القولُ في تأويلِ قوله جلَّ ثناؤُه: {قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)}.
Şânı yüce olan [Allah]'ın şu buyruğunun tevili hakkındaki söz: {قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)} “[Mûsâ]: 'İşte aradığımız tam da buydu!' dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler. Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى لفتاه: {ذَلِكَ} يعنى بـ {ذَلِكَ}: نسيانَك الحوتَ، {مَا كُنَّا نَبْغِ}. يقولُ: الذى كنا نلتمسُ ونطلُبُ؛ لأن موسى كان قِيل له: صاحبُك الذى تُرِيدُهُ حيث تنسَى الحوتَ.
Zikri yüce olan [Allah] şöyle buyurmaktadır: Mûsâ genç arkadaşına: {ذَلِكَ} -bununla senin balığı unutmanı kastetmektedir- {مَا كُنَّا نَبْغِ} “İşte aradığımız tam da buydu!” dedi. Şöyle demektedir: Arayıp peşine düştüğümüz şey [buydu]; zira Mûsâ'ya: "Senin aradığın arkadaşın, balığı unuttuğun yerdedir" denilmişti.
كما حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ}. قال موسى: فذاك حيث أُخبِرتُ أَنِّي واجدٌ خَضِرًا حيث يفوتُني الحوتُ .
Nitekim bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} “İşte aradığımız tam da buydu!” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Mûsâ dedi ki: İşte balığı kaybettiğim yerde Hızır'ı bulacağım bana haber verilen yer orasıdır .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ بنحوِه ، إلَّا أنه قال: حيث يفارِقُني الحوتُ.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den benzerini anlattı ; ancak o: "Balığın benden ayrıldığı yer" demiştir.
وقولُه: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا}. يقولُ: فرجَعا في الطريقِ الذي كانا
O'nun: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine kendi izlerini sürerek gerisin geriye döndüler” buyruğu hakkında [Ebû Ca‘fer] şöyle der: İkisi, daha önce yürüdükleri yoldan...
قطَعاه ناكصين على أدبارِهما يَقُصَّان آثارَهما التي كانا سلَكاها.
gerisin geriye dönerek daha önce yürüdükleri kendi izlerini takip ettiler.
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قوله: {قَصَصًا}. قال: اتَّبَع موسى وفتاه أثرَ الحوتِ، فشقَّا البحرَ راجعَين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in O'nun: {قَصَصًا} “izlerini takip ederek” buyruğu hakkında şöyle dediğini [nakletti]: Mûsâ ve genç arkadaşı balığın izini takip ettiler ve geri dönerek denizi yardılar .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ قوله: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا}. قال: اتِّباعُ موسى وفتاه أثرَ الحوتِ بشقِّ البحرِ، وموسى وفتاه راجعان، وموسى يعجَبُ من أثرِ الحوتِ في البحرِ ودوَّارتِه التي غاب فيها.
Bize Kāsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'in O'nun: {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler” buyruğu hakkında şöyle dediğini nakletti: Mûsâ ve genç arkadaşının denizin yarılmasıyla balığın izini takip etmeleridir; Mûsâ ve genci geri dönüyorlardı ve Mûsâ balığın denizdeki izine ve içinde kaybolduğu girdaba şaşıyordu.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قال: رجَعا عودَهما على بدئِهما، {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا}.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, [Katâde] dedi ki: Geldikleri yoldan geri döndüler; {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler”.
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثنى ابنُ إسحاقَ، عن الزهريِّ، عن عبيدِ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ، عن ابن عباسٍ، عن أبيِّ بنِ كعبٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: " {قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا}. أى: يَقُصَّان آثارَهما حتى انتهيا إلى مدخل الحوتِ".
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, ez-Zührî'den, [o] Ubeydullâh b. Abdillâh'tan, [o] İbn Abbâs'tan, [o da] Übey b. Ka'b'dan nakletti, [Übey] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «{قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “[Mûsâ:] İşte aradığımız da buydu, dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geriye döndüler” yani balığın girdiği yere varıncaya kadar kendi izlerini takip ettiler.»
وقولُه: {فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا}. [يقولُ: فوجَد موسى وفتاه عنَد الصخرةِ حين رجَعا إليها {عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا}. ذُكِر أنه الخضِرُ، {آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا}] . يقولُ: وهَبنا له رحمةً من عندِنا، {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا}. يقولُ: وعلَّمناه من عندِنا أيضًا علمًا.
O'nun: {فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} “Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik” buyruğu. [Şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ve genç arkadaşı kayaya geri döndüklerinde orada {عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا} “kullarımızdan bir kul” buldular. Bunun Hızır olduğu zikredilmiştir; {آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} “biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik”] . Şöyle demektedir: Ona katımızdan bir rahmet bahşettik; {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik”. Şöyle demektedir: Tarafımızdan ona ayrıca bir ilim de öğrettik.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا}. أي: من عندِنا علمًا.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik”, yani katımızdan bir ilim [öğrettik].
وكان سببَ سفرِ موسى وفتاه، ولقائِه هذا العالِمَ الذي ذكَره اللهُ في هذا الموضعِ، فيما ذُكِر، أن موسى سُئِل: هل في الأرضِ أحدٌ أعلمُ منك؟ فقال: لا. أو حدَّثته نفسُه بذلك، فكُرِه ذلك له، فأراد اللهُ تعريفَه أن من عبادِه في الأرضِ من هو أعلمُ منه، وأنه لم يكنْ له أن يَحْتِمَ على ما لا علمَ له به، ولكن كان ينبغي له أن يكِلَ ذلك إلى عالِمه.
Zikredildiğine göre Mûsâ ve genç arkadaşının yolculuğunun ve Allah'ın bu yerde zikrettiği o âlim zatla buluşmasının sebebi şuydu: Mûsâ'ya: "Yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı?" diye sorulmuş, o da: "Hayır" demişti. Yahut içinden böyle geçirmişti de bu durum kendisi için hoş karşılanmamıştı. Bunun üzerine Allah, yeryüzündeki kulları arasında kendisinden daha bilgili kimseler bulunduğunu, hakkında bilgisi olmayan bir konuda kesin hüküm vermemesi gerektiğini, bilakis bunu bilene havale etmesi icap ettiğini ona bildirmek istemiştir.
وقال آخرون: بل كان سببَ ذلك أنه سأَل اللهَ جَلَّ ثناؤُه أَن يَدُلَّه على عالمٍ يزدادُ من علمِه إلى علمِ نفسِه.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun sebebi, şânı yüce olan Allah'tan, kendi ilmine onun ilmini de katıp artıracağı bir âlimi kendisine göstermesini istemesiydi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin nakli:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ، عن هارونَ بنِ عنترةَ، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ، قال: سأَل موسى ربَّه، فقال: ربِّ، أيُّ عبادِك أحبُّ إليكَ؟ قال: الذي يذكُرُني ولا ينسَاني. قال: فأيُّ عبادِك أقضَى؟ قال: الذى يقضِى بالحقِّ ولا يَتَّبِعُ الهوى. قال: أى ربِّ، أيُّ عبادِك أعلمُ؟ قال: الذي يبتغِي علم الناسِ إلى
İbn Humeyd bize anlatıp dedi ki: Ya‘kūb, Hârûn b. Antere'den, o babasından, o da İbn Abbâs'tan [şöyle] nakletti: Mûsâ Rabbine sorup: "Rabbim, kullarının Sana en sevimlisi hangisidir?" dedi. [Allah]: "Beni zikreden ve beni unutmayandır" buyurdu. [Mûsâ]: "Peki kullarının en iyi hüküm vereni hangisidir?" dedi. "Hak ile hükmeden ve hevâsına uymayandır" buyurdu. "Ey Rabbim, kullarının en bilgilisi hangisidir?" dedi. [Allah]: "İnsanların ilmini kendi [ilmine]
علمِه، عسى أن يُصِيبَ كلمةً تهديه إلى هُدًى، أو تَرُدُّه عن رَدًى. قال: ربِّ، فهل في الأرضِ أحدٌ؟ قال: نعم. قال: ربِّ، فمَن هو؟ قال: الخَضِرُ. قال: وأين أطلُبُه؟ قال: على الساحلِ عندَ الصخرةِ التى يَنْفَلِتُ عندَها الحوتُ. قال: فخرَج موسى يطلُبُه، حتى كان ما ذكَر اللهُ، وانتهَى موسى إليه عندَ الصخرةِ، فسلَّم كلُّ واحدٍ منهما على صاحبِه، فقال له موسى: إنى أُرِيدُ أن تَستصحِبَني. قال: إنك لن تُطِيقَ صُحبَتى. قال: بلى. قال: فإن صحِبتَى {فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)} إلى قولِه: {لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا}. قال: فكان قولُ موسى في الجدارِ لنفسِه، ولطلبِ شيءٍ من الدنيا، وكان قولُه في السفينةِ وفي الغلامِ للَّهِ، {قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا}. فَأَخْبَره بما قال اللهُ: {أَمَّا السَّفِينَةُ}، {وَأَمَّا الْغُلَامُ}، {وَأَمَّا الْجِدَارُ}. قال: فسار به في البحرِ حتى انتهَى إلى مجمعِ البحورِ، وليس في الأرضِ مكانٌ أكثرُ ماءً منه. قال: وبعَث ربُّكَ الخُطَّافَ فجعَل يستقِى منه بمِنقارِه. فقال لموسى: كم ترَى هذا الخطافَ رَزَأَ من هذا الماءِ؟ قال: ما أقلَّ ما رَزَأ. قال: يا موسى، فإن علمى وعلمَك في علمِ اللهِ كقدْرِ ما استقَى هذا الخطافُ من هذا الماءِ. وكان موسى قد حدَّث نفسَه أنه ليس أحدٌ أعلمَ منه، أو تكلَّم به، فمِن ثَمَّ أُمِرَ أَن يَأْتِيَ
kendi ilmine [katmak için] insanların ilmini arayan; belki kendisini bir hidayete ulaştıracak veya bir helâkten alıkoyacak bir söz bulur [diye ümit eden kimsedir]" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim! Yeryüzünde [benden daha bilgili] biri var mı?" dedi. [Allah]: "Evet" buyurdu. [Mûsâ]: "Rabbim, peki o kimdir?" dedi. "Hızır'dır" buyurdu. "Onu nerede arayayım?" dedi. "Sahilde, balığın sıyrılıp kaçacağı kayanın yanında" buyurdu. Mûsâ onu aramak üzere yola çıktı ve neticede Allah'ın zikrettiği şeyler gerçekleşti. Mûsâ kayanın yanında onun yanına vardı; ikisi birbirine selam verdi. Mûsâ ona: "Beni arkadaş edinmeni istiyorum" dedi. [Hızır]: "Sen benimle arkadaşlık etmeye dayanamazsın" dedi. [Mûsâ]: "Hayır [dayanırım]" dedi. [Hızır]: "Eğer bana uyacaksan {فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)} “o halde sana kendisinden bahsedinceye kadar bana hiçbir şey sorma! Böylece yola koyuldular. Nihayet gemiye bindiklerinde o, gemiyi deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok tehlikeli bir iş yaptın!' dedi. [Hızır]: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi. [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve bu işimden ötürü bana bir güçlük çıkarma!' dedi. Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü. [Mûsâ]: 'Bir cana karşılık olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!' dedi” [ayetinden] {لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} “kesinlikle buna karşılık bir ücret alırdın” sözüne kadar [olan ayetleri okudu]. Dedi ki: Mûsâ'nın duvar hakkındaki sözü kendisi için ve dünyalıktan bir şey talep etmek içindi; gemi ve çocuk hakkındaki sözü ise Allah içindi. {قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “[Hızır] dedi ki: İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabretmeye güç yetiremediğin şeylerin tevilini (içyüzünü) sana haber vereceğim”. Allah'ın buyurduğu {أَمَّا السَّفِينَةُ} “Gemiye gelince...”, {وَأَمَّا الْغُلَامُ} “Çocuğa gelince...” ve {وَأَمَّا الْجِدَارُ} “Duvara gelince...” ayetleriyle ona [durumu] haber verdi. [İbn Abbâs] dedi ki: [Hızır] onunla denizde yol aldı, nihayet denizlerin birleştiği yere vardılar; yeryüzünde oradan daha bol suyu olan bir yer yoktu. Dedi ki: Rabbin kırlangıcı gönderdi, o da gagasıyla o sudan su almaya başladı. [Hızır] Mûsâ'ya: "Bu kırlangıcın bu sudan ne kadar eksilttiğini düşünüyorsun?" dedi. [Mûsâ]: "Eksilttiği şey ne kadar da azdır!" dedi. [Hızır]: "Ey Mûsâ! Şüphesiz benim ilmim ve senin ilmin Allah'ın ilmi yanında, bu kırlangıcın bu sudan aldığı miktar kadardır" dedi. Mûsâ içinden kendisinden daha bilgili kimse olmadığını geçirmiş veya bunu dile getirmişti; işte bundan ötürü...
الخَضِرَ .
Hızır'a gitmesi emredildi .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن أبي إسحاقَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: خطَب موسى بني إسرائيلَ، فقال: ما أحدٌ أعلمَ باللهِ وبأمرِه منى. [فأُمِر أن يلقَى] هذا الرجلَ .
Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Ebû İshâk'tan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti, [İbn Abbâs] dedi ki: Mûsâ İsrâiloğullarına hitap edip: "Allah'ı ve O'nun emrini benden daha iyi bilen hiç kimse yoktur" dedi. [Bunun üzerine] bu adamla [buluşması emredildi] .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن قتادةَ أنه قِيل له: إن آيةَ لُقِيِّك إياه أن تنسَى بعضَ متاعِك. فخرَج هو وفتاه يوشعُ بنُ نونٍ، وتزوَّدوا حوتًا مملوحًا، حتى إذا كانا حيث شاء اللهُ، ردَّ اللهُ إلى الحوتِ رُوحَه، فسرَب في البحرِ، فاتخَذ الحوتُ طريقَه سَرَبًا في البحرِ، فَسَرَب فيه، {فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا} حتى بلَغ قولَه: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}، فكان موسى اتخذ سبيله في البحرِ عجبًا، فكان يَعْجَبُ من سَرَبِ الحَوتِ .
Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti; ona [Mûsâ'ya]: "Onunla karşılaşmanın alameti, eşyalarından bir kısmını unutmandır" denildi. O ve genç arkadaşı Yûşa b. Nûn yola çıktılar; yanlarına tuzlanmış bir balığı azık olarak aldılar . Nihayet Allah'ın dilediği yere vardıklarında Allah balığa ruhunu iade etti ve balık denize kayıp gitti; balık denizde bir yarıktan kayıp gider gibi yolunu tuttu ve orada süzüldü. {فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا} “[Orayı] geçtiklerinde [Mûsâ] genç arkadaşına: 'Öğle yemeğimizi getir' dedi” -O'nun: {وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu” buyruğuna kadar-. Mûsâ onun denizde tuttuğu yolu şaşılacak bir şey addetti; balığın [açtığı] yarıktan geçide şaşıyordu .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبرَنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبرَنا معمرٌ، عن أبي إسحاقَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، قال: لما اقتصَّ موسى أثرَ الحوتِ انتهَى إلى رجلٍ راقدٍ قد سجَّى عليه ثوبَه، فسلَّم عليه موسى، فكشَف الرجلُ عن وجهِه، فردَّ عليه السلامَ وقال: مَن أنتَ؟ قال: موسى. قال: صاحبُ بني إسرائيلَ؟ قال: نعم. قال: أوَما كان لك في بنى إسرائيلَ شغلٌ؟ قال: بلى، ولكنى أُمِرتُ أن آتِيكَ
Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Ebû İshâk'tan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti; [İbn Abbâs] dedi ki: Mûsâ balığın izini takip edince, üzerine elbisesini bürümüş uyuyan bir adamın yanına vardı. Mûsâ ona selâm verdi; adam yüzünü açtı, selâmına karşılık verdi ve: “Sen kimsin?” dedi. [Mûsâ]: “Mûsâ'yım” dedi. [Adam]: “İsrâiloğullarının peygamberi mi?” dedi. [Mûsâ]: “Evet” dedi. [Adam]: “İsrâiloğulları arasında bir meşguliyetin yok muydu?” dedi. [Mûsâ]: “Evet [vardı], fakat bana sana gelmem
وأَصْحبَك. قال: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}. كما قصَّ اللهُ، حتى بلَغ : {رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} صاحبُ موسى، {قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}. يقولُ: نُكْرًا. {قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ} .
ve sana arkadaşlık etmem emrolundu" dedi. [Hızır]: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe sabredemezsin” dedi. Allah'ın anlattığı gibi, nihayet şu kısma kadar ulaştı : Mûsâ'nın arkadaşı {رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا} “gemiye bindiklerinde onu deldi”. {قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “[Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok dehşetli bir iş yaptın!' dedi”. Yani: Fena bir iş. {قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ} “[Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma!' dedi. Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü. [Mûsâ]: 'Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz/masum bir cana mı kıydın?' dedi” .
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، قال: ثنا سفيانُ بنُ عيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: قلتُ لابنِ عباسٍ: إن نوفًا يزعُمُ أَن الخضِرَ ليس بصاحبِ موسى. فقال: كذَب عدوُّ اللهِ، حدَّثنا أبيُّ بنُ كعبٍ، عن النبيِّ ﷺ قال: "إن موسى قام في بني إسرائيلَ خطيبًا، فقيل: أيُّ الناسِ أعلمُ؟ قال: أنا. [فعتَب اللهُ] عليه حينَ لم يَرُدَّ العلمَ إليه، فقال: بلى، عبدٌ لي عندَ مجمعِ البحرين. فقال: يا ربِّ، كيف به؟ فقيل: تأخُذُ حوتًا فتجعَله في مِكْتَلٍ، [فحيث تفقِدُه فهو هناك. قال: فأخَذ حوتًا فجعَله في مِكْتلٍ]. ثم قال لفتاه: إذا فقَدتَ هذا الحوتَ فأخبِرْني. فانطلَقا يمشِيان على ساحلِ البحرِ حتى أتيا صخرةً، فرقَد موسي، فاضطرَب الحوتُ في المِكْتَلِ، فخرَج فوقَع في البحرِ، فأمسَك اللهُ عنه جِرْيَةَ الماءِ، فصار مثلَ الطَّاقِ، فصار للحوتِ سَرَبًا، وكان لهما عجبًا، ثم انطلَقا، فلما كان حين الغَداءِ، قال موسى لفتاه: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا}. قال: ولم يَجِدْ موسى النَّصَبَ حتى جاوَز حيث أمره اللهُ. قال: فقال: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}. قال: فقال: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا}. قال: يَقُصَّان آثارَهما. قال: فأَتَيا الصخرةَ، فإذا رجلٌ نائمٌ مُسَجًّى بثوبِه، فسلَّم عليه موسى، فقال: وأَنَّى بأرضِنا السلامُ! فقال: أنا موسى. فقال: موسى بني إسرائيلَ؟ قال: نعم. قال: يا موسى، إنى على علمٍ من علمِ اللهِ، علَّمنيه اللهُ لا تعلَمُه، وأنت على علمٍ من علمِه علَّمكه اللهُ لا أَعلَمُه. قال: فإني {أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا}. قال: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. فانطلَقا يمشِيان على الساحلِ، فعُرِف الخضِرُ، فحُمِل بغيرِ نَوْلٍ، فجاء عصفورٌ، فوقع على حرفِها فنقَر -أو: فنقَد- في الماءِ، فقال الخضِرُ لموسى: ما ينتقصُ عِلْمِي وعلمُك من علمِ اللهِ إلا مقدارَ ما نقَر -أو نقَص- هذا العصفورُ من البحر" -أبو جعفر يشكُّ، وهو في كتابه: نقَر- قال: "فبينما [هم في السفينةِ] إذ لم يُفْجأْ موسى إلا وهو يتِدُ وَتِدًا أو ينزعُ تَخْتًا منها، فقال له موسى: حُمِلْنا بغيرِ نَوْلٍ وتخرِقُها لتُغرِقَ أَهْلَهَا؟ {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}. قال: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}. قال: وكانت الأولى من موسى نِسْيانًا. قال: ثم خرَجَا فانْطَلَقا يَمشِيان، فأبْصَرا غلامًا يلعَبُ مع الغِلْمانِ، فأخَذ برأسِه فقَتَله، فقال له موسى: (أَقَتَلْتَ نفْسًا زَاكِيَةً بغيرِ نَفْسٍ لقد جِئتَ شيئًا نُكْرًا). قال: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا}. قال: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا}. فلم يجدا أحدًا يُطْعِمُهم ولا يَسقِيهم، {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ} بيدِه، قال: مسَحَه بيدِه، فقال له موسى: لم يُضَيِّفُونا ولم يُنْزِلُونا، {لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا}. قال: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} ". قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "لَوَدِدتُ أنَّه كان صبَر حتى يَقُصَّ عَلَيْنا قَصَصَهم".
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, dedi ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr’dan, o Saîd b. Cübeyr’den nakletti; [Saîd] dedi ki: İbn Abbâs’a: “Nevf, Hızır’ın Mûsâ’nın arkadaşı olmadığını iddia ediyor” dedim. Bunun üzerine [İbn Abbâs] şöyle dedi: “Allah’ın düşmanı yalan söylemiş! Bize Übey b. Ka‘b, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den nakletti; [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Mûsâ, İsrâiloğulları arasında bir hatip olarak ayağa kalktı. Kendisine: 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye soruldu. O da: 'Benim' dedi. İlmi O'na (Allah'a) havale etmeyince [Allah ona serzenişte bulundu] ve: 'Hayır, iki denizin birleştiği yerde bir kulum var [ki o senden daha bilgilidir]' buyurdu. [Mûsâ]: 'Ey Rabbim! Ona nasıl ulaşabilirim?' dedi. Kendisine: 'Bir balık alıp onu sepete koyarsın; [onu nerede kaybedersen o oradadır.' Dedi ki: Bunun üzerine bir balık alıp sepete koydu]. Sonra genç yardımcısına: 'Bu balığı kaybettiğin vakit bana haber ver' dedi. İkisi deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular; nihayet bir kayanın yanına geldiler. Mûsâ uykuya daldı. Balık sepette çırpınıp dışarı çıktı ve denize düştü. Allah da balıktan suyun akıntısını tuttu; [su] kemer gibi oldu. Balık için bir tünel hâline geldi, her ikisi için de şaşılacak bir durum oldu. Sonra yola devam ettiler. Nihayet öğle yemeği vakti gelince Mûsâ genç yardımcısına: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “Öğle yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük” dedi. Dedi ki: Mûsâ, Allah'ın kendisine emrettiği yeri geçinceye kadar yorgunluk hissetmemişti. [Genç] dedi ki: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “Gördün mü! Kayaya sığındığımızda ben balığı unutmuştum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu.” [Mûsâ] dedi ki: {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “İşte aradığımız da buydu!” Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek geri döndüler. Dedi ki: İzlerini sürdüler. Dedi ki: Kayaya vardılar; bir de baktılar ki üzerine elbisesini örtmüş, uyuyan bir adam! Mûsâ ona selâm verdi. O da: 'Bizim toprağımızda selâm ne gezer!' dedi. [Mûsâ]: 'Ben Mûsâ'yım' dedi. 'İsrâiloğulları'nın Mûsâ'sı mı?' diye sordu. 'Evet' dedi. [Hızır]: 'Ey Mûsâ! Doğrusu ben Allah'ın ilminden bir ilim üzereyim ki onu bana Allah öğretti, sen onu bilmezsin. Sen ise O'nun ilminden bir ilim üzeresin ki onu da sana Allah öğretti, ben onu bilmem' dedi. [Mûsâ]: {أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} “Sana öğretilen doğru bilgiden bana da öğretmen şartıyla sana tâbi olayım mı?” dedi. [Hızır] dedi ki: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “Eğer bana tâbi olursan, sana kendisinden bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!” Bunun üzerine sahil boyunca yürüyerek yola koyuldular. Hızır tanındı ve [gemiye] ücretsiz olarak alındı. Derken bir serçe geldi, geminin kenarına kondu ve suya gagasını daldırdı -yahut: gagasıyla vurdu-. Hızır Mûsâ'ya: 'Benim ilmim ve senin ilmin Allah'ın ilminden ancak bu serçenin denizden eksilttiği -veya: daldırdığı- miktar kadar eksiltir' dedi.» —Ebû Ca‘fer şüphe etmektedir; kendi kitabında ise 'gagasıyla daldırdı' şeklindedir— [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] devamla buyurdu: «[Onlar gemideyken] bir de Mûsâ baktı ki o, bir kazık çakıyor yahut gemiden bir tahtayı söküyor! Mûsâ ona: 'Bizi ücretsiz bindirdiler de sen içindekileri boğmak için onu deliyor musun? {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} Gerçekten sen çok müthiş (kötü) bir iş yaptın!' dedi. [Hızır]: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “[Hızır]: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi. [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni kınama' dedi.” Mûsâ'nın bu ilk [itirazı] bir unutma sebebiyle idi. [Hz. Peygamber] buyurdu: Sonra çıktılar ve yürümeye başladılar. Çocuklarla oynayan bir oğlan çocuğu gördüler; [Hızır] onun başından tutup onu öldürdü. Mûsâ ona: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا} “Bir cana karşılık olmaksızın suçsuz, tertemiz bir cana mı kıydın? Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!” dedi. [Hızır]: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “[Hızır]: 'Ben sana benimle asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. [Mûsâ]: 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu tarafımdan ileri sürülebilecek son mazerete ulaştın' dedi.” [Hz. Peygamber] buyurdu: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا} “Yine yola koyuldular; nihayet bir belde halkına varıp onların halkından yiyecek istediler.” Fakat kendilerini doyuracak ve su ikram edecek kimse bulamadılar. {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ} “Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular da [Hızır] onu eliyle doğrultuverdi.” Eliyle sıvazladı. Mûsâ ona: 'Bizi misafir etmediler, konaklatmadılar; {لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} isteseydin elbette buna karşılık bir ücret alırdın ' dedi. [Hızır]: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” dedi.» Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ne kadar isterdim ki [Mûsâ] sabretseydi de Allah onların kıssalarını bize anlatsaydı .»
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: حدَّثني ابنُ إسحاقَ، عن الحسنِ بنِ عُمارةَ، عن الحكمِ بن عُتيبةَ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، قال: جلستُ عندَ ابنِ عباسٍ وعندَه نفرٌ من أهلِ الكتابِ، فقال بعْضُهم: يا أبا العباسِ، إن نوفًا ابنَ امرأةِ كعبٍ يزعُمُ عن كعبٍ، أن موسى النبيَّ الذى طلَب العالمَ إنَّما هو موسى بنُ مَنْسَا. قال سعيدٌ: قال ابنُ عباسٍ: أنَوْفٌ يقولُ هذا؟ قال سعيدٌ: فقلتُ له نعمْ، أنا سمِعتُ نوفًا يقولُ ذلك. قال: أنتَ سمِعتَه يا سعيدُ؟ قال: قلتُ: نعم. قال: كذَب نوفٌ. ثم قال ابنُ عباسٍ: حدَّثني أبيُّ بن كعبٍ عن رسولِ اللهِ ﷺ أَنَّ موسى نبيُّ بنى إسرائيلَ سأل ربَّه فقال: أىْ ربِّ، إن كان في عبادِك أحدٌ هو أعلمُ مِنِّى فَادْلُلْنِي عليه. فقال له: نعمْ في عبادِى مَن هو أعلمُ مِنكَ. ثم نعَت له مكانَه، وأذِن له في لُقِيِّه، فخَرَج موسى ومعه فتاه ومعه حوتٌ مليحٌ، قد قيل له: إذا حَيِىَ هذا الحوتُ في مكانٍ فصاحِبُك هنالك، وقد أدرَكْتَ حاجتَك. فخرَج موسى ومعه فتاه، ومعه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, el-Hasen b. Umâre’den, o el-Hakem b. Uteybe’den, o da Saîd b. Cübeyr’den nakletti; [Saîd] dedi ki: İbn Abbâs’ın yanında oturuyordum ve onun yanında Ehl-i kitaptan bir grup vardı. İçlerinden biri: “Ey Ebu’l-Abbâs! Ka‘b’ın hanımının oğlu Nevf, Ka‘b’a dayanarak, [o] âlimi arayan peygamber Mûsâ’nın ancak Mûsâ b. Mensâ olduğunu iddia ediyor” dedi. Saîd dedi ki: İbn Abbâs: “Bunu Nevf mu söylüyor?” dedi. Saîd dedi ki: Ben de ona: “Evet, Nevf’un böyle söylediğini bizzat duydum” dedim. [İbn Abbâs]: “Bunu bizzat sen mi duydun ey Saîd?” dedi. [Saîd]: “Evet” dedim. [İbn Abbâs]: “Nevf yalan söylemiş” dedi. Sonra İbn Abbâs şöyle dedi: Bana Übey b. Ka‘b, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet etti ki: İsrâiloğulları peygamberi Mûsâ Rabbine niyaz edip: “Ey Rabbim! Eğer kulların arasında benden daha bilgili biri varsa beni ona ulaştıracak yolu göster” dedi. [Allah] da ona: “Evet, kullarım arasında senden daha bilgili olan biri vardır” buyurdu. Sonra ona onun bulunduğu yeri tarif etti ve onunla buluşmasına izin verdi. Bunun üzerine Mûsâ, yanında genç yardımcısı ve yanında tuzlanmış bir balık olduğu halde yola çıktı. Kendisine: “Bu balık bir yerde canlandığı zaman aradığın arkadaşın oradadır ve muradına ermişsindir” denilmişti. Mûsâ yanında genç yardımcısı ve yanında...
ذلك الحوتُ يَحْمِلانِه، فسار حتى جَهَدَه السَّيرُ، وانتهى إلى الصَّخرةِ وإلى ذلك الماءِ، [وذلك الماءُ] ماءُ الحياةِ، من شرِب منه خُلِّد، ولا يقارِبُه شَيْءٌ مَيِّتٌ إِلا حَيِيَ، فلمَّا نزَلا ومسَّ الحوتُ الماءَ حيِيَ {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا}. فَانْطَلَقا، فلمَّا جاوَزا بمَنْقَلةٍ قال موسى لفتاه: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا}. قال الفَتَى وذكَر: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا}. قال ابن عباسٍ: فظَهر موسى على الصخرةِ حين انْتَهَيا إليها، فإذا رجلٌ مُتَلفِّفٌ في كساءٍ له، فسَلَّم موسى، فردَّ عليه العالمُ، ثم قال له: [ومن أنت؟ فقال: أنا موسى بنُ عمرانَ. قال: صاحبُ بني إسرائيلَ؟ قال: نعم. قال]: وما جاء بك؟ إن كان لك في قومِك لشغلٌ؟ قال له موسى: جئتُكَ لتُعَلِّمَنى مما عُلِّمتَ رُشْدًا. {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} -وكان رجلًا [يَعْمَلُ على] الغَيْبِ قد عُلِّم ذلك -فقال موسى: بلى. قال: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا}. أى: إنما تعرِفُ ظاهرَ ما ترَى من العَدْلِ، ولم تُحطْ من علمِ الغيبِ بما أعلمُ. {قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا}. وإن رأيتُ ما يُخالِفُنى. {قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ [حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. أى: فلا تسأَلْني عن شيءٍ وإِن أَنْكرتَه {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. أى: خَبرًا]. فانْطلَقا يمشيان على ساحلِ البحرِ، يتعرَّضان الناسَ، يَلْتمِسان مَن يحمِلُهما، حتى مرَّت بهما سفينةٌ جديدةٌ وثيقةٌ لم يمرَّ بهما من
...o balığı ikisi taşıyorlardı. Yürüdü; nihayet yolculuk onu yordu ve kayaya, o suya vardı. [Bu su da] hayat suyuydu; ondan içen ebedîleşir, ölü olan ne varsa ona temas ettiğinde mutlaka dirilirdi. Konaklayıp da balık suya dokununca dirildi; {فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “[Balık] denizde bir tünel gibi yolunu tuttu”. Yola koyuldular; bir merhaleyi aştıklarında Mûsâ genç arkadaşına: {آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük” dedi. Genç arkadaşı dedi [ve] hatırladı: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “Gördün mü, kayaya sığındığımızda doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu. O, şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tuttu”. İbn Abbâs dedi ki: Mûsâ [ile genç arkadaşı] kayaya vardıklarında Mûsâ onun üzerine çıktı, bir de baktı ki örtüsüne bürünmüş bir adam! Mûsâ selam verdi; âlim onun selamını aldı, sonra ona: [“Sen kimsin?” dedi. “Ben İmrân oğlu Mûsâ’yım” dedi. “İsrâiloğullarının peygamberi mi?” dedi. “Evet” dedi. Dedi ki:] “Seni ne getirdi? Kavminin içinde senin bir meşguliyetin yok muydu?” Mûsâ ona: “Sana öğretilenden bana bir doğru yol [bilgisi] öğretmen için geldim” dedi. {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “[Âlim] dedi ki: 'Doğrusu sen benimle beraber sabretmeye asla güç yetiremezsin.'” —O adam gayb ilmi kendisine öğretilmiş olup [gayba göre amel eden] biriydi— Mûsâ: “Bilakis, [sabredebilirim]” dedi. [Âlim]: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُbْرًا} “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” dedi. Yani: Sen ancak gördüğün adaletin zahirini bilirsin; benim bildiğim gayb ilminden hiçbir şeyi kavrayamazsın. {قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “[Mûsâ] dedi ki: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir hususta sana karşı gelmeyeceğim'” —bana aykırı gelen bir şey görsem bile—. {قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ [حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. أى: فلا تسأَلْني عن شيءٍ وإِن أَنْكرتَه {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. أى: خَبرًا] “[Âlim] dedi ki: 'Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan bahsedinceye kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!'” Yani: Yadırgasan bile {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “Ben sana ondan bahsedinceye kadar” —yani haber verinceye kadar— bana hiçbir şey sorma! Bunun üzerine deniz sahilinde yürüyerek yola koyuldular; insanlarla karşılaşıyor ve kendilerini bindirecek birini arıyorlardı. Nihayet yanlarına yeni ve sağlam bir gemi yanaştı ki...
السفنِ شيءٌ أحسنُ ولا أجملُ ولا أوثقُ منها، فسأَلا أهلَها أن يحمِلوهما، فحمَلوهما، فلما اطمأَنَّا فيها، ولَجَّجَتْ بهما مع أهلِها، أخرَج مِنْقَارًا له ومِطْرَقةً، ثم عمَد إلى ناحيةٍ منها فضرَب فيها بالمِنْقارِ حتى خرَقها، ثم أخَذ لوحًا فطبَّقه عليها، ثم جلَس عليها يَرْقَعُها. قال له موسى - [ورأَى أمرًا أُفْظِع به] -: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}: [حمَلونا وآوَونا إلى سفينتِهم، وليس في البحرِ سفينةٌ مثلُها، فلِمَ خرَقتها لتغرِقَ أهلَها؟ لقد جئتَ شيئًا إمرًا]، {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}. أى: بما ترَكتُ من عهدِك، {وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا}. ثم خرَجا من السفينةِ، فانطلَقَا حتى أتَيا أهلَ قريةٍ، فإذا غِلْمَانٌ يلعبون خَلْفَها، فيهم غلامٌ ليس في الغلمانِ غلامٌ أظرفُ ولا أَثْرَى ولا أَوْضَأُ منه، فأَخَذ بيدِه، وأخَذ حجرًا. قال: فضرَب به رأسَه حتى دمَغه فقتلَه. قال: فرأَى موسى أمرًا فظيعًا لا صبرَ عليه، صبيٌّ صغيرٌ قتَله لا ذنبَ له، {قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً}. أى: صغيرةً {بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا}. أى: قد أُعذِرْتَ في شأني. {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} فهدَمه، ثم قعد يَبْنِيه، فضجر موسى مما رآه يصنَعُ من التكلُّفِ لما ليس عليه صبرٌ، فقال: {قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا}. أى: قد استطعَمناهم فلم يُطْعِمُونا، وضِفْناهم فلم يُضيِّفُونا، ثم قعَدتَ تعمَلُ فِي غيرِ ضَيْعةٍ، ولو شِئْتَ لأُعْطِيتَ عليه أجرًا في عملِه! {قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨) أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} - وفي قراءةِ أبيِّ بنِ كعبٍ: (كلَّ سَفِينَةٍ صالِحَةٍ) -وإنما عِبتُها لأَرُدَّه عنها، فسَلِمَتْ منه حينَ رأَى العيبَ الذى صنَعتُ بها، {وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١) وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي}. أى: ما فعلتُه عن نفسى، {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا}. فكان ابنُ عباسٍ يقولُ: ما كان الكنزُ إلا علمًا.
... gemilerden daha güzeli, daha gösterişlisi ve daha sağlamı yoktu. [Mûsâ ile Hızır] sahiplerinden kendilerini bindirmelerini istediler, onlar da kendilerini bindirdiler. İçinde yerleşip gemi yolcularıyla birlikte denizin derinliklerine açıldığında, [Hızır] yanındaki bir keskiyi ve çekici çıkardı; sonra geminin bir tarafına yönelip keskiyle vurarak onu deldi. Ardından bir tahta alıp deliğin üzerine kapattı ve oturup onu yamamaya başladı. Mûsâ ona -ve dehşet verici bulduğu bir iş görmüştü-: {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok fena bir iş yaptın!” dedi: [Bizi taşıdılar, gemilerine aldılar; denizde böylesi bir gemi yokken içindekileri boğmak için mi onu deldin? Gerçekten çok fena bir iş yaptın!] {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “[Hızır] dedi ki: 'Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' [Mûsâ] dedi ki: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni sorumlu tutma'” yani: verdiğim sözü terk etmemden ötürü, {وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “ve şu işimde bana zorluk çıkarma!”. Sonra gemiden çıktılar. Bir köy halkının yanına varıncaya kadar yola devam ettiler; köyün arkasında oynayan çocuklar gördüler. İçlerinde öyle bir çocuk vardı ki, aralarında ondan daha sevimli, daha gelişkin ve daha aydınlık yüzlüsü yoktu. [Hızır] elinden tuttu ve bir taş aldı; dedi ki: Onunla başına vurup başını parçalayarak onu öldürdü. [Râvi] dedi ki: Mûsâ sabredilemeyecek korkunç bir durum gördü; hiçbir günahı olmayan küçük bir çocuğu öldürmüştü. {قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “[Mûsâ] dedi ki: 'Tertemiz bir cana mı kıydın?” yani: küçük bir cana {بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤) قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “bir cana karşılık olmaksızın! Gerçekten çok çirkin bir şey yaptın!' [Hızır] dedi ki: 'Ben sana, benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' [Mûsâ] dedi ki: 'Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın'” yani: benim durumumda mazur kılındın. {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} “Bunun üzerine yine yola koyuldular. Nihayet bir kasaba halkına varıp onlardan yiyecek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular” hemen onu yıktı, sonra oturup inşa etmeye koyuldu. Mûsâ, sabredilemeyecek bir duruma karşı onun gösterdiği bu külfetten dolayı sıkıldı ve: {قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} “[Mûsâ] dedi ki: 'İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın'” dedi. Yani: Biz onlardan yemek istedik, bize yedirmediler; konuk olmak istedik, bizi misafir etmediler; sonra da kalkıp zayi olmayacak bir şey için çalıştın ; isteseydin bu iş için sana bir ücret verilirdi! {قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِيعَ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨) أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} “[Hızır] dedi ki: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim. Gemiye gelince; o, denizde çalışan birtakım yoksullara aitti. Onu kusurlu hale getirmek istedim; çünkü arkalarında her gemiyi zorla gasbeden bir hükümdar vardı'” -Ubey b. Ka'b'ın kıraatinde ise: (sağlam her gemiyi) şeklindedir- Ben de o hükümdarı gemiden vazgeçirmek için onu kusurlu kıldım. Hükümdar gemide yaptığım kusuru görünce gemi ondan kurtuldu. {وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١) وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “Oğlan çocuğuna gelince; anne babası mümin kimselerdi. Onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk. İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz ve merhamete daha yakın birini versin. Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim çocuğa aitti ve altında onlara ait bir define vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar rüştlerine ersinler ve definelerini çıkarsınlar; bu, Rabbinden bir rahmettir. Ben bunları kendiliğimden yapmadım” yani: kendi kararımla yapmadım, {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur”. İbn Abbâs: "O hazine ilimden başka bir şey değildi" derdi .
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلَمةُ، قال: ثني ابنُ إسحاقَ، عن الحسنِ بنِ عُمارةَ، عن أبيه، عن عكرمةَ، قال: قيل لابنِ عباسٍ: لم نَسمَعْ لفتى موسى بذكرٍ من حديثٍ، وقد كان معه؟ فقال ابنُ عباسٍ -فيما يَذْكُرُ من حديثِ الفتى- قال:
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, el-Hasen b. Umâre'den, [o] babasından, [o da] İkrime'den nakletti; dedi ki: İbn Abbâs'a: "Mûsâ'nın genç adamından [daha sonraki] rivayetlerde hiç bahsedildiğini duymadık, hâlbuki o onunla beraberdi?" denildi. Bunun üzerine İbn Abbâs —genç adam hakkındaki rivayetten naklettiğine göre— şöyle dedi:
شرِب الفتى من الماءِ فخُلِّد، فأخَذه العالِمُ فطابَق به سفينةً، ثم أرسَله في البحرِ، فإنها لتموجُ به إلى يوم القيامة، وذلك أنه لم يَكُنْ له أن يشرب منه فشرِب .
Genç o sudan içti ve ölümsüzleşti; âlim zat onu alıp bir gemiye kapattı, sonra onu denize saldı; kıyamet gününe kadar [deniz] onu dalgalandırıp duracaktır. Bu da onun içmemesi gereken o sudan içmiş olmasından kaynaklanmıştır .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} الآية. قال: لما ظهَر موسى وقومُه على مصرَ، أَنزَل قومَه مصرَ، فلما استقرت بهم الدارُ أنزل الله عليه، أن ذكِّرْهم بأيَّام اللهِ. فخطب قومه، فذكر ما آتاهم اللهُ من الخيرِ والنعمةِ، وذكَّرَهم إذ أنجاهم اللهُ من آلِ فرعونَ، وذكَّرَهم هلاكَ عدوِّهم، وما استخلَفهم اللهُ في الأرضِ، وقال: كلَّم الله نبيَّكم تكليمًا، واصطفَاني لنفسه، وأنزَل عليَّ محبةً منه، وآتاكم اللهُ من كلِّ ما سأَلتموه، فنبيُّكم أفضلُ أهلِ الأرضِ، وأنتم تقرَءُون التوراةَ. فلم يترُكْ نعمةً أنعمَها اللهُ عليهم إلَّا ذكَرها، وعرَّفها إياهم. فقال له رجلٌ من بني إسرائيلَ: هو كذلك يا نبيَّ اللهِ، قد عرَفنا الذي تقولُ، فهل على الأرضِ أحدٌ أعلمُ منك يا نبيَّ الله؟ فقال: لا. فبعَث اللهُ جبريلَ إلى موسى ﵉، فقال: إن اللهَ يقولُ: وما يُدْرِيكَ أين أَضَعُ عِلْمى؟ بلى، إن على شطَّ البحرِ رجلًا أعلمَ منكَ. فقال ابنُ عباسٍ: هو الخَضِرُ. فسأَل موسى ربَّه أن يُرِيَه إياه، فأوحَى اللهُ إليه أن ائْتِ البحرَ، فإنك تجِدُ على شطَّ البحرِ حُوتًا، فخُذْه فادفَعْه إلى فتَاك، ثم الزَمْ شطَّ البحرِ، فإذا نسِيتَ الحوتَ وهلَك منكَ، فثَمَّ تَجِدُ العبدَ الصالحَ الذى تطلُبُ. فلما طال سفرُ موسى نبيِّ اللهِ ﵇، ونَصِب فيه، سأَل فتاه عن الحوتِ، فقال له فتاه، وهو غلامُه: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} لك. قال الفتى: لقد رأَيتُ الحوتَ حينَ اتَّخَذ سبيلَه في البحرِ سَرَبًا. فأعجَب ذلك موسى،
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'ın {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “Hani Mûsâ genç arkadaşına: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayıp gideceğim' demişti” ayeti hakkında şöyle dediğini anlattı: Dedi ki: Mûsâ ve kavmi Mısır'a galip gelince, kavmini Mısır'a yerleştirdi. Yurtlarına iyice yerleşip huzura kavuştuklarında Allah ona, kavmine Allah'ın [geçmişteki lütuf ve azap] günlerini hatırlatmasını vahyetti. Bunun üzerine kavmine hitap etti; Allah'ın kendilerine verdiği hayır ve nimeti zikretti, Allah'ın onları Firavun ailesinden kurtardığını hatırlattı, düşmanlarının helak edilişini ve Allah'ın onları yeryüzünde [onların yerine] halef kıldığını hatırlattı ve şöyle dedi: “Allah peygamberinizle bizzat konuştu, beni kendisi için seçkin kıldı, üzerime katından bir sevgi indirdi ve Allah size istediğiniz her şeyden verdi. Peygamberiniz yeryüzü halkının en üstünüdür ve siz Tevrat'ı okuyorsunuz.” Allah'ın kendilerine lütfettiği hiçbir nimet bırakmadı ki onu zikretmiş ve kendilerine tanıtmış olmasın. İsrâiloğullarından bir adam ona: “Aynen böyledir ey Allah'ın peygamberi, söylediğin şeyleri bildik/ikrar ettik. Peki yeryüzünde senden daha bilgili biri var mıdır ey Allah'ın peygamberi?” dedi. O da: “Hayır” dedi. Bunun üzerine Allah, Mûsâ'ya aleyhisselâm Cebrâîl'i gönderdi; [Cebrâîl] şöyle dedi: “Allah buyuruyor ki: İlmimi nereye koyacağımı sen nereden bileceksin? Bilakis, deniz sahilinde senden daha bilgili bir adam vardır.” İbn Abbâs dedi ki: O, Hızır'dır. Mûsâ Rabbinden onu kendisine göstermesini diledi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: “Denize git; zira sen deniz sahilinde bir balık bulacaksın, onu alıp genç arkadaşına ver, sonra deniz sahilini takip et. Balığı unuttuğunda ve o senden kaybolup gittiğinde, işte aradığın salih kulu orada bulacaksın.” Allah'ın peygamberi Mûsâ'nın aleyhisselâm yolculuğu uzayıp onda yorgun düştüğünde genç arkadaşına balığı sordu. Genç arkadaşı -ki o onun hizmetçisidir- ona: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} “Gördün mü! Kayaya sığındığımızda ben balığı unutmuştum. Onu [sana] hatırlatmamı bana ancak şeytan unutturdu” dedi. Genç: “Balığı, denizde bir tünel gibi yolunu tuttuğu sırada görmüştüm” dedi. Bu durum Mûsâ'yı hayrete düşürdü,
فرجَع حتى أتَى الصخرةَ، فوجَد الحوتَ، [فجعَل الحوتُ] يضربُ في البحرِ، ويتْبَعُه موسى، وجعَل موسى يُقدِّمُ عصاه يَفرُجُ بها عنه الماءَ يَتْبَعُ الحوتَ، وجعَل الحوتُ لا يمسُّ شيئًا من البحرِ إلا يبِس حتى يكونَ صخرةً، فجعَل نبيُّ اللهِ ﵇ يَعْجَبُ من ذلك حتى انتهَى به الحوتُ إلى جزيرةٍ من جزائرِ البحرِ، فلقِى الخَضِرَ بها فسلَّم عليه، فقال الخضرُ: وعليك السلامُ، وأنى يكونُ هذا السلامَ بهذه الأرضِ! ومَن أنتَ؟ قال: أنا موسى. فقال له الخضرُ: أصاحبُ بني إسرائيلَ؟ قال: نعم. فرحَّب به، وقال: ما جاء بك؟ قال: جئتُكَ على أَن تُعَلِّمَنى مما عُلِّمتَ رُشدًا. قال: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}. يقولُ: لا تُطِيقُ ذلك. قال موسى: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا}. قال: فانطلق به وقال له: لا تسأَلْنى عن شيءٍ أصنَعُه حتى أُبَيِّنَ لك شأنَه. فذلك قولُه: {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. فرَكبا في السفينةِ يُرِيدان البرَّ، فقام الخضرُ فخرق السفينةَ، فقال له موسى: {خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} .
ve dönüp kayaya kadar geldi. Balığı buldu; [balık] denizde yüzüp gidiyor, Mûsâ da onu takip ediyordu. Mûsâ balığı takip ederken asasını öne uzatıp onunla suyu kendisinden yarıyordu. Balık denizde nereye temas etse orası kuruyor, hatta kaya gibi oluyordu. Allah'ın peygamberi aleyhisselâm bu duruma şaşıp kalıyordu; nihayet balık onu deniz adalarından bir adaya ulaştırdı. Orada Hızır ile karşılaştı ve ona selam verdi. Hızır: "Sana da selam olsun. Bu topraklarda bu selam nereden [çıktı]! Sen kimsin?" dedi. "Ben Mûsâ'yım" dedi. Hızır ona: "İsrâiloğulları'nın peygamberi mi?" dedi. "Evet" dedi. Onu hoş karşılayıp: "Seni getiren nedir?" dedi. [Mûsâ]: "Sana öğretilen doğru bilgiden/rüşt ten bana da öğretmen için sana geldim" dedi. [Hızır]: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” dedi. Yani: "Buna güç yetiremezsin" demektedir. Mûsâ: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim” dedi. [İbn Abbâs] dedi ki: Onu yanına alıp yola koyuldu ve ona: "Ben sana durumunu açıklayıncaya kadar yaptığım hiçbir şey hakkında bana soru sorma" dedi. İşte bu, O'nun şu sözüdür: {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “...ben sana onun hakkında bilgi verinceye kadar.” Karaya varmak üzere gemiye bindiler. Hızır kalkıp gemiyi deldi. Mûsâ ona: {خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “[Gemiye bindiklerinde adam] onu deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok dehşetli/kötü bir şey yaptın!' dedi” dedi.
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قوله: {فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا}: ذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ موسى صلى الله عليه لما قطَع البحرَ وأنجاه اللهُ من آلِ فرعونَ، جَمَع بني إسرائيلَ، فخطَبهم فقال: أنتم خيرُ أهلِ الأرضِ وأعلمُه، قد أهلَك الله عدوَّكم، وأقطعكم البحر، وأَنْزَل عليكم التوراةَ. قال: فقيل له: إن ههنا رجلًا هو أعلمُ منك. قال: فانطلق هو وفتاه يوشعُ بنُ نونٍ
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şu sözü hakkında anlattı: {فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا} “İkisi iki [denizin] birleştiği yere vardıklarında balıklarını unuttular”: Bize nakledildiğine göre Allah'ın peygamberi Mûsâ sallallâhu aleyhi [ve sellem] denizi geçip Allah onu Firavun hanedanından kurtardığında İsrâiloğulları'nı topladı, onlara bir hutbe irat edip şöyle dedi: 'Sizler yeryüzü halkının en hayırlısı ve en bilgilisisiniz; Allah düşmanınızı helak etti, denizi size aştırdı ve size Tevrat'ı indirdi.' Dedi ki: Bunun üzerine ona: 'Şurada senden daha bilgili bir adam var' denildi. Dedi ki: Bunun üzerine o ve genç adamı Yûşa b. Nûn yola koyuldular
يطلُبانِه، فتزوَّدوا مملوحةً في مِكْتَل لهما، وقيل لهما: إذا نسيتما ما معكما لقِيتما رجلًا عالمًا يقال له: الخَضِرُ. فلما أتيا ذلك المكانَ، ردَّ اللهُ إلى الحوتِ روحَه، فسرَب له من الجُدِّ حتى أَفْضَى إلى البحر، ثم سلَك، فجعَل لا يسلُكُ فيه طريقًا إلا صار ماءً جامدًا. قال: ومضى موسى وفتاه. يقولُ الله ﷿: {فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢) قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ}. ثم تلا إلى قوله: {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا}. فلقيا رجلًا عالمًا يقالُ له: الخضرُ، فذُكِر لنا أن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "إنما سُمِّي الخَضِرُ خضِرًا؛ لأنه قعَد على فَروةٍ بيضاءَ فاهتزَّت به خضراءَ" .
onu aramak üzere yola çıktılar; yanlarındaki bir sepete tuzlanmış bir [balığı] azık olarak aldılar . Kendilerine: "Yanınızdakini unuttuğunuz vakit, kendisine Hızır denilen âlim bir adamla karşılaşacaksınız" denildi. O yere vardıklarında, Allah balığa ruhunu iade etti; [balık] kıyı yarığından süzülüp denize ulaştı, sonra yol aldı; denizde tuttuğu her yol donmuş bir su hâline geliyordu. Dedi ki: Mûsâ ve genci yollarına devam ettiler. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmaktadır: {فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢) قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “[Orayı] geçtikleri zaman [Mûsâ] gencine: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük' dedi. [Genç] dedi ki: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum...'” Sonra {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “...ve katımızdan bir ilim öğrettiğimiz [kulumuzu buldular]” ayetine kadar okudu. Böylece kendisine Hızır denilen âlim bir adamla karşılaştılar. Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hızır'a Hızır denilmesinin sebebi; onun beyaz, kuru bir ot yığını/post üzerine oturması ve onun altından yeşillik olarak dalgalanıp yeşermesidir" .
حدثني العباسُ بنُ الوليدِ، قال: أخبرني أبي، قال: حدثنى الأوزاعيُّ، قال: حدثنى الزهريُّ، عن عبيدِ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ بن عتبةَ بنِ مسعودٍ، عن ابن عباسٍ، أنه تمارَى هو والحُرُّ بنُ قيسِ بنِ حِصْنٍ الفزاريُّ في صاحب موسى، فقال ابنُ عباسٍ: هو خضِرٌ. فمرَّ بهما أبيُّ بنُ كعبٍ، فدعاه ابنُ عباسٍ، فقال: إني تمارَيتُ أنا وصاحبي هذا في صاحبِ موسى الذى سأل السبيلَ إلى لُقِيِّه، فهل سمِعتَ رسولَ اللهِ يذكُرُ شأنَه؟ قال: نعم، سمِعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "بيْنَا موسى في ملأٍ من بنى إسرائيلَ إذ جاءه رجلٌ فقال: تعلَمُ [مكانَ أحدٍ] أعلمَ منك؟ قال موسى: لا.
Bana Abbâs b. el-Velîd anlattı, dedi ki: Bana babam haber verdi, dedi ki: Bana Evzâî anlattı, dedi ki: Bana ez-Zührî, Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd'dan, o da İbn Abbâs'tan nakletti: Kendisi ile el-Hurr b. Kays b. Hısn el-Fezârî, Mûsâ'nın arkadaşı hakkında tartıştılar. İbn Abbâs: "O Hızır'dır" dedi. Yanlarından Übey b. Ka'b geçti; İbn Abbâs onu çağırıp: "Ben ve şu arkadaşım, Mûsâ'nın kendisiyle buluşmanın yolunu sorduğu arkadaşı hakkında tartıştık; sen hiç Resûlullah'ın [onun] durumundan bahsettiğini işittin mi?" dedi. [Übey]: "Evet, Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: «Mûsâ, İsrâiloğullarından bir topluluk içindeyken yanına bir adam gelip: Senden daha bilgili [birinin yerini] biliyor musun? dedi. Mûsâ: Hayır, dedi.»"
فأَوْحَى الله إلى موسى: بلي، عبدُنا خضِرٌ. فسأل موسى السبيلَ إلى لُقِيِّه، فجعَل اللهُ له الحوتَ آيةً، وقيل له: إذا افتقدتَ الحوتَ فارجِعْ فإنك ستلقاه. فكان موسى يتْبعُ أثرَ الحوتِ في البحرِ، فقال فتى موسى لموسى: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ}. قال موسى: {قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) فَوَجَدَا عَبْدًا} ، خَضِرًا، وكان من شأنهما ما قصَّ الله في كتابِه" .
Bunun üzerine Allah Mûsâ'ya: Bilakis, kulumuz Hızır'dır, diye vahyetti. Mûsâ onunla buluşmanın yolunu sordu; Allah da balığı ona bir işaret kıldı ve kendisine: Balığı kaybettiğinde geri dön, zira onunla karşılaşacaksın, denildi. Mûsâ denizde balığın izini takip ediyordu; Mûsâ'nın genç arkadaşı Mûsâ'ya: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum” dedi. Mûsâ: {قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) فَوَجَدَا عَبْدًا} “[Mûsâ]: 'İşte aradığımız buydu!' dedi. Böylece izleri üzerinde gerisin geri döndüler ve bir kulu buldular” -yani Hızır'ı- dedi. Ve her ikisinin başından Allah'ın Kitabı'nda anlattığı şeyler geçti" .
حدَّثني محمدُ بنُ مرزوقٍ، قال: ثنا الحجاجُ بنُ المنهالِ، قال: ثنا عبد اللهِ بنُ عمرَ النُّميريُّ، عن يونسَ بنِ يزيدَ، قال: سمِعتُ الزهريِّ يحدِّثُ، قال: أخبرني عبيدُ اللهِ بنِ عبدِ اللهِ بنِ عتبةَ بنِ مسعودٍ، عن ابنِ عباسٍ، أنه تمارَى هو والحرُّ بن قيسِ بن حصنٍ الفَزاريُّ في صاحبِ موسى. ثم ذكَر نحوَ حديثِ العباسِ، عن أبيه .
Bana Muhammed b. Merzûk anlattı, dedi ki: Bize Haccâc b. el-Minhâl anlattı, dedi ki: Bize Abdullah b. Ömer en-Numeyrî, Yûnus b. Yezîd'den anlattı, dedi ki: Zührî'nin şöyle rivayet ettiğini işittim: Bana Ubeydullâh b. Abdillâh b. Utbe b. Mes'ûd, İbn Abbâs'tan haber verdi; o ve el-Hurr b. Kays b. Hısn el-Fezârî, Mûsâ'nın arkadaşı hakkında tartıştılar. Sonra Abbâs'ın babasından naklettiği hadisin benzerini zikretti .
القولُ في تأويلِ قوله جلّ ثناؤُه: {قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında görüş: {قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧)} “Mûsâ ona: 'Sana öğretilen rüştten (doğru bilgiden) bana da öğretmen şartıyla sana uyayım mı?' dedi. [O da] şöyle dedi: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin.' (٦٧)”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال موسى للعالمِ: هل أتَّبِعُك على أن تُعلِّمَنى من العلمِ الذى علَّمك اللهُ، ما هو رَشادٌ إلى الحقِّ ودليلٌ على هدًى؟
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ o âlime: "Allah'ın sana öğrettiği ilimden, hakka ulaştıracak doğru yolu gösterici ve hidayete kılavuz olacak şeyleri bana da öğretmen şartıyla sana uyayım mı?" dedi.
قال: {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال العالمُ: إنَّك لن تُطِيقَ الصبرَ معى؛ وذلك أَنِّي
[O âlim] {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin” dedi. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: O âlim [şöyle] dedi: Doğrusu sen benimle beraber sabretmeye güç yetiremezsin. Bunun sebebi şudur ki ben...
أعْمَلُ بباطنِ علمٍ علَّمَنيه اللهُ، ولا عِلمَ لك إلَّا بالظاهرِ من الأُمورِ، فلا تَصبِرُ على ما تَرى منِّى من الأفعالِ. كما ذكَرْنا مِن الخبرِ عن ابنِ عباسٍ قبلُ مِن أنَّه كان رجلًا يعمَلُ على الغيبِ، قد عُلِّم ذلك .
Allah'ın bana öğrettiği bâtınî bir ilimle amel ediyorum, senin ise işlerin zahirinden başka bilgin yoktur; bu sebeple benden göreceğin fiillere sabredemezsin." Nitekim daha önce İbn Abbâs'tan naklettiğimiz rivayette geçtiği üzere o, gayba göre amel eden bir adamdı ve bu kendisine öğretilmişti .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında görüş: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩)} “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin? (٦٨) [Mûsâ]: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim' dedi. (٦٩)”
يقولُ تعالى ذكرُه مُخْبِرًا عن قولِ العالمِ لموسى: وكيف تَصْبِرُ يا موسى على ما تَرى منِّى من الأفعالِ التى لا علْمَ لك بوجوه صوابِها، وتُقيمُ معى عليها، وأنت إنما تحكُمُ على صوابِ المُصيبِ، وخَطأِ المُخْطئِ، بالظاهرِ الذي عندَك، وبمَبْلغِ علمِك، وأفعالى تَقَعُ بغيرِ دليلٍ ظاهرٍ لرأْيِ عينِك على صوابِها؛ لأنَّها تُبتَدَأُ لأسبابٍ تحدُثُ آجلةً غيرَ عاجلةٍ، لا علمَ لك بالحادثِ عنها؛ لأنَّه غَيْبٌ، و [لم تُحِطْ] بعلمِ الغيبِ {خُبْرًا}. يقولُ: علمًا.
Allah Teâlâ, âlimin Mûsâ'ya söylediği sözü haber vererek şöyle buyurmaktadır: "Ey Mûsâ! Doğruluk yönlerini bilmediğin ve benden göreceğin davranışlara nasıl sabredeceksin ve bunlara katlanıp benimle nasıl duracaksın? Oysa sen doğru yapanın doğruluğuna ve hata edenin hatasına ancak elindeki zahire ve ilminin ulaştığı dereceye göre hükmedersin. Benim davranışlarım ise çıplak gözün için onların doğruluğuna dair açık bir delil olmaksızın meydana gelir; çünkü bunlar hemen değil, ileride meydana gelecek sebepler için başlatılmaktadır. Onlardan doğacak durumlar hakkında bilgin yoktur; çünkü o gaybdır ve sen gayb ilmini [kavramış değilsin]" {خُبْرًا} “içyüzünü/bilgi bakımından.” Yani: İlim bakımından.
{قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا}. [يقولُ: قال موسى للعالمِ: ستجِدُني إن شاء اللهُ صابرًا] على ما أرَى منك، وإن كان خلافًا لما هو عندِى صوابٌ، {وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا}. يقولُ: وأنتهِى إلى ما تأْمُرُنى وإن لم يكنْ مُوافِقًا هواىَ.
{قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللهُ صَابِرًا} “[Mûsâ]: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın' dedi.” [Şöyle demektedir: Mûsâ âlime dedi ki: İnşallah beni, bence doğru olana aykırı olsa bile senden göreceğim şeylere sabırlı bulacaksın] , {وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “ve hiçbir işte sana karşı gelmeyeceğim.” Yani: Arzuma uygun olmasa bile bana emredeceğin şeye uyacağım.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠)}.
Yüce Allah'ın: {قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “[Âlim] dedi ki: 'Eğer bana tâbi olacaksan, ben sana ondan bahsedinceye kadar bana hiçbir şey sorma!'” sözünün teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه: قال العالمُ لموسى: فإنِ اتَّبَعتني الآنَ فلا تَسْألني عن شيءٍ أعْمَلُه مما تَسْتَنكِرُه؛ فإنِّى قد أَعْلَمْتُك أَنِّى أعمَلُ العمل على الغيب الذى لا تُحيطُ به علمًا، {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}. يقولُ: حتى أُحْدِثُ أنا لك ذِكْرًا مما تَرى من الأفعالِ التي أفعلُها التى تَستَنكِرُها، [أذْكُرُه لك، وأُبَيِّنُ لك شأنَه، وأبْتَدئُك بالخبرِ عنه] .
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Âlim zat Mûsâ'ya dedi ki: "Şayet şimdi bana uyacaksan, yaptığım şeylerden yadırgadığın hiçbir şey hakkında bana soru sorma; çünkü ben ilmini kavrayamadığın gayba göre amel ettiğimi sana bildirmiştim, {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “ben sana onun hakkında bilgi verinceye kadar.” Yani: Yaptığım ve senin yadırgadığın bu fiillerden gördüğün şeyler hakkında [onu sana anıp durumunu açıklayıncaya ve sana bizzat onun haberini verinceye kadar] ben sana bir açıklama yapıncaya kadar."
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}: عن شيءٍ أصنعُه حتى أُبَيِّنَ لك شأنَه .
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “bana hiçbir şey sorma, ben sana onun hakkında bilgi verinceye kadar”: Yaptığım hiçbir şey hakkında, ben sana onun durumunu açıklayıncaya kadar [soru sorma] .
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında görüş: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١)} “Bunun üzerine gittiler; nihayet gemiye bindiklerinde [o zat] onu deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok dehşetli/kötü bir şey yaptın!' dedi. (٧١)”
يقولُ تعالى ذكرُه: فانطلَق موسى والعالمُ يَسِيران يطلُبان سَفِينَةً يَرْكَبانِها، حتى إذا أصاباها رَكِبا في السَّفينة، فلمَّا رَكِباها خرَق العالمُ السَّفينةَ، قال له موسى: أَخَرَقْتَها بعدما قد لَجَّجْنا فى البَحرِ؛ لتُغْرِقَ أهلها؟ {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}. يقولُ: لقد جئتَ [بشيءٍ عظيمٍ] ، وفعَلتَ فِعْلًا مُنكَرًا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Mûsâ ile âlim zat binecekleri bir gemi arayarak yola koyuldular; nihayet bir gemi bulup gemiye bindiler. Gemiye bindiklerinde âlim zat gemiyi deldi. Mûsâ ona: "Biz denizin ortasına açıldıktan sonra içindekileri boğmak için mi onu deldin? {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “Doğrusu çok dehşetli/kötü bir şey yaptın!” dedi. Yani: Sen [büyük bir şey] getirdin ve münker (çirkin/kabul edilemez) bir iş yaptın.
كما حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، قولَه: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}. أى: عَجَبًا ؛ أن قومًا لَجَّجُوا سفينتَهم [في البحرِ فخُرِقَتْ] كأَحْوجِ ما يكونون إليها! ولكنْ عَلِم مِن ذلك ما لم يعلَمْ نبىُّ اللهِ موسى من علمِ اللهِ الذي أتاه، وقد قال لنبىِّ اللهِ موسى ﵇: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}.
Nitekim bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den [nakletti; o,] {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “Doğrusu çok dehşetli/kötü bir şey yaptın!” [ayetindeki bu ifade hakkında şöyle demiştir]: Yani şaşılacak bir şey ; bir topluluk gemileriyle açılmışken, ona en çok muhtaç oldukları sırada [denizde gemileri delindi] ! Fakat [o zat], Allah'ın kendisine bahşettiği ilim sayesinde, Allah'ın nebisi Mûsâ'nın bilmediği bir şeyi biliyordu . Halbuki Allah'ın nebisi Mûsâ'ya aleyhisselâm: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “Eğer bana uyacaksan, ben sana onun hakkında bir açıklama yapıncaya kadar bana hiçbir şey sorma!” demişti.
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}. يقولُ: نُكْرًا.
Bize Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den nakletti: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “Doğrusu çok dehşetli/kötü bir şey yaptın!” [Katâde] der ki: [Yani] münker (kötü/çirkin) bir şey.
حدَّثنا محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابنِ أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا}. قال: مُنكَرًا .
Bize Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana Hâris de anlattı, dedi ki: Bize Hasen anlattı, dedi ki: Bize Verka anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in şu sözü hakkında: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “Doğrusu çok dehşetli/kötü bir şey yaptın!” Dedi ki: Münker (kötü/çirkin) bir şey .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bize Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı .
والإمْرُ في كلامِ العربِ الداهيةُ، ومنه قولُ الراجزِ:
Arap kelamında el-İmr (الإِمْر), büyük felaket/musibet (dâhiye) demektir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir:
قد لَقِيَ الأقرانُ مِنْكَ نُكْرَا
Akranlar senden kötülük/dehşet gördü,
داهِيةً دَهياءَ إِدًّا إِمْرَا
Korkunç bir bela, büyük ve dehşetli bir musibet!
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ يقولُ: أَصْلُه كلُّ شيءٍ شديدٍ كثيرٍ. ويقولُ: منه قيل للقومِ: قد أَمِروا. إذا كثُروا واشتدَّ أمْرُهم. قال: والمصدرُ منه: الأمَرُ، والاسمُ: الإمْرُ.
Arap dili âlimlerinden bazıları şöyle derdi: Bunun aslı, şiddetli ve çok olan her şeydir. Ve şöyle der: Bir kavim çoğalıp durumları güçlendiğinde onlar için söylenen: "قد أَمِروا / Çoğaldılar, güçlendiler" sözü de bundandır. Dedi ki: Bunun masdarı el-Emer (الأَمَر), ismi ise el-İmr (الإِمْر)dir.
واختلَفتِ القرَأَةُ فى قراءةِ قولِه: {لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا}. فقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضِ الكوفيِّين: {لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا}. بالتاءِ في {لِتُغْرِقَ}، ونصْبِ "الأهلِ" ، بمعنى: لتُغرِقَ أنتَ أيُّها الرجلُ أهلَ السَّفينة بالخَرْقِ الذي خرَقْتَ فيها.
Kurra {لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} “İçindekileri boğmak için mi...” sözünün kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrasının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu; {لِتُغْرِقَ} kelimesinde tâ (ت) harfiyle ve “el-Ehl” (الأهل) kelimesinin nasbı ile {لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} şeklinde okumuştur. Bu, "Ey adam! Sen onda açtığın delikle gemi halkını boğasın diye mi [yaptın]?" anlamındadır.
وقرَأه عامةُ قرأةِ الكوفةِ: (لِيَغْرَقَ) بالياء (أهلُها) بالرفعِ ، على أن "الأهلَ" هم الذين يَغْرَقون.
Kûfe kurrasının geneli ise "el-Ehl" (الأهل) kelimesi boğulanlar olmak üzere bunu; yâ (ي) harfiyle (لِيَغْرَقَ) ve ref ile (أهلُها) [yani: لِيَغْرَقَ أَهْلُهَا] şeklinde okumuştur .
والصوابُ من القولِ فى ذلك عندى أن يُقالَ: إِنَّهما قراءتان معروفَتان مُسْتفيضَتان في قرَأةِ الأمصارِ، متَّفِقَتا المعنى وإنِ اختَلَفت ألفاظُهما، فبأيِّ ذلك قرَأ القارئُ فمصيبٌ.
Bana göre bu hususta doğru olan söz şudur: Bunlar, İslam beldelerinin kurraları arasında meşhur ve yaygın iki kıraattir; lafızları farklı olsa da anlamları aynıdır. Dolayısıyla okuyucu bunlardan hangisiyle okursa isabet etmiş olur.
وإنما قُلنا: هما متَّفِقتا المعنى؛ لأنه معلومٌ أن إنكارَ موسى على العالِم خَرْقَ السَّفينةِ إنما كان؛ لأنَّه كان عندَه أن ذلك سببٌ لغَرَقِ أَهْلِها إِذا أُحْدِث فيها، فلا خفاءَ على أحدٍ معنى ذلك، قُرِئ بالتاءِ ونَصْبِ "الأهلِ"، أو بالياءِ ورَفْعِ "الأهلِ".
Bizim: "Bu ikisi anlam bakımından aynıdır" dememizin sebebi şudur: Çünkü bilinmektedir ki Mûsâ'nın, o âlim zatın gemiyi delmesine karşı çıkması, sadece bunun gemide yapılması durumunda, gemi halkının boğulmasına bir sebep olacağı yönündeki kanaatinden ötürü idi. Dolayısıyla ister tâ (ت) harfiyle ve "el-Ehl" (الأهل) kelimesinin nasbı ile [letuğrika ehlehâ], ister yâ (ي) harfiyle ve "el-Ehl" kelimesinin ref'i ile [liyeğraka ehlühâ] okunsun, bunun anlamı hiç kimseye gizli/kapalı değildir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında görüş: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣)} “[O zat]: 'Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. (٧٢) [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimde bana güçlük çıkarma' dedi. (٧٣)”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال العالمُ لموسى إذ قال له ما قال: ألم أقلْ: إِنَّكَ لن تُطِيقَ معىَ صبرًا على ما تَرى من أفعالِي؛ لأنَّك تَرى ما لم تُحِطْ به خُبْرًا.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Âlim zat Mûsâ'ya, söylediği şeyi söylediğinde şöyle dedi: "Ben sana, yaptığım davranışları gördüğünde benimle beraber sabretmeye güç yetiremezsin demedim mi? Zira sen içyüzünü kavrayamadığın şeyi görmektesin."
قال له موسى: {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}.
Mûsâ ona: {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme” dedi.
فاختلَف أهلُ التأويلِ فى معنى ذلك؛ فقال بعضُهم: كان هذا الكلامُ من موسى ﵇ للعالمِ معارضةً، لا أنَّه كان نَسِيَ عهدَه، وما كان تقدَّم فيه إليه حينَ استَصْحَبه بقولِه: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا}.
Tefsir ehli bunun anlamında ihtilaf etmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Mûsâ'nın aleyhisselâm o âlime söylediği bu söz bir tariz/tevriye (üstü kapalı söz) idi; yoksa arkadaşlık teklif ettiği sırada âlimin kendisine söylediği: {فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “Eğer bana uyacaksan, ben sana onun hakkında bilgi verinceye kadar bana hiçbir şey sorma!” sözündeki ahdini ve kendisinden istediği şeyi gerçekten unutmuş değildi.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حُدِّثْتُ عن يحيى بنِ زيادٍ، قال: ثني يحيى بنُ المُهَلَّبِ، عن رجلٍ، [عن المِنهالِ] ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن أُبيِّ بنُ كعبٍ الأنصاريِّ في قولِه: {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}. قال: لم يَنْسَ، ولكنَّها من معارِيضِ الكلامِ .
Bana Yahyâ b. Ziyâd'dan nakledildi, dedi ki: Bana Yahyâ b. el-Mühelleb, bir adamdan, [o Minhâl'den] , [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] Übey b. Ka'b el-Ensârî'den onun şu sözü hakkında nakletti: {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme”. Dedi ki: Unutmadı, fakat bu söz tarizlerden/tevriyelerden (معاريض الكلام) biriydi .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: لا تُؤَاخِذْنى بتَرْكِى عهدَك. ووجَّهَ معنى النِّسيانِ إلى التَّرْكِ.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis bunun anlamı: "Ahdini terk etmem sebebiyle beni hesaba çekme" [demektir]. Ve nisyanın (unutmanın) anlamını terk etmeye doğru hamletmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin görüşleri:
حدَّثنا ابنُ حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى ابنُ إسحاقَ، عن الحسنِ بنِ عُمارة، عن الحكمِ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ: {قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}. أى: بما ترَكتُ من عهدِك .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana İbn İshâk, Hasen b. Umâre'den, [o] Hakem'den, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “[Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme' dedi”. Yani: Seninle yaptığım ahdimden terk ettiğim şeyden ötürü .
والصوابُ مِن القولِ فى ذلك أن يُقالَ: إنَّ موسى سألَ صاحبَه أَلَّا يُؤاخِذَه بما نَسِى فيه عهده من سؤالِه إيَّاه عن وجْهِ ما فعَل وسببِه، لا بما سألَه عنه وهو لعهدِه ذاكرٌ؛ للصحيحِ عن رسولِ اللهِ ﷺ بأن ذلك معناه، مِن الخبرِ.
Bu hususta doğru olan söz şudur: Mûsâ arkadaşından, yaptığı şeyin mahiyetini ve sebebini sorarken ahdini unuttuğu şeyden dolayı kendisini hesaba çekmemesini istemiştir; yoksa ahdini hatırladığı halde sorduğu şeyden ötürü değil. Zira bunun anlamının bu olduğu, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem sahih olarak nakledilen rivayetle sabittir.
وذلك ما حدَّثنا به أبو كريبٍ، قال: ثنا يحيى بنُ آدمَ، قال: ثنا ابنُ عيينةَ، عن عمرِو بنِ دينارٍ، عن سعيدِ بنِ جبيرٍ، عن ابنِ عباسٍ، عن أُبيِّ بنِ كعبٍ، عن رسولِ اللهِ ﷺ: {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ}. قال: "كانت الأُولى مِن موسى نِسْيانًا" .
İşte bu, bize Ebû Kureyb'in anlattığı şu rivayettir: Bize Yahyâ b. Âdem anlattı, dedi ki: Bize İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, [o] Saîd b. Cübeyr'den, [o] İbn Abbâs'tan, [o] Übey b. Ka'b'dan, [o da] Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti: {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme” [ayeti hakkında] şöyle buyurdu: "Mûsâ'nın ilk yaptığı [soru sorma] bir unutma idi" .
وقولُه: {وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا}. يقولُ: لا تُغْشِنى {مِنْ أَمْرِي عُسْرًا}. يقولُ: لا [يَضِيقُ عليك] أمْرِى معك، وصُحْبَتى إيَّاك.
O'nun: {وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “ve bu işimde bana güçlük çıkarma” sözü; bana {مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “işimden bir güçlük” yükleme/sarma, demektir. Yani: Seninle olan durumum ve seninle arkadaşlığım [sana dar gelmesin] , demektedir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında görüş: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)} “Yine yola koyuldular. Nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [o zat] onu öldürdü. [Mûsâ]: 'Tertemiz (günahsız) bir canı, bir cana karşılık olmaksızın mı öldürdün? Doğrusu çok çirkin/kötü bir şey yaptın!' dedi. (٧٤)”
يقولُ تعالى ذكرُه: فانطلقا حتى إذا لَقِيا غلامًا قتله العالم، فقال له موسى:
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: [İkisi] yola koyuldular; nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında âlim zat onu öldürdü; bunun üzerine Mûsâ ona şöyle dedi:
{أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً}.
{أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “Tertemiz (günahsız) bir canı mı öldürdün?”
واختلَفتِ القرَأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامَّةُ قرَأةِ الحجازِ والبصرةِ: (أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً) . وقالوا: معنى ذلك: المُطَهَّرَةُ التي لا ذنبَ لها، ولم تُذيب قطُّ لصِغَرِها.
Kurra bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Hicaz ve Basra kurrasının geneli bunu: (أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً) şeklinde okumuştur . Ve şöyle demişlerdir: Bunun anlamı; hiçbir günahı olmayan, küçüklüğünden ötürü asla günah işlememiş tertemiz [candır].
وقرَأ ذلك عامَّةُ قرَأةِ أهلِ الكوفةِ: {نَفْسًا زَكِيَّةً} . بمعنى التائبةِ المغفورِ لها ذنوبُها.
Kûfe ehli kurrasının geneli ise bunu; tövbe etmiş, günahları bağışlanmış anlamında olmak üzere {نَفْسًا زَكِيَّةً} şeklinde okumuştur .
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثني أبي، قال: ثني عمي، قال: ثني أبي، عن أبيه، عن ابنِ عباسٍ: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً}. قال: فالزكيةُ التائبةُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “Tertemiz (günahsız) bir canı mı öldürdün?” [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Zekiyye; tövbe etmiş olandır ."
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: (قال أَقَتَلْتَ نَفْسًا زاكيَةً) قال: الزاكيةُ التائبةُ.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: (قال أَقَتَلْتَ نَفْسًا زاكيَةً) [ayeti hakkında] şöyle dedi: "Zâkiye; tövbe etmiş olandır."
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ: (أقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً). قال: قال الحسنُ: تائبةً .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer haber verdi: (أقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً) [kıraati hakkında] dedi ki: Hasen: "Tövbe etmiş olan [demektir]" demiştir .
هكذا [قرَأ في الحديثِ بشرٌ والحسنُ]: (زاكيةً).
[Hadiste] Bişr ve el-Hasen [bu kelimeyi] { زاكيةً } "zâkiyetin" şeklinde okumuştur.
حُدِّثْتُ عن الحسين، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ فى قولِه: (نَفْسًا زاكيةً ): بمعنى تائبةٍ.
Bana Hüseyin'den rivayet edildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı, O'nun: (نَفْسًا زاكيةً ) sözü hakkında: "Tövbe etmiş anlamındadır" derken işittim.
ذكرُ مَن قال: معناها: المسلمةُ التى لا ذنبَ لها
Bunun anlamının "günahsız Müslüman [can]" olduğunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابنِ جريجٍ، قال: أخبَرني يَعلَى بنُ مسلمٍ، أنه سمِع سعيدَ بنَ جبيرٍ يقولُ: وجَد خَضِرٌ غِلْمَانًا يلعَبون، فأَخَذ غلامًا ظريفًا، فأضْجَعَه ثم ذبَحه بالسكينِ - قال: وأخبَرنى وهبُ بنُ سليمانَ، عن شُعيبٍ الجَبَائيِّ، قال: اسمُ الغلامِ الذي قتله الخَضِرُ جَيْسُورُ - (قال أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً ). قال: مُسْلِمةً. قال: وقرَأها ابنُ عباسٍ: {زَكِيَّةً}. كقولِك: زكِيًّا .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: Bana Ya'lâ b. Müslim, Saîd b. Cübeyr'i şöyle derken işittiğini haber verdi: Hızır oyun oynayan çocuklara rastladı; aralarından sevimli/zarif bir çocuğu alıp yere yatırdı, sonra da bıçakla onu boğazladı. —[İbn Cüreyc] dedi ki: Bana Vehb b. Süleymân, Şuayb el-Cübbâî'den naklen haber verdi ki: Hızır'ın öldürdüğü çocuğun adı Ceysûr idi —: (قال أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَاكِيَةً ) [hakkında Saîd b. Cübeyr]: "Müslüman [bir can]" dedi. [Haccâc] dedi ki: İbn Abbâs bunu, senin "zekiyyen (temiz/pak bir adam)" demen gibi {زَكِيَّةً} “tertemiz” şeklinde okudu .
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من أهل الكوفة يقولُ: معنى "الزَّكِيَّةِ" و "الزاكية" واحدٌ، كـ "القاسِيَةِ" و "القَسِيَّةِ". ويقولُ: هى التى لم
Kûfe ehlinden Arap dili konusunda ilim sahibi olan bazı kimseler şöyle diyordu: Tıpkı "el-Kâsiye" (القاسية) ile "el-Kasiyye" (القسية) gibi, "ez-Zekiyye" (الزكية) ile "ez-Zâkiye"nin (الزاكية) anlamı da birdir. Ve şöyle diyordu: O, hiçbir [günah]...
تَجْنِ شيئًا.
işlememiş olandır.
وذلك هو الصوابُ عندى؛ لأنى لم أجِدْ فَرْقًا بينهما في شيءٍ من كلام العربِ.
Bana göre doğru olan da budur; çünkü Arap kelamının hiçbir yerinde bu ikisi arasında bir fark bulamadım.
فإذا كان ذلك كذلك، فبأىِّ القراءتين قرَأ ذلك القارئ فمُصيبٌ؛ لأنَّهما قراءتان مُسْتفيضَتان في قرَأةِ الأمصارِ بمعنًى واحدٍ.
Durum böyle olunca, okuyan kişi bu iki kıraatten hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir; zira bunlar şehirlerin kurraları arasında aynı anlamda olmak üzere yaygınlaşmış iki kıraattir.
وقولُه: {بِغَيْرِ نَفْسٍ} يقولُ: بغيرِ قِصاصٍ بنفسٍ قتلتْ فَلَزِمها القتلُ قَوَدًا بها.
O'nun: {بِغَيْرِ نَفْسٍ} “bir cana karşılık olmaksızın” sözü; öldürdüğü bir cana karşılık kısas uygulanması ve bundan dolayı öldürülmesi zorunlu olmaksızın, demektir.
وقولُه: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا }. يقولُ: لقد جئتَ بشيءٍ مُنكَرٍ، وفعلتَ فعلًا غيرَ معروفٍ.
O'nun: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا } “Doğrusu çok çirkin/kötü bir şey yaptın!” sözü; gerçekten münker bir şey getirdin/yaptın ve tanınmayan (kabul edilemez) bir iş yaptın, demektir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şeyleri tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bu görüşü savunanların zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا }: والنُّكْرُ أَشدُّ مِن الإمْرِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا } “Doğrusu çok çirkin/kötü bir şey yaptın!” [ayeti hakkında şöyle dedi]: Nükr, imr'den daha şiddetlidir .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤُه: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦)}.
Allah Teâlâ’nın şu buyruğunun tefsirine dair görüş: {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦)} “[Hızır:] «Ben sana, doğrusu benimle beraberliğe asla sabredemezsin dememiş miydim?» dedi (75). [Mûsâ:] «Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme! Doğrusu tarafımdan [mazur görülecek] son mazerete ulaştın» dedi (76).”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال العالمُ لموسى: ألم أقلْ لك: إنك لن [تُطِيقَ صبرًا معي] على ما تَرى من أفعالى التى لم تحِطْ بها خُبْرًا؟
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Âlim, Mûsâ'ya şöyle dedi: Sana, iç yüzünü kavrayamadığın hareketlerimi gördüğünde [benimle beraberliğe sabretmeye güç yetiremeyeceksin] demedim mi?
قال موسى له: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا}. يقولُ: بعد هذه المرَّةِ، {فَلَا تُصَاحِبْنِي}. يقولُ: ففارِقْني، ولا تكنْ لى مُصاحِبًا، {قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا}. يقولُ: قد بلَغتَ العذرَ في شأني.
Mûsâ ona şöyle dedi: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا} “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam”; yani bu defadan sonra, {فَلَا تُصَاحِبْنِي} “artık benimle arkadaşlık etme!”; yani benden ayrıl ve bana arkadaş olma, {قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “Doğrusu tarafımdan ileri sürülebilecek son mazerete ulaştın”; yani benim hakkımda geçerli bir mazerete ulaştın.
واختلَفتِ القرَأةُ فى قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامَّةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ: (مِنْ لَدُنِي عُذرًا). بفتحِ اللامِ وضمِّ الدالِ وتخفيفِ النّونِ .
Kurra bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine ehli kurrasının geneli bunu, lâm'ın fethası, dâl'ın dammesi ve nûn'un şeddesiz okunmasıyla: (مِنْ لَدُنِي عُذرًا) şeklinde okumuştur .
وقرَأه عامَّةُ قرأةِ الكوفةِ والبصرةِ بفتحِ اللامِ وضمِّ الدالِ وتشديدِ النونِ .
Kûfe ve Basra kurrasının geneli ise bunu, lâm'ın fethası, dâl'ın dammesi ve nûn'un şeddeli okunmasıyla okumuştur .