Binûn

Kehf Suresinin Tefsiri — 3. Sayfa

Kaynak: Câmiu'l-Beyân (Taberî Tefsiri) · Taberî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إلهًا، شططًا من القول، يعنى غاليًا من الكذب، مجاوِزًا مقداره في البُطُولِ والغُلوِّ، كما قال الشاعرُ :

ilâh [diyerek] pek haddi aşan (şatatan) bir söz, yani haddi aşırı bir yalan, bâtıllıkta ve aşırılıkta ölçüyü fazlasıyla aşan bir söz söylemiş olurduk; nitekim şair de şöyle demiştir :

ألا يا لَقَوْمى قَدْ أَشَطَّتْ عَوَاذلِى … ويَزعُمْن أَنْ أَوْدَى بِحَقِّي باطِلى

Ey kavmim, kınayıcılarım gerçekten haddi aştılar (eşattat) … ve bâtılımın hakkımı yok ettiğini iddia ediyorlar.

يُقالُ منه: قد أَشَطَّ فلانٌ في السَّوْمِ. إذا جاوز القدْرَ وارتفع، يَشِطُّ إِشْطَاطًا وشَطَطًا، فأمّا من البعدِ فإِنما يُقالُ: شَطّ منزل فلانٍ، يَشُطُ شُطُوطًا. ومن الطُّولِ: شَطَّتِ الجاريةُ تَشِطُ شَطاطًا وشِطاطًا ، إذا طالت.

Bu kökten hareketle: Bir kimse pazarlıkta haddi aşıp fiyatı yükselttiğinde 'أَشَطَّ فلانٌ في السَّوْمِ' (Falan kimse pazarlıkta aşırıya gitti) denir; muzarisi 'يَشِطُّ', masdarı ise 'إِشْطَاطًا' ve 'شَطَطًا' şeklinde gelir. Uzaklık anlamında ise sadece 'شَطّ منزل فلانٍ' (Falanın evi uzaklaştı) denir; muzarisi 'يَشُطُ', masdarı ise 'شُطُوطًا' gelir. Boyun uzunluğu anlamında ise kız uzadığı zaman 'شَطَّتِ الجاريةُ تَشِطُ شَطاطًا وشِطاطًا' denir.

وبنحو الذي قلنا في تأويل قوله: {شَطَطًا}. قال أهل التأويل.

{شَطَطًا} kelimesinin tefsirinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا}. يقولُ: كَذِبًا .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Yalan [söylemiş olurduk]” dedi .

حدَّثنا يونسُ، قال: أخبرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قوله: {لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا}. قال: لقد قلنا إذن خطأ. قال: الشَّطَطُ الخطأُ من القول .

Bize Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا} buyruğu hakkında: “O takdirde andolsun ki yanlış/hata söylemiş olurduk” dedi ve şöyle devam etti: Şatat (شَطَط), sözün hatalı/yanlış olanıdır .

القول في تأويل قوله تعالى: {هَؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا (١٥)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {هَؤُلَاءِ قَوْمُنَا اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا (١٥)} “Şu bizim kavmimiz, O'ndan başka ilâhlar edindiler. Bari onlar hakkında açık bir delil getirselerdi ya! Artık Allah'a karşı yalan uydurandan daha zâlim kim olabilir?”

يقول عزَّ ذكرُه مخبرًا عن قيل الفتية من أصحاب الكهف: هؤلاء قومنا اتَّخذوا من دونِ اللهِ آلهةً يعبُدونَها من دونِه، {لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ}. يقولُ: هلَّا يأتُون على عبادتهم إيَّاها بحُجَّةٍ بيَّنةٍ.

Zikri yüce olan [Allah], Ashâb-ı Kehf'ten olan gençlerin sözünü haber vererek şöyle buyurmaktadır: Şu bizim kavmimiz, Allah'ı bırakıp kendilerine ibadet ettikleri birtakım ilâhlar edindiler. {لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ} “Bari onlar hakkında açık bir delil getirselerdi ya!” [Âyetteki ifadeyle] şöyle buyurmaktadır: Onlara tapınmaları hususunda apaçık bir delil getirselerdi ya!

وفى الكلامِ محذوفٌ اجتُزِئ بما ظهر عمَّا حُذِف، وذلك في قوله: {لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ}، فالهاءُ والميمُ في {عَلَيْهِمْ} مِن ذِكْرِ الآلهة، والآلهة لا يُؤتَى عليها بسلطانٍ، ولا يُسأَلُ السلطانُ عليها، وإنما يُسأَلُ عابِدُوها السلطان على عبادتهمُوها، فمعلومٌ إذ كان الأمر كذلك أنّ معنى الكلام: لولا يأتون على عبادتهمُوها، واتخاذهُموها آلهةً من دونِ اللهِ، بسلطانٍ بيِّنٍ.

Bu ifadede, zikredilen kısım sayesinde hazfedilen (düşürülen) kısımdan yetinildiği için bir hazif bulunmaktadır. Bu da {لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ} buyruğundadır. Zira {عَلَيْهِمْ} kelimesindeki 'hâ' ve 'mîm' zamiri putlara dönmektedir; putların aleyhine/üzerine bir delil getirilemez ve onların üzerine bir delil de istenmez; ancak onlara tapanlardan, bu ibadetlerine dair bir delil istenir. Durum böyle olduğuna göre, kelâmın anlamının: 'Onlara tapmalarına ve onları Allah'tan başka ilâhlar edinmelerine dair açık bir delil getirselerdi ya!' şeklinde olduğu bilinmektedir.

وبنحو ما قلنا في معنى السلطان قال أهل التأويل.

Sultan (delil) kelimesinin anlamı hakkında bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ}. يقولُ: بعذرٍ بيِّنٍ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {لَوْلَا يَأْتُونَ عَلَيْهِمْ بِسُلْطَانٍ بَيِّنٍ} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Açık bir mazeretle/delille [getirselerdi ya!]” dedi.

وعنى بقوله عزَّ ذِكرُه: {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا}. ومَن أَشدُّ اعتداءً وإشراكًا بالله ممَّن اختلق، فتخرَّص على الله كذبًا، وأشرَك مع الله في سلطانه شريكًا يَعْبُدُه دونَه، ويَتَّخِذُه إلهًا.

Zikri yüce olan [Allah], {فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا} buyruğuyla şunu kastetmiştir: Kendi uydurduğu şeylerle Allah'a karşı yalan iftira atan ve Allah'ın mülkünde O'na ortak koşup O'ndan başkasına ibadet ederek onu ilâh edinen kimseden daha haddi aşan ve Allah'a daha çok şirk koşan kim olabilir?

القول في تأويل قوله تعالى: {وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا (١٦)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا (١٦)} “Mademki siz onlardan ve onların Allah'tan başka taptıklarından ayrıldınız, o halde mağaraya sığının ki Rabbiniz size rahmetinden genişlik versin ve işinizde size bir kolaylık ve fayda hazırlasın.”

يقول تعالى ذكره مخبِرًا عن قيل بعض الفتية لبعضٍ: وإذ اعتَزَلْتُم أَيُّها الفتيةُ قومكم الذين اتَّخذوا مِن دونِ اللَّهِ آلهة، {وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ}. يقولُ: وإذ اعتزلتم قومَكم و الذين يُعْبَدُون مِن الآلهة سوى الله. فـ "ما" - إذ كان ذلك

Zikri yüce olan [Allah], gençlerin bazısının diğerlerine şöyle dediğini haber vermektedir: 'Ey gençler! Mademki siz, Allah'tan başka ilâhlar edinen kavminizden ayrıldınız; {وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ} “ve Allah'tan başka taptıklarından da [ayrıldınız]”.' [Taberî] şöyle der: Mademki siz kavminizden ve Allah'tan başka tapılan ilâhlardan ayrıldınız... Anlamı bu şekilde olunca 'mâ' (ما) [kelimesi] -

معناه - في موضع نصبٍ، عطفًا لها على الهاء والميم التي في قوله: {وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ}.

{وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ} buyruğundaki 'hâ' ve 'mîm' zamirine matuf olarak nasb mahallindedir.

وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.

Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيد، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادة قوله: {وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ}. وهى في مصحفِ عبدِ اللَّهِ: (ومَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله)، هذا تفسيرها .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ} buyruğu hakkında anlattı: Bu âyet Abdullah [b. Mes'ûd]'ın mushafında (ومَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ الله) 've onların Allah'tan başka taptıklarından' şeklindedir ki bu da onun tefsiridir .

وأما قوله: {فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ}، فإنَّه يعنى به: فصيروا إلى غارِ الجبل الذي يسمى بنجلوسَ، {يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ}. يقولُ: يَبْسُطُ لكم ربُّكم من رحمته، بتيسيره لكم المخرج من الأمر الذي قد رميتم به من الكافر دقينوس، وطلبه إياكم لعَرْضِكم على الفتنة.

Âyetteki: {فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ} “o halde mağaraya sığının” buyruğuna gelince; bununla: Benclûs diye isimlendirilen dağdaki mağaraya varıp sığının, kastedilmektedir. {يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ} “Rabbiniz size rahmetinden yaysın/genişlik versin” buyruğu hakkında şöyle demektedir: Kâfir Dekyanus'un üzerinize attığı musibetten ve sizi dinden döndürme fitnesine maruz bırakmak için aramasından kurtulacak bir çıkış yolunu size kolaylaştırarak Rabbiniz rahmetini size yaysın/genişletsin.

وقوله: {فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ} جوابٌ لـ "إذ"، كأنَّ معنى الكلام: وإذ اعتزلتم أيُّها القومُ قومَكم، فأوُوا إلى الكهف. كما يقالُ: إِذ أَذْنَبَتَ فاستغفِرِ الله وتُبْ إِلَيْه.

Âyetteki: {فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ} buyruğu, "iz" (إِذْ) şart edatının cevabıdır; sözün manası sanki şöyledir: 'Ey kavim, mademki siz kavminizden ayrıldınız, o halde mağaraya sığının.' Nitekim: 'Mademki günah işledin, o halde Allah'tan bağışlanma dile ve O'na tövbe et' denilmesi gibidir.

وقوله: {وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا}. يقولُ: ويُيسِّر لكم من أمركم الذي أنتم فيه من الغَمِّ والكرب، خوفًا منكم على أنفسكم ودينكم، مرفقًا. ويعنى بالمِرفَقِ: ما تَرْتَفِقون به من شيءٍ. وفى المرفق من اليد وغير اليد لغتان؛ كسرُ الميم وفتح الفاءٍ، وفتح الميم وكسرُ الفاء. وكان الكسائيُّ يُنكرُ في مِرْفَقِ الإنسان الذي في

Allah Teâlâ'nın: {وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا} “ve işinizde sizin için bir kolaylık hazırlasın” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: Kendiniz ve dininiz adına duyduğunuz korkudan ötürü içinde bulunduğunuz gam ve keder dolu halinizden sizin için [kurtuluşa vesile olacak] bir fayda ve kolaylık sağlasın. Mırfak ile, kendisiyle yararlanacağınız herhangi bir şey kastedilmektedir. Hem eldeki dirsek hem de el dışındaki durumlar için kullanılan bu kelimede iki lügat (söyleyiş) bulunmaktadır: Mîm'in kesresi ve fâ'nın fethası (mırfak) ile mîm'in fethası ve fâ'nın kesresi (merfik). el-Kisâî, insanın elinde bulunan dirsek için

اليدِ إلا فتح الفاء وكسر الميم. وكان الفرَّاءُ يحكى فيهما - أعنى في مِرفَقِ الأَمْرِ واليد - اللغتين كِلْتَيهما، وكان يُنْشِدُ في ذلك قول الشاعر :

için fâ'nın fethası ve mîm'in kesresi (mırfak) dışındaki okuyuşu kabul etmezdi. el-Ferrâ ise her ikisinde de -yani hem işteki kolaylıkta hem de elin dirseğinde- her iki lügati nakleder ve bu hususta şairin şu sözünü inşad ederdi :

* بِتُّ أُجَافِى مِرْفَقًا عن مَرْفِقِى*

* Geceyi, bir dirseğimi diğer dirseğimden uzak tutarak geçirdim *

ويقولُ: كسر الميم فيه أجودُ .

Ve şöyle derdi: Bunda mîm'in kesreli olması (mırfak) daha fasîhtir .

وكان بعض نحويِّى أهل البصرة يقولُ في قوله: {مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا}. شيئًا تَرتَفِقُون به، مثل المقطع، ومَرْفِقًا جعَله اسمًا كالمسجد، ويكونُ لغةً، يقولون: رفق يَرْفُقُ مَرْفِقًا، وإن شئتَ مَرْفَقًا، تريدُ رفقًا، ولم يُقرأْ.

Basralı nahivcilerden bazıları, Yüce Allah'ın: {مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا} buyruğu hakkında şöyle derdi: Kendisinden faydalanacağınız bir şeydir, 'el-makta'' (المقطع) gibidir. 'Merfik' (مَرْفِق) ise 'el-mescid' gibi bir isim yapılmıştır ve bir lügattir; 'rafeka yerfuku merfikan' (رفق يَرْفُقُ مَرْفِقًا) derler, dilersen rıfk/kolaylık kastederek 'merfakan' (مَرْفَقًا) da diyebilirsin; ancak bu şekilde okunmamıştır.

وقد اختلفتِ القَرَأَةُ في قراءة ذلك؛ فقرأته عامَّةُ قرأةٍ أهل المدينة: (ويُهَيِّئ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُم مَرْفِقًا) بفتح الميم وكسر الفاء، وقرأته عامة قرأة العراق في المِصْرَينِ: {مِرْفَقًا} بكسر الميم وفتح الفاء .

Kıraat imamları bu kelimenin okunuşunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ehli kurrâsının geneli bunu mîm'in fethası ve fâ'nın kesresiyle: (ويُهَيِّئ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُم مَرْفِقًا) şeklinde okumuştur. Her iki Irak beldesindeki (Basra ve Kûfe) kurrânın geneli ise mîm'in kesresi ve fâ'nın fethasıyla: {مِرْفَقًا} şeklinde okumuştur .

والصواب من القول في ذلك أن يُقالَ: إنَّهما قراءتان بمعنى واحدٍ، قد قرأ بكلِّ واحدةٍ منهما قرأةٌ من أهل القرآن، فبأيَّتهما قرأ القارئُ فمُصِيبٌ، غير أن الأمر وإن كان كذلك، فإنَّ الذي أختارُ في قراءة ذلك: {وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا}. بكسر الميم وفتح الفاء؛ لأن ذلك أفصحُ اللغتين وأشهرُهما في العرب، وكذلك ذلك في كلِّ ما ارتُفِق به من شيءٍ .

Bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar aynı anlamda iki kıraattir; Kur'an ehlinden kurrâ her ikisini de okumuştur. Okuyan kimse bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur. Ancak durum böyle olmakla birlikte, benim bunun kıraatinde tercih ettiğim: Mîm'in kesresi ve fâ'nın fethasıyla {وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا} şeklindedir. Çünkü bu, iki lügat arasında Araplarda en fasih ve en meşhur olanıdır; kendisinden faydalanılan her şeyde de durum böyledir .

القولُ في تأويل قوله تعالى: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا (١٧)}.

Yüce Allah'ın şu âyetinin teviline dair açıklama: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} “[Baksaydın] güneşin doğduğu zaman mağaralarının sağ tarafından meyledip geçtiğini, battığı zaman da sol taraftan onları makaslayıp geçtiğini (onlara dokunmadığını) görürdün; onlar ise mağaranın geniş bir yerinde idiler. İşte bu, Allah'ın âyetlerindendir. Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur; kimi de saptırırsa artık onun için asla doğru yolu gösteren bir dost bulamazsın.”

يقولُ تعالى ذكرُه: {وَتَرَى الشَّمْسَ} يا محمدُ، {إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ}. يعنى بقولِه: {تَزَاوَرُ}. تعدِلُ وتميلُ، من الزَّورِ، وهو العِوَجُ والمَيلُ؛ يُقالُ منه: في هذه الأرضِ زَوَرٌ. إذا كان فيها اعوجاجٌ، و: في فلانٍ: عن فلانٍ ازْوِرارٌ. إذا كان فيه عنه إعراضٌ؛ ومنه قولُ بشرِ بن أبي خازمٍ :

Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ} “Güneş doğduğunda onun mağaralarının sağ tarafından meyledip geçtiğini görürsün.” Âyette geçen {تَزَاوَرُ} ifadesiyle; eğrilik ve meyil demek olan 'ez-zevr' (الزَّور) kökünden gelerek sapar ve meyleder manasını kastetmektedir. Bir arazide eğrilik ve engebe olduğunda 'في هذه الأرضِ زَوَرٌ' (Bu arazide eğrilik vardır) denir. Bir kimse diğer bir kimseden yüz çevirdiğinde ise 'في فلانٍ: عن فلانٍ ازْوِرارٌ' (Falan kimsede falandan bir yüz çevirme vardır) denir. Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözü de bu kabildendir :

تَؤُمُ بِها الحُدَاةُ مِياهَ نَخْلٍ … وَفِيها عَنْ أَبانَيْنِ ازْوِرَارُ

Deveciler o develeri Nahle sularına doğru yöneltirler … oysa onlarda Ebâneyn dağlarından bir yüz çevirme (izvirâr) vardır.

يعنى: إعراضًا وصدًّا.

Yani yüz çevirme ve uzaklaşma kastetmektedir.

وقد اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ ومكةَ والبصرةِ: (تَزَّاوَرُ) بتشديدِ الزاي؛ بمعنى: تتزاورُ، بتاءين، ثم أدغَم إحدى التاءين في الزَّاي، كما قيل: (تظَّاهَرُون عليهم) [البقرة: ٨٥]. وقرَأ ذلك عامةُ قرَأةِ [أهلِ الكوفةِ]: {تَزَاوَرُ} بتخفيفِ التاءِ والزاى، كأَنَّه عنَى به: "تفاعل" من الزَّوَرِ. وقد رُوى عن بعضِهم: (تَزْوَرُّ)، بتخفيفِ التاءِ وتسكينِ الزّاى وتشديدِ الراءِ،

Kurrâ bu [kelimenin] kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine, Mekke ve Basra kurrâsının geneli bunu zây harfinin şeddesiyle: (تَزَّاوَرُ) şeklinde okumuştur; bu iki 'tâ' ile olan 'tetezâveru' (تتزاور) anlamındadır, ardından iki 'tâ'dan biri zây harfine idgam edilmiştir; nitekim: { تَظَّاهَرُونَ عَلَيْهِمْ } “onlara karşı birbirinize arka çıkıyorsunuz” [el-Bakara: 85] denildiği gibidir. [Kûfe ehli] kurrâsının geneli ise bunu tâ ve zây harflerinin şeddesizliğiyle: { تَزَاوَرُ } şeklinde okumuştur; sanki bununla ez-zevr (الزَّوَر) kökünden "tefâul" (تفاعل) veznini kastetmiştir. Bazılarından ise tâ'nın şeddesizliği, zây'ın sükûnu ve râ'nın şeddesiyle: (تَزْوَرُّ) şeklinde rivayet edilmiştir,

مثلَ: تَحمَرُّ، وبعضِهم: (تَزْوَارُّ) مثلَ تحمارُّ .

'tehmerru' (تَحْمَرُّ) vezninde rivayet edilmiştir; bazılarından ise 'tehmârru' (تحمارُّ) vezninde: (تَزْوَارُّ) şeklinde rivayet edilmiştir .

والصوابُ من القولِ في قراءةِ ذلك عندَنا أن يُقالَ: إنهما قراءتان - أعنى {تَزَاوَرُ} بتخفيفِ الزَّاي، و (تَزَّاوَرُ) بتشديدِها - معروفتان، مستفيضةٌ القراءةُ بكلِّ واحدةٍ منهما في قرأةِ الأمصارِ، متقاربتا المَعْنى، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمُصِيبٌ الصوابَ. وأما القراءتان الأخريان فإنَّهما قراءتان لا أرى القراءةَ بهما، وإن كان لهما في العربيةِ وجهٌ مفهومٌ؛ لشذوذِهما عمَّا عليه قرأةُ الأمصارِ .

Bizce bu kelimenin kıraatindeki doğru görüş şudur: Bu ikisi -yani zây'ın şeddesiz okunuşu {تَزَاوَرُ} ile şeddeli okunuşu (تَزَّاوَرُ)- bilinen iki meşhur kıraattir; her iki kıraatle okumak da şehirlerin kurrâsı arasında yaygındır ve anlamları birbirine yakındır. Dolayısıyla kâri bu ikisinden hangisiyle okursa okusun doğruya isabet etmiştir. Diğer iki kıraate gelince; her ne kadar Arap dilinde anlaşılır bir vecihleri bulunsa da, şehirlerin kurrâsının benimsediği kıraatten şâz olarak ayrıldıkları için onlarla okunmasını uygun görmüyorum .

وبنحو الذي قُلنا في تأويلِ قولِه: {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ}. قال أهلُ التأويلِ.

Yüce Allah'ın: {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ} buyruğunun tefsirinde bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de ifade etmiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu Söyleyenlerin Zikri

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مهديٍّ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى الوضَّاحِ، عن سالمٍ الأفْطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ}. قال: تميلُ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebi'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ} buyruğu hakkında anlattı, [Saîd]: “Meyleder/sapar” dedi .

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ الله، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ: {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ}. يقولُ: تميلُ عنهم .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ} buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Onlardan meyledip sapar” demektedir .

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمِّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ}. يقولُ: تميلُ عن كهفِهم يمينًا وشمالًا.

Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs’tan {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} “Güneş doğduğu zaman onların mağaralarından sağ tarafa yöneldiğini, battığı zaman da onları sol taraftan makaslayıp geçtiğini (teğet geçtiğini) görürsün” sözü hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Onların mağarasından sağa ve sola meyleder” demektedir.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ}. يقولُ: تميلُ ذاتَ اليمينِ، تدَعُهم ذاتَ اليمين.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Sağ tarafa meyleder, onları sağ tarafta bırakır” demektedir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزّاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ}. قال: تميلُ عن كهفِهم ذاتَ اليمينِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ} buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Onların mağarasından sağ tarafa meyleder” dedi .

حُدِّثتُ عن يزيدَ بن هارونَ، عن سفيانَ بن حسينٍ، عن يَعلَى بن مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ، قال: لو أن الشمسَ تطلُعُ عليهم لأحرَقَتْهم، ولو أنهم لا يُقلَّبون لأكَلَتْهم الأرضُ. قال: وذلك قولُه: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} .

Bana Yezîd b. Hârûn'dan, [o da] Süfyân b. Hüseyn'den, [o da] Ya'lâ b. Müslim'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayetle anlatıldı, [İbn Abbâs] dedi ki: “Eğer güneş onların üzerine doğsaydı onları yakardı; şayet onlar çevrilmeselerdi yer onları yerdi.” [Saîd] dedi ki: İşte bu durum, Yüce Allah'ın: {وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} buyruğudur .

حدَّثني محمدُ بنُ سنانٍ القزّازُ، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمِ بن أبى الوضَّاحِ، عن سالمٍ الأفطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ}. قال : تميلُ .

Bana Muhammed b. Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim b. Ebi'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ} buyruğu hakkında anlattı, [Saîd] : “Meyleder” dedi .

وقولُه: {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: وإذا غرَبتِ الشمسُ تتركُهم من ذاتِ شمالِهم. وإنما معنى الكلامِ: وترَى الشمسَ إذا

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} “Battığı zaman da onları sol taraftan makaslayıp geçer [onları sol tarafta bırakır].” buyruğuna gelince; zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Güneş battığı vakit onları sol taraflarında bırakır. Sözün asıl manası ise şudur: Güneşin, [o]...

طلَعت تعدِلُ عن كهفِهم، فتطلُعُ عليه من ذاتِ اليمينِ، لئلَّا تصيبَ الفِتيةَ؛ لأنها لو طلَعت عليهم قُبَالَتَهم لأحرَقتهم وثيابَهم، أو أشحَبَتهم. وإذا غرَبت تتركُهم بذاتِ الشمالِ، فلا تصيبُهم؛ يُقالُ منه: قرَضتُ موضِعَ كذا. إذا قطَعتَه فجاوزتَه، وكذلك كان يقولُ بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من أهلِ البصرةِ. وأما الكوفيّون فإنهم يزعُمون أنه المحاذاةُ، وذكَروا أنَّهم سمِعوا من العربِ: قرَضتُه قُبُلًا ودُبُرًا، وحذوتُه ذاتَ اليمينِ وذاتَ الشِّمالِ، وقُبُلًا ودُبُرًا. أي كنتُ بحِذائِه. قالوا: والقرْضُ والحَذْوُ بمعنًى واحدٍ. وأصلُ القرْضِ: القَطْعُ. يُقالُ منه: قرَضتُ الثوبَ. إذا قطَعتَه. ومنه قيل للمِقْراضِ مِقراضٌ؛ لأنه يَقْطَعُ. ومنه: قرَض الفأرُ الثوبَ. ومنه قولُ ذي الرُّمَّةِ :

doğduğunda gençlere isabet etmesin diye mağaralarından sapar ve sağ taraftan onların üzerine doğar; zira güneş doğrudan karşılarından onların üzerine doğsaydı onları ve elbiselerini yakar veya renklerini soldururdu. Battığı zaman da onları sol tarafta bırakır ve kendilerine isabet etmez. Nitekim bundan [hareketle]: “Falan yeri katettim/geçtim” anlamında (قَرَضْتُ مَوْضِعَ كَذَا) denilir; onu aşıp geçtiğin zaman [bu ifade kullanılır]. Basralı Arap dili âlimlerinden bazıları da böyle söylerdi. Kûfeliler ise bunun “hizalama/hizada olma” olduğunu ileri sürmüşler ve Araplardan: “Onun önünden ve arkasından hizaladım (قَرَضْتُهُ قُبُلًا وَدُبُرًا)”, “Onu sağdan, soldan, önden ve arkadan hizaladım (حَذَوْتُهُ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَقُبُلًا وَدُبُرًا)” yani onun hizasında idim dediklerini işittiklerini aktarmışlardır. Onlar: “Kard (قَرْض) ile hazv (حَذْو) aynı anlamdadır” demişlerdir. Kard (قَرْض) kelimesinin aslı ise kesmektir. Nitekim elbiseyi kestiğin zaman: “Elbiseyi kestim/makasladım (قَرَضْتُ الثَّوْبَ)” denilir. Kestiği için makasa mikrâz (مِقْرَاض) denilmesi de bundandır. “Fare elbiseyi kemirdi/kesti (قَرَضَ الْفَأْرُ الثَّوْبَ)” ifadesi de buradan gelir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bundandır :

إلى ظُعُنٍ يَقرِضُنَ أجْوازَ مُشرِفِ … شِمالًا وعن أيمانهنَّ الفَوارِسُ

Müşrif tepesinin ortalarını sol taraftan yarıp geçen göç kafilelerine doğru… / Süvariler ise onların sağ tarafındadır.

يعنى بقولِه: يَقْرِضَنَ: يَقْطَعْنَ.

[Şair], “Yarıp geçerler (يَقْرِضْنَ)” sözüyle “kesip geçerler” anlamını kastetmektedir.

وبنحوِ ما قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Tefsir ehli de bu konuda bizim söylediğimize benzer ifadeler kullanmışlardır.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ}. يقولُ: تذَرُهم .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Onları bırakır [geçer]” demektedir .

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي الوضَّاحِ، عن

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebi’l-Vaddâh anlattı, [o da] ...

سالم الأفطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، قال: {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ}: تترُكُهم ذاتَ الشِّمالِ.

Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ} buyruğu hakkında [rivayet etti, Saîd]: “Onları sol tarafta bırakır [geçer]” dedi.

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى. وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ في قولِ اللهِ ﷿: {تَقْرِضُهُمْ}. قال: تترُكُهم .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den Aziz ve Celil olan Allah'ın: {تَقْرِضُهُمْ} buyruğu hakkında [rivayet etti, Mücâhid]: “Onları bırakır [geçer]” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.

Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ}. يقولُ: تدَعُهم ذاتَ الشِّمالِ.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Onları sol tarafta bırakır [geçer]” demektedir.

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ}. قال: تَدَعُهم ذاتَ الشِّمالِ .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ} buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Onları sol tarafta bırakır [geçer]” dedi .

حدَّثنا ابن سنانٍ القزّازُ، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمِ بن أبي الوضَّاحِ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ}. قال: تترُكُهم.

Bize İbn Sinân el-Kazzâz anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim b. Ebî'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ} buyruğu hakkında anlattı; [Saîd]: “Onları bırakır [geçer]” dedi.

وقولُه: {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ}. يقولُ: والفِتيةُ الذين أَوَوْا إليه في متَّسْعٍ منه. يُجمَعُ فَجَوَاتٍ، وفِجَاءً، ممدودًا.

Yüce Allah'ın: {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ} “Onlar ise onun geniş bir yerindedirler” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Oraya sığınan gençler, mağaranın geniş bir yerindedirler. [Fecve kelimesi], med ile (فَجَوَات) ve (فِجَاء) şeklinde çoğul yapılır.

وبنحو الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.

Bu konuda bizim söylediğimizin benzerini tevil (yorum) ehli de söylemiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ}. يقولُ: في فضاءٍ من الكهفِ، قال الله: {ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ}.

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Mağaranın geniş bir yerinde” demektedir. Allah: {ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ} buyurmuştur.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبي الوضَّاحِ، عن سالمٍ الأفطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ}. قال: المكانُ الداخلُ.

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ} buyruğu hakkında anlattı; [Saîd]: “İç taraftaki yer” dedi.

حدَّثنا ابن بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ، قال: ثنا سفيانُ، عن منصورٍ، عن مجاهدٍ: {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ}. قال: المكانُ الذاهبُ .

Bize İbn Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Mansûr'dan, [o da] Mücâhid'den {وَهُمْ فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ} buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Geniş/uzanan yer” dedi .

حدَّثنا ابن سنانٍ ، قال: ثنا موسى بنُ إسماعيلَ، قال: ثنا محمدُ بنُ مسلمٍ أبو سعيدِ بنُ أبي الوضَّاحِ، عن سالمٍ الأفطَسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ}، قال: في مكانٍ داخلٍ .

Bize İbn Sinân anlattı, dedi ki: Bize Mûsâ b. İsmâîl anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Müslim Ebû Saîd b. Ebî'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {فِي فَجْوَةٍ مِنْهُ} buyruğu hakkında anlattı; [Saîd]: “İç taraftaki bir yerde” dedi .

وقولُه: {ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ}. يقولُ عزَّ ذكرُه: فِعْلُنا هذا الذي فعَلنا بهؤلاء الفِتيةِ الذين قصَصْنا عليكم أمرَهم من تصيِيرِناهم، إذ أَرَدْنا أَن نَضْرِبَ على آذانِهم بحيثُ تزَاوَرُ الشمسُ عن مضاجِعِهم ذاتَ اليمينِ إذا هي طلَعت، وتقرِضُهم ذاتَ الشِّمالِ إذا هي غَرَبت، مع كونِهم في المتَّسَع من المكانِ، حيثُ لا تَحرِقُهم الشمسُ فتُشْحِبَهم، ولا تَبْلَى على طولِ رقْدَتِهم ثيابُهم، فتعفَنَ على أجسادِهم -

Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ} “İşte bu, Allah'ın ayetlerindendir” buyruğu hakkında Zikri Yüce Olan [şöyle] buyurmaktadır: Size durumlarını anlattığımız bu gençleri, kulaklarına vurup [derin bir uykuya daldırmak] istediğimizde; genişçe bir mekânda bulundukları hâlde güneş doğduğu vakit yattıkları yerden sağ tarafa meyledip saptığı, battığı vakit ise sol taraftan onları makaslayıp geçtiği, güneşin onları yakıp tenlerini soldurmadığı ve uzun süre uyumalarına rağmen elbiselerinin eskiyip bedenleri üzerinde çürümediği bir duruma getirmemiz şeklindeki bu fiilimiz-

من حُجَحِ اللَّهِ وأدلتِه على خلقِه، والأدلِة التي يستدِلُّ بها أولو الألبابِ على عظيمِ قدرتِه وسلطانِه، وأنه لا يُعجزُه شيءٌ أرادَه.

Allah'ın yaratıkları üzerindeki hüccetlerinden ve delillerindendir ; akıl sahiplerinin O'nun yüce kudretine ve hâkimiyetine, dilediği hiçbir şeyin O'nu aciz bırakamayacağına dair kendisiyle delil getirdikleri delillerdendir.

وقولُه: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ}. يقولُ ﷿: مَن يوفِّقْه الله للاهتداءِ بآياتِه وحُجَجِه إلى الحقِّ الذي جعَلها أدلةً عليه {فَهُوَ الْمُهْتَدِ}. يقولُ: فهو الذي قد أصاب سبيلَ الحقِّ، {وَمَنْ يُضْلِلْ}. يقولُ: ومَن أضَلَّه الله عن آياتِه وأدلتِه، فلم يوفِّقْه للاستدلالِ بها على سبيلِ الرشادِ، {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا}. يقولُ: فلن تجِدَ له يا محمدُ خليلًا وحليفًا يُرشدُه لإصابتِها؛ لأن التَّوفيقَ والخذْلانَ بيدِ الله، يوفِّقُ مَن يشاءُ من عبادِه، ويَخذُلُ مَن أرادَ. يقولُ: فلا يَحزُنْك إدبارُ من أدبرَ عنك من قومِك وتكذيبُهم إيَّاكَ ، فإني لو شئتُ هدَيتُهم فَآمَنوا، وبيدى الهِدايةُ والضَّلالُ .

Yüce Allah'ın: {مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ} “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur” buyruğu hakkında Aziz ve Celil olan [şöyle] buyurmaktadır: Allah kime ayetleri ve hüccetleriyle, kendilerini delil kıldığı hakka ulaşması için muvaffakiyet verirse {فَهُوَ الْمُهْتَدِ} “işte doğru yolu bulan odur”; yani hak yola isabet etmiş olan kimse odur. {وَمَنْ يُضْلِلْ} “Kimi de saptırırsa” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Allah kimi de ayetlerinden ve delillerinden saptırır ve onlarla doğru yola ulaşmaya muvaffak kılmazsa, {فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيًّا مُرْشِدًا} “artık onun için doğru yolu gösterecek bir dost bulamazsın”; yani [Ey Muhammed], ona [hakka] isabet etmesi için yol gösterecek bir dost ve yardımcı bulamazsın; çünkü muvaffak kılmak da yüzüstü bırakmak da Allah'ın elindedir; kullarından dilediğini muvaffak kılar, dilediğini de yüzüstü bırakır. [Allah şöyle] buyurmaktadır: Kavminden senden yüz çevirenlerin yüz çevirmesi ve seni yalanlamaları seni üzmesin; şayet ben dileseydim onlara hidayet verirdim de iman ederlerdi; hidayet de sapıklık da benim elimdedir .

القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا (١٨)}.

Yüce Allah'ın şu buyruğunun tefsiri hakkındaki görüş: {وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا (١٨)} “Sen onları uyanık sanırsın, oysa onlar uykudadırlar. Biz onları sağa ve sola çeviririz. Köpekleri de avluda iki ön ayağını uzatmış yatmaktadır. Eğer onları görseydin arkana bakmadan kaçar, onlardan dolayı korkuyla dolardın.”

يقولُ تعالى ذكرُه لنبيِّه محمدٍ ﷺ: وتحسَبُ يا محمدُ هؤلاء الفِتيةَ الذين قصَصْنا عليك قصَّتَهم، لو رأيتَهم في حالِ ضَرْبِنا على آذانِهم في كهفِهم الذي أوَوْا إليه - أيقاظًا. والأيقاظُ: جمعُ يَقِظٍ، ومنه قولُ الراجزِ:

Zikri yüce olan [Allah], Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e [şöyle] buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana kıssalarını anlattığımız bu gençleri, sığındıkları mağaralarında kulaklarına vurduğumuz (onları derin bir uykuya daldırdığımız) hâldeyken görseydin, onları uyanık sanırdın. Eykāz (أَيْقَاظ), yakız (يَقِظ) kelimesinin çoğuludur. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:

ووجَدوا إخْوتَهم أيْقاظا

Ve kardeşlerini uyanık buldular,

وسَيْفَ غَيَّاظٍ لهم غَيَّاظا

Ve onlara çok öfkeli birinin kılıcını da öfke dolu buldular.

وقولُه: {وَهُمْ رُقُودٌ}. يقولُ: وهم نِيامٌ. والرُّقودُ: جمعُ راقدٍ، [كما الجُلوسُ] جمعُ جالسٍ، والقُعودُ جمعُ قاعِدٍ. وقولُه: {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ}. يقولُ جلَّ ثناؤُه: ونقلِّبُ هؤلاء الفتيةَ في رقْدَتِهم مرَّةً للجنبِ الأيمنِ، ومرَّةً للجنبِ الأيْسَرِ.

Yüce Allah'ın: {وَهُمْ رُقُودٌ} “Oysa onlar uykudadırlar” buyruğu hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Onlar uyumaktadırlar. Rukûd (رُقُود), râkid (رَاقِد) kelimesinin çoğuludur; [nasıl ki cülûs (جُلُوس)] câlis (جَالِس) kelimesinin, kuûd (قُعُود) da kâid (قَاعِد) kelimesinin çoğulu ise. Yüce Allah'ın: {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ} “Biz onları sağa ve sola çeviririz” buyruğu hakkında övgüsü yüce olan [şöyle] buyurmaktadır: Biz bu gençleri uykularında bir defa sağ yanlarına, bir defa da sol yanlarına çeviririz.

كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ}: وهذا التَّقلِيبُ في رقْدَتِهم الأُولى .

Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Bu çevirme işlemi onların ilk uykularındadır” dedi .

قال: وذُكِر لنا أن أبا عِياضٍ قال: لهم في كلِّ عامٍ تقلِيبَتانِ .

[Bişr] dedi ki: Bize Ebû İyâz'ın: “Onlar için her yıl iki defa çevrilme vardır” dediği aktarıldı .

حُدِّثتُ عن يزيدَ، قال: أخبَرنا سفيانُ بنُ حسينٍ، عن يَعْلَى بن مسلمٍ، عن سعيدِ بن جبيرٍ، عن ابن عباسٍ: {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ}. قال: لو أنهم لا يُقلَّبون لأَكَلتْهم الأرضُ .

Bana Yezîd'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Bize Süfyân b. Hüseyn, Ya'lâ b. Müslim'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan {وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ} buyruğu hakkında haber verdi; [İbn Abbâs]: “Eğer onlar çevrilmeselerdi yer onları yerdi” dedi .

وقولُه: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. اختلَف أهلُ التأويل في الذي عنَى الله بقولِه: {وَكَلْبُهُمْ}؛ فقال بعضُهم: هو كلبٌ من كلابِهم كان معهم. وقد ذكَرْنا كثيرًا ممَّن قال ذلك فيما مضَى. وقال بعضُهم: كان إنسانًا مِن الناسِ

Allah Teâlâ'nın: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} “Köpekleri de iki ön ayağını girişe uzatmıştı” buyruğuna gelince; tefsir ehli, Allah'ın {وَكَلْبُهُمْ} “köpekleri” buyruğuyla neyi kastettiği konusunda ihtilaf etmiştir. Bazıları: “O, beraberlerinde bulunan köpeklerinden bir köpekti” demiştir. Bunu söyleyen pek çok kimseyi daha önce zikretmiştik. Bazıları da: “O, insanlardan bir insandı

طبَّاخًا لهم تَبِعهم .

onların peşinden giden aşçılarıydı” demişlerdir .

وأما الوصيدُ، فإن أهلَ التأويلِ اختلَفوا في تأويلِه؛ فقال بعضُهم: هو الفِناءُ.

el-Vasîd (الْوَصِيد) kelimesine gelince; tefsir ehli bunun yorumunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: “O, avludur” demiştir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا أبو صالحٍ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {بِالْوَصِيدِ}. يقولُ: بالفِناءِ .

Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Ebû Sâlih anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan {بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Avlu demektir” demektedir .

حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهدِيٍّ، قال: ثنا محمدُ بنُ أبى الوضَّاحِ، عن سالمٍ الأفطسِ، عن سعيدِ بن جبيرٍ: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. قال: بالفِناءِ .

Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Ebî'l-Vaddâh, Sâlim el-Aftas'tan, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [Saîd]: “Avluda” dedi .

حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: {بِالْوَصِيدِ}. قال: بالفِناءِ .

Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı. Bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında [rivayet etti, Mücâhid]: “Avluda” dedi .

حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ: {بِالْوَصِيدِ}. قال: بالفِناءِ.

Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den {بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [Mücâhid]: “Avluda” dedi.

قال ابن جريجٍ: يُمسِكُ بابَ الكهفِ.

İbn Cüreyc: “Mağaranın kapısını tutuyordu” dedi.

حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. يقولُ: بفِناءِ الكهفِ .

Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [Katâde]: “Mağaranın avlusunda” demektedir .

حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {بِالْوَصِيدِ}. قال: فناءُ الكهف .

Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında haber verdi; [Katâde]: “Mağaranın avlusu ” dedi .

حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدُ بنُ سليمانَ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بِالْوَصِيدِ}. قال: يعنى بالفِناءِ .

Bana Hüseyin'den rivayetle anlatıldı, dedi ki: Ebû Muâz'ın şöyle dediğini işittim: Bize Ubeyd b. Süleyman anlattı, dedi ki: Dahhâk'ın {بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında şöyle dediğini işittim: [Dahhâk]: “Avlu kastedilmektedir” dedi .

وقال آخرون: الوَصِيدُ الصَّعيدُ.

Başkaları ise: “el-Vasîd, saîddir (topraktır/yeryüzüdür)” demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قوله: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. يعني فِناءَهم، ويُقالُ: الوَصيدُ الصَّعيدُ.

Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Onların avlusu demektir; el-Vasîd'in saîd (toprak) olduğu da söylenir” demektedir.

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن هارونَ بن عنترةَ، عن سعيدِ بن جبيرٍ في قولِه: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. قال: بالصَّعِيدِ .

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb, Hârûn b. Antere'den, [o da] Saîd b. Cübeyr'den {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [Saîd]: “Toprakta/yerde” dedi .

حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا الحكمُ بنُ بَشيرٍ، عن عمرٍو في قولِه: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. قال: الوَصيدُ الصَّعيدُ؛ التُّرابُ.

Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize el-Hakem b. Beşîr, Amr'dan {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} “Köpekleri de iki kolunu girişe uzatmıştı” buyruğu hakkında anlattı; [Amr]: “el-Vasîd, es-saîddir; yani topraktır” dedi.

وقال آخرون: الوَصيدُ البابُ.

Başkaları da: “el-Vasîd, kapıdır” demişlerdir.

ذكرُ مَن قال ذلك

Bunu söyleyenlerin zikri:

حدَّثني زكريا بنُ يحيى بن أبى زائدةَ، قال: ثنا أبو عاصمٍ، عن شبيبٍ، عن عكرمةَ، عن ابن عباسٍ: {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ}. قال: بالبابِ، وقالوا: بالفناءِ .

Bana Zekeriyyâ b. Yahyâ b. Ebî Zâide anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım, Şebîb'den, [o da] İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan {وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ} buyruğu hakkında anlattı; [İbn Abbâs]: “Kapıda” dedi. [Bazıları ise]: “Avluda” dediler .

وأولى الأقوالِ في ذلك بالصوابِ قولُ مَن قال: الوَصيدُ البابُ، أو فناءُ البابِ حيثُ يُغلَقُ البابُ. وذلك أن البابَ يُوصَدُ، وإيصادُه إطباقُه وإغْلاقُه، من قولِ الله ﷿: {إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ} [الهمزة: ٨]. وفيه لُغَتَانِ: الأَصِيدُ، وهى لغةُ أهل نجدٍ. والوَصيدُ، وهى لغةُ أهلِ تهامةَ. وذُكِر عن أبي عمرِو بن العلاءِ، قال: إنها لغةُ أهلِ اليمنِ. وذلك نَظيرُ قولِهم: ورَّختُ الكتابَ وأَرَّخْتُه، ووكَّدتُ الأمرَ وأكَّدتُه . فمَن قال: الوَصيدُ. قال: أوصدتُ البابَ، فأنا أُوصِدُه، وهو مُوصَدٌ. ومَن قال: الأَصِيدُ. قال: آصَدتُ البابَ، فهو مُؤْصَدٌ. فكأن معني الكلامِ: وكلبُهم باسطٌ ذراعَيْه بفِناءِ كهفِهم عندَ البابِ، يحفَظُ عليهم بابَه.

Bu konudaki görüşlerin gerçeğe en uygun olanı; el-Vasîd'in kapı veya kapının kapandığı yerdeki kapı eşiği/avlusu olduğunu söyleyen kimsenin görüşüdür. Zira kapı kilitlenip kapatılır (yûsad); onun kapatılması (îsâd), örtülmesi ve kilitlenmesidir. Bu da Allah Teâlâ'nın: {إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ} “Şüphesiz o [ateş], onların üzerine kapatılıp kilitlenmiştir” [Hümeze: 8] buyruğundan gelir. Bu kelimede iki lehçe vardır: el-Asîd (الأَصِيدُ); bu Necid halkının lehçesidir. el-Vasîd (الوَصيدُ); bu da Tihâme halkının lehçesidir. Ebû Amr b. el-Alâ'dan bunun Yemen halkının lehçesi olduğu da zikredilmiştir. Bu durum, onların: ورَّختُ الكتابَ وأَرَّخْتُه (kitabı tarihlendirdim) ve وكَّدتُ الأمرَ وأكَّدتُه (işi pekiştirdim) demelerinin bir benzeridir . Kim el-Vasîd derse; أوصدتُ البابَ، فأنا أُوصِدُه، وهو مُوصَدٌ (kapıyı kapattım, kapatıyorum, o kapatılmıştır) der. Kim de el-Asîd derse; آصَدتُ البابَ، فهو مُؤْصَدٌ der. Sanki sözün anlamı şöyledir: “Köpekleri de kapının yanında mağaralarının avlusunda iki kolunu uzatmış vaziyette onların kapısını beklemekteydi.”

وقولُه: {لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا}. يقولُ: لو اطَّلَعتَ عليهم في رَقْدَتِهم التي رَقَدوها في كهفِهم، لأدْبَرتَ عنهم هارِبًا مِنهم فارًّا، {وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا}. يقولُ: ولمُلِئَتْ نفسُك اطِّلاعِك عليهم فَرَعًا؛ لِما كان اللَّهُ ألبَسَهم من الهَيْبَةِ؛ [كي لا] يصلَ إليهم واصِلٌ، ولا تَلْمِسَهم يدُ لامِسٍ، حتى يبلُغَ

Allah Teâlâ'nın: {لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا} “Onları görseydin mutlaka onlardan yüz çevirip kaçardın” buyruğuna gelince; [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Mağaralarında uyudukları o uykularında onları görmüş olsaydın, arkana dönüp onlardan kaçarak uzaklaşırdın. {وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا} “Ve onlardan dolayı için korkuyla dolardı”. Şöyle buyurmaktadır: Onları görmen sebebiyle nefsin korkuyla dolardı; çünkü Allah onlara öyle bir heybet giydirmişti ki; kimse onlara ulaşamasın ve hiçbir el onlara dokunamasın diye; ta ki...

الكتابُ فيهم أجله، ويوقظهم من رقدتهم قدرتهُ وسلطانُه في الوقت الذي أراد أن يجعَلَهم عبرةً لمن شاء من خلقه، وآيةٌ لمن أراد الاحتجاج بهم عليه من عباده؛ {لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا} [الكهف: ٢١].

hakklarındaki takdir vaktine ulaşıncaya ve Allah'ın kudreti ve hükümranlığı, onları yaratıklarından dilediği kimseye bir ibret ve kullarından kendileriyle delil getirmek istediği kimselere bir delil kılmayı dilediği vakitte uykularından uyandırıncaya kadar; {لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَأَنَّ السَّاعَةَ لَا رَيْبَ فِيهَا} “Bilsinler ki Allah'ın vaadi haktır ve kıyamet gününde hiçbir şüphe yoktur” [Kehf: 21].