlerinden bir topluluk -bazıları ise: “Aksine İslâm hakkında basiretleri olmayan Arap kabilelerinin ileri gelenlerinden bir topluluk” demiştir - Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmişler ve onu Habbâb, Suheyb ve Bilâl ile otururken görmüşlerdi. Kendileri geldiğinde onları yanından kaldırmasını istediler. Dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bunu düşündü ; bunun üzerine Allah ona: {وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} [el-En'âm: 52] “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenleri kovma” ayetini indirdi. Daha sonra kalkmak istediğinde kalkıyor ve onları oturur vaziyette bırakıyordu; bunun üzerine Allah ona: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua edenlerle birlikte kendini sabırla tut” ayetini ve {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan ayırma” kısmını indirdi. {زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının süsü” ile kastedilen : O ileri gelenler ve eşrafla oturup kalkmasıdır.
وقد ذكَرْتُ الرواية بذلك فيما مضى قبلُ في سورةِ "الأنعام".
Buna dair rivayeti daha önce el-En‘âm Suresi'nde zikretmiştim.
حدَّثني الحسين بن عمرٍو العَنْقَزِيُّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أسباطُ بن نصرٍ، عن السدِّيِّ، عن أبي سعيدٍ الأزْدِيِّ - وكان قارئ الأزد - عن أبي الكنود، عن خَبَّابٍ، في قصةٍ ذكرها عن النبيِّ ﷺ، ذكر فيها هذا الكلامَ مُدْرجًا في الخبر: {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: تجالسُ الأشراف .
Bana el-Hüseyin b. Amr el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Esbât b. Nasr, es-Süddî'den, o Ezd kabilesinin kârîsi olan Ebû Saîd el-Ezdî'den, o Ebu'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan nakletti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikrettiği bir kıssada bu sözün habere idraç edilmiş (eklenmiş) olarak geçtiğini belirterek: {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan ayırma” ayeti hakkında: “Eşrafla oturup kalkmayı kastediyor” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: أُخْبِرْتُ أنَّ عُيينةَ بن حِصْنٍ قال للنبيِّ ﷺ قبل أن يُسلم: لقد آذانى ريحُ سلمان الفارسيِّ، فاجْعَلْ لنا مجلسًا منك لا يُجامِعوننا فيه، واجْعَلْ لهم مجلسًا لا نُجامِعُهم فيه. فنزلت الآيةُ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana bildirildiğine göre Uyeyne b. Hısn müslüman olmadan önce Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Selmân el-Fârisî'nin kokusu beni rahatsız etti; bizim için yanında onların bizimle bir arada bulunmayacağı bir meclis tayin et, onlar için de bizim onlarla bir arada bulunmayacağımız bir meclis tayin et” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة، قال: ذُكر لنا أنَّه لما نزلت هذه الآية قال نبيُّ الله ﷺ: "الحمد لله الذي جَعَل في أُمَّتِى مَن أُمِرْتُ أَنْ أَصْبِرَ نفسي معه" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize zikredildiğine göre bu ayet indiğinde Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ümmetimin içinde, kendisiyle birlikte sabretmem emredilen kimseleri var eden Allah'a hamdolsun” .
حدَّثني يونس، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا}. قال: تُريدُ أشراف الدنيا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının süsünü isteyerek” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Dünyanın ileri gelenlerini istiyorsun [demektir].”
حدَّثنا صالحُ بن مسمارٍ، قال: ثنا الوليدُ بن عبد الملكِ، قال: ثنا سليمانُ بنُ عطاءٍ، عن مسلمةَ بن عبدِ اللَّهِ الجُهنيِّ، عن عمِّه أبى مَشْجَعَةَ بن رِبْعِيٍّ، عن سلمان الفارسيِّ، قال: جاءتِ المؤلَّفَةُ قلوبهم إلى رسولِ الله؛ عيينةُ ابن بدرٍ،
Bize Sâlih b. Mismâr anlattı, dedi ki: Bize el-Velîd b. Abdilmelik anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Atâ, Mesleme b. Abdillâh el-Cühenî'den, o amcası Ebû Meşce'a b. Rıb'î'den, o da Selmân el-Fârisî'den [radıyallâhu anh] [naklen] anlattı, dedi ki: Müellefe-i kulûb (kalpleri İslâm'a ısındırılmak istenenler) Resûlullah'a [sallallâhu aleyhi ve sellem] geldiler; [bunlar] Uyeyne b. Bedr,
والأقرع بن حابس وذووهم، فقالوا: يا نبيَّ الله، إنك لو جلسْتَ في صدر المسجد، ونفَيْتَ عنا هؤلاء وأرْواحَ جِبَابِهم - يَعْنُون سلمان وأبا ذرٍّ وفقراء المسلمين، وكانت عليهم جِبابُ الصُّوفِ، ولم يكن عليهم غيرُها - جلسنا إليك وحادَثناك، وأخَذْنا عنك. فأنزل الله: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا}. حتى بلغ: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا}. يتهدَّدُهم بالنار، فقام نبيُّ الله ﷺ يلتَمسُهم حتى أصابهم في مؤَخَّرِ المسجدِ يَذْكُرون الله، يلْتَمِسُهم فقال: "الحمد لله الذي لم يُمتنى حتى أمرنى أن أصبر نفسى مع رجالٍ من أُمَّتى، معكمُ المحيا، ومعكم المماتُ" .
el-Akra' b. Hâbis ve beraberindekiler Resûlullah'a gelip: “Ey Allah'ın Peygamberi! Mescidin baş tarafına otursan ve şunları, cübbelerinin kokularını bizden uzaklaştırsan -Selmân'ı, Ebû Zerr'i ve fakir müslümanları kastediyorlardı; üzerlerinde yün cübbeler vardı ve üzerlerinde bundan başkası yoktu- senin yanına oturur, seninle sohbet eder ve senden [ilim] alırdık” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا} “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku; O'nun kelimelerini değiştirecek hiçbir kimse yoktur ve O'ndan başka asla bir sığınak bulamazsın” ayetinden başlayarak onları cehennemle tehdit ettiği {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا} “Biz zalimler için bir ateş hazırladık” kısmına kadar olan ayetleri indirdi. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem onları aramak için kalktı ve nihayet onları mescidin arka tarafında Allah'ı zikrederken buldu; onları arıyordu ve şöyle buyurdu: “Ümmetimden bazı adamlarla birlikte kendimi sabırla tutmamı bana emretmeden canımı almayan Allah'a hamdolsun; hayatım da sizinledir, ölümüm de sizinledir” .
وقوله: {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه ﷺ: ولا تُطِعْ يا محمد من شغَلْنا قلبه من الكفار الذين سألُوك طرْدَ الرهط الذين يدْعُون ربَّهم بالغداة والعشيِّ عنك - عن ذكرنا بالكفر وغلبة الشقاء عليه، واتَّبع هواه، وترك اتِّباعَ أمرِ اللهِ ونهيه، وآثر هوى نفسه على طاعة ربِّه.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız ve hevasına uyan kimseye itaat etme” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sabah akşam Rablerine dua eden o topluluğu yanından kovmanı senden isteyen kâfirlerden; küfürle ve üzerlerindeki şekavetin (bedbahtlığın) galebe çalmasıyla kalbini bizi zikretmekten alıkoyduğumuz, hevasına uyan, Allah'ın emrine ve yasağına uymayı terk edip nefsinin arzusunu Rabbinin itaatine tercih eden kimseye itaat etme.
وهم، فيما ذُكِر، عيينةُ بنُ حِصْنٍ ، والأقرعُ بن حابسٍ وذووهم.
Rivayet edildiğine göre bunlar; Uyeyne b. Hısn , el-Akra' b. Hâbis ve onların beraberindekilerdir.
حدَّثني الحسينُ بن عمرو بن محمدٍ العنقزيُّ، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أسباطُ، عن السدِّيِّ، عن أبي سعيد الأَزْدِيِّ، عن أبي الكَنُودِ، عَن خَبَّابٍ: {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا}. قال: عُيينةُ والأقرعُ.
Bana el-Huseyn b. Amr b. Muhammed el-Ankazî anlattı, dedi ki: Bize babam anlattı, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den, o Ebû Saîd el-Ezdî'den, o Ebu'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan [şöyle dediğini] anlattı: {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا} “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme” [ayetindeki kişiler] Uyeyne ve el-Akra'dır.
وأما قوله: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}. فإنَّ أهل التأويل اختلفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: معناه: وكان أمرُه ضَياعًا.
Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “Ve işi taşkınlık olan” buyruğuna gelince; tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bunun anlamı “onun işi zayi olmuştur” [demektir] dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللَّهِ: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}. قال ابن عمرٍو في حديثه، قال: ضائعًا. وقال الحارثُ في حديثه: ضَياعًا .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den Allah'ın: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “Ve işi taşkınlık olan” buyruğu hakkında nakletti. İbn Amr rivayetinde: “Boşa gitmiştir” dedi. el-Hâris ise rivayetinde: “Zayi olmuştur” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ، قال: ضَياعًا.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den nakletti; o: “Zayi olmuştur” dedi.
وقال آخرون: بل معناه: وكان أمرُه ندمًا.
Başkaları ise: Aksine bunun anlamı “onun işi pişmanlıktır” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا بَدَلُ بن المحبَّرِ، قال: ثنا عَبَّادُ بن راشدٍ، عن داود: {فُرُطًا}. قال: ندامةً.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Bedel b. el-Muhabber anlattı, dedi ki: Bize Abbâd b. Râşid, Dâvûd'dan nakletti; {فُرُطًا} “Taşkınlık” hakkında: “Pişmanlıktır” dedi.
وقال آخرون: بل معناه: هلاكًا.
Başkaları ise: Aksine bunun anlamı “helaktır” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني الحسينُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبى، قال: ثنا أسباطُ، عن السديِّ، عن
Bana el-Hüseyin b. Amr rivayet etti, dedi ki: Bize babam rivayet etti, dedi ki: Bize Esbât, es-Süddî'den nakletti, [o da]...
أبى سعيد الأزديِّ، عن أبي الكُنُودِ، عن خبَّابٍ: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}. قال: هلاكًا .
o Ebû Saîd el-Ezdî'den, o Ebu'l-Kenûd'dan, o da Habbâb'dan nakletti; {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “Ve işi taşkınlık olan” ayeti hakkında: “Helaktır” dedi .
وقال آخرون: بل معناه: خلافًا للحقِّ.
Başkaları ise: Aksine bunun anlamı “hakka aykırıdır” dediler.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu Söyleyenlerin Zikri
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيد في قوله: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}. قال: مخالفًا للحقِّ، ذلك الفُرْطُ .
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “Ve işi taşkınlık olan” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Hakka aykırıdır; işte furut (فُرُط) budur” .
وأولى الأقوال في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: معناه: ضَياعًا وهلاكًا. من قولهم: أفرط فلانٌ في هذا الأمر إفراطًا. إذا أسرف فيه وتجاوز قدره. وكذلك قولُه: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}. معناه: وكان أمرُ هذا الذي أغْفَلْنا قلبه عن ذكرنا في البسارِ والكبرِ، واحتقار أهل الإيمانِ، سَرَفًا قد تجاوز حدَّه، فضَيَّع بذلك الحقَّ وهلك.
Bu husustaki görüşlerin gerçeğe en yakın olanı; bunun anlamının “zayi olma ve helak” olduğunu söyleyenin görüşüdür. Bu da [Arapların] bir işte haddi aşıp haddinden fazla ileri gittiğinde söyledikleri: “أفرط فلانٌ في هذا الأمر إفراطًا” (Falan kimse bu işte ifrata vardı / haddi aştı) sözünden gelmektedir. Aynı şekilde Allah Teâlâ'nın: {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “Ve işi taşkınlık olan” buyruğunun anlamı şudur: Kalbini bizi zikretmekten gafil kıldığımız bu kimsenin zenginlik , kibir ve iman ehlini hakir görme hususundaki tutumu haddini aşmış bir israftı; böylece hakkı zayi etti ve helak oldu.
وقد حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا أبو بكر بن عيَّاشٍ، قال: قيل له: كيف قرأ عاصمٌ؟ فقال: {كَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا}. قال أبو كريب: قال أبو بكرٍ: كان عُيينةُ بنُ حصنٍ يفخَرُ، يقولُ: أنا وأنا.
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Ebû Bekir b. Ayyâş anlattı, dedi ki: Ona: “Âsım nasıl okudu?” diye soruldu. O da: {كَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} diye cevap verdi. Ebû Küreyb dedi ki: Ebû Bekir: “Uyeyne b. Hısn: ‘Ben şöyleyim, ben böyleyim’ diyerek övünürdü” dedi.
القول في تأويل قوله تعالى: {وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩)}.
Allah Teâlâ'nın: {وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩)} “Ve de ki: Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin. Şüphesiz biz zalimler için duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer feryat edip yardım isterlerse, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve [o ateş] ne kötü bir dinlenme yeridir!” buyruğunun tefsirine dair görüş.
يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وقلْ، يا محمدُ لهؤلاء الذين أغْفَلْنا قلوبَهم عن ذكْرِنا واتَّبَعوا أهواءَهم: الحقُّ أيها الناسُ من عندِ ربِّكم، وإليه التوفيقُ والخِذْلانُ، وبيدِه الهدى والضلالُ؛ يهدِى من يشاءُ مِنكم للرَّشادِ فيؤمنُ، ويُضِلُّ مَن يشاءُ عن الهُدَى فيكفرُ، ليس إليَّ من ذلك شيءٌ، ولستُ بطارِدٍ لهواكم مَن كان للحقِّ مُتَّبِعًا، وباللَّهِ وبما أُنزِل عليَّ مؤمنًا، فإن شئتُم فآمِنوا، وإن شئتُم فاكْفُروا، فإنَّكم إن كفَرتُم فقد أعدَّ لكم ربُّكم على كفرِكم به نارًا أحاط بكم سُرَادِقُها، وإن آمنْتُم به وعمِلتُم بطاعتِه، فإنَّ لكم ما وصَف اللَّهُ لأهلِ طاعتِه.
Övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kalplerini bizi zikretmekten gafil kıldığımız ve hevalarına uyan şu kimselere de ki: Ey insanlar! Hak Rabbiniz katındandır; muvaffak kılmak da yardımsız bırakmak da O'na aittir; hidayet de sapkınlık da O'nun elindedir. Sizden dilediğini doğru yola iletir ve o iman eder; dilediğini de hidayetten saptırır ve o inkâr eder. Bu hususta benim elimden bir şey gelmez; hakka tabi olan, Allah'a ve bana indirilene iman eden kimseyi sizin hevanız için kovacak da değilim. Artık dilerseniz iman edin, dilerseniz inkâr edin! Şüphesiz ki siz inkâr ederseniz, Rabbiniz O'nu inkâr etmenize karşılık duvarları sizi çepeçevre kuşatan bir ateş hazırlamıştır. Şayet O'na iman eder ve O'na itaatle amel ederseniz, O'na itaat edenler için Allah'ın vasfettiği [nimetler] sizindir.
ورُوى عن ابن عباسٍ في ذلك ما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ}. يقولُ: من شاء اللَّهُ له الإيمانَ آمَن، ومن شاء اللَّهُ له الكفرَ كفَر. وهو قولُه: {وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [التكوير: ٢٩].
Bu hususta İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; o {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğu hakkında şöyle demiştir: Allah kimin için imanı dilerse o iman eder, kimin için de inkârı dilerse o inkâr eder. Nitekim Allah'ın: {وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ} [et-Tekvîr: 29] “Âlemlerin Rabbi olan Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” buyruğu da böyledir.
وليس هذا بإطلاقٍ من اللَّهِ الكُفرَ لمَن شاء، والإيمانَ لمَن أراد، وإنَّما هو تهديدٌ ووعيدٌ، وقد بيَّن أن ذلك كذلك قولُه: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا}. والآياتُ بعدَها.
Bu, dileyene küfrü, arzu edene imanı serbest bırakmak demek değildir; aksine bu bir tehdit ve uyarıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا} “Şüphesiz biz zalimler için bir ateş hazırladık” buyruğu ve ondan sonraki ayetler durumun böyle olduğunu açıklamıştır.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، عن عمرَ بن حبيبٍ، عن داودَ، عن مجاهدٍ في قوله: {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُر}. قال:
Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, Ömer b. Habîb'den, o Dâvûd'dan, o da Mücâhid'den {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُر} “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi:
وعيدٌ من الله؛ فليس بمُعْجِزى .
“Bu Allah'tan bir tehdittir; [inkâr edenler] beni aciz bırakamazlar” .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُر}، وقوله: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ} [فصلت: ٤٠]. قال: هذا كلُّه وعيدٌ ليس مُصانَعةً ولا مُراشاةً ولا تَفْويضًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُر} “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” buyruğu ile {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ} [Fussilet: 40] “Dilediğinizi yapın” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Bunların tümü bir tehdittir ; bir taviz, bir rüşvet veya serbest bırakma (muhayyer kılma) değildir.”
وقوله: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا}. يقول عزَّ ذكرُه: إنا أعْدَدنا، وهو من العُدَّةِ، للظَّالِمين؛ الذين كفَروا بربِّهم نارًا .
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا} “Şüphesiz biz zalimler için bir ateş hazırladık” buyruğu hakkında zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Biz hazırladık -ki bu ‘udde’ (عُدَّة / hazırlık) kökündendir- zalimler için; yani Rablerini inkâr edenler için bir ateş .
كما حدَّثني يونس، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا}. قال: للكافرين.
Nitekim bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا} “Şüphesiz biz zalimler için bir ateş hazırladık” buyruğu hakkında: “Kâfirler için [demektir]” dedi.
وقوله: {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا}. يقولُ: أحاط سُرادِقُ النارِ التي أعدَّها اللَّهُ للكافرين بربِّهم.
Allah Teâlâ'nın: {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “Duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmıştır” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Allah'ın, Rablerini inkâr edenler için hazırladığı ateşin duvarları [onları] çepeçevre kuşatmıştır.
وذلك فيما قيل: حائطٌ من نارٍ يُطِيفُ بهم كسُرادقِ الفُسْطاطِ، وهى الحجرةُ التي تُطِيفُ بالفُسْطاطِ، كما قال رؤبةُ :
Söylendiğine göre bu; otağın etrafını kuşatan çadır duvarı (süradık) gibi onları çepeçevre kuşatan ateşten bir duvardır. Bu da çadırı çepeçevre kuşatan bölmedir . Nitekim Ru'be şöyle demiştir:
يا حَكَمَ بنَ المُنْذِرِ بْنِ الجارُودُ
Ey Hakem b. el-Münzir b. el-Cârûd!
سُرادِقُ المجدِ عَلَيْكَ مَمْدُودْ
Yüceliğin otağı üzerine gerilmiştir.
وكما قال سلامةُ بنُ جندلٍ :
Nitekim Selâme b. Cendel de şöyle demiştir:
هُوَ المُولِجُ النُّعْمانَ بَيْتًا سَماؤُهُ … صُدُورُ الفُيُول بعدَ بَيْتٍ مُسَرْدَقِ
“O, Nu‘mân'ı, tavanı fillerin göğüsleri olan bir eve sokandır; çadır duvarlarıyla çevrili bir evden sonra.”
يعني: بيتًا له سُرادقٌ.
Yani: Duvarları/perdeleri (süradıkı) olan bir ev [demektir].
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ في قولِه: {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا}. قال: حائطٌ من نارٍ .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık” buyruğu hakkında: “Ateşten bir duvardır” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عمَّن أخبره، قال: {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا}. قال: دُخَانٌ يحيطُ بالكفارِ يومَ القيامةِ، وهو الذي قال اللَّهُ: {ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} [المرسلات: ٣٠].
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma‘mer'den, o da kendisine haber veren kimseden anlattı; {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “Duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmıştır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Kıyamet günü kâfirleri kuşatacak olan bir dumandır; o da Allah'ın: {ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} [el-Mürselât: 30] “Üç çatallı bir gölge” buyurduğu şeydir.”
وقد رُوِى عن النبيِّ ﷺ في ذلك خبرٌ يدلُّ على أن معنَى قولِه: {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا}: أحاط بهم ذلك في الدنيا، وأن ذلك السُّرادِقَ هو البحرُ.
Hz. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hususta, O'nun: {أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “Duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmıştır” buyruğunun anlamının; bu durumun onları dünyada kuşattığına ve o “süradık”ın da deniz olduğuna delalet eden bir rivayet nakledilmiştir.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri:
حدَّثني الحسينُ بنُ نصرٍ والعباسُ بنُ محمدٍ، قالا: [ثنا أبو عاصمٍ، عن عبدِ اللَّهِ]
Bana el-Hüseyn b. Nasr ve el-Abbâs b. Muhammed anlattı, dediler ki: [Bize Ebû Âsım, Abdullah'tan anlattı]
[ابن أميةَ، قال] : ثنا محمدُ بنُ حُييِّ بن يَعْلَى، عن صفوانَ بن يَعْلَى، عن يَعْلى بن أميةَ، قال: قال رسولُ اللَّهِ ﷺ: "البَحْرُ هو جَهَنَّمُ". قال: اللَّهِ فقيل له: [كيف ذلك] ؟ فتلا هذه الآية، أو قرأ هذه الآية: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا}. ثم قال: واللَّهِ لا أدْخُلُها أَبَدًا، أو: ما دُمْتُ حَيًّا، ولا تُصِيبُنى مِنها قَطْرَةٌ .
[İbn Ümeyye'den, dedi ki] : Bize Muhammed b. Huyey b. Ya‘lâ, Safvân b. Ya‘lâ'dan, o da Ya‘lâ b. Ümeyye'den anlattı; dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Deniz, cehennemin ta kendisidir” buyurdu. [Ravi] dedi ki: Allah'a yemin olsun ona: [Bu nasıl olur?] denildi. Bunun üzerine şu ayeti tilavet etti -veya şu ayeti okudu-: {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “Duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş”. Sonra da şöyle buyurdu: “Allah'a yemin olsun ki oraya asla girmem -veya hayatta olduğum sürece girmem- ve ondan bana bir damla bile isabet etmez” .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا يَعمَرُ بنُ بشرٍ، قال: ثنا ابن المباركِ، قال: أخبرَنا رِشْدينُ بنُ سعدٍ، قال: ثني عمرُو بنُ الحارثِ، عن أبي السَّمْحِ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، عن النبيِّ ﷺ قال: "سُرَادِقُ النَّارِ أَرْبعَةُ جُدُرٍ، كِثْفُ كُلِّ واحدٍ مِثلُ مَسِيرَةِ أربعينَ سَنةً" .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Ya‘mer b. Bişr anlattı, dedi ki: Bize İbnü'l-Mübârek anlattı, dedi ki: Bize Rişdîn b. Sa‘d haber verdi, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Ebü's-Semh'ten, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı; şöyle buyurdu: “Ateşin süradıkı (kuşatıcı duvarları) dört duvardır; her birinin kalınlığı kırk yıllık mesafe kadardır” .
حدَّثنا يونسُ، قال: ثنا ابن وهبٍ، قال: أخبرَني عمرُو بنُ الحارثِ، عن درَّاجٍ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ، عن رسولِ اللَّهِ، أَنَّه قال: "إِنَّ لِسُرَادِقِ النَّارِ أَربَعَةَ جُدُرٍ، كِثْفُ كُلَّ [جدارٍ منها] مَسِيرَةً أَرْبَعِينَ سَنةً".
Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Amr b. el-Hâris, Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurdu: «إِنَّ لِسُرَادِقِ النَّارِ أَربَعَةَ جُدُرٍ، كِثْفُ كُلَّ [جدارٍ منها] مَسِيرَةً أَرْبَعِينَ سَنةً» «Şüphesiz ateşin süradıkının (kuşatıcı surlarının) dört duvarı vardır; [onlardan] her bir duvarın kalınlığı kırk yıllık yürüme mesafesidir.»
وقوله: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}. يقولُ عزَّ ذكرُه: وإن يستغِثْ هؤلاء الظالمون يومَ القيامةِ في النَّارِ من شدَّةِ ما بهم من العطشِ، فيطلُبوا الماءَ، يُغاثوا بماءٍ كالمُهْلِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “Eğer yardım dilerlerse, kendilerine erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” buyruğu hakkında zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu zalimler kıyamet günü ateşte çektikleri şiddetli susuzluktan dolayı feryat edip su istediklerinde, kendilerine erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir.
واختلَف أهلُ التأويلِ في المُهْلِ؛ فقال بعضُهم: هو كلُّ شيءٍ أُذِيب وانْماعَ .
Tevil ehli “el-mühl” (المُهْل) hakkında ihtilaf etmişlerdir; bazısı: “O, eritilmiş ve sıvılaşmış olan her şeydir” demiştir .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: ذُكِر لنا أن ابنَ مسعودٍ أُهدِيَت إليه سِقايةٌ من ذهبٍ وفضةٍ، فأمَر بأخدودٍ فخُدَّ في الأرضِ، ثم قذَف فيه من جَزْلِ حطبٍ ، ثم قذَف فيه تلك السِّقايةَ، حتى إذا أَزْبَدَت وانماعَت قال لغلامِه: ادعُ مِن يحضُرُنا من أهلِ الكوفةِ فدعا رهطًا، فلمَّا دخَلوا عليه قال: أترَوْنَ هذا؟ قالوا: نعم. قال: ما رأينا في الدنيا شَبِيهًا للمُهْلِ أَدْنَى من هذا الذهبِ والفضةِ، حين أَزْبَدَ وانْماعَ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize anlatıldığına göre İbn Mes‘ûd'a altın ve gümüşten bir kap hediye edilmişti. Bunun üzerine yerde bir çukur kazılmasını emretti ve kazıldı. Sonra içine iri odunlar attırdı , ardından o kabı içine attı. Kap köpürüp eridiğinde kölesine: “Yanımızda bulunan Kûfe halkını çağır” dedi. O da bir grubu çağırdı. Yanına girdiklerinde: “Bunu görüyor musunuz?” dedi. Onlar: “Evet” dediler. Dedi ki: “Dünyada ‘el-mühl’e köpürüp eridiği andaki şu altın ve gümüşten daha yakın bir benzer görmedik” .
وقال آخرون: هو الدمُ والقيحُ الأسودُ.
Başkaları ise şöyle demiştir: “O, kan ve siyah irindir.”
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكَّامٌ، عن عنبسةَ، عن محمدِ بن عبدِ الرحمنِ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Anbese’den, o da Muhammed b. Abdirrahmân’dan anlattı:
عن القاسمِ بن أبي بَزَّةَ، عن مجاهدٍ في قولِه: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}. قال: القَيحُ والدَّمُ.
o el-Kâsım b. Ebî Bezze'den, o da Mücâhid'den {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “Eğer yardım dilerlerse, kendilerine erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” buyruğu hakkında rivayet etti; [Mücâhid]: “İrin ve kandır” dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}. قال: القَيحُ والدَّمُ الأسودُ، كعَكَر الزيتِ. قال الحارثُ في حديثه: يعني دُرْدِيَّه .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “Erimiş maden gibi bir su ile” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Zeytinyağının tortusu gibi siyah irin ve kandır” dedi. el-Hâris kendi rivayetinde: “Yani onun tortusu (dürdiyy)” dedi .
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللَّهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {كَالْمُهْلِ}. قال: يقولُ: أسودُ كهيئةِ الزَّيتِ .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan {كَالْمُهْلِ} “Erimiş maden gibi” buyruğu hakkında anlattı; şöyle demiştir: “Zeytinyağı görünümünde siyahtır” .
حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: أخبرَنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}: ماءُ جهنَّمَ أسودُ، وهي سوداءُ، وشجرُها أسودُ، وأهلُها سودٌ .
Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd b. Süleymân haber verdi, dedi ki: ed-Dahhâk'ı {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “Erimiş maden gibi bir su ile” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “Cehennemin suyu siyahtır, kendisi siyahtır, ağaçları siyahtır ve halkı da siyahtır” .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عَمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}. قال: هو ماءٌ غليظٌ مثلُ دُرْدِيِّ الزيتِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, o da İbn Abbâs'tan {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “Eğer feryat edip yardım isterlerse, kendilerine erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir” buyruğu hakkında anlattı; şöyle demiştir: “O, zeytinyağının tortusu gibi koyu bir sudur.”
[حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، [قال: أخبرني عمرٌو] ، عن درَّاجٍ، عن أبي الهيثمِ، عن أبي سعيدٍ، عن رسولِ اللَّهِ ﷺ، أنَّه قال: {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}. قال: كعكَرِ الزيتِ، فإذا قرَّبه إليه سقَطتْ فَرُوةُ وجهِه فيه] .
[Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, [dedi ki: Bana Amr haber verdi] , Derrâc'dan, o Ebü'l-Heysem'den, o Ebû Saîd'den, o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) nakletti; o {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “Erimiş maden gibi bir su ile” [ifadesi] hakkında şöyle buyurmuştur: “Zeytinyağının tortusu gibidir; onu kendisine yaklaştırdığı zaman yüzünün derisi içine düşer”] .
وقال آخرون: هو الشيءُ الذي قد انتهَى حرُّه.
Başkaları ise: “O, sıcaklığı son noktaya ulaşmış olan şeydir” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن جعفرٍ وهارونَ بن عنترةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: الْمُهلُ هو الذي قد انتهَى حرُّه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb el-Kummî, Ca‘fer ve Hârûn b. Antere'den, onlar da Saîd b. Cübeyr'den anlattı; [Saîd]: “el-Mühl, sıcaklığı son noktaya ulaşmış olandır” dedi .
وهذه الأقوالُ وإن اختلَفت بها ألفاظُ قائلِيها، فمتقارباتُ المعنَى، وذلك أن كلَّ ما أُذيب من رَصَاصٍ أو ذهبٍ أو فِضةٍ فقد انتهَى حرُّه، وأن ما أُوقِدت عليه من ذلك النارُ حتى صار كدُرْدِيِّ الزَّيتِ، فقد انتهَى أيضًا حرُّه.
Bu sözler, söyleyenlerin lafızları farklı olsa da mana bakımından birbirine yakındır. Çünkü kurşun, altın veya gümüşten eritilen her şeyin sıcaklığı son dereceye ulaşmıştır; yine bunlardan üzerine ateş yakılıp da zeytinyağı tortusu gibi olan şeyin de sıcaklığı son dereceye ulaşmıştır.
وقد حُدِّثت عن معمرِ بن المثنى، أنه قال: سمِعتُ المُنتَجِعَ بنَ نبهانَ يقولُ واللَّهِ لَفلانٌ أبغضُ إليَّ من الطَّلْياءِ والمُهلِ. قال: فقُلنا له: وما هما؟ فقال: الجَرْباءُ، والمَلَّةُ التي تَنْحَدِرُ عن جوانبِ الخُبزةِ إِذا مُلَّت في النارِ مِنَ النارِ،
Bana Ma‘mer b. el-Müsennâ'dan nakledildiğine göre o şöyle demiştir: el-Münteci‘ b. Nebhân'ın şöyle dediğini işittim: “Vallâhi falan adam bana talyâdan ve mühlden daha sevimsizdir.” [Ma‘mer] dedi ki: Biz ona: “Bu ikisi nedir?” diye sorduk. O da şöyle dedi: “[Talyâ,] uyuz [devedir]; [mühl ise] ekmek ateşe gömüldüğünde ateşten ötürü ekmeğin kenarlarından dökülen melle [sıcak kül ve kor]dir;”
كأنها سِهْلةٌ حمراءُ مدقَّقةٌ، فهي جَمْرَةٌ .
“adeta kırmızı ince kum gibidir ki o bir kordur” .
فالمُهلُ إذًا هو كلُّ مائعٍ قد أُوقِد عليه حتى بلَغَ غايةَ حرَّه، أو لم يكنْ مائعًا، فانْماعَ بالوَقودِ عليه، وبلَغ أقصَى الغايةِ في شدَّةِ الحرِّ.
Buna göre mühl; üzerinde ateş yakılıp hararetinin son noktasına ulaşmış her sıvı veya sıvı olmayıp da üzerinde ateş yakılmasıyla eriyip hararetin şiddetinde en son dereceye ulaşmış olan her şeydir.
وقوله: {يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ}. يقول جلَّ ثناؤُه: يشْوِي ذلك الماءُ الذي يُغاثُون به وجوهَهم.
Allah Teâlâ'nın: {يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ} “Yüzleri kavurur; o ne kötü bir içecektir!” buyruğu hakkında senası yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Kendilerine yardım olarak verilen o su, onların yüzlerini kavurur.
كما حدَّثني محمدُ بنُ خلفٍ العسقلانيُّ، قال: ثنا حيوةُ بنُ شريحٍ، قال: ثنا بقيَّةُ، عن صفوانَ بن عمرٍو، عن عبيدِ اللَّهِ بن بُسْرٍ - هكذا قال ابن خلَفٍ - عن أبي أُمامةَ، عن النبيِّ ﷺ في قوله: {وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ} [إبراهيم: ١٦]. قال: "يُقَرَّبُ إليه فيتكرَّهُه، فإذا قَرُب منه شَوَى وجْهَه، ووقَعت فَرْوة رأسِه، فَإِذَا شَرِب قطَّع أمعاءَه، يقولُ اللَّهُ: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ} " .
Nitekim bana Muhammed b. Halef el-Askalânî anlattı, dedi ki: Bize Hayve b. Şüreyh anlattı, dedi ki: Bize Bakıyye, Safvân b. Amr'dan, o Ubeydullah b. Büsr'den -İbn Halef böyle demiştir-, o Ebû Ümâme'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) {وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ (١٦) يَتَجَرَّعُهُ} [İbrâhîm: 16-17] “Ve ona irinli bir sudan içirilir. Onu yutmaya çalışır” buyruğu hakkında nakletti; şöyle buyurmuştur: “O [su] kendisine yaklaştırılır, o da ondan tiksinir. Ona yaklaştığında yüzünü kavurur ve başının derisi düşer. Onu içtiği zaman ise bağırsaklarını parçalar. Allah Teâlâ: {وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ} “Eğer yardım dilerlerse, kendilerine yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile yardım edilir; o ne kötü bir içecektir!” buyurmaktadır” .
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنَّى، قال: ثنا إبراهيمُ بنُ إسحاقَ الطالَقانيُّ ويَعْمَرُ بنُ بشرٍ، قالا: ثنا ابن المباركِ، عن صفوانَ، عن عبيدِ اللَّهِ بن بُسْرٍ ، عن أبي أُمامةَ، عن النبيِّ ﷺ بمثلِه.
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. İshâk et-Tâlekānî ve Ya‘mer b. Bişr anlattılar, dediler ki: Bize İbnü'l-Mübârek, Safvân'dan, o Ubeydullah b. Büsr'den , o Ebû Ümâme'den, o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) benzerini anlattı.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن جعفرٍ وهارونَ بن عَنْتَرةَ، عن سعيدِ بن
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya‘kūb, Ca‘fer ve Hârûn b. Antere'den, [onlar da] Saîd b.
جبيرٍ - قال هارونُ: إذا عام أهلُ النارِ. وقال جعفرٌ: إذا جاع أهلُ النارِ - استغاثُوا بشجرةِ الزقُّومِ، فأكَلوا منها، فاخْتَلَست جلودَ وُجوهِهم، فلو أن مارًّا مرَّ بهم يَعرِفُ جُلودَ وُجوهِهم فيها، ثم يُصَبُّ عليهم العَطَشُ، فيَسْتَغيثون، فيُغاثُون بماءٍ كالمُهْلِ، وهو الذي قد انتهَى حرُّه، فإذا أدْنَوْهُ مِن أَفْوَاهِهِم انشَوى مِن حرِّه لُحومُ وُجوهِهم التي قد سقَطت عنها الجلودُ .
Cübeyr'den anlattı -Hârûn: “Cehennem ehli yüzdüğü zaman ” dedi; Ca‘fer ise: “Cehennem ehli acıktığı zaman ” dedi-: “Zakkum ağacından yardım isterler ve ondan yerler. O da onların yüzlerinin derilerini söküp alır ; öyle ki yoldan geçen biri onlara uğrasa yüzlerinin derilerini onda tanır . Sonra üzerlerine susuzluk dökülür ve su isterler. Onlara erimiş maden gibi, yani sıcaklığı son noktaya ulaşmış bir su ile yardım edilir. Onu ağızlarına yaklaştırdıklarında, derileri düşmüş olan yüzlerinin etleri onun sıcaklığından kavrulur” .
وقوله: {بِئْسَ الشَّرَابُ}. يقولُ عزَّ ذكرُه: بئس الشرابُ هذا الماءُ الذي يُغاثُ به هؤلاء الظالمون في جهنَّمَ، الذي صِفتُه ما وصَف في هذه الآيةِ.
Allah Teâlâ'nın: {بِئْسَ الشَّرَابُ} “O ne kötü bir içecektir!” buyruğu hakkında zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Cehennemde bu zalimlere yardım olarak verilen ve vasfı bu ayette nitelendirilen bu su, ne kötü bir içecektir!
وقولُه: {وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: وساءتْ هذه النارُ التي أعْتَدْناها لهؤلاء الظالمين مُرْتَفَقًا.
Allah Teâlâ'nın: {وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} “Ve [orası] ne kötü bir dinlenme yeridir!” buyruğu hakkında zikri aziz olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Bu zalimler için hazırladığımız şu ateş, dayanılıp yaslanılacak bir yer olarak ne kötüdür!
والمُرْتَفَقُ في كلامِ العربِ: المتكأُ، يقالُ منه: ارْتفقُتُ. إذا اتَّكأْتَ، كما قال الشاعرُ .
Arap kelamında el-mürtefek (المُرْتَفَقُ); dayanılıp yaslanılan yer (müttekâ) demektir. Bundan [türetilerek]: “Dayandım/yaslandım” anlamında ‘ertefektü’ (ارْتفقُتُ) denir. Nitekim şair şöyle demiştir:
قالَتْ له وارْتَفَقَتْ أَلا فَتَى
“Ona dedi ve yaslandı: Yok mu bir yiğit”
يَسُوقُ بالقومِ غَزَالاتِ الضُّحَى
“Kuşluk vaktinin ilk sıcağında kafileyi sevk edecek [bir yiğit!]”
أراد: واتَّكأت على مِرْفقِها. وقد ارتَفَق الرجلُ. إذا بات على مِرْفقِه لا يأتيه نومٌ. وهو مُرْتفِقٌ. كما قال أبو ذُؤيبٍ الهُذَليُّ :
[Şair] “Dirseğine yaslandı” demek istemiştir. Bir kimse uykusu gelmeyip dirseği üzerine yaslanarak gecelediğinde: ‘Ertefeka’r-racül’ denir. O kimse de ‘mürtefik’tir. Nitekim Ebû Züeyb el-Hüzelî şöyle demiştir:
نام الخِلَيُّ وبتُّ الليلَ مرتفقًا … كأنَّ عَيْنِيَ فيها الصَّابُ مَذْبُوحُ
“Dertsiz kimse uyudu, bense geceyi dirseğime yaslanarak geçirdim … sanki gözüme acı sabır otu sıkılmış gibiydi.”
وأمَّا مِن الرِّفْقِ فإنَّه يقال: قد ارْتَفَقْتُ بك مُرْتَفَقًا.
‘Rıfk’ (yararlanma/kolaylık) kökünden gelmesine gelince; bu anlamda: “Senden bir faydalanma ile faydalandım (ertefektü bike mürtefekā)” denilir.
وكان مجاهدٌ يتأوَّلُ قولَه: {وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} يعنى المجتمَعَ.
Mücâhid ise O'nun: {وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} “Ve [orası] ne kötü bir dinlenme yeridir!” buyruğunu, “toplanma yeri” (müctema‘) manasında tevil ediyordu.
ذكرُ الروايةِ بذلك
Bu husustaki rivayetin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُرْتَفَقًا}. قال: مجتمَعًا .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Verka hepsi İbn Ebî Necîh'ten, o da Mücâhid'den {مُرْتَفَقًا} “Dinlenme yeri” [ifadesi] hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Toplanma yeri [demektir]” dedi .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا معتمرٌ، عن ليثٍ، عن مجاهدٍ: {وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا}. قال: مُجتمعًا.
Bana Ya‘kūb anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir, Leys'ten, o da Mücâhid'den {وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا} “Ve [orası] ne kötü bir dinlenme yeridir!” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Toplanma yeri [demektir]” dedi.
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, o da Mücâhid'den benzerini anlattı.
ولستُ أعرِفُ الارتِفاقَ بمعنى الاجتماعِ في كلامِ العربِ، وإنَّما الارتِفاقُ افتِعالٌ، إما مِن المَرفِقِ، وإما مِن الرِّفْقِ.
Arap kelâmında irtifâk (الارتفاق) kelimesinin toplanma (el-ictimâ‘) anlamına geldiğini bilmiyorum. İrtifâk (الارتفاق) ancak ifti‘âl (افتعال) vezninde [türemiş bir kelime] olup ya el-merfık'tan (المرفق) ya da er-rıfk'tan (الرفق) [gelmektedir].
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا (٣٠)}.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا (٣٠)} “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlere gelince, elbette biz güzel amel işleyenin mükâfatını zayi etmeyiz” buyruğunun tevili hakkında:
يقولُ تعالى ذكرُه: إنَّ الذين صدَّقُوا الله ورسولَه، وعمِلوا بطاعةِ اللَّهِ، وانتهَوْا إلى أمرِه ونهيِه، إنا لا نُضِيعُ ثوابَ مَن أحسَنَ عملًا، فأطاع اللَّهَ، واتَّبع أمرَه ونهيَه، بل نُجازيه بطاعتِه وعملِه الحسنِ جناتِ عَدْنٍ تَجْرِى من تحتِها الأنهارُ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik eden, Allah'a itaat ederek amel işleyen, O'nun emrine ve yasağına riayet eden kimseler [var ya], şüphesiz biz güzel amel işleyip Allah'a itaat eden, O'nun emrine ve yasağına uyan kimsenin sevabını zayi etmeyiz; bilakis itaatine ve güzel ameline karşılık onu altından ırmaklar akan Adn cennetleriyle mükâfatlandırırız.
فإن قال قائلٌ: وأين خَبَرُ {إِنَّ} الأُولَى؟
Şayet biri: “İlk {إِنَّ} edatının haberi nerededir?” diye soracak olursa,
قيل: جائزٌ أن يكونَ خبرُها قولَه: {إِنَّا لَا نُضِيعُ}. فيكونَ معنى الكلامِ: إنّا لا نُضِيعُ أجرَ مَن عمِل صالحًا. فترَك الكلامَ الأوَّلَ، واعتَمَد على الثاني بنيةِ التكريرِ، كما قال: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} [البقرة: ٢١٧]. بمعنى: عن قتالٍ فيه على التكريرِ، وكما قال الشاعرُ :
Şöyle denilir: Haberinin O'nun: {إِنَّا لَا نُضِيعُ} “Elbette biz zayi etmeyiz” sözü olması caizdir. Bu durumda sözün anlamı: “Biz salih amel işleyenin mükâfatını zayi etmeyiz” şeklinde olur. Böylece birinci sözü bırakmış ve tekrar niyetiyle ikinciye dayanmış olur; nitekim [Allah Teâlâ]: {يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ} [el-Bakara: 217] “Sana haram ayı, onda savaşmayı soruyorlar” buyurmuştur ki tekrar üzere: “Onda savaşmaktan [soruyorlar]” anlamındadır. Şairin dediği gibi:
إِنَّ الخَليفَةَ إِنَّ اللَّهَ سَرْبَلَه … سربالَ مُلْكٍ به تُرْجَى الخواتيمُ
“Şüphesiz halife, şüphesiz Allah ona giydirdi … öyle bir mülk elbisesi ki onunla hayırlı sonlar umulur.”
ويُرْوَى: تُرْجَى .
[Bu beytin sonu] ‘türcâ’ şeklinde de rivayet edilir.
وجائزٌ أن يكونَ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا}. جزاءً، فيكون معنى الكلام: إِنَّ من عمل صالحًا فإنَّا لا نُضِيعُ أجرَه. فتُضمَّن الفاء في قوله: {إِنَّا}.
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz iman edenler” kısmının şart anlamında olması da caizdir. Bu takdirde sözün anlamı: “Şüphesiz kim salih amel işlerse, elbette biz onun mükâfatını zayi etmeyiz” şeklinde olur. Böylece {إِنَّا} sözünde ‘fâ’ harfi gizlenmiş olur.
وجائزٌ أن يكونَ خبرُها: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ}. فيكونَ معنى الكلامِ: إِنَّ الذين آمَنوا وعمِلوا الصالحاتِ أولئك لهم جَناتُ عدنٍ.
Haberinin: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ} “İşte onlar için Adn cennetleri vardır” kısmı olması da caizdir. Bu durumda kelamın manası: “İman edip salih ameller işleyenler var ya, işte onlar için Adn cennetleri vardır” şeklinde olur.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١)}.
Yüce Allah’ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١)} “İşte onlar için altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler, ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler ve orada tahtlar üzerine kurulurlar. O ne güzel bir mükâfat ve ne güzel bir konaktır!”