Binûn

Kehf Suresinin Tefsiri — 5. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ}. قال: حسبُك ما قَصَصْنا عليك مِن شأنِهم .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ} “Artık onlar hakkında tartışmaya girme” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Onların durumundan sana anlattığımız şeyler sana yeter” dedi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. يقولُ: حسبُك ما قَصَصْنا عليك .

Bana el-Hüseyin b. el-Ferec'den anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında tartışmaya girme” buyruğu hakkında şöyle derken işittim: “[Allah] 'Sana anlattığımız şeyler sana yeter' buyuruyor” .

وقال آخرون: المراءُ الظاهرُ هو أن يقولَ: ليس كما تقولون. ونحوَ هذا مِن القولِ.

Başkaları ise şöyle demiştir: Yüzeysel tartışma (el-mirâü'z-zâhir); [kişinin muhataplarına]: “Söylediğiniz gibi değildir” demesi ve bu türden sözler söylemesidir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. قال: أن يقولَ لهم: ليس كما تقولون، ليس تَعْلَمون عدَّتَهم، إن قالوا: كذا وكذا. فقل : ليس كذلك. فإنَّهم لا يَعْلَمون عدَّتَهم. وقرَأ: {سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} حتى بلَغ: {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “yüzeysel bir tartışma dışında” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Onlara: 'Söylediğiniz gibi değildir, siz onların sayısını bilmiyorsunuz' demesidir. Şayet onlar 'Şöyle şöyledir' derlerse, sen de : 'Öyle değildir' de. Çünkü onlar onların sayısını bilmemektedirler.” Ve {سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ} “Diyecekler ki: 'Üçtürler, dördüncüleri köpekleridir'” ayetinden {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} “gaybı taşlamaktır (karanlığa taş atmaktır)” kısmına kadar okudu .

وقولُه: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ولا تَسْتَفْتِ في عِدَّةِ الفتيةِ مِن أصحابِ الكهفِ، {مِنْهُمْ}. يعنى: من أهلِ الكتابِ، {أَحَدًا}؛ لأنَّهم لا يَعْلَمون عدتَهم ، وإنَّما يقولون فيهم رجمًا بالغيبِ، لا يقينًا من القولِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “Onlar hakkında bunlardan hiçbirine fetva sorma” buyruğunda zikri yüce olan Allah şöyle buyurmaktadır: Ashâb-ı Kehf gençlerinin sayısı hakkında {مِنْهُمْ} “onlardan” yani Ehl-i Kitap'tan {أَحَدًا} “hiç kimseye” fetva sorma. Çünkü onlar onların sayısını bilmemektedirler ; onlar hakkında kesin bir bilgiye dayanarak değil, ancak gayba taş atarak konuşmaktadırlar.

وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bunun anlamı hakkında tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ عيسى، عن سفيانَ، عن قابوسَ، عن أبيه، عن ابن عباسٍ في قولِه: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ}. قال: هم أهلُ الكتابِ .

Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Îsâ, Süfyân'dan, [o da] Kâbûs'tan, [o da] babasından, [o da] İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ} “Onlar hakkında bunlardan fetva sorma” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Onlar Ehl-i Kitap'tır” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; [yine] bana...

الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا}: من يهودَ .

el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “Onlar hakkında bunlardan hiçbirine fetva sorma” buyruğu hakkında [şöyle dediğini rivayet ettiler]: “Yahudilerden [hiçbirine sorma]” .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا}: من يهودَ. قال: ولا تسألْ يهودَ عن أمرِ أصحابِ الكهفِ إلا ما قد أخبَرْتُك من أمرِهم.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “Onlar hakkında bunlardan hiçbirine fetva sorma” buyruğu hakkında anlattı: “Yahudilerden [hiçbirine sorma].” [Mücâhid] dedi ki: “Onların durumundan sana haber verdiğim şey dışında Ashâb-ı Kehf'in meselesini Yahudilere sorma.”

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا}: مِن أهلِ الكتابِ، كنا نُحدَّث، أنهم كانوا بنى الركنا - والركنا ملوكُ الرومِ - رزَقهم الله الإسلامَ، فتفرَّدُوا بدينِهم ، واعتزَلوا قومَهم حتى انتهَوْا إلى الكهفِ، فضرَب الله على أصمِخَتِهم ، فلبِثوا دهرًا طويلًا حتى هلَكت أمَّتُهم وجاءت أمَّةٌ مسلمةٌ بعدَهم، وكان ملِكُهم مسلمًا.

Bize Bişr rivayet edip dedi ki: Bize Yezîd rivayet edip dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “Onlar hakkında bunlardan hiçbirine danışma!” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Ehl-i Kitap'tan [hiçbirine]. Bize anlatılırdı ki onlar er-Ruknâ'nın -er-Ruknâ, Rûm hükümdarlarıdır- oğulları idiler. Allah onlara İslam'ı nasip etti; bunun üzerine dinleriyle baş başa çekildiler ve kavimlerinden uzaklaşıp nihayet mağaraya vardılar. Allah da onların kulaklarına [uyku] vurdu . Derken uzun bir zaman kaldılar; nihayet kendi kavimleri helak oldu ve arkalarından Müslüman bir kavim geldi, hükümdarları da Müslümandı.

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤)}

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤)} “Hiçbir şey hakkında: 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme. Ancak 'Allah dilerse' (inşâallah) de. Unuttuğun zaman Rabbini an ve: 'Umarım Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır' de.”

وهذا تأديبٌ مِن الله عزَّ ذكرُه نبيَّه ﷺ، عهِد إليه ألا يَجْزِمَ على ما يَحْدُثُ

Bu, zikri yüce olan Allah'ın Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem bir terbiyesi olup [gelecekte] vuku bulacak

من الأُمورٍ أنه كائنٌ لا محالةَ، إلا أن يَصِلَه بمشيئةِ الله؛ لأنَّه لا يكونُ شيءٌ إلا بمشيئتِه.

işlerin kesin olarak vuku bulacağını, Allah'ın dilemesine bağlamaksızın kesin bir dille iddia etmemesini ona tembih etmiştir. Çünkü hiçbir şey O'nun dilemesi olmadan gerçekleşmez.

وإنما قيل ذلك له، فيما بلَغنا، من أجلِ أنَّه وعَد سائليه عن المسائلِ الثلاثِ اللَّوَاتي قد ذَكَرناها فيما مضَى، اللواتى إحداهن المسألةُ عن أمرِ الفتيةِ مِن أصحابِ الكهفِ، أن يُجيبَهم عنهنَّ غدَ يومِهم، ولم يَسْتَثْنِ، فاحْتَبَس الوحيُ عنه، فيما قيل ، من أجلِ ذلك خمسَ عشْرةَ ، حتى حزَنه إبطاؤُه، ثم أنزَل الله عليه الجوابَ عنهنَّ، وعرَّف نبيَّه سببَ احتباسِ عنه، وعلَّمه ما الذي يَنْبَغى له أن يَسْتَعْمِلَ في عِدَاتِه وخبره عما يَحْدُثُ من الأُمورِ التي لم يأتِه مِن اللَّهِ بها تنزيلٌ، فقال: {وَلَا تَقُولَنَّ} يا محمدُ لشيءٍ: {إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا}. كما قلتَ لهؤلاء الذين سألُوك عن أمرِ أصحابِ الكهفِ، والمسائلِ التي سألُوك عنها: سأُخْبرُكم عنها غدًا.

Bize ulaştığına göre bunun ona söylenmesinin sebebi şudur: Kendisine daha önce zikrettiğimiz üç meseleyi -ki bunlardan biri Ashâb-ı Kehf gençlerinin durumuna dair meseledir - soran kimselere, 'inşâallah' demeksizin (istisna yapmaksızın) ertesi gün cevap vereceğini vadetmişti. Söylendiğine göre bu sebeple vahiy kendisinden on beş [gün] kesildi, öyle ki vahyin gecikmesi onu üzdü. Sonra Allah ona bu soruların cevabını indirdi, vahyin kendisinden kesilme sebebini Peygamberine bildirdi ve vaatlerinde ve hakkında Allah'tan vahiy gelmemiş gelecekteki olaylara dair haberlerinde nasıl davranması gerektiğini ona öğreterek şöyle buyurdu: Ey Muhammed! Hiçbir şey hakkında: {وَلَا تَقُولَنَّ} {إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا} “Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım deme”; tıpkı sana Ashâb-ı Kehf'in durumunu ve sordukları meseleleri soran kimselere: “Yarın size bunları haber vereceğim” dediğin gibi.

{إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ}. ومعنى الكلام: إلَّا أن تقولَ معه: إن شاء الله. فترَك ذكرَ "تقولُ" اكتفاءً بما ذكَر منه، إذا كان في الكلامِ دلالةٌ عليه.

{إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Ancak Allah dilerse (inşâallah)”. Sözün anlamı şudur: Ancak onunla birlikte “inşâallah (Allah dilerse)” demen müstesnadır. Sözde buna bir delalet bulunduğu için zikredilenle yetinilerek “demen (tekûle)” kelimesinin zikri terk edilmiştir.

وكان بعضُ أهلِ العربيةِ يقولُ: جائزٌ أن يكونَ معنَى قولِه: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ}. استثناء من القول لا من الفعل. كأن معناه عنده: لا تقولَنَّ قولا إلَّا أن يشاء الله ذلك القول.

Arap dili ehlinden bazıları şöyle diyordu: [Allah Teâlâ'nın]: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Ancak Allah dilerse” buyruğunun anlamının fiilden değil, sözden yapılan bir istisna olması caizdir. Sanki ona göre bunun anlamı: “Allah o sözü [söylemeni] dilemedikçe sakın bir söz söyleme” şeklindedir.

وهذا وجهٌ بعيدٌ من المفهوم بالظاهر من التنزيل، مع خلافه تأويل أهل التأويل.

Bu görüş, tefsir ehlinin yorumuna aykırı olmakla birlikte, vahyin zahirinden anlaşılan manadan da uzaktır.

وقوله: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ}. اختلف أهل التأويل في معناه؛ فقال بعضُهم: واسْتَثن في يمينك إذا ذكَرْتَ أنك نسيت ذلك في حال اليمين.

Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğunun anlamı hakkında tefsir ehli ihtilaf etmiştir. Bazıları: “Yemin ederken bunu unuttuğunu hatırladığın zaman yemininde istisna yap (inşâallah de)” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن هارون الحربيُّ، قال: ثنا نُعيم بن حمادٍ، قال: ثنا هشيمٌ، عن الأعمش، عن مجاهدٍ، عن ابن عباسٍ في الرجل يَحْلِفُ، قال: له أن يَسْتثنى ولو إلى سنةٍ. وكان يقولُ: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} في ذلك. قيل للأعمش: سمعته من مجاهدٍ؟ فقال: حدَّثني به ليثُ بنُ أبي سُلَيمٍ ، تُرَى ذَهَب كِسائى هذا ؟!

Bize Muhammed b. Hârûn el-Harbî anlattı, dedi ki: Bize Nuaym b. Hammâd anlattı, dedi ki: Bize Huşeym, el-A'meş'ten, [o da] Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan yemin eden bir adam hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Bir yıla kadar bile olsa onun istisna yapma (inşâallah deme) hakkı vardır” dedi ve bu hususta {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” ayetini okurdu. el-A'meş'e: “Bunu Mücâhid'den işittin mi?” denildi. O da şöyle dedi: “Bunu bana Leys b. Ebî Süleym anlattı; ne dersin , şu hırkam gitmiş midir?!”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن أبي جعفرٍ، عن الربيع، عن أبي العالية في قوله: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ}. [يقولُ: إِذا نَسِيتَ] الاستثناء ثم

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, Ebû Ca'fer'den, [o da] er-Rebî'den, [o da] Ebu'l-Âliye'den Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Hiçbir şey hakkında, 'Allah dilerse' demeksizin 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme! Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu hakkında anlattı; [şöyle demektedir: Unuttuğun zaman] istisnayı [yapmayı], sonra

ذكرت فاستثنِ .

hatırlayınca istisna yap (inşâallah de) .

حدَّثنا محمد بن عبد الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه في قوله: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ}. قال: بلغنى أن الحسن قال: إذا ذكر أنه لم يقل: إن شاء الله. فليقل: إن شاء الله .

Bize Muhammed b. Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir babasından Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu hakkında anlattı; [babası] dedi ki: Bana ulaştığına göre el-Hasen şöyle demiştir: “'İnşâallah' demediğini hatırladığı zaman 'inşâallah' desin” .

وقال آخرون: بل معناه: واذْكُرْ رَبَّكَ إِذا غَضِبْتَ .

Diğerleri ise: “Aksine bunun anlamı: 'Öfkelendiğin zaman Rabbini an' demektir” dediler.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني نصرُ بنُ عبدِ الرحمنِ، قال: ثنا حكّامُ بنُ سَلْمٍ، عن أبي سنانٍ، عن ثابت، عن عكرمة في قولِ اللَّهِ: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ}. قال: اذكرْ رَبَّك إذا غضبْتَ .

Bana Nasr b. Abdirrahmân anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm b. Selm, Ebû Sinân'dan, [o da] Sâbit'ten, [o da] İkrime'den Allah Teâlâ'nın: {وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” buyruğu hakkında anlattı; [İkrime]: “Öfkelendiğin zaman Rabbini an” dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا حكامٌ، عن أبي سنانٍ، عن ثابتٍ، عن عكرمة مثله.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Hükkâm, Ebû Sinân'dan, [o da] Sâbit'ten, [o da] İkrime'den aynısını anlattı.

وأولى القولين في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: معناه: واذكر ربَّك إذا ترَكْتَ ذكره؛ لأنَّ أحد معاني النسيان في كلام العرب التركُ. وقد بينّا ذلك فيما مضى قبلُ.

Bu konudaki iki görüşten doğruya en yakın olanı; bunun anlamının, “Onu anmayı terk ettiğin zaman Rabbini an” şeklinde olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Çünkü Arap kelamında nisyanın (unutmanın) anlamlarından biri de terk etmektir. Bunu daha önce açıklamıştık.

فإن قال قائلٌ: أفجائزٌ للرجل أن يستثنى في يمينه إذا كان معنى الكلام ما ذكرت بعدَ مدَّةٍ من حال حلفه ؟

Eğer birisi: “Sözün anlamı senin zikrettiğin gibi olduğuna göre, bir adamın yemin ettiği andan belirli bir süre geçtikten sonra yemininde istisna yapması (inşâallah demesi) caiz midir ?” diye sorarsa,

قيل: بل الصوابُ أن يستثنى ولو بعدَ حِنْثِه في يمينه، فيقول: إن شاء الله. ليَخْرُجَ بقيله ذلك مما ألزمه الله في ذلك بهذه الآية، فيسْقُط عنه الحَرَج بتركه ما أَمَرَه بقيله من ذلك. فأمَّا الكفارةُ، فلا تَسْقُط عنه بحالٍ، إلا أن يكون استثناؤُه موصولًا بيمينه.

Şöyle denilir: Aksine doğru olan, yeminini bozduktan sonra bile olsa “inşâallah” diyerek istisna yapmasıdır. Tâ ki bu sözüyle bu ayette Allah'ın kendisine yüklediği sorumluluktan kurtulsun ve böylece söylemesini emrettiği o sözü terk etmekten doğan günah kendisinden düşsün. Ancak kefarete gelince, istisnası yeminine bitişik olmadıkça hiçbir şekilde kendisinden düşmez.

فإن قال: فما وجهُ قول من قال: له ثُنْياه ولو بعد سنةٍ. ومن قال: له ذلك ولو بعد شهرٍ. وقول من قال: ما دام في مجلسه؟

Eğer: “Öyleyse: 'Bir yıl sonra bile olsa onun istisna yapma hakkı vardır' diyenin, 'Bir ay sonra bile olsa onun bu hakkı vardır' diyenin ve 'Meclisinde bulunduğu sürece bu hakkı vardır' diyenin sözünün izahı nedir?” derse,

قيل: إنَّ معناهم في ذلك نحو معنانا في أنَّ ذلك له ولو بعد عشر سنين، وأنه باستثنائه وقيله: إن شاء الله. بعد حينٍ من حالِ حلفه، يَسْقُطُ عنه الحرج الذي لو لم يقله كان له لازمًا، فأما الكفارة فله لازمةٌ بالجنثِ بكلِّ حالٍ، إلا أن يكون استثناؤُه كان موصولًا بالحلف، وذلك أنّا لا نَعْلَمُ قائلًا قال ممن قال: له الثُّنْيا بعد حين. يَزْعُمُ أَنَّ ذلك يضَعُ عنه الكفارة إذا حنث، ففى ذلك أوضحُ الدليل على صحة ما قلنا في ذلك، وأنَّ معنى القوم فيه كان نحو معنانا فيه.

Şöyle denilir: Onların bu konudaki maksatları, bizim on yıl sonra bile olsa buna hakkı olduğu ve yemin ettiği andan bir süre sonra istisna yapıp “inşâallah” demesiyle, söylemediği takdirde üzerine yüklenecek olan günahın kendisinden düşeceği yönündeki açıklamamız gibidir. Kefarete gelince, istisnası yemine bitişik olmadıkça yeminini bozmasıyla her hâlükârda ona vacip olur. Zira bir süre sonra istisna yapma hakkı olduğunu söyleyenlerden hiçbirinin, yeminini bozduğunda bunun kefareti düşüreceğini iddia ettiğini bilmiyoruz. İşte bu durum, bu hususta söylediğimiz şeyin doğruluğuna ve o topluluğun bu konudaki maksadının bizim maksadımız gibi olduğuna en açık delildir.

وقوله: {وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا}. يقولُ عزّ ذكرُه لنبيِّه ﷺ: وقُلْ: لعلَّ اللَّه أن يهدِيَنى فيُسدِّدَنى لأَسَدَّ مما وعَدْتُكم وأخبَرْتُكم أنه سيكون، إن هو شاء.

Ve O'nun: {وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا} “Ve: «Umulur ki Rabbim beni, bundan daha yakın bir doğruya/hidayete eriştirir» de” buyruğudur. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: [Şöyle] de: Umulur ki Allah —eğer dilerse— beni doğru yola iletir ve size vaad edip olacağını haber verdiğim şeyden daha isabetli olana muvaffak kılar.

وقد قيل: إنَّ ذلك مما أمر النبيُّ ﷺ أن يقوله إذا نسى الاستثناء في كلامه الذي هو عنده في أمرٍ مستقبل مع قوله: إن شاء الله. إذا ذكر.

Şöyle de denilmiştir: Bu, geleceğe ait bir meselede söz söylerken istisna yapmayı unuttuğunda, hatırladığı zaman “inşâallah” demesiyle birlikte Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylemesi emredilen sözlerdendir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا ابن عبد الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ، عن أبيه، عن محمدٍ - رجلٌ مِن أهل الكوفة كان يفسِّرُ القرآنَ، وكان يَجْلِسُ إليه يحيى بنُ عَبَّادٍ - قال: {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا}. قال: فقال: وإذا نسى الإنسانُ أن يقول: إن شاء الله. قال: فتوبتُه من ذلك - أو: كفَّارة ذلك - أن يقول: {عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا} .

Bize İbn Abdila'lâ anlattı, dedi ki: Bize el-Mu'temir babasından, [o da] Muhammed'den -Kûfe ehlinden Kur'an tefsiri yapan bir adamdı ve Yahyâ b. Abbâd onun meclisinde bulunurdu- anlattı; [Muhammed] {وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا} ayeti hakkında şöyle dedi: İnsan “inşâallah” demeyi unuttuğunda, bunun tövbesi -yahut bunun kefareti- {عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا} “Umarım Rabbim beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştırır” demesidir.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦)} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha artırdılar. De ki: 'Ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O ne güzel görür, O ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur ve O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez.'”

اختلف أهل التأويل في معنى قوله: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا}؛ فقال بعضهم: ذلك خيرٌ من الله تعالى ذكرُه عن أهل الكتاب أنَّهم يقولون ذلك كذلك. واستشهدوا على صحة قولهم ذلك بقوله: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا}. وقالوا: لو كان ذلك خبرًا مِن الله عن قدرِ لُبثِهم في الكهف، لم يكن لقوله: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا}، مفهوم، وقد أعلم الله خلقه مبلَغَ لُبثِهم فيه وقَدْرَه.

Te'vil ehli (müfessirler), [Allah Teâlâ'nın]: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha artırdılar” sözünün anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bu, şânı yüce Allah'ın, Ehl-i Kitab'ın bu şekilde söylediğine dair [verdiği] bir haberdir. Bu görüşlerinin doğruluğuna da O'nun: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir'” sözünü delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: “Şayet bu, onların mağarada kalış süreleri hakkında Allah'tan [doğrudan] bir haber olsaydı, Allah yarattıklarına onların orada ne kadar ve ne ölçüde kaldıklarını bildirmişken, {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir'” buyruğunun bir anlamı kalmazdı.”

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا}: هذا قولُ أهل الكتاب، فردَّه الله عليهم فقال: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] Allah Teâlâ'nın: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha artırdılar” sözü hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bu, Ehl-i Kitab'ın sözüdür; Allah da bunu onlara reddederek şöyle buyurmuştur: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir.'” ”

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ}. قال: في حرف ابن مسعودٍ: (وقالُوا ولبثُوا). يعنى أنه قاله الناسُ. ألا ترى أنه قال: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} ؟

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Mağaralarında kaldılar” buyruğu hakkında şöyle dediğini bildirdi: “İbn Mes'ûd'un kıraatinde [bu ayet] (وقالُوا ولبثُوا) [Ve 'kaldılar' dediler] şeklindedir. Yani bunu insanlar söylemiştir. Görmez misin O: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir'” buyurmuştur?”

حدثنا عليُّ بنُ سهلٍ، قال: ثنا ضَمْرةُ بنُ ربيعةَ، عن ابن شوذبٍ، عن مطرٍ الورّاق في قول الله: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ}. قال: إنما هو شيءٌ قالته اليهودُ، فردَّه الله عليهم وقال: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} .

Bize Ali b. Sehl anlattı, dedi ki: Bize Damre b. Rebîa, İbn Şevzeb'den, [o da] Matar el-Varrâk'tan Allah'ın: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar” buyruğu hakkında şöyle dediğini anlattı: “Bu ancak Yahudilerin söylediği bir şeydir. Allah da bunu onlara reddetmiş ve: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir'” buyurmuştur.”

وقال آخرون: بل ذلك خبرٌ من الله عن مبلغ ما لبثوا في كهفِهم.

Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bu, mağaralarında ne kadar kaldıklarının miktarına dair Allah'tan [verilen] bir haberdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا}. قال: عددُ ما

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den [rivayet etti ki]: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha ilave ettiler.” [ayeti hakkında] şöyle dedi: “[Bu,] kaldıkları sürenin say...

لبثوا .

sayısıdır.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوه، وزاد فيه: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا}.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı ve şunları ekledi: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir.'”

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن عبد العزيز بن أَبِي رَوَّادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عُبيد بن عُميرٍ، قال: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا}. قال: وتسعَ سنين.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan, [o da] Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den anlattı; [Abdullah] {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha artırdılar” [ayeti] hakkında şöyle dedi: “[Yani] ve dokuz yıl [daha].”

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق بنحوه.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, İbn İshâk'tan benzerini anlattı.

حدَّثنا موسى بنُ عبدِ الرحمنِ المسروقيُّ، قال: ثنا أبو أسامة، قال: ثنى الأجلَحُ، عن الضحاك بن مزاحمٍ، قال: نزلت هذه الآية: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ}. فقالوا : أيامًا أو أشهرًا أو سنين؟ فأنزل الله ﷿: {سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} .

Bize Mûsâ b. Abdirrahmân el-Mesrûkî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Üsâme anlattı, dedi ki: Bana el-Eclah, Dahhâk b. Müzâhim'den anlattı; dedi ki: Şu ayet indi: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ} “Onlar mağaralarında üç yüz [zaman] kaldılar.” Bunun üzerine: “Gün mü, ay mı, yoksa yıl mı?” dediler . Aziz ve Celil olan Allah da: {سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Yıl olarak ve dokuz [yıl] daha artırdılar” [ayetini] indirdi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ}. قال: بين جبلين .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Mağaralarında kaldılar” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: “İki dağ arasında.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı.

وأولى الأقوال في ذلك بالصواب أن يقال كما قال الله عزَّ ذكرُه: ولبث أصحابُ الكهف في كهفهم رُقودًا إلى أن بعثهم الله ليتسَاءَلُوا بينهم، وإلى أنْ أعْثَر عليهم من أعْثَر، ثلاثمائة سنين وتسع سنين، وذلك أنَّ الله بذلك أخبر في كتابه. وأما الذي ذكر عن ابن مسعودٍ أنه قرأه: (وقَالُوا ولبثوا في كَهْفِهِم). وقولُ من قال: ذلك من قول أهل الكتاب، وقد رَدَّ اللهُ ذلك عليهم. فإنَّ معناهم في ذلك، إن إِنَّ شاء الله، كان أن أهل الكتاب قالوا فيما ذُكر، على عهد رسول الله ﷺ: إنَّ للفتية مِن لَدُنْ دخلوا الكهف إلى يومنا ثلاثمائةٍ سنين وتسع سنين. فردَّ اللهُ ذلك عليهم، وأخبر نبيَّه أنَّ ذلك قدر لُبثهم في الكهف من لَدُنْ أوَوْا إليه إلى أن بعثهم ليتساءلوا بينهم. ثم قال جلَّ ثناؤُه لنبيِّه ﷺ: قل يا محمدُ: الله أعلمُ بما لبثوا بعد أن قبض أرواحهم، من بعد أن بعثهم من رقْدَتِهم إلى يومهم هذا، لا يعلمُ ذلك غيرُ الله، وغيرُ مَن أعلمه الله ذلك.

Bu konuda doğruya en yakın olan söz, zikri aziz olan Allah'ın buyurduğu gibi söylenmesidir: Ashâb-ı Kehf, Allah onları aralarında birbirlerine sorsunlar diye uyandırıncaya ve onları bulanlar buluncaya kadar mağaralarında üç yüz yıl ve dokuz yıl uykuda kalmışlardır; zira Allah kitabında bunu böyle haber vermiştir. İbn Mes'ûd'un bunu (وقَالُوا ولبثوا في كَهْفِهِم) şeklinde okuduğuna dair rivayete ve “Bu, Ehl-i Kitab'ın sözüdür, Allah da bunu onlara reddetmiştir” diyenlerin görüşüne gelince; onların bundaki maksadı -inşâallah- şudur: Nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında Ehl-i Kitap: “Gençlerin mağaraya girdikleri andan bugüne kadar geçen süre üç yüz dokuz yıldır” demişlerdi. Allah da bunu onlara reddetti ve Peygamberine, bu sürenin onların oraya sığındıkları andan aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdığı ana kadar mağarada kalış süreleri olduğunu haber verdi. Sonra övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu: De ki ey Muhammed: Onları uykularından uyandırdıktan sonra ruhlarını kabzettiği andan bugüne kadar ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir; bunu Allah'tan ve Allah'ın bildirdiği kimseden başkası bilemez.

فإن قال قائلٌ: وما يدلُّ على أن ذلك كذلك؟

Eğer birisi: “Bunun böyle olduğuna delil nedir?” derse,

قيل: الدالُّ على ذلك أنَّه جلَّ ثناؤُه ابتدأ الخبر عن قدر لُبثِهم في كهفهم ابتداءً، فقال: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا}. ولم يَضَعْ دليلًا على أنَّ ذلك خبرٌ منه عن قول قوم قالوه، وغيرُ جائزٍ أن يُضاف خبرُه عن شيءٍ إلى أنه خبرٌ عن غيره بغيرِ بُرهان؛ لأنَّ ذلك لو جاز [في شيء]، جاز في

Şöyle denilir: Buna delil olan husus; senası yüce olan [Allah]ın, onların mağaralarında kalış sürelerine dair habere doğrudan başlayıp: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا} “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha kattılar” buyurmasıdır. Bunun, bir topluluğun söylediği bir sözden Kendisinin [aktardığı] bir haber olduğuna dair hiçbir delil koymamıştır. Bir delil olmaksızın, O'nun bir şeye dair haberinin başkasına ait [bir haber] olduğuna hamledilmesi caiz değildir; zira şayet bu [herhangi bir hususta] caiz olsaydı,

كلِّ أخباره، وإذا جاز ذلك في أخباره، جاز في أخبار غيره أن يُضاف إليه أنَّها أخْبارُه، وذلك قلبُ أعيانِ الحقائق وما لا يُخيَّلُ فسادُه.

O'nun bütün haberlerinde de caiz olurdu. Eğer O'nun haberlerinde bu caiz olsaydı, başkasının haberlerinin de O'nun haberi olarak O'na nispet edilmesi caiz olurdu; bu ise hakikatlerin bizzat kendilerini tersyüz etmek ve bozukluğu izahtan vareste bir durumdur.

فإن ظنَّ ظانٌّ أن قوله: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا}. دليلٌ على أنَّ قولَه: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ}. خبرٌ منه عن قوم قالوه، فإنَّ ذلك كان يجبُ أن يكونَ كذلك لو كان لا يَحْتَمِلُ مِن التأويل غيره، فأمَّا وهو محتملٌ ما قلنا من أن يكونَ معناه: قل الله أعلمُ بما لبثوا إلى يوم أنزَلْنا هذه السورة. وما أشبه ذلك من المعانى، فغيرُ واجبٍ أن يكونَ ذلك دليلًا على أن قوله: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ}. خبرٌ من الله عن قومٍ قالوه، وإذا لم يكن دليلًا على ذلك، ولم يأتِ خبرٌ بأنَّ قوله: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ}. خبرٌ من الله عن قوم قالوه، ولا قامت بصحة ذلك حجةٌ يجبُ التسليم لها - صحَّ ما قلنا، وفسد ما خالفه.

Eğer bir kimse O'nun: {قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir'” buyruğunun, {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Mağaralarında kaldılar” buyruğunun bir topluluğun söylediğine dair Allah'tan [nakledilen] bir haber olduğuna delil olduğunu zannederse; [bilinmelidir ki] şayet bundan başka bir yoruma ihtimali olmasaydı durumun böyle olması gerekirdi. Fakat bu söz, bizim dediğimiz gibi “De ki: Bu sureyi indirdiğimiz güne kadar ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir” ve buna benzer anlamlara muhtemel olduğuna göre, {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Mağaralarında kaldılar” buyruğunun bir topluluğun söylediğine dair Allah'tan bir haber olduğuna delil olması zorunlu değildir. Buna delil olmadığına, {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Mağaralarında kaldılar” buyruğunun bir kavmin söylediğine dair Allah'tan bir haber olduğuna dair bir rivayet gelmediğine ve teslim olunması gereken geçerli bir delil de bulunmadığına göre, bizim söylediğimiz doğru, buna muhalif olan ise batıldır.

واختلفتِ القرَأَةُ في قراءة قوله: {ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ}؛ فقرأت ذلك عامةُ قرَأةِ المدينة والبصرة وبعضُ الكوفيين: {ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ}. بتنوينِ {ثَلَاثَ مِائَةٍ}. بمعنى: ولبثوا في كهفهم سنين ثلاثمائةٍ .

Kurrâ, {ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ} “Üç yüz yıl” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu: {ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ} “Üç yüz yıl” şeklinde, “Onlar mağaralarında üç yüz sene kaldılar” anlamında {ثَلَاثَ مِائَةٍ} kelimesini tenvin ile okumuşlardır.

وقرأته عامةُ قرأة أهل الكوفة: (ثَلاثَمائِةِ سِنِينَ). بإضافة (ثلاثمائة) إلى "السنين"، [غير منوَّنٍ] .

Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu, (ثلاثمائة) kelimesini "السنين" kelimesine izâfet ederek [tenvinsiz olarak] (ثَلاثَمائِةِ سِنِينَ) şeklinde okumuşlardır .

وأولى القراءتين في ذلك عندى بالصواب قراءةُ مَن قرأه: {ثَلَاثَ مِائَةٍ}. بالتنوين، {سِنِينَ}. وذلك أن العرب إنما تُضيف المائة إلى ما يفسِّرها إذا جاء تفسيرُها بلفظ الواحد، وذلك كقولهم: عندى ثلاثُمائة درهمٍ، وعندى مائةُ

Bu hususta bana göre iki kıraatten doğruya en uygun olanı, {ثَلَاثَ مِائَةٍ} [kelimesini] tenvinle, {سِنِينَ} [şeklinde] okuyanın kıraatidir. Zira Araplar "yüz" (el-mi'e) kelimesini, ancak onu açıklayan [temyiz] tekil lafızla geldiğinde ona izâfe ederler. Bu da onların: «Yanımda üç yüz dirhem var» ve «Yanımda yüz

دينارٍ. لأن المائة والألف عددٌ كثيرٌ، والعربُ لا تفسِّر ذلك إلَّا بما كان بمعناه في كثرة العددِ، والواحدُ يُؤدِّى عن الجنسِ، وليس ذلك للقليل من العددِ، وإن كانت العربُ ربَّما وضعت الجمع القليل موضعَ الكثير، وليس ذلك بالكثير، وأما إذا جاء تفسيرها بلفظ الجميع ، فإنَّها تنوِّنُ، فتقولُ: عندى ألفٌ دراهم، وعندى مائةٌ دنانير. على ما قد وصفتُ.

dinar (مائةُ دينارٍ) var” sözleri böyledir. Çünkü yüz ve bin çok sayıdır; Araplar da bunu ancak sayıca çokluk anlamında olan bir kelimeyle açıklarlar. Tekil lafız da cinsi ifade eder; bu ise az sayı için geçerli değildir; gerçi Araplar bazen azlık çoğulunu çokluk yerine koysalar da bu pek yaygın değildir. Fakat tefsiri (temyizi) çoğul lafızla geldiğinde tenvin yaparlar ve nitekim açıkladığım üzere: “Yanımda bin dirhem (ألفٌ دراهم) var” ve “Yanımda yüz dinar (مائةٌ دنانير) var” derler.

وقوله: {لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ}. يقولُ تعالى ذكره: للَّهِ علمُ غيبِ السماوات والأرض [وملكه] ، لا يعزُبُ عنه علمُ شيءٍ منه، ولا يَخْفَى عليه شيءٌ. يقولُ: فسلموا له علم مبلغ ما لبثت الفتيةُ في الكهف إلى يومكم هذا، فإنَّ ذلك لا يعلمُه سوى الذي يعلَمُ غيب السماواتِ والأرضِ، وليس ذلك إلا الله الواحدُ القهارُ.

Allah Teâlâ'nın: {لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir” buyruğu hakkında zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Göklerin ve yerin gaybının ilmi [ve mülkü] Allah'a aittir ; ondan hiçbir şeyin ilmi O'ndan gizli kalmaz ve hiçbir şey O'na saklı olmaz. [Yani] şöyle demektedir: O gençlerin bugüne kadar mağarada ne kadar kaldıklarının miktarının ilmini O'na bırakın; çünkü bunu göklerin ve yerin gaybını bilenden başkası bilemez, O da bir ve kahhar olan Allah'tan başkası değildir.

وقوله: {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ}. يقول: أبصر بالله وأسْمِعْ. وذلك بمعنى المبالغة في المدحِ، كأنه قيل: ما أبصره وأسمعه.

Allah Teâlâ'nın: {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ} “O ne güzel görür, O ne güzel işitir!” buyruğu: “Allah ne kadar iyi görür ve ne kadar iyi işitir!” demektir. Bu, övgüde mübalağa anlamındadır; sanki “O ne kadar basîr (iyi gören) ve ne kadar semî' (iyi işiten)!” denilmiş gibidir.

وتأويل الكلام: ما أبصر الله لكلِّ موجودٍ، وأسمعه لكلِّ مسموع، لا يخفى عليه من ذلك شيءٌ.

Sözün tefsiri şudur: Allah her mevcudu ne kadar iyi görür ve her işitileni ne kadar iyi işitir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz!

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ}: فلا أحد أبصرُ من الله، ولا أسمعُ، ﵎ .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ} “O ne güzel görür, O ne güzel işitir!”: “Allah'tan daha iyi gören ve daha iyi işiten hiç kimse yoktur, celle senâuh .”

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ}. قال: يرى أعمالهم، ويسمعُ ذلك منهم، سميعًا بصيرًا .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ} “O ne güzel görür, O ne güzel işitir!” buyruğu hakkında şöyle dedi: “[Allah] onların amellerini görür ve bunları onlardan işitir; [çünkü O] hakkıyla işiten ve hakkıyla görendir.”

وقوله: {مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ}. يقولُ جلّ ثناؤه: ما لخلقه دونَ ربَّهم الذي خلقهم وليٌّ يلى أمرهم وتدبيرهم، وصرفهم فيما هم فيه مصرَّفون، {وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا}. يقولُ: ولا يَجْعَلُ اللَّهُ في قضائه وحكمه في خلقه أحدًا سواه، شريكًا، بل هو المنفرد بالحكم والقضاء فىهم، وبتدبيرهم وتصريفهم فىما شاء وأحبَّ.

Allah Teâlâ'nın: {مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ} “Onların O'ndan başka hiçbir dostu yoktur” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: O'nun yarattıklarının, kendilerini yaratan Rablerinden başka işlerini ve idarelerini üstlenecek, sevk edildikleri hususlarda onları yönetecek hiçbir velisi (dost ve koruyucusu) yoktur. {وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا} “Ve O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez” buyruğu ise şöyle demektir: Allah, yarattıkları hakkındaki kazasında ve hükmünde Kendisinden başka hiç kimseyi ortak kılmaz; bilakis onlar hakkındaki hüküm ve kazada, onları dilediği ve sevdiği şekilde idare edip yönetmede tek başına olandır.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧)} “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur ve O'ndan başka asla sığınılacak bir yer bulamazsın.”

يقول تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ: واتَّبع يا محمدُ ما أُنزل إليك من كتاب ربِّك هذا، ولا تترُكَنَّ تلاوته واتِّباع ما فيه من أمر الله ونهيه، والعمل بحلاله وحرامه، فتكونَ من الهالكين، وذلك أنَّ مصير مَن خالفه، وترك اتَّباعَه يومَ القيامة إلى جهنم، {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ}. يقولُ: لا مغيِّر لما أوعد بكلماته التي أنزَلها عليك، أهلَ معاصيه، والعاملين بخلاف هذا الكتاب الذي أوحيناه إليك.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Rabbinin bu kitabından sana indirilene uy; onu okumayı, içindeki Allah'ın emir ve yasaklarına uymayı, helali ve haramıyla amel etmeyi sakın terk etme; yoksa helak olanlardan olursun. Zira ona muhalefet edip ona uymayı terk edenin kıyamet günündeki varış yeri cehennemdir. {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” buyruğu ise: Sana indirdiği kelimeleriyle günahkârlara ve sana vahyettiğimiz bu kitaba aykırı davrananlara vaat ettiği [azabı] hiç kimse değiştiremez, demektir.

وقوله: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا}. يقولُ: وإن أنت يا محمدُ لم تَتْلُ ما أُوحى إليك من كتاب ربِّك فتتبعه وتأتمَّ به، فنالك وعيدُ الله الذي أوعد فيه المخالفين حُدوده، لن تجد من دونِ اللهِ موئلًا تَئِلُ إليه، ومَعدِلًا تعدلُ عنه إليه؛ لأنَّ قدرة الله محيطةٌ بك وبجميع خلقه، لا يقدِرُ أحدٌ منهم على الهرب من أمرٍ أراده

Allah Teâlâ'nın: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا} “Ve O'ndan başka asla sığınılacak bir yer bulamazsın” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Eğer sen Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı okumaz, ona uyup onun rehberliğini takip etmezsen ve böylece Allah'ın kendi sınırlarını aşanlar için bildirdiği tehdidi sana da isabet ederse, Allah'tan başka sığınacağın bir melce (sığınak) ve O'ndan yüz çevirip yöneleceğin bir mehil (kaçış yeri) asla bulamazsın. Zira Allah'ın kudreti seni de bütün yarattıklarını da çepeçevre kuşatmıştır; onlardan hiçbiri O'nun dilediği bir emirden

به.

kaçmaya güç yetiremez.

وبنحو الذي قلنا في معنى قوله: {مُلْتَحَدًا}. قال أهلُ التأويل وإن اختلفت ألفاظُهم في البيان عنه.

{مُلْتَحَدًا} “Sığınılacak bir yer” kelimesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer şeyleri, açıklamalarında lafızları farklı olsa da tefsir ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا محمد بن بشارٍ، قال: ثنا يحيى بنُ سعيدٍ، عن سفيان، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ في قوله: {مُلْتَحَدًا}. قال: مَلْجَأً.

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Saîd, Süfyân'dan, [o da] Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {مُلْتَحَدًا} “Sığınılacak bir yer” buyruğu hakkında: “Bir sığınak” dediğini anlattı.

حدَّثني محمدُ بن عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {مُلْتَحَدًا}. قال: ملجأً .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den: {مُلْتَحَدًا} “Sığınılacak bir yer” [ayeti hakkında] şöyle dediğini aktardı: “Bir sığınak.”

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثله.

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا}. قال: [ملجأ ولا] موئلًا.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا} “Ve O'ndan başka asla sığınılacak bir yer bulamazsın” [ayeti hakkında] şöyle dediğini anlattı: “[Bir sığınak ve] bir iltica yeri.”

حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {مُلْتَحَدًا}. قال: ملجأً.

Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {مُلْتَحَدًا} “[sığınılacak] bir yer” buyruğu hakkında şöyle dediğini haber verdi: “Bir sığınak.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا}. قال: لا يجدون ملتحدًا يَلْتحدونه، ولا يجدون من دونه ملجأً ولا أحدًا يمنعُهم.

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd Allah Teâlâ'nın: {وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا} “Ve O'ndan başka asla sığınılacak bir yer bulamazsın” buyruğu hakkında şöyle dedi: “Sığınacakları bir sığınak bulamazlar; O'ndan başka bir sığınak ve kendilerini koruyacak hiç kimse bulamazlar.”

و"الملتحدُ" إنما هو "المفتعلُ" من "اللحدِ"، يقالُ منه: لحَدْتُ إلى كذا. إذا ملت إليه. ومنه قيل للَّحد: لحدٌ، لأنَّه في ناحيةٍ من القبر، وليس بالشَّقِّ الذي في وسطه، ومنه الإلحادُ في الدين، وهو المعاندةُ بالعُدول عنه والتَّرْكِ له.

el-Mültehad (الملتحد) kelimesi, el-lahd (اللحد) kökünden türemiş müfte'al (المفتعل) veznindedir. Bir şeye meyledildiğinde: “لحَدْتُ إلى كذا” (Şuna meylettim/sığındım) denir. Kabirdeki lahde de lahit denilmesi, onun kabrin ortasındaki yarıkta değil bir tarafında (kenarında) yer almasından ötürüdür. Dinde ilhad (haktan sapma) kavramı da buradan gelir ki bu da dinden yüz çevirip onu terk etmek suretiyle inatlaşmaktır.

القول في تأويل قوله تعالى: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨)}.

Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨)} “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte kendini sabırlı tut. Dünya hayatının süsünü arzulayarak gözlerini onlardan ayırma. Kalbini Bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye itaat etme.”

يقول تعالى ذكره لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {وَاصْبِرْ} يا محمد {نَفْسَكَ مَعَ} أصحابك {الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} بذكرهم إياه بالتسبيح والتحميد والتهليل والدعاء والأعمال الصالحة؛ من الصلوات المفروضة وغيرها، {يُرِيدُونَ} بفعلهم ذلك {وَجْهَهُ} لا يُريدون به عرضًا من عرض الدنيا.

Zikri yüce olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ} “...birlikte kendini sabırlı tut” [yani] farz namazlar ve diğerleri gibi tesbih, tahmid, tehlil, dua ve salih amellerle O'nu zikrederek {الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “sabah akşam Rablerine dua eden” ashabınla beraber [ol]. Onlar bu amelleriyle {يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “O'nun rızasını dilerler”; bununla dünya metaından hiçbir şey arzulamazlar.

وقد ذكرنا اختلاف المختلفين في قوله: {يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. في سورة "الأنعام"، والصواب من القول في ذلك عندنا، [فأغنى ذلك] عن إعادته في هذا الموضع .

{يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “Sabah akşam Rablerine dua ederler” buyruğu hakkındaki görüş ayrılıklarını ve bu hususta bize göre doğru olan görüşü En'âm Suresi'nde zikretmiştik; [bu da] bu yerde onu tekrar etmekten [bizi müstağni kılmıştır] .

والقرأةُ على قراءة ذلك: {بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ}. وقد ذُكر عن عبدِ اللَّهِ بن

Kurrâ ise bunu {بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “sabah ve akşam” şeklinde okumaktadır. Abdullah b.

عامرٍ وأبى عبدِ الرحمنِ السُّلَميِّ أنَّهما كانا يقرأانِه: (بالغُدْوةِ والعشيِّ) . وذلك قراءة عند أهل العلم بالعربية مكروهةٌ؛ لأن "غُدْوةً" مَعْرِفةٌ، ولا ألفَ ولا لامَ فىها، وإنما يُعرفُ بالألف واللام ما لم يكن معرفةً، فأما المعارفُ فلا تُعرَّفُ بهما.

Âmir ile Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den ise bunu (بالغُدْوةِ والعشيِّ) şeklinde okudukları nakledilmiştir . Bu, Arap dili ilmi ehli nezdinde mekruh (uygun görülmeyen) bir kıraattir; çünkü ğudve (غُدْوة) kelimesi marifedir (belirlidir) ve onda elif-lâm yoktur. Elif-lâm ile marife yapılanlar ancak marife olmayan kelimelerdir; zaten marife olanlar ise bu ikisiyle marife yapılmaz.

وبعدُ، فإِنَّ "غُدْوَةً" لا تُضافُ إلى شيءٍ، وامتناعُها من الإضافة دليلٌ واضحٌ على امتناع الألف واللام من الدُّخول عليها؛ لأنَّ ما دخلته الألفُ واللامُ من الأسماءِ صلحت فيه الإضافةُ، وإنما تقولُ العرب: أتيتُك غَداةَ الجمُعةِ. ولا تقولُ: أتيتُك غُدوة الجمعة.

Ayrıca ğudve (غُدْوَة) kelimesi hiçbir şeye muzaf olmaz (tamlanan yapılmaz); onun tamlanan olmaktan imtina etmesi, elif-lâmın da onun başına gelmekten imtina ettiğine açık bir delildir. Çünkü isimlerden başına elif-lâm girenlerin muzaf olması da sahihtir. Nitekim Araplar: “Sana cuma sabahı geldim” derken “أتيتُك غَداةَ الجمُعةِ” derler, “أتيتُك غُدوة الجمعة” demezler.

والقراءة عندنا في ذلك ما عليه القرأةُ في الأمصار، لا نَسْتجِيزُ غيرَها؛ لإجماعها على ذلك، وللعلة التي بيَّنا من جهة العربية .

Bu hususta bize göre [doğru] kıraat, beldelerdeki kurrânın üzerinde olduğu kıraattir; onların bu husustaki icmâı ve Arap dili açısından açıkladığımız illet sebebiyle bundan başkasını caiz görmeyiz .

وقوله: {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ}. يقولُ جلُّ ثناؤه لنبيِّه ﷺ: ولا تَصْرِفْ عيناك عن هؤلاء الذين أمَرْتُك يا محمد أن تَصْبِرَ نفسك معهم إلى غيرهم من الكفارِ، ولا تُجاوِزْهم إليهم .

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} “Gözlerini onlardan ayırma” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [Allah], Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Kendileriyle birlikte sabretmeni sana emrettiğim bu kimselerden gözlerini kafir olan başkalarına çevirme ve onları bırakıp başkalarına geçme .

وأصلُه من قولهم: عَدَوْتُ ذلك، فأنا أعْدُوه. إذا جاوزته.

Bunun aslı [Arapların] bir şeyi aşıp geçtiğinde söyledikleri: “عَدَوْتُ ذلك، فأنا أعْدُوه” (Onu aştım, ben onu aşıyorum) sözünden gelmektedir.

وبنحو الذي قلنا في تأويل ذلك قال أهل التأويل.

Bunun teviline dair söylediğimiz görüşün bir benzerini tevil ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسين، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ في قوله: {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ}. قال: لا تُجاوِزهم إلى غيرهم .

Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} “Gözlerini onlardan ayırma” ayeti hakkında şöyle dedi: “Onları bırakıp başkalarına geçme” .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنى عبد الله، قال: ثنى معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قوله: {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} يقولُ: لا تتعَدَّهم إلى غيرهم.

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bize Muâviye, Ali'den, o da İbn Abbâs'tan nakletti; {وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} “Gözlerini onlardan ayırma” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Onları aşıp başkalarına yönelme.”

حدَّثني يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} الآية. قال: قال القوم للنبى ﷺ: إِنا نَسْتَحْيِى أَن نُجالس فلانًا وفلانًا وفلانًا فجانبهم يا محمد، وجالس أشراف العرب. فنزل القرآنُ: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ}: ولا تحقرهم، قال: "قد أمرونى بذلك". قال: {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} .

Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} “Kendini sabırla tut” ayeti hakkında şöyle dedi: O topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Biz falan, falan ve falan kimselerle bir arada oturmaktan utanıyoruz; ey Muhammed, onlardan uzak dur ve Arap eşrafıyla oturup kalk” dediler. Bunun üzerine şu Kur'an [ayeti] indi: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} “Sabah akşam Rablerine, O'nun rızasını dileyerek dua edenlerle birlikte kendini sabırla tut ve gözlerini onlardan ayırma”; yani onları hakir görme. [Peygamber]: “Bana bu emredildi” buyurdu. [Ardından Allah Teâlâ]: {وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye de itaat etme” buyurdu .

حدَّثنا الربيع بن سليمان، قال: ثنا ابن وهبٍ، قال: أخبرني أُسامةُ بن زيدٍ، عن أبى حازمٍ، عن عبد الرحمن بن سهل بن حُنيفٍ أنَّ هذه الآيةَ لما نزلت على رسولِ اللَّهِ ﷺ وهو في بعض أبياته: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ}. فخرج يَلْتَمِسُ، فوجد قومًا يذكرون الله، منهم ثائرُ الرأس، وجافى الجلد، وذو الثوب الواحد، فلمّا رآهم جلس معهم، فقال: "الحمدُ

Bize er-Rebî‘ b. Süleymân anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb anlattı, dedi ki: Bana Üsâme b. Zeyd, Ebû Hâzim'den, o da Abdurrahman b. Sehl b. Huneyf'ten haber verdi; bu ayet {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “Sabah akşam Rablerine, O'nun rızasını dileyerek dua edenlerle birlikte sen de sabret” Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e evlerinden birindeyken indiğinde, [onları] aramak üzere dışarı çıktı ve Allah'ı zikreden bir topluluk buldu. İçlerinde saçı başı dağınık, teni kurumuş/sertleşmiş ve tek parça elbisesi olan kimseler vardı. Onları görünce yanlarına oturdu ve şöyle buyurdu: “Hamd...

للَّهِ الذي جَعَل لى في أُمَّتِى مَن أَمَرنى أن أَصْبِرَ نفْسى معه" .

ümmetimin içinde , kendisiyle birlikte sabretmemi bana emrettiği kimseleri var eden Allah'a mahsustur” .

ورُفعت "العينان" بالفعل، وهو: {وَلَا تَعْدُ}.

“el-Ayneyn” (العينان / iki göz) kelimesi fiil ile yani {وَلَا تَعْدُ} “ayırma” [fiili] ile merfu kılınmıştır.