واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا}؛ فقرَأَتُه عامةُ قَرَأَةِ المدينة بتشديد اللام من قوله: (ولَمُلِّئتَ). بمعنى أنه كان يمتَلئُ مرَّةً بعد مرَّةٍ. وقرأ ذلك عامةُ قَرَأةِ العراقِ: {وَلَمُلِئْتَ}. بالتخفيف، بمعنى: لمُلِئتَ مرَّةً . وهما عندنا قراءتان مُستفيضتان في القراءةِ، مُتقارِبتا المعنى، فبأيَّتِهما قرأ القارئُ فمُصِيبٌ.
Kurrâ, Allah Teâlâ'nın: {وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا} buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli bunu (ولَمُلِّئتَ) şeklinde lâm harfinin şeddesiyle okumuştur; bu, içinin defalarca [korkuyla] dolması anlamındadır. Irak kurrâsının geneli ise bunu {وَلَمُلِئْتَ} şeklinde şeddesiz (tahfif ile) okumuştur; bu da: bir kere dolardı anlamındadır . Bu ikisi bize göre kıraatte yaygın (müstefîz) ve anlamca birbirine yakın iki kıraattir; okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا (٢٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkında görüş: {وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا (١٩) إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا (٢٠)} “Böylece, kendi aralarında birbirlerine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri: 'Ne kadar kaldınız?' dedi. 'Bir gün ya da günün bir bölümü kadar kaldık' dediler. [Sonunda] dediler ki: 'Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi sizden birinizi bu gümüş paranızla şehre gönderin de baksın, hangi yiyecek daha temizse ondan size bir rızık getirsin. Dikkatli davransın ve sakın sizi kimseye sezdirmesin. Çünkü onlar sizi ellerine geçirirlerse ya sizi taşlayarak öldürürler ya da sizi kendi dinlerine döndürürler; o takdirde asla kurtuluşa eremezsiniz.'”
يقول تعالى ذكره: كما أرْقَدْنا هؤلاء الفتية في الكهف، فحفظناهم من وُصول واصل إليهم، وعين ناظرٍ أن يَنْظُرَ إليهم، وحفظنا أجسامهم من البلى على طُولِ الزمانِ، وثيابهم من العفَنِ على مرِّ الأيام بقُدرتنا، فكذلك بعثناهم من رقدتهم، وأيقظناهم من نومهم؛ لنُعرِّفَهم عظيم سُلطاننا، وعجيب فعلنا في
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Bu gençleri mağarada uyuttuğumuz, bir kimsenin onlara ulaşmasından ve bakan bir gözün onlara bakmasından kendilerini koruduğumuz; kudretimizle uzun zaman boyunca bedenlerini çürümekten, günlerin geçmesiyle de elbiselerini yıpranıp kokuşmaktan muhafaza ettiğimiz gibi, aynı şekilde saltanatımızın büyüklüğünü ve [yaratıklarımız] üzerindeki şaşırtıcı fiilimizi kendilerine tanıtmak için onları yatışlarından dirilttik ve uykularından uyandırdık;
خلقنا، وليزدادُوا بصيرةً في أمرهم الذي هم عليه؛ من براءتهم من عبادة الآلهة، وإخلاصهم [العبادة لله] وحده لا شريك له، إذا تبيَّنوا طولَ مَرِّ الزمانِ عليهم، وهم بهيئتهم حين رقدوا.
şaşırtıcı fiilimizi tanıtalım ve üzerlerinden uzun bir zaman geçmiş olmasına rağmen uyudukları andaki halleriyle durduklarını açıkça gördüklerinde, sahte ilahlara ibadetten uzak durmaları ve hiçbir ortağı olmayan tek bir [Allah'a ibadeti ihlasla yapmaları] konusunda üzerinde bulundukları durumdaki basiretleri daha da artsın.
وقولُه: {لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ}. يقولُ: ليسأل بعضُهم بعضًا، {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ}. يقولُ عزّ ذكرُه: فتساءلوا فقال قائلٌ منهم لأصحابه: {كَمْ لَبِثْتُمْ}؟ وذلك أنَّهم استنْكَروا مِن أنفسهم طول رقدتهم، {قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ}. يقولُ: فأجابه الآخرون فقالوا: {لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ}. ظنًّا منهم أن ذلك كذلك كان، فقال الآخرون: {رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ}. فسلَّموا العلم إلى اللهِ.
Allah Teâlâ'nın: {لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ} “kendi aralarında birbirlerine sorsunlar diye” buyruğu: Birbirlerine sorsunlar diye demektir. {قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ} “İçlerinden biri: 'Ne kadar kaldınız?' dedi.” Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Birbirlerine sordular; içlerinden biri arkadaşlarına: {كَمْ لَبِثْتُمْ} “Ne kadar kaldınız?” dedi. Bu da uykularının uzunluğunu yadırgamalarından ötürüydü. {قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “'Bir gün ya da günün bir bölümü kadar kaldık' dediler.” Buyuruyor ki: Diğerleri ona cevap verip durumun böyle olduğunu zannederek: {لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} “Bir gün ya da günün bir bölümü kadar kaldık” dediler. Bunun üzerine diğerleri: {رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ} “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir” dediler ve ilmi Allah'a havale ettiler.
وقوله: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ}. يعنى مدينتهم التي خرجوا منها هرابًا، التي تُسمَّى أُفْسُوس ، {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ}. ذُكر أنَّهم بعثوا من رقدتهم جِياعًا، فلذلك طلبوا الطعام.
Allah Teâlâ'nın: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ} “Şimdi sizden birinizi bu gümüş paranızla şehre gönderin” buyruğu: Kaçarak çıktıkları, Efes (Ufsûs) adı verilen şehirlerini kastetmektedir. {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ} “de baksın, hangi yiyecek daha temizse ondan size bir rızık getirsin.” Onların uykularından aç olarak uyandırıldıkları , bu yüzden de yiyecek istedikleri zikredilmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك، وذكرُ السبب الذي أجلِه ذُكر أنهم بُعثوا من رقدتهم حين بُعثوا منها
Bunu söyleyenlerin ve uykularından uyandırıldıkları vakit uyandırılmalarının sebebinin ne olarak zikredildiğinin anlatımı:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، قال:
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, dedi ki:
أخبرني إسماعيلُ بن شَرُوسٍ، أنه سمع وهب بن مُنبهٍ يقولُ: إنهم عبروا - يعنى الفتية من أصحاب الكهف - بعد ما بُنى عليهم باب الكهف زمانًا بعد زمانٍ، ثم إِنَّ راعيًا أدْرَكه المطرُ عندَ الكهف، فقال: لو فتحتُ هذا الكهف وأدخَلْتُه غنمى من المطر. فلم يزَلْ يُعالجُه حتى فتح ما أُدخل فيه، ورَدَّ الله إليهم أرواحهم في أجسامهم من الغد حين أصبحوا، فبعثوا أحدهم بوَرِقٍ يشترى لهم طعامًا، فكلما أتى باب مدينتهم، رأى شيئًا يُنكرُه، حتى دخل على رجلٍ فقال: يعنى بهذه الدراهم طعامًا. فقال: ومن أين لك هذه الدراهمُ؟ قال: خرَجْتُ وأصحابٌ لى أمسِ، فآوانا الليلُ، ثم أصبحوا فأرسلونى. فقال: هذه الدراهمُ كانت على عهد الملك. فلانٍ، فأنَّى لك بها؟ فرفعه إلى الملك، وكان ملكًا صالحًا، فقال: من أين لك هذه الوَرِقُ؟ قال: خرَجْتُ أنا وأصحابٌ لى أمس، حتى أدركنا الليلُ في كهف كذا وكذا، ثم أمرونى أن أشترى لهم طعامًا. قال: وأين أصحابك؟ قال: في الكهف. قال: فانطلقوا معه حتى أَتَوْا بابَ الكهف، فقال: دعُونى أدخُلْ على أصحابى قبلكم. فلما رأَوه ودنا منهم، ضُرب على أُذنه وآذانهم، فجعلوا كلما دخل رجلٌ أُرْعِب، فلم يَقْدِروا على أن يَدخُلوا إليهم، فبنوا عندهم كنيسةً،
İsmâil b. Şerûs, Vehb b. Münebbih'i şöyle derken işittiğini bana haber verdi: Onlar -yani Ashâb-ı Kehf'ten olan gençler- üzerlerine mağaranın kapısı örüldükten sonra devirler boyunca kaldılar. Sonra bir çoban mağaranın yanında yağmura yakalandı ve: "Şu mağarayı açsam da koyunlarımı yağmurdan [korumak için] oraya soksam" dedi. [İçine] sokulabilecek kadar bir yer açıncaya değin onunla uğraşmaya devam etti. Ertesi gün sabah olunca Allah onların ruhlarını bedenlerine iade etti. Kendilerine yiyecek satın alması için içlerinden birini gümüş parayla gönderdiler. Şehirlerinin kapısına her geldiğinde, yadırgadığı bir şeyler görüyordu; nihayet bir adamın yanına girip: "Bu dirhemler karşılığında [bana] yiyecek ver" dedi. Adam: "Bu dirhemler sana nereden geldi?" diye sordu. O da: "Dün [ben] ve arkadaşlarım çıktık, gece bizi [buraya] sığındırdı, sabah olunca da beni gönderdiler" dedi. Adam: "Bu dirhemler filan kralın dönemindeydi, bunlar sana nereden geldi?" dedi. Onu krala götürdü; o da salih bir kraldı. [Kral]: "Bu gümüş para sana nereden geldi?" diye sordu. O da: "Dün ben ve arkadaşlarım çıktık, nihayet falan filan mağarada geceye yakalandık. Sonra kendilerine yiyecek satın almamı emrettiler" dedi. Kral: "Arkadaşların nerede?" dedi. O da: "Mağarada" dedi. [Kral adamlarına]: "Onunla beraber gidin" dedi; nihayet mağaranın kapısına geldiler. [Genç]: "Bırakın, sizden önce arkadaşlarımın yanına ben gireyim" dedi. Onlar genci görüp genç de kendilerine yaklaşınca, onun kulağına da onların kulaklarına da [tekrar uyku] vuruldu. Artık her kim içeri girmeye kalkıştıysa dehşete kapıldı; onların yanına girmeye güç yetiremediler. Bunun üzerine yanlarında bir kilise bina ettiler,
واتَّخذوها مسجِدًا يُصلُّون فيه .
ve orayı içinde namaz kılacakları bir mescit edindiler .
حدَّثنا الحسن بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة، عن عكرمة، قال: كان أصحابُ الكهف أبناء ملوك الروم، رزَقهم الله الإسلام، فتعوَّذوا بدينِهم، واعتزلوا قومهم، حتى انتهَوا إلى الكهف، فضرب اللَّهُ على سُمْخانِهم فلبثوا دهرًا طويلًا، حتى هلكت أُمتُهم، وجاءت أُمةٌ مسلمةٌ، وكان ملكُهم مسلمًا، فاختلفوا في الروح والجسد؛ فقال قائلٌ: تُبعثُ الروحُ والجسدُ جميعًا.
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den, [o da] İkrime'den aktardı; [İkrime] dedi ki: Ashâb-ı Kehf, Rum krallarının oğullarıydı. Allah onlara İslam'ı nasip etti; onlar da dinlerine sığındılar ve kavimlerinden ayrılıp nihayet mağaraya vardılar. Allah onların kulaklarına [uyku] vurdu; uzun bir süre öylece kaldılar. Nihayet onların ümmeti helak oldu ve Müslüman bir ümmet geldi; kralları da Müslümandı. Fakat ruh ve beden konusunda ihtilafa düştüler; birisi: “Ruh ve beden birlikte diriltilir” diyordu.
وقال قائلٌ: تُبعثُ الروحُ، فأما الجسدُ فتأكلُه الأرضُ فلا يكون شيئًا. فشقَّ على ملكهم اختلافُهم، فانطلق فليس المُسُوحَ، وجلس على الرَّمادِ، ثم دعا الله تعالى فقال: أي ربِّ، قد تَرى اختلاف هؤلاء، فابعث لهم آيةٌ تُبَيِّنْ لهم. فبعث الله أصحاب الكهف، فبعثوا أحدهم يشترى لهم طعامًا، فدخل السوق، فجعل يُنكرُ الوُجوهَ، ويُعرفُ الطُّرق، ويرى الإيمان بالمدينة ظاهرًا، فانطلق وهو مُستَخْفٍ، حتى أتى رجلًا يشترى منه طعامًا، فلما نظر الرجلُ إلى الوَرِقِ أَنكرها. قال: حسِبتُ أنه قال: كأَنَّها أخفافُ الرُّبَعِ - يعنى الإبل الصِّغار - فقال له الفتى: أليس ملككم فلانٌ؟ قال: بل مَلِكُنا فلانٌ. فلم يزَلْ ذلك بينهما حتى رفعه إلى الملكِ، فسأله، فأخبره الفتى خبر أصحابه، فبعث الملكُ في الناس فجمعهم، فقال: إنَّكم قد اختلَفْتُم في الرُّوح والجسد، وإنَّ الله قد بعث لكم آية؛ فهذا رجلٌ من قوم فلانٍ.
Bir başkası da: “Ruh diriltilir; bedene gelince onu toprak yer ve yok olup gider” dedi. [Halkın] bu ihtilafı krallarına pek ağır geldi. Bunun üzerine çıkıp çuldan elbiseler giydi, kül üzerine oturdu ve sonra Allah Teâlâ’ya dua edip şöyle dedi: “Ey Rabbim! Bunların ihtilafını görüyorsun; onlara gerçeği açıklayacak bir delil (mucize) gönder!” Allah da Ashâb-ı Kehf’i diriltti (uyandırdı). Onlar da kendilerine yiyecek satın alması için içlerinden birini gönderdiler. O genç çarşıya girdi; yüzleri tanıyamıyor, yolları ise tanıyordu ve şehirde imanın zahir olduğunu (açıkça yaşandığını) görüyordu. Gizlenerek ilerledi ve nihayet kendisinden yiyecek satın alacağı bir adamın yanına geldi. Adam gümüş parayı görünce onu yadırgadı. [Ravi] dedi ki: Sanırım [o adam] şöyle dedi: “Sanki bunlar rüba'ın (genç develerin) ayak tabanları gibi!” –bununla yavru develeri kastetmektedir–. Bunun üzerine genç ona: “Sizin kralınız filan değil mi?” dedi. Adam: “Hayır, aksine bizim kralımız filandır” dedi. İkisi arasındaki bu durum sürüp gitti ve nihayet [adam] onu krala götürdü. Kral ona [durumu] sordu, genç de krala arkadaşlarının haberini anlattı. Bunun üzerine kral insanlara [haber] salıp onları topladı ve şöyle dedi: “Siz ruh ve beden konusunda ihtilafa düşmüştünüz. Şüphesiz ki Allah size bir delil (mucize) gönderdi; işte bu, filanın kavminden bir adamdır.”
يعنى ملكهم الذي مضى، فقال الفتى: انطلقوا بى إلى أصحابى. فركب الملكُ، وركب معه الناسُ، حتى انتهى إلى الكهفِ، فقال الفتى: دعونى أدخُلْ إلى أصحابى. فلمّا أبْصَرهم ضرب الله على أُذنِه وعلى آذانهم، فلما استبطئوه دخل الملك، ودخل الناس معه، فإذا أجسادٌ لا يُنكرون منها شيئًا، غير أنَّها لا أرواح فيها، فقال الملكُ: هذه آيةٌ بعثها الله لكم. قال قتادة: [وغزا ابن عباسٍ] مع حبيب بن مَسلَمةَ، فمرُّوا بالكهفِ، فإذا فيه عظامٌ، فقال رجلٌ: هذه عظامُ أصحاب الكهف. فقال ابن عباسٍ: لقد ذهبت عظامُهم منذ أكثر من ثلاثمائة سنةٍ .
Yani geçmişteki krallarını kastediyordu. Bunun üzerine genç: “Beni arkadaşlarımın yanına götürün” dedi. Kral bindi, insanlarla beraber bindi ve nihayet mağaraya vardı . Genç: “Beni bırakın, arkadaşlarımın yanına gireyim” dedi. Genç onları görünce Allah onun kulağına da onların kulaklarına da [ölüm] vurdu . Genç gecikince kral içeri girdi, insanlar da onunla beraber girdiler; bir de baktılar ki hiçbir şeyini yadırgamadıkları cesetler duruyor, şu kadar var ki içlerinde ruh yok. Bunun üzerine kral: “İşte bu, Allah'ın size gönderdiği bir ayettir” dedi. Katâde dedi ki: [İbn Abbâs] Habîb b. Mesleme ile birlikte [sefere çıktı] ; mağaranın yanından geçtiler, bir de baktılar ki içinde kemikler var. Bir adam: “Bunlar Ashâb-ı Kehf'in kemikleridir” dedi. İbn Abbâs ise: “Onların kemikleri üç yüz yıldan daha uzun bir süre önce yok olup gitmiştir” dedi .
حدَّثنا ابن حميد، قال: ثنا سلمةُ، عن ابن إسحاق فيما ذكر من حديث أصحاب الكهف، قال: ثم ملك أهل تلك البلادِ رجلٌ صالحٌ، يقال له: تيذوسيسُ. فلمّا ملك بقى في ملكه ثمانيًا وستِّين سنةً، فتحزَّب الناسُ في ملكه، فكانوا أحزابًا، فمنهم من يُؤْمِنُ بالله ويعلَمُ أنَّ الساعةَ حقٌّ، ومنهم من يُكذِّبُ بها، فكبُر ذلك على الملك الصالح تيذوسيس، وبكى إلى الله وتضرَّع إليه، وحزن حزنًا شديدًا لما رأى أهل الباطل يزيدون ويظهرون على أهل الحقِّ ويقولون: لا حياة إلا الحياةُ الدُّنيا، وإنما تُبعثُ النُّفوسُ، ولا تُبعثُ الأجسادُ. ونسُوا ما في الكتاب، فجعل تيذوسيسُ يُرسل إلى من يظُنُّ فيه خيرًا، وأنَّهم أئمةٌ في الحقِّ، فجعلوا يُكَذِّبون بالساعة، حتى كادوا أن يُحوِّلوا الناس عن الحقِّ وملة الحواريين، فلمّا رَأى ذلك الملكُ
İbn Humeyd bize rivayet edip dedi ki: Seleme, İbn İshâk'tan Ashâb-ı Kehf kıssasından zikrettiği rivayette şöyle dedi: “Sonra o belde halkına Teodosius denilen salih bir adam hükümdar oldu. Hükümdar olunca saltanatında altmış sekiz yıl kaldı. Onun hükümdarlığı döneminde insanlar fırkalara ayrılıp grup grup oldular; içlerinden kimi Allah'a iman ediyor ve kıyametin hak olduğunu biliyor, kimi de onu yalanlıyordu. Bu durum salih kral Teodosius'a pek ağır geldi; Allah'a ağlayıp yakardı ve batıl ehlinin çoğalıp hak ehline galip geldiğini ve: ‘Dünya hayatından başka hayat yoktur, sadece ruhlar diriltilir, bedenler ise diriltilmez’ dediklerini görünce derin bir üzüntüye kapıldı. Kitap'ta olanı da unuttular. Bunun üzerine Teodosius, kendilerinde hayır olduğunu ve hak hususunda önder kimseler olduklarını düşündüğü kimselere [haber] göndermeye başladı; ancak onlar da kıyameti yalanlamaya başladılar; öyle ki neredeyse insanları haktan ve Havârîlerin dininden döndüreceklerdi. Salih kral
الصالح تيذوسيسُ، دخل بيته فأغلقه عليه، ولبس مِسْحًا، وجعل تحته رمادًا، ثم جلس عليه، فدأب ذلك ليله ونهاره زمانًا يتضرع إلى الله، ويَبْكى إليه مما يرى فيه الناسَ، ثم إنَّ الرحمن الرحيم الذي يكره هلكة العبادِ، أراد أن يُظْهِرَ على الفتية أصحاب الكهف، ويبيِّن للناس شأنهم، ويجعلهم آيةً لهم، وحُجةً عليهم؛ ليعلموا أن الساعة آتيةٌ لا ريب فيها، وأن يستجيب لعبده الصالح تيذوسيسَ، ويتمَّ نعمته عليه، فلا يَنْزِعَ منه ملكه، ولا الإيمان الذي أعطاه، وأن يَعْبُدَ اللَّهَ لا يُشْرِكُ به شيئًا، وأن يَجْمَعَ مَن كان تبدَّدَ من المؤمِنين؛ فأَلْقَى اللَّهُ في نفسِ رجلٍ من أهل ذلك البلد الذي به الكهف - وكان الجبل بنجلوس الذي فيه الكهف لذلك الرجل، وكان اسمُ ذلك الرجلِ أولياس - أن يَهْدِمَ البنيان الذي على فم الكهف. فيبني به حظيرةً لغنمه، فاستأجر عامِلَين، فجعَلا يَنزِعان تلك الحجارة، ويبنيان بها تلك الحظيرة، حتى نزعا ما على فم الكهف، حتى فتحا باب الكهف، وحجَبَهم الله من الناس بالرُّعب، فَيَزْعُمون أن أشجَعَ من يُريدُ أن ينظُرَ إليهم [غايةَ ما يُمكنه] أن يَدْخُلَ من باب الكهف، ثم يتقدَّمَ حتى يرى كلبهم دونَهم إلى بابِ الكهف نائمًا، فلما نزعا الحجارة وفتحا بابَ الكهف، أذن الله ذو القدرة والعظمة والسلطان محيى الموتى للفتية أن يجلسوا بين ظهرى الكهف، فجلسوا فرحين، مُسْفِرةً وجوههم، طيِّبةً أنفسهم، فسلم بعضُهم على بعضٍ، حتى كأَنَّما استَيْقَظوا من ساعتهم التي كانوا يستيقظون لها إذا أصبحوا من ليلتهم التي يبيتُون فيها، ثم قاموا إلى الصلاة فصلوا كالذى كانوا يفعلون، لا يَرون ولا يُرى في وجوههم ولا أبشارهم ولا ألوانهم شيءٌ يُنكرونه، كهيئتهم حين رقدوا بعشيٍّ أمسٍ، وهم يرون أن ملِكَهم
Salih [kral] Teodosius evine girip kapısını üzerine kapattı; kıldan bir çul giydi, altına kül koyup üzerine oturdu. İnsanların içinde bulunduğu durumu görerek Allah'a yalvarıp yakararak ve O'na ağlayarak bir süre gece gündüz buna devam etti. Sonunda kullarının helak olmasını istemeyen Rahmân ve Rahîm [olan Allah], Ashâb-ı Kehf olan gençleri açığa çıkarmayı, insanlara onların durumunu beyan etmeyi, kıyametin geleceğinde hiçbir şüphe olmadığını bilsinler diye onları kendileri için bir delil ve aleyhlerine bir hüccet kılmayı; salih kulu Teodosius'a icabet edip üzerindeki nimetini tamamlamayı, elinden ne krallığını ne de kendisine lütfettiği imanı almamasını, hiçbir şeyi O'na ortak koşmadan Allah'a ibadet etmesini ve müminlerden dağılmış olanları bir araya getirmeyi murat etti. Bunun üzerine Allah, mağaranın bulunduğu o belde halkından bir adamın -ki içinde mağaranın bulunduğu Bencelûs Dağı o adama aitti ve adamın adı Evliyâs idi- gönlüne, mağaranın ağzındaki yapıyı yıkıp onunla koyunları için bir ağıl yapma düşüncesini düşürdü. O da iki işçi tuttu; iki işçi o taşları sökmeye ve onlarla o ağılı yapmaya koyuldular. Nihayet mağaranın ağzındakileri söküp mağaranın kapısını açtılar. Allah ise onları [içeriye bakanların kalbine saldığı] korku ile insanlardan perdeledi. İddia ederler ki, onlara bakmak isteyenlerin en cesurunun [yapabileceği en ileri şey], mağaranın kapısından içeri girmek, ardından ilerleyip onların berisinde mağaranın kapısına doğru uyumakta olan köpeklerini görmekten ibaretti. İki işçi taşları söküp mağaranın kapısını açtıklarında, kudret, azamet ve saltanat sahibi, ölüleri dirilten Allah o gençlere mağaranın içinde doğrulup oturmaları için izin verdi. Onlar da sevinçli, yüzleri aydınlık ve gönülleri hoşnut bir hâlde oturup birbirlerine selam verdiler. Sanki geceledikleri gecenin ardından sabahleyin her zaman uyandıkları vakitte uyanmış gibiydiler. Sonra namaza kalktılar ve her zamanki gibi namaz kıldılar. Ne kendileri ne de bir başkası yüzlerinde, tenlerinde ve renklerinde yadırgayacakları hiçbir şey görmüyordu; dün akşam uykuya daldıkları andaki hâlleri gibiydiler. Onlar hâlâ kralları
دقينوس الجبار في طلبهم والتماسهم، فلما قضَوْا صلاتهم كما كانوا يفعلون، قالوا ليمليخا صاحب نفقتهم الذي كان يبتاعُ لهم طعامهم وشرابهم من المدينة، وجاءَهم بالخبر أن دقينوسَ يلْتَمِسُهم ويسأل عنهم: أنبئنا يا أخى، ما الذي قال الناسُ في شأننا عشيَّ أمس عند هذا الجبارِ؟ وهم يظنُّون أنَّهم رقدوا كبعض ما كانوا يَرقُدون، وقد خُيِّل إليهم أنَّهم قد ناموا كأطول ما كانوا ينامون في الليلة التي أصبحوا فيها، حتى تساءَلُوا بينهم، فقال بعضُهم لبعضٍ: كم لَبِثْتم نياما؟ قالوا: {لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ}. قالوا: {رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ}. وكلُّ ذلك في أنفسهم يسيرٌ، فقال لهم يمليخا: افتُقدتُم والتُمِسْتُم بالمدينة، وهو يُريدُ أن يُؤْتَى بكم اليوم، فتذبحون للطواغيت، أو يقتُلكم، فما شاء الله بعد ذلك فعل. فقال لهم مكسلمينا: يا إخوتاه، اعلموا أنكم ملاقوْن، فلا تكفُروا بعد إيمانكم إذا دعاكم عدو الله، ولا تنكروا الحياة التي لا تبيدُ بعد إيمانكم بالله، والحياة من بعد الموت. ثم قالوا ليمليخا: انطلق إلى المدينة فتَسمَّع ما يقال لنا بها اليوم، وما الذي [نُذكر به] عند دقينوس، وتلطَّف، [ولا تُشعِرَنَّ بنا أحدًا]، وابتع لنا طعامًا فائتنا به، فإنه قد آن لك، وزدنا على الطعام الذي جئتنا به، فإنه كان قليلًا، فقد أصبحنا جياعًا. ففعل يمليخا كما كان يفعَلُ، ووضع ثيابه، وأخذ الثياب التي كان يتنكَّرُ فيها، وأَخَذَ وَرِقًا من نفقتهم التي كانت معهم، التي ضُرِبت بطابع دقينوس الملكِ، فانطلق يمليخا خارجًا، فلما مر بباب
...Zorba Dakyanus onları arayıp soruştururken, her zamanki gibi namazlarını kılıp bitirdiklerinde, kendilerine şehirden yiyecek ve içecek satın alan ve Dakyanus'un onları arayıp haklarında soru sorduğu haberini kendilerine getiren, harcamalarından sorumlu arkadaşları Yemlihâ'ya dediler ki: “Ey kardeşimiz! Bize haber ver, dün akşam bu zorbanın yanında insanlar bizim hakkımızda ne konuştular?” Onlar, her zamanki gibi uyuduklarını sanıyorlardı; sabahladıkları gecede şimdiye kadar uyudukları en uzun uyku kadar uyumuş oldukları vehmine kapılmışlardı. Hatta kendi aralarında birbirlerine sordular. Birbirlerine dediler ki: “Uykuda ne kadar kaldınız?” { لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık” dediler. [Sonra da:] { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ } “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir” dediler. Bütün bunlar kendi içlerinde önemsiz bir şeydi. Yemlihâ onlara dedi ki: “Şehirde arandınız ve soruşturuldunuz. O bugün huzuruna getirilmenizi, putlara kurban edilmenizi veya sizi öldürmeyi istiyor. Allah bundan sonra ne dilerse onu yapar.” Mekselmînâ onlara dedi ki: “Ey kardeşlerim! Biliniz ki siz [Rabbinizle] karşılaşacaksınız. Allah'ın düşmanı sizi [küfre] çağırdığında imanınızdan sonra inkâr etmeyin! Allah'a iman ettikten sonra asla yok olmayacak olan hayatı ve ölümden sonraki dirilişi inkâr etmeyin!” Sonra Yemlihâ'ya dediler ki: “Şehre git, bugün orada bizim hakkımızda ne söyleniyor ve Dakyanus'un yanında [nasıl anıldığımızı] dinle, nazik davran, [bizden kimseye asla hissettirme] ve bize yiyecek satın alıp getir. Çünkü artık senin [gitme] vaktin geldi. Bize [daha önce] getirdiğin yiyecekten fazlasını getir, zira o azdı ve biz aç olarak sabahladık.” Yemlihâ her zaman yaptığı gibi yaptı; elbiselerini çıkarıp tanınmamak için giydiği elbiseleri giydi ve yanlarında bulunan, Kral Dakyanus'un mührüyle basılmış gümüş paralardan yanına aldı. Yemlihâ dışarı çıktı. Mağaranın kapısına vardığında...
الكهفِ، رَأى الحجارةَ مَنْزوعةً عن باب الكهف، فعجب منها، ثم مرَّ فلم يُبال بها، حتى أتى المدينة مستخفيًا يصُدُّ عن الطريقِ؛ تخوفًا أن يراه أحدٌ من أهلها فيعرفه، فيذهب به إلى دقينوس، ولا يَشْعُرُ العبد الصالح أن دقينوس وأهل زمانه قد هلكوا قبل ذلك بثلاثمائةٍ وتسع سنين، أو ما شاء الله من ذلك، إذ كان ما بينَ أن نامُوا إلى أَنِ اسْتَيْقظوا ثلاثمائةٍ وتسع سنين، فلما رأى يمليخا باب المدينة رفع بصره، فرأى فوق ظهر الباب علامةً تكونُ لأهل الإيمان إذا كان [أمر أهل الإيمان] ظاهرًا فىها، فلما رآها عجب وجعل ينظُرُ مستخفيًا إليها، فنظر يمينا وشمالًا، فعجب بينه وبين نفسه، ثم ترك ذلك البابَ، فتحوَّل إلى باب آخر من أبوابها، فنظر فرأى مِن ذلك ما يُحيطُ بالمدينة كلِّها، ورأى على كلِّ بابٍ مثل ذلك، فجعل يُخيَّلُ إليه أن المدينة ليست بالمدينة التي كان يَعْرِفُ، ورأى ناسًا كثيرًا محدثين لم يكن يراهم قبل ذلك، فجعل يمشى ويعجَبُ، ويُخيَّلُ إليه أنَّه حَيْرانُ، ثم رجع إلى البابِ الذي أتى منه، فجعَل يَعْجَبُ بينه وبين نفسه ويقولُ: يا ليت شعرى، أمَا هذه عشية أمس فكان المسلمون يُخفون هذه العلامةَ ويَسْتَخْفُون بها، وأمّا اليوم فإنَّها ظاهرةٌ، لعلِّى حالمٌ! ثم يرى أنه ليس بنائمٍ، فأخَذ كساءَه فجعله على رأسه، ثم دخل المدينةَ فجعل يمشى بين ظهرَيْ سوقها، فيسْمَعُ ناسًا كثيرًا يَحْلِفون باسم عيسى ابن مريم، فزادَه فرقًا، ورأى أنه حَيْرانُ، فقام مُسنِدًا ظهره إلى جدارٍ من جُدرِ المدينة ويقولُ في نفسه: واللَّهِ ما أَدْرِى ما هذا؟ أمّا عشية أمس فليس على الأرضِ إنسانٌ يَذْكُرُ عيسى ابن مريم إلا قُتل، وأما الغداةَ فَأَسْمَعُهم وكلُّ إنسانٍ يَذْكُرُ أَمرَ عيسى لا يخافُ! ثم قال في
[Mağaranın kapısına vardığında] mağaranın kapısındaki taşların sökülüp kaldırılmış olduğunu gördü ve buna şaştı. Sonra oradan geçip gitti ve buna aldırış etmedi; nihayet şehir halkından birinin kendisini görüp tanıması ve Dakyanus'a götürmesi korkusuyla gizlenerek ve ana yoldan saparak şehre vardı. O salih kul, Dakyanus ve onun çağdaşlarının bundan üç yüz dokuz yıl önce veya Allah'ın dilediği bir süre önce helak olup gittiklerinin farkında değildi; zira onların uyumaları ile uyanmaları arasında üç yüz dokuz yıl geçmişti. Yemliha şehrin kapısını görünce başını kaldırıp baktı; kapının üzerinde, [müminlerin durumu] orada galip ve hâkim olduğunda müminler için konulan bir işaret gördü. Onu görünce hayrete düştü ve gizlenerek ona bakmaya başladı; sağa sola baktı ve kendi kendine şaştı. Sonra o kapıyı bırakıp şehrin kapılarından başka bir kapıya geçti; bakınca bütün şehri çevreleyen surlarda da benzer işaretler gördü ve her kapıda bunun gibisini müşahede etti. Bunun üzerine şehir ona kendi bildiği şehir değilmiş gibi gelmeye başladı. Daha önce hiç görmediği sonradan türemiş pek çok insan gördü; yürümeye ve şaşırmaya devam etti, adeta şaşkına dönmüştü. Sonra geldiği kapıya geri döndü ve kendi kendine hayret ederek şöyle demeye başladı: “Ah keşke bilseydim! Dün akşam Müslümanlar bu işareti gizliyor ve onunla saklanıyorlardı; bugün ise o aşikâredir! Yoksa rüya mı görüyorum?” Sonra uykuda olmadığını anladı; abasını alıp başına örttü, ardından şehre girdi ve çarşının ortasında yürümeye başladı. Birçok insanın Meryem oğlu İsa'nın adına yemin ettiğini işitiyordu; bu durum onun korkusunu daha da artırdı ve iyice şaşkına döndüğünü hissetti. Şehrin duvarlarından birine sırtını dayayarak durdu ve kendi kendine şöyle dedi: “Vallahi bunun ne olduğunu bilmiyorum! Dün akşam yeryüzünde Meryem oğlu İsa'yı anan herkes öldürülüyordu; bu sabah ise onları dinliyorum da herkes İsa'nın durumunu hiç korkmadan açıkça anıyor!” Sonra kendi
نفسه: لعلَّ هذه ليست بالمدينة التي أعْرِفُ، أسمع كلام أهلها، ولا أعرفُ أحدًا منهم، والله ما أعلمُ مدينةٌ قُربَ مدينتنا! فقام كالحيران لا يتوجَّهُ وجهًا، ثم لقى فتًى مِن أَهلِ المدينة، فقال له: ما اسم هذه المدينة يا فتى؟ قال: اسمُها أُفْسُوسُ. فقال في نفسه: لعلَّ بى مسًّا، أو بى أمرًا أَذْهَب عقلى، واللَّهِ يحقُّ لى أن أُسرِعَ الخروج منها قبلَ أَن أُخْرَى فيها، أو يصيبنى شرٌّ فأهلك. هذا الذي يُحدِّثُ به يمليخا أصحابه حين يبيِّن لهم ما بهم، ثم إنه أفاق فقال: والله لو عجَّلتُ الخروج من المدينة قبل أن يُفْطَنَ بى لكان أكيس لى. فدنا من الذين يبيعُون الطعامَ، فأَخْرَج الورق التي كانت معه، فأعطاها رجلًا منهم، فقال: بعنى بهذه الوَرِقِ يا عبدَ اللَّهِ طعامًا. فأخذها الرجلُ، فنظر إلى ضَرْبِ الوَرِقِ ونقشِها، فعجب منها، ثم طرحها إلى رجلٍ من أصحابه فنظر إليها، ثم جعلوا يتطارَحُونها بينهم من رجلٍ إلى رجلٍ، ويتعجَّبُون منها، ثم جعَلُوا يَتَشاورون بينهم ويقولُ بعضُهم لبعضٍ: إنَّ هذا الرجل قد أصاب كنزًا خبيئًا في الأرضِ منذ زمانٍ ودهرٍ طويلٍ. فلما رآهم يَتَشاوَرُون من أجلِه فرق فَرَقًا شديدًا، وجَعَل يَرْتَعِدُ ويَظُنُّ أَنهم قد فطنوا به وعرفوه، وأنَّهم إنما يُريدون أن يَذْهَبوا به إلى ملكهم دقينوس يُسلِّمونه إليه، وجعل ناسٌ آخرون يأتونه فيتعرَّفونه، فقال لهم وهو شديدُ الفَرَقِ منهم: أفضلوا عليَّ، قد أخَذْتم وَرقى فأمسكوا، وأما طعامُكم فلا حاجة لى به. فقالوا له: من أنت يا فتى؟ وما شأنُك؟ والله لقد وَجَدْتَ كَنزًا من كُنوز الأوَّلين، وأنت تُريدُ أن تُخْفِيَه منا، انطلق معنا فأرناه، وشاركنا فيه نُخْفِ عليك ما وَجَدْتَ، فإنَّك إن لا تفعَلْ نَأْتِ بك السلطان،
[kendi] kendine: “Herhalde burası bildiğim şehir değil; halkının konuşmasını duyuyorum ama onlardan hiçbirini tanımıyorum. Vallahi bizim şehrimizin yakınlarında [başka] bir şehir bilmiyorum!” dedi. Böylece hiçbir yöne yönelemeyen şaşkın biri gibi kalakaldı. Sonra şehir halkından bir gençle karşılaştı ve ona: “Ey genç, bu şehrin adı nedir?” dedi. O da: “Adı Efsus'tur.” dedi. [Yemliha] kendi kendine: “Belki bende bir cin çarpması vardır ya da aklımı başımdan alan bir durum olmuştur. Vallahi burada rezil olmadan yahut başıma bir kötülük gelip helak olmadan önce buradan aceleyle çıkıp gitmem benim için daha doğru olur” dedi. Bu, Yemliha'nın başlarına geleni arkadaşlarına açıkladığında onlara anlattığı şeydir. Sonra aklı başına geldi ve: “Vallahi fark edilmeden önce şehirden aceleyle çıkmak benim için daha akıllıca olurdu” dedi. Yiyecek satanların yanına yaklaştı, yanındaki gümüş paraları çıkarıp onlardan bir adama verdi ve: “Ey Allah'ın kulu! Bu gümüş parayla bana yiyecek sat” dedi. Adam parayı aldı, paranın basımına ve nakşına baktı, buna şaştı; sonra onu arkadaşlarından bir adama attı, o da baktı. Derken parayı adamdan adama aralarında elden ele dolaştırmaya ve ona hayret etmeye başladılar. Ardından aralarında fısıldaşıp birbirlerine şöyle demeye başladılar: “Muhakkak ki bu adam, uzun zamandır ve çok eski devirlerden beri toprakta saklı olan bir define bulmuş.” Onların kendisi yüzünden fısıldaştıklarını görünce çok şiddetli bir korkuya kapıldı; titremeye başladı ve onun farkına vardıklarını, kendisini tanıdıklarını ve onu kralları Dakyanus'a götürüp teslim etmek istediklerini zannetti. Başka insanlar da gelip onu tanımaya/incelemeye çalışıyorlardı. Onlardan şiddetle korkarak şöyle dedi: “Bana bir lütufta bulunun; gümüş paramı aldınız, onu alıkoyun; yiyeceğinize ise benim bir ihtiyacım yok!” Onlar da ona dediler ki: “Sen kimsin ey genç? Durumun nedir? Vallahi sen öncekilerin hazinelerinden bir hazine bulmuşsun ve bunu bizden gizlemek istiyorsun. Bizimle gel, onu bize göster ve onda bizi ortak kıl ki bulduğun şeyi gizli tutalım; çünkü eğer bunu yapmazsan seni hükümdara götürürüz,”
فتُسلِّمْك إليه فيقْتُلْك. فلمّا سمع قولهم، عجب في نفسه فقال: قد وقعتُ في كلَّ شيءٍ كنتُ أحذَرُ منه. ثم قالوا: يا فتى، إِنَّكَ واللَّهِ ما تَسْتَطِيعُ أَن تَكْتُمَ ما وَجَدْتَ، [ولا تَظُنُّ في] نفسك أنه سيَخْفَى لك. فجعل يمليخا لا يَدْرِى ما يقول لهم وما يَرْجِعُ إليهم، وفرق حتى ما يُحِيرُ إليهم جوابًا، فلمّا رَأَوْه لا يتكلَّمُ أخَذوا كساءَه فطوَّقوه في عُنقِه، ثم جعلوا يقودُونه في سِكَكِ المدينةِ مُلَبَّبًا. حتى سمع به من فيها، فقيل: أُخِذ رجلٌ عنده كنزٌ. واجتمع عليه أهلُ المدينة صغيرهم وكبيرُهم، فجعلوا ينظرون إليه ويقولُون: والله ما هذا الفتى من أهل هذه المدينة، وما رأيناه فيها قطُّ، وما نَعْرِفُه. فجعل يمليخا لا يَدْرِى ما يقولُ لهم، مع ما يَسْمَعُ منهم، فلما اجتمع عليه أهلُ المدينة فرق، فسكت فلم يتكلَّم، ولو أنه قال: إنَّه من أهل المدينة، لم يُصدَّق، وكان مستيقنًا أنَّ أباه وإخوته بالمدينة، وأن حَسَبه مِن أهل المدينة من عُظماء أهلها، وأنهم سيأتونه إذا سمعوا، وقد استيقن أنَّه من عشية أمس يعرِفُ كثيرًا من أهلها، وأنَّه لا يَعْرِفُ اليومَ مِن أهلها أحدًا، فبينما هو قائمٌ كالحيران ينتظرُ متى يأتيه بعض أهله؛ أبوه أو بعض إخوته، فيخلِّصه من أيديهم، إذ اختطفوه فانطلقوا به إلى رأسى المدينة ومدبِّريها اللذين يُدبِّران أمرها، وهما رجلان صالحان، كان اسمُ أحدهما أريوس، واسمُ الآخر أسطيوس، فلما انطلق به
...böylece seni ona teslim eder, o da seni öldürür.” Onların bu sözünü işitince içinden şaştı ve: “Korkup sakındığım her şey başıma geldi!” dedi. Sonra dediler ki: “Ey genç! Vallahi sen bulduğun şeyi gizleyemezsin [ve sakın] kendi kendine bunun senden gizli kalacağını sanma!” Bunun üzerine Yemliha onlara ne diyeceğini ve onlara nasıl karşılık vereceğini bilemez oldu; öyle korktu ki onlara hiçbir cevap döndüremedi. Onun konuşmadığını görünce hırkasını alıp boynuna doladılar; sonra onu yakasından tutup çekerek şehrin sokaklarında sürüklemeye başladılar. Nihayet şehirdeki herkes bunu duydu ve: “Yanında define bulunan bir adam yakalandı!” denildi. Şehir halkı küçüğüyle büyüğüyle onun başına toplandı; ona bakıp şöyle demeye başladılar: “Vallahi bu genç bu şehrin ahalisinden değil; biz onu burada hiç görmedik ve onu tanımıyoruz!” Yemliha ise onlardan işittiği bu sözler karşısında ne diyeceğini bilemiyordu. Şehir halkı başına toplanınca korktu, sustu ve konuşmadı. Zira “Ben bu şehrin ahalisindenim” dese kendisine inanılmayacaktı; oysa babasının ve kardeşlerinin bu şehirde olduğundan, soy-sop bakımından şehrin ileri gelenlerinden sayıldığından ve bunu işittiklerinde yanına geleceklerinden kesinlikle emindi. Üstelik daha dün akşam bu şehir halkından pek çok kimseyi tanıdığından, bugün ise halkından hiç kimseyi tanımadığından da adı gibi emindi. O, ailesinden birinin; babasının yahut kardeşlerinden bazılarının gelip kendisini onların elinden kurtarmasını şaşkın bir halde beklerken, birden onu yaka paça edip şehrin işlerini çekip çeviren iki önderine ve yöneticisine götürdüler. Bu iki kişi salih iki adamdı; birinin adı Aryus, diğerinin adı ise Astyus idi. Onu
إليهما، ظنَّ يمليخا أنه يُنطَلقُ به إلى دقينوس الجبار ملكهم الذي هربوا منه، فجعل يلتفتُ يمينًا وشمالًا، وجعل الناسُ يسخرون منه كما يُسخَرُ من المجنونِ والحيران، فجعل يمليخا يبكى، ثم رفع رأسه إلى السماء وإلى الله، ثم قال: اللهمَّ إله السماوات والأرض، أولج معى رُوحًا منك اليومَ تُؤيدُنى به عند هذا الجبار. وجعَل يبكى ويقولُ في نفسه: فرَّق بينى وبين إخوتى، يا ليتهم يعلمون ما لقيتُ، وأَنِّي يُذهَبُ بى إلى دقينوس الجبار، فلو أنهم يعلمون، فيأتون، فنقومُ جميعًا بينَ يدى دقينوس، فإنا كنا تواثقنا لنكونَنَّ معًا، لا نكفر بالله ولا نشركُ به شيئًا، ولا نعبُدُ الطواغيت من دونِ اللهِ، فرَّق بينى وبينهم، فلن يرونى ولن أراهم أبدًا، وقد كنَّا تواثقنا أن لا نفترق في حياة ولا موت أبدًا، يا ليت شعرى ما هو فاعلٌ بى؟ أقاتلى هو أم لا؟ ذلك الذي يحدِّثُ به يمليخا نفسَه فيما أخبر أصحابه حين رجع إليهم.
onlara doğru götürdüklerinde Yemliha, kaçtıkları kralları zorba Dakyanus'a götürüldüğünü zannetti. Sağa sola bakınmaya başladı; insanlar da deliye ve şaşkına güler gibi onunla alay ediyorlardı. Yemliha ağlamaya başladı; sonra başını göğe ve Allah'a doğru kaldırıp dedi ki: “Allahım! Göklerin ve yerin İlahı! Bugün bu zorbanın yanında beni destekleyeceğin bir ruhu katından benimle beraber kıl.” Ağlıyor ve kendi kendine şöyle diyordu: “Benimle kardeşlerimin arasını ayırdı; keşke başıma gelenleri ve zorba Dakyanus'a götürüldüğümü bilselerdi! Keşke bilselerdi de gelselerdi; hep birlikte Dakyanus'un huzuruna çıksaydık; zira biz Allah'ı inkâr etmemek, O'na hiçbir şeyi ortak koşmamak ve Allah'tan başka sahte ilahlara tapmamak üzere birbirimize söz vermiştik. Benimle onların arasını ayırdı; artık ne onlar beni görebilir ne de ben onları ebediyen görebilirim. Oysa hayatta da ölümde de asla ayrılmamak üzere sözleşmiştik. Keşke bilseydim, bana ne yapacak? Beni öldürecek mi yoksa öldürmeyecek mi?” Bu, Yemliha'nın arkadaşlarının yanına döndüğünde kendilerine haber verdiği üzere kendi kendine konuştuğu şeydi.
حتى انتهى به إلى الرجلين الصالحين أريوس وأسطيوس، فلما رأى يمليخا أنه لم يُذهب به إلى دقينوس أفاق وسكن عنه البكاءُ، فأخذ أريوسُ وأسطيوسُ الورق فنظرا إليها وعجبا منها، ثم قال أحدهما: أين الكنزُ الذي وجدتَ يا فتى؟ هذا الورقُ يشهدُ عليك أنك قد وجدت كنزًا. فقال لهما يمليخا: ما وجدتُ كنزًا، ولكنَّ هذه الورق ورِقُ آبائى ونقش هذه المدينةِ وضَرْبُها، ولكن والله ما أدرى ما شأنى، وما أدرى ما أقولُ لكم. فقال له أحدُهما: من أنت؟ فقال له يمليخا: [أما ما أرى] فكنتُ أرى أنى من أهل هذه القرية. قالوا: فمن أبوك ومن يعرفك بها؟
Nihayet onu iki salih adam olan Aryus ve Astyus'un yanına ulaştırdı. Yemliha, Dakyanus'a götürülmediğini görünce kendine geldi ve ağlaması dindi. Aryus ve Astyus gümüş parayı alıp ona baktılar ve ona hayret ettiler. Sonra ikisinden biri: “Ey genç! Bulduğun hazine nerede? Bu gümüş para, bir hazine bulduğuna dair senin aleyhine şahitlik etmektedir” dedi. Yemliha ikisine: “Ben bir hazine bulmadım; fakat bu para atalarımın gümüş parasıdır, bu şehrin nakşı ve sikkesidir. Fakat vallahi durumum nedir bilmiyorum ve size ne diyeceğimi de bilemiyorum” dedi. İkisinden biri ona: “Sen kimsin?” dedi. Yemliha ona: “[Bana göre] ben bu kasabanın halkından olduğumu sanıyordum” dedi. Onlar: “Öyleyse baban kimdir ve bu [şehirde] seni kim tanır?” dediler.
فأنبأهم باسم أبيه، فلم يجدوا أحدًا يعرِفُه ولا أباه، فقال له أحدُهما: أنت رجلٌ كذَّابٌ لا تُنبئُنا بالحقِّ. فلم يدر يمليخا ما يقول لهم، غير أنه نكس بصره إلى الأرض، فقال له بعضُ من حوله: هذا رجلٌ مجنونٌ. فقال بعضُهم: ليس بمجنونٍ، ولكنَّه يُحَمِّقُ نفسَه عمدًا لكي ينفلت منكم. فقال له أحدُهما، ونظر إليه نظرًا شديدًا: أتظُنُّ أنك إذ تتجانَنُ نُرسِلُك ونُصدِّقُك بأن هذا مالُ أبيك، وضربُ هذه الورق ونقشُها منذ أكثر من ثلاثمائة سنةٍ، وإنما أنت غلامٌ شابٌّ، تظنُّ أنك تأفِكُنا، ونحن شُمْطٌ كما ترى، وحولك سَراة أهل المدينة وولاة أمرها؟ إنى لأظُنُّنى سآمُرُ بك فتعذَّبُ عذابًا شديدًا، ثم أُوثِقُك حتى تعترف بهذا الكنز الذي وجدت. فلما قال ذلك قال له يمليخا: أنبئونى عن شيءٍ أسألكم عنه، فإن فعلتم صدَقْتُكم عمَّا عندى؛ أرأيتُم دقينوس الملك الذي كان في هذه المدينة عشية أمس ما فعل؟ فقال له الرجلُ: ليس على وجه الأرضِ رجلٌ اسمه دقينوسُ، ولم يكن إلا ملكٌ قد هلك منذ زمانٍ ودهرٍ طويلٍ، وهلكت بعده قرونٌ كثيرةٌ. فقال له يمليخا: فوالله إنى إذًا لحيرانُ، وما هو بمصدِّقى أحدٌ من الناس بما أقولُ، والله لقد علمتُ، لقد فَرَرنا من الجبار دقينوس، وإني قد رأيته عشية أمس حين دخل مدينة أُفسوس، ولكن لا أدرى، أمدينةُ أُفسوس هذه أم لا؟ فانطلقا معى إلى الكهف الذي في جبل بنجلوس أُريكم أصحابى. فلما سمع أريوسُ ما يقول يمليخا، قال: يا قوم، لعلَّ هذه آيةٌ من آياتِ اللَّهِ جعلها الله لكم على يدى هذا الفتى، فانطلقوا بنا معه يُرنا أصحابه كما
[Yemliha] onlara babasının adını haber verdi; fakat ne onu ne de babasını tanıyan birini bulabildiler. Bunun üzerine ikisinden biri ona: “Sen yalancı bir adamsın, bize gerçeği söylemiyorsun!” dedi. Yemliha ise gözlerini yere dikmekten başka onlara ne diyeceğini bilemedi. Çevresindekilerden bazıları: “Bu adam bir delidir” dedi. Bazıları da: “Deli değildir; fakat sizden kurtulmak için kasten kendini ahmak gösteriyor” dediler. İkisinden biri ona sertçe bakarak ona şöyle dedi: “Deliliğe vurarak seni salıvereceğimizi ve bu paranın babanın malı olduğuna inanacağımızı mı sanıyorsun? Oysa bu gümüş paranın basımı ve nakşı üç yüz yıldan daha eskiye aittir; sen ise henüz genç bir delikanlısın! Gördüğün gibi bizler saçı sakalı ağarmış kimselerken ve etrafında şehir halkının ileri gelenleri ile yöneticileri varken bizi kandırabileceğini mi sanıyorsun? Doğrusu sanırım ben senin hakkında emir vereceğim de şiddetli bir azapla cezalandırılacaksın; sonra da bulduğun bu defineyi itiraf edinceye kadar seni zincire vuracağım!” O böyle deyince Yemliha ona şöyle dedi: “Size soracağım bir şeyi bana haber verin; eğer bunu yaparsanız ben de yanımdaki gerçeği size dosdoğru söylerim. Söyler misiniz, dün akşamüstü bu şehirde olan Kral Dakyanus ne yaptı?” O adam ona dedi ki: “Yeryüzünde Dakyanus adında bir adam yoktur; o ancak çok uzun zaman ve asırlar önce helak olmuş bir kraldı ve ondan sonra da pek çok nesiller helak olup gitti.” Bunun üzerine Yemliha ona dedi ki: “Vallahi o halde ben gerçekten şaşkınlık içindeyim ve söylediklerim hususunda insanlardan hiçbiri beni tasdik edecek değildir. Vallahi ben biliyorum ki biz zorba Dakyanus'tan kaçtık ve dün akşamüstü Efes şehrine girdiği vakit onu bizzat gördüm. Fakat bilmiyorum, burası Efes şehri midir, değil midir? Haydi benimle birlikte Benclûs Dağı'ndaki mağaraya gelin de size arkadaşlarımı göstereyim.” Aryus, Yemliha'nın söylediklerini işitince: “Ey kavmim! Belki de bu, Allah'ın bu gencin vasıtasıyla size gösterdiği Allah'ın ayetlerinden (kudret delillerinden) bir ayettir. Haydi bizimle gelin de bize”
قال. فانطلق معه أريوس وأسطيوسُ، وانطلق معهم أهلُ المدينة كبيرُهم وصغيرُهم، نحو أصحاب الكهف لينظُروا إليهم.
dediği gibi bize arkadaşlarını göstersin.” Aryus ve Astyus onunla birlikte yola çıktılar; şehir halkı da küçüğüyle büyüğüyle onlara bakmak için Ashâb-ı Kehf'e doğru onlarla birlikte gitti.
ولما رأى الفتية أصحابُ الكهف يمليخا قد احتبس عنهم بطعامهم وشرابهم عن القدر الذي كان يأتى فيه، ظنُّوا أنه قد أُخِذ فذُهب به إلى ملكهم دقينوس الذي هربوا منه، فبينما هم يظنُّون ذلك ويتخوَّفونه، إذ سمِعوا الأصوات وجَلْبَةَ الخيلِ مُصعِدَةً نحوَهم، فظنُّوا أَنَّهم رُسُلُ الجبار دقينوس بعث إليهم ليؤتى بهم، فقاموا حين سمعوا ذلك إلى الصلاةِ، وسلَّم بعضُهم على بعضٍ، وأوصى بعضُهم بعضًا، وقالوا: انطلقوا بنا نأت أخانا يمليخا، فإنَّه الآن بين يدي الجبار دقينوس ينتظرُ متى نأتيه. فبينما هم يقولون ذلك، وهم جُلوسٌ بين ظهرَى الكهف، فلم يَرَوْا إِلا أريوس وأصحابه وقوفًا على باب الكهف، وقد سبقهم يمليخا، فدخل عليهم وهو يبكى، فلما رَأَوْه يَبكى بكوا معه، ثم سألوه عن شأنه، فأخبرهم خبره، وقصَّ عليهم النبأ كلَّه، فعرَفوا عند ذلك أنَّهم كانوا نيامًا بأمرِ اللَّهِ ذلك الزمانَ كلَّه، وإنما أُوقِظُوا ليكونوا آيةً للناس، وتصديقًا للبعث، وليعلموا أنَّ الساعة آتيةٌ لا ريب فىها، ثم دخل على إثر يمليخا أريوس، فرأى تابوتًا من نُحاس مختومًا بخاتمٍ من فضةٍ، فقام بباب الكهفِ، ثم دعا رجالًا من عُظماء أهل المدينة، ففتح التابوت عندهم، فوجدوا فيه لوحين من رصاصٍ، مكتوبٌ فىهما كتابٌ، فقرأهما فوجد فىهما: إن مَكْسَلْمِينا، ومحسلمينا، ويمليخا، ومَرْطُونَس، وكشطونش، ويبورس، ويكرنوس،
Ashâb-ı Kehf olan gençler, Yemliha'nın yiyecek ve içecekleriyle birlikte her zaman geldiği vakitten daha fazla kendilerinden alıkonulduğunu (geciktiğini) görünce, onun yakalanıp kendisinden kaçtıkları kralları Dakyanus'a götürüldüğünü zannettiler. Onlar böyle düşünüp bundan endişe ederlerken, birden kendilerine doğru yükselen sesleri ve atların gürültüsünü işittiler. Bunun üzerine, zorba Dakyanus'un kendilerini getirtmek üzere gönderdiği elçiler olduğunu zannettiler. Bunu işittikleri anda namaza durdular, birbirleriyle helalleşip selamlaştılar ve birbirlerine vasiyette bulundular. Şöyle dediler: “Yürüyün, kardeşimiz Yemliha'ya gidelim; zira o şu anda zorba Dakyanus'un huzurundadır ve bizim ne zaman geleceğimizi beklemektedir.” Onlar mağaranın ortasında oturmuş bunu söylerlerken, bir de gördüler ki Aryus ve arkadaşları mağaranın kapısında dikilmiş duruyorlar. Yemliha ise onların önüne geçip ağlayarak yanlarına girdi. Onu ağlarken görünce onlar da onunla birlikte ağladılar. Sonra ona durumunu sordular; o da başından geçenleri haber verip hadisenin tamamını onlara anlattı. Bunun üzerine onlar, Allah'ın emriyle bunca zaman boyunca uykuda kaldıklarını, insanlara bir ayet (ibret) ve öldükten sonra dirilişin (ba's) bir tasdiki olmaları ve kıyamet saatinin şüphesiz geleceğini bilmeleri için uyandırıldıklarını anladılar. Ardından Yemliha'nın peşi sıra Aryus içeri girdi ve gümüş bir mühürle mühürlenmiş bakırdan bir sandık gördü. Mağaranın kapısında durup şehir halkının ileri gelenlerinden bazı adamları çağırdı. Sandığı onların huzurunda açtı; içinde kurşundan iki levha buldular. Üzerlerinde bir yazı yazılıydı. Onları okudu ve içlerinde şunların yazılı olduğunu gördü: “Mekselmînâ, Mahselmînâ, Yemlîhâ, Martûnus, Keştûnuş, Yebûrus, Yekrunûs,
ويطبيونس قالوس، كانوا ثمانيةً هوبوا من ملكهم دقينوس الجبار؛ مخافة أن يَفْتِنَهم عن دينهم، فدخلوا هذا الكهف، فلما أُخْبِر بمكانهم أمر بالكهف فسُدَّ عليهم بالحجارة، وإنَّا كتبنا شأنهم وقصة خبرهم؛ ليعلمه من بعدهم إن عثَر عليهم. فلما قرءوه، عجبوا وحمدوا الله الذي أراهم آيةً للبعث فيهم، ثم رفعوا أصواتهم بحمد الله وتسبيحه، ثم دخلوا على الفتية الكهف، فوَجَدوهم جُلُوسًا بين ظَهْرَيه، مُشرِقةً وُجوهُهم، لم تَبْلَ ثيابُهم، فخرَّ أريوسُ وأصحابه سجودًا، وحمدوا الله الذي أراهم آيةً من آياته، ثم كلَّم بعضُهم بعضًا، وأنبأهم الفتيةُ عن الذي لقُوا من ملكهم دقينوس ذلك الجبار الذي كانوا هربوا منه، ثم إن أريوس وأصحابه بعثوا بريدًا إلى ملكهم الصالح تيذوسيس أن عَجِّلْ، لعلَّك تَنْظُرُ إلى آية من آياتِ اللَّهِ، جَعَلها الله على ملكك، وجعلها آيةً للعالمين؛ لتكونَ لهم نورًا وضياءً، وتصديقًا بالبعث، فاعجَلْ على فتية بعَثَهم الله، وقد كان توفاهم منذُ أكثر من ثلاثمائة سنةٍ. فلما أتى الملك تيذوسيس الخبرُ، قام من المُسَنَّدَةِ التي كان عليها، ورجع إليه رأيُه وعقلُه، وذهب عنه همُّه، ورجع إلى الله ﷿، فقال: [أَحْمَدُك الله] ربَّ السماوات والأرض، أعبدك وأحمدُك، وأُسبِّحُ لك، تطوَّلْتَ عليَّ، ورحمتنى برحمتك، فلم تُطْفِئ النور الذي كنت جعلته لآبائى، وللعبد الصالح قسطيطينوس
ve Yatbiyunus Kalus; dinleri hususunda kendilerini fitneye düşürmesinden korkarak zorba kralları Dakyanus'tan kaçan sekiz kişi idiler ve bu mağaraya girdiler. Bulundukları yer [krala] haber verilince mağaranın üzerlerine taşlarla kapatılmasını emretti. Biz de onlara rastlayacak olursa kendilerinden sonrakiler bilsin diye onların durumlarını ve haberlerinin kıssasını yazdık.” [Levhayı] okuduklarında hayrete düştüler ve kendilerine onlar vasıtasıyla yeniden dirilişe dair bir delil gösteren Allah'a hamdettiler. Sonra Allah'a hamd ve tesbih ile seslerini yükselttiler. Ardından mağarada bulunan gençlerin yanına girdiler; onları mağaranın içinde oturur vaziyette, yüzleri parıldarken ve elbiseleri eskimemiş bir hâlde buldular. Bunun üzerine Aryus ve arkadaşları secdeye kapandılar ve kendilerine ayetlerinden bir ayet gösteren Allah'a hamdettiler. Sonra birbirleriyle konuştular ve gençler, kaçtıkları o zorba kralları Dakyanus'tan çektiklerini onlara haber verdiler. Ardından Aryus ve arkadaşları, salih kralları Teodosius'a: “Acele et, belki Allah'ın senin hükümdarlığın döneminde var ettiği ve kendilerine bir nur, bir aydınlık ve yeniden dirilişi doğrulama olsun diye âlemlere bir delil kıldığı Allah'ın ayetlerinden bir ayete bakarsın! Üç yüz yıldan fazla bir zaman önce canlarını almışken Allah'ın [şimdi] dirilttiği gençlerin yanına acele gel!” diye bir ulak gönderdiler. Haber Kral Teodosius'a ulaştığında, üzerinde bulunduğu sedir/minder üzerinden kalktı; aklı ve fikri yerine geldi, kederi gitti ve Allah azze ve celle'ye yönelerek şöyle dedi: “[Sana hamdederim Allahım], göklerin ve yerin Rabbi! Sana kulluk eder, Sana hamdeder ve Seni tesbih ederim. Bana lütufta bulundun ve rahmetinle bana merhamet ettin; böylece atalarıma ve salih kul Konstantinos'a bahşetmiş olduğun nuru söndürmedin...
الملك. فلما نُبِّئ به أهلُ المدينةِ ركبوا إليه، وسارُوا معه حتى أَتَوْا مدينةً أُفْسُوسَ، فتلقَّاهم أهل المدينة، وسارُوا معه حتى أصعدوا نحو الكهف حتى أتوه، فلما رأى الفتية تيذوسيس فرحوا به، وخرُّوا سجودًا على وجوههم، وقام تيذوسيسُ قُدَّامَهم، ثم اعتنقهم وبكى، وهم جُلوس بين يديه على الأرضِ يُسبحون الله ويَحمَدونه، ويقولُ: والله ما أشبه بكم إلا الحواريون حين رأوُا المسيح. وقال: فرَّج الله عنكم، كأنَّكم الذين تُدْعَون فتُحْشَرُون مِن القُبورِ. فقال الفتية لتيذوسيس: إنا نُودِّعُك السلام، والسلام عليك ورحمة الله، حفظك الله، وحفظ لك مُلكَك بالسلام، ونُعيذُك باللَّهِ مِن شر الجنِّ والإنس، فآمن بعيشٍ مِن [خُلد وشيكٍ]، إن أسوأ ما سلك في بطن الإنسان أن لا يعلم شيئًا، لا كرامةً إن أُكرم بها، ولا هوانًا إن أُهين به. فبينما الملكُ قائمٌ، إذ رجعوا إلى مضاجِعِهم فنامُوا، وتوفَّى اللَّهُ أنفسهم بأمره، وقام الملك إليهم فجعل ثيابه عليهم، وأمر أن يُجْعَلَ لكلِّ رجلٍ منهم تابوتٌ من ذهبٍ، فلما أَمْسَوْا ونام، أتوه في المنام فقالوا: إنا لم نُخْلَقْ مِن ذهبٍ ولا فِضةٍ، ولكنَّا خُلِقْنا من ترابٍ وإلى التراب نصيرُ، فاترُكنا كما كنا في الكهف على التراب حتى يبعثنا الله منه. فأمر الملك حينئذٍ بتابوتٍ من ساجٍ فجعلوهم فيه،
...kral. Şehir halkına haber verilince binitlerine binip onun yanına geldiler ve onunla birlikte Efes şehrine varıncaya kadar yürüdüler. Şehir halkı onları karşıladı ve mağaraya doğru yukarı çıkıp oraya varıncaya kadar onunla birlikte yürüdüler. Gençler Teodosyus'u görünce ona sevindiler ve yüzüstü secdeye kapandılar. Teodosyus önlerinde ayakta durdu, sonra onlara sarılıp ağladı. Onlar ise onun önünde yerde oturmuş Allah'ı tesbih ediyor ve O'na hamdediyorlardı. [Kral] şöyle diyordu: “Vallahi siz tıpkı Mesîh'i gördükleri andaki havârilere benziyorsunuz!” Ve dedi ki: “Allah sizden kederi gidersin; sanki siz [kıyamette] çağrılıp da kabirlerden haşredilen kimseler gibisiniz.” Gençler Teodosyus'a dediler ki: “Biz sana esenlik dileyerek veda ediyoruz. Selâm ve Allah'ın rahmeti senin üzerine olsun. Allah seni korusun ve mülkünü senin için esenlikle muhafaza eylesin. Seni cinlerin ve insanların şerrinden Allah'a sığındırırız. Sen [yakın bir ebedîlikteki] bir hayata inan! İnsanın içine giren şeylerin en kötüsü, hiçbir şey bilmemesidir; ne kendisine ikram edildiğinde ikramı [anlar], ne de aşağılandığında zilleti.” Kral ayakta dururken onlar hemen yataklarına dönüp uyudular ve Allah Kendi emriyle onların canlarını aldı. Kral onların yanına gelip elbiselerini üzerlerine örttü ve onlardan her bir kişi için altından bir tabut yapılmasını emretti. Akşam olup uyuduğunda, rüyasında krala gelip şöyle dediler: “Biz ne altından ne de gümüşten yaratıldık; bilakis topraktan yaratıldık ve yine toprağa döneceğiz. Bizi mağarada olduğumuz gibi toprak üzerinde bırak ki Allah bizi oradan diriltsin.” Bunun üzerine kral sâc (saç/abanoz) ağacından bir tabut emretti ve onları onun içine koydular,
وحجَبَهم الله حين خرجوا من عندهم بالرعب، فلم يَقْدِرُ أحدٌ منهم على أن يَدْخُلَ عليهم، وأمر الملكُ فجعَل كهفهم مسجدًا يُصَلَّى فيه، وجعل لهم عيدًا عظيمًا، وأمر أن يُؤْتَى كلَّ سنةٍ. فهذا حديثُ أصحاب الكهف .
Onların yanından çıktıklarında Allah onları korku ile gizledi; bu sebeple onlardan hiç kimse yanlarına girmeye güç yetiremedi. Kral emretti ve onların mağarasını içinde namaz kılınan bir mescit yaptı, onlar için büyük bir bayram belirledi ve her yıl oraya gelinmesini emretti. İşte Ashâb-ı Kehf'in kıssası budur .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةٌ، عن عبد العزيز بن أبى رَوَّادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عُبيدِ بن عُميرٍ، قال: بعثهم اللَّهُ - يعنى الفتية أصحاب الكهف - وقد سُلِّط عليهم ملكٌ مسلمٌ - يعنى على أهل مدينتهم - وسلَّط الله على الفتية الجوع، فقال قائل منهم: {كَمْ لَبِثْتُمْ}؟ قالُوا: {لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ}. قال: فردُّوا علم ذلك إلى الله، قالُوا: {رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ}. وإذا معهم وَرِقٌ من ضرب الملك الذي كانوا في {فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ}. أي بطعامٍ، {وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا}. فخرج أحدهم فرأى المعالم متنكِّرةً، حتى انتهى إلى المدينة، فاستقبله الناسُ لا يَعْرِفُ منهم أحدًا ولا يعرفونه، حتى انتهى إلى صاحب طعام، فسامه بطعامه، فقال صاحبُ الطعامِ: هاتِ وَرِقَك. فأخرج إليه الوَرِقَ، فقال: من أين لك هذه الوَرِقُ؟ قال: هذه وَرِقُنا ووَرِقُ أهل بلادنا. فقال: هيهات، هذه الوَرِقُ مِن ضَرْبِ فلان بن فلانٍ، منذُ ثلاثمائة سنةٍ وتسع سنين، أنت أصبْتَ كنزًا، ولستُ بتاركك حتى أرْفعَك إلى الملكِ. [فرفعه إلى الملكِ]، وإذا الملكُ مسلمٌ وأصحابُه مُسلمون، ففرح واستبْشَر،
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Seleme bize Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan, o da Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den nakletti; o şöyle demiştir: Allah onları -yani Ashâb-ı Kehf olan gençleri- [uykularından] uyandırdı. Bu sırada onların başına -yani şehirlerinin halkına- Müslüman bir kral geçmişti. Allah gençlere açlık verdi. İçlerinden biri: { كَمْ لَبِثْتُمْ } “Ne kadar kaldınız?” dedi. [Diğerleri]: { لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” dediler. Dedi ki: Bunun bilgisini Allah'a havale edip: { رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ } “Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Şimdi siz birinizi bu gümüş paranızla şehre gönderin” dediler. Yanlarında, [zamanında] yaşadıkları kralın bastırdığı gümüş para vardı. { فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ } “Ondan size bir yiyecek getirsin”; yani yiyecekle [gelsin], { وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا } “ve sizi hiç kimseye hissettirmesin” [dediler]. Bunun üzerine içlerinden biri çıktı ve alametlerin tanınmaz halde değiştiğini gördü; nihayet şehre vardı. İnsanlar onu karşıladı; o onlardan hiç kimseyi tanımıyor, onlar da onu tanımıyorlardı. Nihayet bir yiyecek satıcısına vardı ve onunla yiyeceği hususunda pazarlık etti. Yiyecek satıcısı: “Gümüş paranı ver” dedi. O da gümüş parayı ona çıkardı. [Satıcı]: “Bu gümüş parayı nereden buldun?” dedi. O: “Bu bizim ve memleketimiz halkının parasıdır” dedi. [Satıcı]: “Heyhat! Bu gümüş para falan oğlu falanın üç yüz dokuz sene önceki basımıdır. Sen bir define bulmuşsun; seni krala götürünceye kadar bırakacak değilim” dedi. [Bunun üzerine onu krala götürdü]. Bir de baktı ki kral Müslüman ve maiyeti de Müslümandır; bu duruma çok sevindi ve müjdelendi.
وأظهر لهم أمره، وأخبرهم خبر أصحابه، فبعثوا إلى اللوح في الخزانة فأتوا به، فوافق ما وصف من أمرهم، فقال المشركون: نحن أحقُّ بهم، هؤلاء أبناء آبائنا . وقال المسلمون: نحن أحقُّ بهم، هم مسلمون منا. فانطلقوا معه إلى الكهف، فلما أتوا باب الكهف قال: دعُونى حتى أدْخُلَ على أصحابى فأبُشِّرَهم ، فإنَّهم إن رَأوْكم معى أرْعَبْتُموهم. فدخل فبشرهم، وقبض الله أرواحهم. قال: وعمَّى اللَّهُ عليهم مكانَهم فلم يهتدوا، فقال المشركون: نَبنى عليهم بُنْيانًا، فإِنَّهم أبناءُ آبائنا، ونعبُدُ الله فيه . وقال المسلمون: بل نحن أحقُّ بهم، هم منا، نَبنى عليهم مسجدًا تُصلِّى فيه، ونعبد الله فيه.
durumunu onlara açıkladı ve arkadaşlarının haberini verdi. Hazinedeki levhayı getirtmek üzere adam gönderdiler; onu getirdiler ve durumları hakkında anlattığı şeylere tamamen uyduğunu gördüler. Müşrikler: “Biz onlara daha layığız, onlar atalarımızın oğullarıdır” dediler . Müslümanlar ise: “Biz onlara daha layığız; onlar bizden olan Müslümanlardır” dediler. Onunla beraber mağaraya gittiler. Mağaranın kapısına vardıklarında genç: “Beni bırakın, arkadaşlarımın yanına girip onları müjdeleyeyim ; zira sizi benimle görürlerse onları dehşete düşürürsünüz” dedi. İçeri girdi, onları müjdeledi ve Allah onların ruhlarını kabzetti. Dedi ki: Allah onlara yerlerini unutturup gizledi, böylece yol bulamadılar. Müşrikler: “Üzerlerine bir bina yapalım; zira onlar atalarımızın oğullarıdır, orada da Allah'a ibadet ederiz” dediler . Müslümanlar ise: “Hayır, biz onlara daha layığız, onlar bizdendir; üzerlerine içinde namaz kılacağımız ve içinde Allah'a ibadet edeceğimiz bir mescit yapalım” dediler.
وأولَى الأقوال في ذلك بالصواب عندى قولُ من قال: إِنَّ الله تعالى بعثهم من رَقْدتهم ليتساءَلُوا بينَهم، كما بيَّنَّا قبلُ؛ لأنَّ اللَّهَ عزَّ ذكره كذلك أخبر عباده في كتابه، وإنَّ الله أعثَر عليهم القومَ الذين أعثَرهم عليهم؛ ليتحقَّقَ عندهم ببعث الله هؤلاء الفتية من رقدتهم بعدَ طُولِ مُدَّتِها [بهيئتهم يومَ رقدوا، ولم يَشِيبُوا على مرِّ الأيام والليالى عليهم، ولم يَهْرَموا على كرِّ الدُّهور] والأزمانِ فيهم - قدرتُه على بَعْثِ مَن أماته في الدنيا مِن قبره إلى موقف القيامة يوم القيامةِ؛ لأنَّ اللَّهَ عَزَّ ذكره بذلك أخبرنا، فقال: {وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا} [الكهف:٢١].
Bana göre bu konudaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı; daha önce açıkladığımız gibi, Allah Teâlâ'nın onları aralarında birbirlerine sorsunlar diye uykularından uyandırdığını söyleyenin görüşüdür; çünkü zikri yüce olan Allah kullarına Kitabı'nda böylece haber vermiştir. Allah, bu gençleri bunca uzun süreden sonra uykularından [uyudukları günkü halleriyle, üzerlerinden geçen günlerin ve gecelerin akışıyla saçları ağarmamış, çağların] ve zamanların geçmesiyle yaşlanıp ihtiyarlamamış bir halde uyandırmasıyla -dünyada iken vefat ettirdiği kimseleri kıyamet gününde kabirlerinden mahşer yerine diriltmeye olan- kudretini onların yanında kesin olarak kanıtlamak için o kavmi onların durumuna muttali kılmıştır; zira zikri yüce olan Allah bize bunu haber verip şöyle buyurmuştur: {وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا} “Böylece, bilsinler ki Allah'ın vaadi haktır ve kıyamet gününde hiçbir şüphe yoktur diye [insanları] onlardan haberdar ettik” [Kehf: 21].
واختلفت القرأةُ في قراءة قوله: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ}؛
Kurrâ (kıraat âlimleri), Allah Teâlâ'nın: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ} “Şimdi siz birinizi bu gümüş paranızla gönderin” buyruğunun kıraatinde ihtilaf etmişlerdir;
فقرأ ذلك عامَّةُ قرأة أهل المدينة وبعضُ العراقيين: {بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ}. بفتح الواو وكسر الراء والقافِ .
Medine ehli kurrâsının geneli ve bazı Iraklılar bunu: {بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ} şeklinde vâv'ın fethası, râ ve kāf'ın kesresiyle okumuşlardır .
وقرأ عامَّةُ قرأة الكوفة والبصرة: (بوَرْقِكم). بسُكون الراء وكسر القاف .
Kûfe ve Basra kurrâsının geneli ise: (بوَرْقِكم) şeklinde râ'nın sükûnu ve kāf'ın kesresiyle okumuşlardır .
وقرأه بعضُ المكِّيين بكسر الراء وإدغام القافِ في الكافِ .
Bazı Mekkeliler de bunu râ'nın kesresi ve kāf'ın kâf'a idğamı ile okumuşlardır .
وكلُّ هذه القراءاتِ متَّفقاتُ المعانى وإن اختلفت الألفاظُ منها، وهنَّ لغاتٌ معروفاتٌ من كلام العرب، غير أنَّ الأصل في ذلك فتح الواو وكسرُ الراء والقافِ؛ لأنَّه الوَرِقُ، وما عدا ذلك فإنما هو داخلٌ عليه طَلَبَ التخفيف. وفىه أيضًا لُغَةٌ أُخرى وهو "الوِرْقُ"، كما يقالُ للكَبِدِ: كِبْدٌ. فإذ كان ذلك هو الأصل، فالقراءةُ به إليَّ أعجبُ، من غير أن تكونَ الأُخريان مدفوعةً صحَّتُهما.
Lafızları farklı olsa da bütün bu kıraatlerin anlamları aynıdır ve bunlar Arap kelamında bilinen lehçelerdir. Ancak bu kelimenin aslı, vâv'ın fethası, râ ve kāf'ın kesresidir; zira o 'el-verik'tir (الوَرق). Bundan başkası ise sadece kolaylaştırma (tahfif) talebiyle ona girmiştir. Bu kelimede başka bir lehçe daha vardır ki o da, ciğere (الكبِد) 'kibd' (كِبْد) denildiği gibi 'el-virk'tir (الوِرْق). Durum böyle olup asıl olan bu olunca, diğer iki kıraatin sıhhati reddedilmeksizin bu asıl kıraatle okumak bana daha sevimlidir.
وقد ذَكَرْنا الرواية بأن الذي بُعث معه بالوَرِقِ إلى المدينةِ كان اسمُه يَمْلِيخا.
Gümüş para ile şehre gönderilen kimsenin adının Yemlîhâ olduğuna dair rivayeti zikretmiştik.
وقد حدَّثني عبيد الله بن محمدٍ الزُّهْرِيُّ، قال: ثنا سفيانُ، عن مقاتلٍ: {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ}: اسمُه يَمليخ .
Bana Ubeydullah b. Muhammed ez-Zührî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mukâtil'den {فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ} buyruğu hakkında anlattı; [Mukâtil]: “Adı Yemlîh idi” dedi .
وأما قوله: {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا}. فإنَّ أهل التأويل اختلفوا في تأويله؛ فقال بعضُهم: معناه: فلْيَنْظُرْ أي أهل المدينة أكثرُ طعامًا.
Allah Teâlâ'nın: {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا} “baksın, hangi yiyecek daha temizse” buyruğuna gelince; tefsir ehli bunun tefsirinde ihtilaf etmiştir. Bazıları: “Bunun anlamı; şehir halkından hangisinin yiyeceğinin daha çok olduğuna baksın demektir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدثنا ابن بشار، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حَصِينٍ، عن
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hasîn'den anlattı, [o da]...
عكرمة: {أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا} قال: أكثر .
[o da] İkrime'den {أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا} buyruğu hakkında anlattı; [İkrime]: “Daha çok” dedi .
وحدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرنا عبدُ الرزاق، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن أبي حَصينٍ، عن عكرمة مثلَه، إلَّا أنه قال: أَيُّهُ أكْثَرُ .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Hasîn'den, [o da] İkrime'den benzerini haber verdi; ancak o: “Hangisi daha çok” dedi .
وقال آخرون: بل معناه: أيُّها أحلَّ طعامًا.
Başkaları ise: “Aksine anlamı; hangisinin yiyeceği daha helaldir demektir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبد الرحمن، قال: ثنا سفيانُ، عن أبي حصينٍ، عن سعيدٍ بن جبيرٍ: {أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا}. قال: أحلُّ .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Ebû Hasîn'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا} buyruğu hakkında anlattı; [Saîd]: “Daha helal” dedi .
حدَّثنا الحسنُ بن يحيى، قال: أخبرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرنا الثوريُّ، عن أبى حصينٍ، عن سعيد بن جبيرٍ مثله .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize es-Sevrî, Ebû Hasîn'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den benzerini haber verdi .
وقال آخرون: بل معناه: أيها خيرٌ طعامًا.
Başkaları ise: “Aksine anlamı; hangisinin yiyeceği daha hayırlıdır demektir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمرٌ، عن قتادة في قوله: {أَزْكَى طَعَامًا}. قال: خيرٌ طعامًا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {أَزْكَى طَعَامًا} “hangi yiyecek daha temizse” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Daha hayırlı bir yiyecek” dedi .
وأولَى الأقوال عندى في ذلك بالصواب قولُ مَن قال: معنى ذلك: أحلُّ وأطهَرُ. وذلك أنَّه لا معنَى في اختيار الأكثر طعامًا للشراء منه، إلا بمعنى إذا كان
Bu hususta bana göre doğruya en yakın olan görüş; bunun anlamının "en helal ve en temiz olanı" olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira kendisinden satın almak üzere yiyeceği en çok olanı tercih etmenin -şayet şöyle değilse- bir anlamı yoktur: Eğer
أكثرُهم طعامًا كان خليقًا أن يكونَ الأفضلُ منه عندَه أوجدَ، وإذا شُرِط على المأمورِ الشراءُ من صاحبِ الأفضلِ، فقد أُمر بشراءِ الجيدِ، كان ما عندَ المشترَى ذلك منه قليلًا الجيدُ أو كثيرًا. وإنَّما وجَّه من وجَّه تأويلَ {أَزْكَى} إلى الأكثرِ؛ لأنَّه وجَد العربَ تقولُ: قد زَكا مالُ فلانٍ. إذا كثرُ. وكما قال الشاعرُ :
Yiyeceği en çok olan kimsenin yanında en üstün olanın bulunması daha muhtemeldir. Kendisine emir verilen kimseye en üstün mala sahip olandan satın alması şart koşulduğunda, o zaten kaliteli olanı satın almakla emrolunmuştur; satın alınan kimsedeki kaliteli mal ister az olsun ister çok olsun. {أَزْكَى} “daha temiz/üstün” kelimesinin tefsirini “en çok” anlamına yöneltenler ise Arapların, malı çoğaldığında: “Falancanın malı zekâ etti (arttı, çoğaldı)” dediğini gördükleri içindir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
قَبائلُنا سَبْعٌ وأنتم ثَلاثَةٌ … ولَلسَّبْعُ أَزكَى مِن ثلاثٍ وأطيبُ
Kabilelerimiz yedidir, siz ise üçsünüz... Ve yedi, üçten daha çok (ezkâ) ve daha hoştur.
بمعنى: أكثرُ. وذلك وإن كان كذلك، فإنَّ الحلالَ الجيِّدَ، وإن قلَّ، أكثرُ من الحرامِ الخبيثِ وإن كثُر.
Yani: Daha çoktur [demiştir]. Durum böyle olsa bile, helal ve kaliteli olan, az olsa dahi, haram ve murdar olandan, çok olsa bile, daha çoktur [ve bereketlidir].
وقيل: {فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا}. فأُضِيف إلى كنايةِ المدينةِ، والمرادُ بها أهلُها؛ لأنَّ تأويلَ الكلام: فلْيَنْظُرْ أيُّ أهلِها أزكَى طعامًا. لمعرفةِ السامع بالمرادِ مِن الكلام.
{فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا} “baksın hangisi” denilerek şehir zamirine izafe edilmiştir, kastedilen ise onun halkıdır. Çünkü sözün tefsiri: “Halkından hangisinin yiyeceğinin daha temiz olduğuna baksın” şeklindedir; zira dinleyen kişi sözün kastını bilmektedir.
وقد يَحْتَمِلُ أن يكونوا عَنَوا بقولِهم: {أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا}: أَيُّها أحلُّ؛ من أجل أنَّهم كانوا فارَقوا قومَهم وهم أهلُ أوثانٍ، فلم يَسْتَجِيزوا أكلَ ذبيحتِهم.
{أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا} “hangi yiyecek daha temizse” sözleriyle “hangisi daha helaldir” manasını kastetmiş olmaları da muhtemeldir; çünkü onlar putperest olan kavimlerinden ayrılmışlardı ve onların kestiklerini yemeyi caiz görmüyorlardı.
وقولُه: {فَلْيَأْتِكُم برزْقٍ مِنْهُ}. يقولُ: فَلْيَأْتِكم بقوتٍ منه تَقْتاتُونه، وطعامٍ تأْكُلونه.
Allah Teâlâ'nın: {فَلْيَأْتِكُم برزْقٍ مِنْهُ} “ondan size bir rızık getirsin” buyruğu; “ondan size besleneceğiniz bir azık ve yiyeceğiniz bir yemek getirsin” demektir.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، عن عبدِ العزيزِ بن أبي رَوَّادٍ، عن عبدِ اللهِ بن عبيدِ بن عُميرٍ: {فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ}. قال بطعامٍ.
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan, [o da] Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den {فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ} “ondan size bir rızık getirsin” buyruğu hakkında anlattı; [Abdullah]: “Yiyecek” dedi.
وقوله: {وَلْيَتَلَطَّفْ}. يقولُ: وليترفقْ في شرائه ما يَشْتَرِى، وفي طريقِه ودخولِه المدينةَ، {وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا}. يقولُ: ولا يُعْلِمَنَّ بكم أحدًا
Allah Teâlâ'nın: {وَلْيَتَلَطَّفْ} “ve pek dikkatli davransın” buyruğu; satın alacağı şeyi alırken, yolda giderken ve şehre girerken nazik ve tedbirli davransın demektir. {وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا} “ve sakın sizi hiç kimseye hissettirmesin” buyruğu ise; hiç kimseye sizden haber vermesin
من الناسِ.
insanlardan hiçbir kimseye sizden haber vermesin demektir.
وقولُه: {إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ}. يَعنُون بذلك دقينوسَ وأصحابَه. قالوا: إنَّ دقينوسَ وأصحابَه إن يَظْهَروا عليكم فيَعْلَموا مكانَكم، يَرْجُموكم شتمًا بالقولِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ} “çünkü onlar üzerinize galip gelirlerse sizi taşlarlar” buyruğuyla Dakyânus ve adamlarını kastetmektedirler. [Ashâb-ı Kehf] şöyle dediler: Şüphesiz Dakyânus ve adamları size galip gelir ve yerinizi öğrenirlerse, sizi sözle söverek taşlarlar (rencide ederler).
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولِه: {إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ}. قال: يَشْتُموكم بالقولِ، يُؤْذُوكم .
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهُمْ إِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ يَرْجُمُوكُمْ} “çünkü onlar üzerinize galip gelirlerse sizi taşlarlar” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Cüreyc]: “Size sözle söverler, eziyet ederler” dedi .
وقولُه: {أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ}. يقولُ: أو يردُّوكم في دينِهم، فتصِيروا كفارًا بعبادةِ الأوثانِ، {وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا}. يقولُ: ولن تُدْرِكوا الفلاحَ، وهو البقاءُ الدائمُ والخلودُ في الجنانِ، {إِذًا}. أي: إن أنتم عُدْتم في ملتِهم، {أَبَدًا}: أيامَ حياتِكم.
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يُعِيدُوكُمْ فِي مِلَّتِهِمْ} “yahut sizi kendi dinlerine döndürürler” buyruğu; putlara taparak sizi kendi dinlerine geri döndürür ve kâfir yaparlar demektir. {وَلَنْ تُفْلِحُوا إِذًا أَبَدًا} “ve o takdirde ebediyen kurtuluşa eremezsiniz” buyruğu ise; ebedî kalıcılık ve cennetlerde ebedilik olan kurtuluşa asla ulaşamazsınız demektir. {إِذًا} yani: Şayet onların dinine dönerseniz; {أَبَدًا} ise: Hayatınız boyunca [kurtulamazsınız] demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا (٢١)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا (٢١)} “Böylece, Allah’ın vaadinin hak olduğunu ve kıyamet vaktinde şüphe bulunmadığını bilsinler diye [insanları] onlardan haberdar ettik. O sırada onlar, kendi aralarında onların durumunu tartışıyorlardı. ‘Onların üzerine bir bina yapın; Rableri onları daha iyi bilir’ dediler. Onların durumuna galip gelenler ise: ‘Mutlaka onların üzerine bir mescid edineceğiz’ dediler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: وكما بَعَثْناهم بعد طولِ رَقْدَتِهم كهيئتِهم ساعةَ رقَدوا، ليتساءَلوا بينَهم فيزْدادوا بعظيمِ سلطانِ الله بصيرةً، وبحُسنِ دِفاعِ اللَّهِ عن أوليائِه معرفةً، {كَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ}. يقولُ: كذلك أطلَعْنا عليهم الفريقَ الآخرَ الذين كانوا في شكٍّ من قُدرةِ اللهِ على إحياءِ الموتَى، وفي مِرْيَةٍ مِن إنشاءِ أجسامِ
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Nasıl ki biz onları uzun uykularından sonra, uyudukları andaki halleriyle, aralarında birbirlerine sorsunlar da böylece Allah'ın yüce kudretine dair basiretleri ve Allah'ın dostlarını ne güzel savunduğuna dair bilgileri artsın diye dirilttiysek; {كَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ} “Böylece [insanları] onlardan haberdar ettik” [buyruğuyla da şunu kastetmektedir]: Tıpkı bunun gibi, Allah'ın ölüleri diriltme gücünden şüphe eden ve yaratıklarının bedenlerini...
خلقِه كهيئتِهم يومَ قبَضهم بعد البِلَى، فيَعْلَموا أنَّ وَعْدَ اللَّهِ [خلقَه أنَّه باعثُهم من قبورِهم بعد بَلائِهم، ومحييهم بعد فنائِهم، [كما بدَأهم] أولَ مرةٍ] حقٌّ، ويُوقِنوا أنَّ الساعةَ آتيةٌ لا ريبَ فيها.
yaratıklarının bedenlerini çürüdükten sonra canlarını aldığı günkü halleriyle yeniden var etmesi hususunda tereddüt eden diğer topluluğu da onlardan haberdar ettik ki, Allah'ın [kullarına, çürümelerinden sonra onları kabirlerinden dirilteceğine ve yok olmalarından sonra ilk defa [başlattığı gibi] onları hayata döndüreceğine dair] vaadinin hak olduğunu bilsinler ve kıyametin şüphesiz geleceğine kesin olarak inansınlar.
وبنحوِ الذي قلنا في معنى ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun anlamı hakkında tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ من قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ}. يقولُ: أَطْلَعْنا عليهم؛ ليعلَمَ من كذَّب بهذا الحديثِ أَنَّ وعدَ اللَّهِ حقٌّ، وأنَّ الساعةَ آتيةٌ لا ريبَ فيها.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {وَكَذَلِكَ أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ} “Böylece onlardan haberdar ettik” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde] şöyle demiştir: Bu haberi yalanlayan kimsenin, Allah'ın vaadinin hak olduğunu ve kıyametin şüphesiz geleceğini bilmesi için onlardan haberdar ettik.
وقولُه: {إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ}. يعنى الذين أُعْثِروا على الفتيِة. يقولُ تعالى: وكذلك أعْثَرْنا هؤلاء المختلِفين في قيامِ الساعةِ وإحياءِ اللَّهِ الموتَى بعدَ مماتِهم من قومِ تيذوسيسَ، حينَ يَتنازَعُون بينهم أمرَهم فيما الله فاعلٌ بمن أفْناه من عبادِه فأبْلاه في قبرِه بعدَ مماتِه، أمُنْشِئُهم هو أم غيرُ مُنْشِئِهم.
Allah Teâlâ'nın: {إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ} “O sırada onlar, kendi aralarında onların durumunu tartışıyorlardı” buyruğu, gençlerin durumuna muttali kılınanları kastetmektedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Teyûdûsîs'in kavminden olup kıyametin kopması ve ölümlerinden sonra Allah'ın ölüleri diriltmesi hususunda ihtilaf eden bu kimseleri; ölümlerinden sonra kabirlerinde yok edip çürüttüğü kullarına Allah'ın ne yapacağı, onları yeniden diriltecek mi yoksa diriltmeyecek mi diye kendi aralarında tartışırlarken onlardan haberdar ettik.
وقولُه: {فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا}. يقولُ: فقال الذين أعْثَرْناهم على أصحابِ الكهفِ: ابْنُوا عليهم بُنيانًا، {رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ}. يقولُ: رَبُّ الفتيةِ أعلمُ بالفتيةِ وشأنِهم.
Allah Teâlâ'nın: {فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا} “‘Onların üzerine bir bina yapın’ dediler” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Ashâb-ı Kehf'in durumuna muttali kıldığımız kimseler: “Onların üzerine bir bina yapın” dediler. {رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ} “‘Rableri onları daha iyi bilir’” [buyruğu hakkında ise] şöyle buyurmaktadır: O gençlerin Rabbi, gençleri ve onların durumunu en iyi bilendir.
وقولُه: {قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ}. يقولُ جلّ ثناؤُه: قال القومُ الذين غلَبوا على أمرٍ أصحابِ الكهفِ: {لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا}.
Allah Teâlâ'nın: {قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ} “Onların durumuna galip gelenler ise dediler” buyruğu hakkında O'nun övgüsü yücedir; Ashâb-ı Kehf'in durumuna galip gelen kavim: {لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا} “‘Mutlaka onların üzerine bir mescid edineceğiz’ [dediler]” demektir.
وقد اخْتُلِف [في قائلى هذه المقالةِ] ، أهم الرهطُ المسلمون، أم هم الكفارُ ؟ وقد ذَكَرْنا بعضَ ذلك فيما مضَى ، وسنذكُرُ إن شاء الله ما لم يَمْضِ منه.
[Bu sözü söyleyenler hakkında] , onlar Müslüman topluluk mudur yoksa kâfirler midir diye ihtilaf edilmiştir. Bunun bir kısmını daha önce zikretmiştik , geriye kalan kısmını da inşallah zikredeceğiz.
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا}. قال: يعنى عدوَّهم.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِدًا} “Onların durumuna galip gelenler ise: ‘Mutlaka onların üzerine bir mescid edineceğiz’ dediler” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Düşmanlarını kastediyor” dedi.
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، عن عبدِ العزيزِ بن أبي روَّادٍ، عن عبدِ اللَّهِ بن عبيدِ بن عميرٍ، قال: عمَّى الله على الذين أعْثَرهم على أصحابِ الكهفِ مكانَهم فلم يَهْتَدوا، فقال المشركون: نَبْنى عليهم بُنيانًا، فإنَّهم أبناءُ آبائِنا، ونعبُدُ اللَّهَ فيها. وقال المسلمون: بل نحن أحقُّ بهم، هم منا، نَبْنى عليهم مسجِدًا نُصلِّى فيه، ونَعْبُدُ الله فيه.
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan, [o da] Abdullah b. Ubeyd b. Umeyr'den nakletti; dedi ki: Allah, Ashâb-ı Kehf'ten haberdar ettiği kimselere onların yerini gizledi de bulamadılar. Bunun üzerine müşrikler: “Onların üzerine bir bina yapalım, çünkü onlar atalarımızın oğullarıdır; biz de orada Allah'a ibadet ederiz” dediler. Müslümanlar ise: “Aksine biz onlara daha layığız, onlar bizdendir; onların üzerine namaz kılacağımız ve içinde Allah'a ibadet edeceğimiz bir mescid yapalım” dediler.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٢٢)}.
Allah Teâlâ'nın: {سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ أَحَدًا} “[Karanlığa] taş atarcasına [gayb hakkında tahminde bulunarak]: ‘Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir’ diyecekler; ‘Beş kişidirler, altıncıları köpekleridir’ diyecekler; ‘Yedi kişidirler, sekizincileri köpekleridir’ diyecekler. De ki: ‘Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir. Onları pek az kimseden başkası bilmez.’ Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında münakaşaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiçbirine bir şey sorma!” buyruğunun tevili (tefsiri) hakkındaki görüş:
يقولُ تعالى ذكرُه: سيقولُ بعضُ الخائِضِين في أمرِ الفتْيةِ مِن أصحابِ الكهفِ: هم ثلاثةٌ رابعُهم كلبُهم. ويقولُ بعضُهم: هم خمسةٌ سادسُهم كلبُهم. {رَجْمًا بِالْغَيْبِ}. يقولُ: قذفًا بالظنَّ غيرَ يقينِ علمٍ. كما قال الشاعرُ :
Allah Teâlâ zikri yüce şöyle buyurmaktadır: Ashâb-ı Kehf gençlerinin durumuna dalanların bir kısmı: “Onlar üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir” diyecektir. Bir kısmı da: “Onlar beş kişidir, altıncıları köpekleridir” diyecektir. {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} “gaybı taşlamak” buyruğu; kesin bir bilgiye dayanmaksızın zanna dayanarak tahmin yürütmektir demektir. Nitekim şair de şöyle demiştir :
*وأجْعَلَ منى الحقَّ غيبًا مُرجَّمَا*
*Benden kaynaklanan hakkı, zanla taşlanan (tahmin edilen) bir gayb kılar.*
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun anlamı hakkında tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ}. أي: قذفًا بالغيب.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ} “‘Üç kişidir, dördüncüleri köpekleridir’ diyecekler; ‘beş kişidir, altıncıları köpekleridir’ diyecekler. [Bu,] gaybı taşlamaktır” buyruğu hakkında anlattı; yani: Gayb hakkında tahminde bulunmaktır.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {رَجْمًا بِالْغَيْبِ}. قال: قذفًا بالظنِّ .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {رَجْمًا بِالْغَيْبِ} “gaybı taşlamak” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Zan ile tahminde bulunmaktır” dedi .
وقولُه: {وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ}. يقولُ: ويقولُ بعضُهم: هم سبعةٌ وثامنُهم كلبُهم. {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ}. يقولُ عزَّ ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: قلْ يا محمدُ لقائلي هذه الأقوالِ في عددِ الفتيةِ منِ أصحابِ الكهفِ رجمًا
Allah Teâlâ'nın: {وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} “‘[Onlar] yedi kişidir, sekizincileri köpekleridir’ diyecekler” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] der ki: [Yani] onlardan bazıları: “Onlar yedi kişidir, sekizincileri de köpekleridir” diyecektir. {قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ} “De ki: Rabbim onların sayısını daha iyi bilir”. Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Ashâb-ı Kehf'ten olan o gençlerin sayısı hakkında gaybı taşlayarak
منهم بالغيبِ: ربِّي أَعْلَمُ بعِدَّتهم، {مَا يَعْلَمُهُمْ}. يقولُ: ما يعلمُ عددَهم {إِلَّا قَلِيلٌ} مِن خلقِه.
bu sözleri söyleyenlere de ki: Rabbim onların sayısını daha iyi bilir. {مَا يَعْلَمُهُمْ} “onları bilmez”, yani onların sayısını bilmez; {إِلَّا قَلِيلٌ} “pek azı dışında”, yani kullarından pek azı müstesna.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ}. يقولُ: قليلٌ من الناسِ. وقال آخرون : عنَى بالقليلِ أهلَ الكتابِ.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} “onları pek azı dışında kimse bilmez” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “İnsanlardan pek azı” demiştir. Başkaları ise : “Pek az ile Ehl-i Kitab'ı kastetmiştir” demişlerdir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ}. قال: يعنى أهلَ الكتابِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} “onları pek azı dışında kimse bilmez” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Ehl-i Kitab'ı kastediyor” dedi.
وكان ابن عباسٍ يقولُ: أنا ممَّن استَثْناه الله. ويقولُ: عدَّتُهم سبعةٌ .
İbn Abbâs şöyle derdi: “Ben Allah'ın istisna ettiği [az] kimselerdenim.” Ve: “Onların sayısı yedidir” derdi .
حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا إسرائيلُ، عن سماكٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} قال: أنا مِن القليلِ، كانوا سبعةً .
Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Simâk'tan, [o da] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} “onları pek azı dışında kimse bilmez” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Ben o pek az kimsedenim; onlar yedi kişiydiler” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: ذُكِر لنا أنَّ ابنَ عباسٍ كان يقولُ: أنا مِن أولئك القليلِ الذين استَثْنى الله، كانوا سبعةً وثامنُهم كلبُهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [naklen] anlattı: Bize zikredildiğine göre İbn Abbâs şöyle derdi: “Ben Allah'ın istisna ettiği o pek az kimsedenim; onlar yedi kişiydiler, sekizincileri de köpekleriydi.”
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: قال ابن عباسٍ: عدَّتُهم سبعةٌ وثامنُهم كلبُهم، وأنا ممن استْثنى الله.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc şöyle dedi: İbn Abbâs şöyle demiştir: “Onların sayısı yedidir, sekizincileri köpekleridir ve ben Allah'ın istisna ettiği kimselerdenim.”
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ}. قال: كان ابن عباسٍ يقولُ: أنا مِن القليلِ، هم سبعةٌ وثامنُهم كلبُهم .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} “onları pek azı dışında kimse bilmez” buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde] dedi ki: İbn Abbâs: “Ben o pek az kimsedenim; onlar yedi kişiydiler, sekizincileri köpekleriydi” derdi .
وقولُه: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. يقولُ عزّ ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: {فَلَا تُمَارِ} يا محمدُ. يقول: لا تُجادِل أهلَ الكتابِ، {فِيهِمْ}. يعنى: في عدَّةِ أهلِ الكهفِ. وحُذِفت "العِدَّةُ"، اكتفاءً بذكرِ"هُمْ" منها لمعرفةِ السامِعين بالمرادِ.
Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında tartışmaya girme” buyruğunda zikri aziz olan Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurmaktadır: {فَلَا تُمَارِ} “tartışmaya girme” ey Muhammed; yani Ehl-i Kitap ile mücadele etme; {فِيهِمْ} “onlar hakkında”, yani Ashâb-ı Kehf'in sayısı hakkında. Dinleyenlerin maksadı bilmesi sebebiyle ondan (sayıdan) [bahsetmek yerine] zamirinin zikriyle yetinilerek “sayı (el-ıdde)” kelimesi hazfedilmiştir.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bunun anlamı hakkında tefsir ehli de bizim söylediğimize benzer şeyler söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني يونسُ، قال: أخبرَنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ}. قال: لا تُمارِ في عدَّتِهم.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ} “artık onlar hakkında tartışmaya girme” buyruğu hakkında: “Onların sayısı hakkında tartışmaya girme” dedi.
وقولُه: {إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. اخْتَلف أهلُ التأويلِ في معنَى المِراءِ الظاهرِ الذي استثْناه الله ورخَّص فيه لنبيِّه ﷺ؛ فقال بعضُهم: هو ما قصَّ الله عليه في كتابِه، أُبيح له أن يَتْلُوَه عليهم، ولا يُماريَهم بغيرِ ذلك.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “yüzeysel bir tartışma dışında” buyruğuna gelince; tevil ehli (müfessirler), Allah'ın istisna tuttuğu ve Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e ruhsat tanıdığı yüzeysel tartışmanın anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazıları: “[Bu,] Allah'ın kitabında ona anlattığı şeydir; bunu onlara okumasına izin verilmiş, bunun dışında onlarla tartışmaya girmemesi [emredilmiştir]” demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبى، قال: ثنى عمى، قال: ثنى أبى، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. يقولُ: حسبُك ما قَصَصْتُ عليك فلا تُمارِ فيهم .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında tartışmaya girme” buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “[Allah] 'Sana anlattığım şey sana yeter, artık onlar hakkında tartışmaya girme' buyuruyor” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. قال: يقولُ: إلا بما قد أظْهَرْنا لك من أمرهم .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında tartışmaya girme” buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: “[Allah] 'Onların durumundan sana açıkladığımız şeyler müstesna' buyuruyor” dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا}. أي: حسبُك ما قَصَصْنا عليك من شأنِهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: {فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “Artık onlar hakkında yüzeysel bir tartışma dışında tartışmaya girme” buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Yani onların durumundan sana anlattığımız şeyler sana yeter” [dedi].