مُسْتَفيضَتان في قرأةِ الأمصارِ، ولكلِّ واحدةٍ منهما وجهٌ صحيحٌ ومعنًى مفهومٌ، وكلا وجهَيْه غيرُ مُفْسِدٍ أحدهما صاحبَه؛ وذلك أنَّه جائزٌ أن تكونَ الشمسُ تغرُبُ في عينٍ حارَّةٍ ذاتِ حَمْأَةٍ وطينٍ، فيكونُ القارى: (في عَيْنٍ حَامِيَةٍ) واصفَها بصفَتِها التي هي لها، وهى الحرارةُ؛ ويكونُ القارئُ: {فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} وَاصِفَها بصفتها التي هي بها، وهى أنها ذاتُ حَمْأَةٍ وطينٍ. وقد رُوِى بكلتى صفتَيْها اللتين قلتُ: إنهما من صفتِها أخبارٌ.
şehirlerin kurrâsı arasında yaygındır. İkisinin de sahih bir yönü ve anlaşılır bir manası vardır ve iki yönün hiçbiri diğerini bozmaz. Şöyle ki: Güneşin balçıklı ve çamurlu, sıcak bir pınarda batması caizdir; bu durumda (في عَيْنٍ حَامِيَةٍ) diye okuyan kimse onu sahip olduğu özellikle , yani sıcaklıkla vasfetmiş olur; {فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} “balçıklı kara bir suda” diye okuyan kimse de onu sahip olduğu özellikle, yani balçıklı ve çamurlu olmasıyla vasfetmiş olur. Onun sıfatlarından olduğunu söylediğim bu her iki sıfatı hakkında da haberler rivayet edilmiştir.
حدَّثنا محمدُ بنُ المثنى، قال: ثنا يزيدُ بنُ هارونَ، قال: أخبَرنا العوَّامُ، قال: ثنى مولًى لعبدِ اللهِ بن عمرو، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، قال: نظَر رسولُ اللهِ ﷺ إلى الشمسِ حينَ غابت، فقال: "في نارِ اللهِ الحاميةِ، في نارِ اللهِ الحاميةِ، لولا ما يَزَعُها من أمرِ اللَّهِ لأَحْرَقَتْ ما على الأرضِ" .
Bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, dedi ki: Bize Yezîd b. Hârûn anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm haber verdi, dedi ki: Bana Abdullah b. Amr'ın bir azatlısı, Abdullah b. Amr'dan anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem battığı sırada güneşe baktı ve şöyle buyurdu: "Allah'ın kızgın ateşinde, Allah'ın kızgın ateşinde! Eğer Allah'ın emrinden onu engelleyen şey olmasaydı, yeryüzünde ne varsa yakardı" .
حدَّثني الفضلُ بنُ داودَ الواسطيُّ، قال: ثنا أبو داودَ، قال: ثنا محمدُ بنُ دينارٍ، عن سعدِ بن أوسٍ، عن مُصْدَعٍ، عن ابن عباسٍ، عن أبيِّ بن كعبٍ، أن النبيَّ ﷺ أقرأه: {حَمِئَةٍ} .
Bana el-Fadl b. Dâvûd el-Vâsıtî anlattı, dedi ki: Bize Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. Dînâr, Sa'd b. Evs'ten, [o da] Mısda'dan, [o da] İbn Abbâs'tan, [o da] Übeyy b. Ka'b'dan nakletti ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona {حَمِئَةٍ} “balçıklı” şeklinde okutmuştur .
وقولُه: {وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا}. ذُكِر أن أولئك القومَ يقالُ لهم: ناسكٌ.
O'nun: {وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا} “ve yanında bir kavim buldu” buyruğuna gelince; zikredildiğine göre bu kavme Nâsik denilmektedir.
وقولُه: {قُلْنَا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ}. يقولُ: إما أن تَقْتُلَهم إن هم لم يدخُلُوا في الإقرارِ بتوحيدِ اللهِ، ويُذْعِنُوا لك بما تدعوُهم إليه من طاعةِ ربِّهم، {وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا}. يقولُ: وإما أن تأسِرَهم فتُعَلِّمَهم الهُدَى وتُبَصِّرَهم: الرشادَ.
O'nun: {قُلْنَا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ} “Dedik ki: Ey Zülkarneyn! İster onlara azap edersin” sözü [şöyle] demektir: Eğer Allah'ın birliğini ikrar etmeye girmezler ve onları davet ettiğin Rablerinin itaatine boyun eğmezlerse, ya onları öldürürsün; {وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا} “istersen haklarında güzel bir muameleyi benimsersin” sözü de: Ya da onları esir alıp kendilerine hidayeti öğretir ve doğru yolu gösterirsin demektir.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında: {قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧)} “Dedi ki: 'Kim zulmederse ona azap edeceğiz; sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmemiş bir azapla cezalandırır.'”
يقولُ جلَّ ثناؤُه: {قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ}. يقولُ: أما مَن كفَر فسوف نَقْتُلُه.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ} “Dedi ki: Kim zulmederse ona azap edeceğiz”. Şöyle demektedir: Kim inkâr ederse onu öldüreceğiz.
كما حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ}. قال: هو القتلُ .
Nitekim bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ} “Kim zulmederse ona azap edeceğiz” sözü hakkında haber verdi, dedi ki: O, öldürmektir .
وقولُه: {ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا}. يقولُ: ثم يرجِعُ إِلى اللَّهِ بعدَ قتلِه، فيعذِّبُه عذابًا عظيمًا؛ وهو النُّكْرُ، وذلك عذابُ جهنَّمَ.
O'nun: {ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا} “Sonra Rabbine döndürülür, O da onu görülmemiş bir azapla cezalandırır” sözü [şöyle] demektir: Sonra öldürülmesinin ardından Allah'a döndürülür; O da onu büyük bir azapla cezalandırır; bu da 'nükr'dür ki cehennem azabıdır.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında: {وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨)} “'Fakat kim de iman edip salih amel işlerse, onun için en güzel karşılık vardır. Ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz.'”
يقولُ: وأما مَن صدَّق اللَّهَ منهم ووحَّده، وعمل بطاعتِه، فله عندَ اللهِ الحسنى؛ وهى الجنةُ، {جَزَاءً}، يعني: ثوابًا على إيمانِه، وطاعتِه ربَّه.
Şöyle buyurmaktadır: Onlardan kim Allah'ı tasdik edip O'nu birler ve O'na itaat ederek amel ederse, Allah katında onun için el-hüsnâ, yani cennet vardır; {جَزَاءً} “karşılık olarak”, yani imanına ve Rabbine olan itaatine bir mükâfat olarak.
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأتْه عامةُ قرأةِ أهلِ المدينةِ وبعضُ أهلِ البصرةِ والكوفةِ: (فَلَهُ جَزَاءُ الحُسْنَى) برفعِ الجزاءِ وإضافتِه إلى
Kıraat imamları bunu okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir; Medine ehli kurrâsının geneli ile Basra ve Kûfe ehlinin bir kısmı bunu, 'cezâ' kelimesini merfû (ötreli) okuyup onu [şuna] izafe ederek: (فَلَهُ جَزَاءُ الحُسْنَى) şeklinde okumuştur:
الحسنى . وإذا قُرِئَ ذلك كذلك، فله وجهان من التأويلِ؛ أحدُهما: أن يُجْعَلَ الحسنى مرادًا بها إيمانُه وأعمالُه الصالحةُ، فيكونُ معنى الكلامِ إذا أُرِيدَ بها ذلك: وأما مَنْ آمَن وعمل صالحًا فله جزاؤُها. يعنى: جزاءَ هذه الأفعالِ الحسنةِ.
el-Hüsnâ'ya . Böyle okunduğunda bunun iki tevil yönü vardır; birincisi: el-Hüsnâ ile onun imanı ve salih amelleri kastedilmiş kılınır; bu kastedildiğinde sözün anlamı: "Kim iman edip salih amel işlerse, onun karşılığı onadır." Yani bu güzel amellerin karşılığı onadır şeklinde olur.
والوجهُ الثاني: أن يكونَ معنيًّا بالحسنى الجنةُ، وأُضِيف الجزاءُ إليها، كما قيل: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ} [يوسف:١٠٩]. والدار هي الآخرةُ، وكما قال: {وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ} [البينة: ٥]. والدينُ هو القيمُ.
İkinci yön: el-Hüsnâ ile cennet kastedilmiş olup 'ceza' kelimesi ona izafe edilmiştir; nitekim: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ} [Yûsuf: 109] “Ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır” denilmiştir ki yurt ahiretin kendisidir; ve nitekim: {وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ} [el-Beyyine: 5] “İşte dosdoğru din budur” buyurmuştur ki din dosdoğru olanın kendisidir.
وقرَأ آخرون: {فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى}. بمعنى: فله الجنةُ جزاءً. فيكونُ الجزاءُ منصوبًا على المصدرِ، بمعنى: يُجازيهم جزاءً الجنةَ .
Başkaları ise: {فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} “Onun için en güzel karşılık vardır” şeklinde okumuştur. Yani: Karşılık olarak ona cennet vardır. Bu durumda 'ceza' kelimesi masdar olarak mensub olur, yani: Onlara karşılık olarak cenneti mükâfat verir .
وأولى القراءتين بالصواب في ذلك عندى قراءةُ مَن قرَأه: {فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} بنصبِ الجزاءِ وتنوينهِ على المعنى الذي وصَفتُ، من أن لهم الجنةَ جزاءً، فيكونُ الجزاءُ نصبًا على التفسيرِ.
Bu konuda iki kıraatten bana göre doğruya en yakın olanı; nitelediğim mana üzere, yani karşılık olarak onlara cennetin olması anlamında, 'ceza' kelimesini fetha ve tenvin ile {فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} “Onun için en güzel karşılık vardır” şeklinde okuyanın kıraatidir; bu durumda 'ceza' kelimesi tefsir (temyiz) olarak mensub olur.
وقولُه: {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا}. يقولُ: وسنُعلِّمُه نحن في الدنيا ما تيسَّر لنا تعليمُه مما يقرِّبُه إلى اللَّهِ، ونُلينُ له من القولِ.
O'nun: {وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} “Ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz” sözü [şöyle] demektir: Biz dünyada ona, kendisini Allah'a yaklaştıracak şeylerden öğretilmesi bize kolay gelenleri öğreteceğiz ve ona yumuşak söz söyleyeceğiz.
وكان مجاهدٌ يقولُ نحوًا مما قلنا في ذلك.
Mücâhid de bu konuda bizim söylediğimize benzer bir şey söylemekteydi.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا}. قال: معروفًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; bana el-Hâris [de] anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı; hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'in: {مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} “Buyruğumuzdan kolay olanı” sözü hakkında: “Mâruf (iyilik/güzel olan şey).” dediğini [rivayet etti].
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti.
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١)}.
Allah Teâlâ'nın şu sözünün tevili hakkında: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١)} “Sonra bir yolu daha takip etti. Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir kavim üzerine doğuyor buldu ki, onlar için güneşe karşı hiçbir örtü yapmamıştık. İşte böylece, onun yanında bulunan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık.”
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم سار وسلَك ذو القرنين طرقًا ومنازلَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sonra Zülkarneyn yollar ve menziller yürüyüp katetti.
كما حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا}. يعنى: منزلًا .
Nitekim bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan O'nun: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا} “Sonra bir yolu daha takip etti” sözü hakkında nakletti, dedi ki: [Yani] bir menzili [kastetmektedir] .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا}: منازلَ الأرضِ ومعالِمَها .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا} “Sonra bir yolu daha takip etti”: Yeryüzünün menzillerini ve işaretlerini [takip etti] .
{حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا}. يقولُ تعالى ذكرُه: ووجَد ذو القرنين الشمسَ تطلُعُ على قومٍ لم [يجعلِ اللهُ لهم دونَ الشمسِ] سترًا. وذلك أن أرضَهم لا جبلَ فيها ولا شجرَ، ولا تحتمِلُ بناءً فيَسكُنُوا البيوتَ، وإنما يَغُورون في المياهِ، ويُسرِّبون في الأسرابِ.
{حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir kavim üzerine doğuyor buldu ki, onlar için güneşe karşı hiçbir örtü yapmamıştık”. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Zülkarneyn güneşi, [Allah'ın güneşten koruyacak] bir örtü kılmadığı bir kavim üzerine doğarken buldu. Bu da şundandır ki onların topraklarında ne bir dağ ne bir ağaç vardı, ne de evlerde oturabilecekleri bir binayı kaldırabiliyordu; onlar sadece suya dalarlar ve yer altı oyuklarına girerlerdi.
كما حدَّثني إبراهيمُ بن المُستمِرِّ، قال: ثنا سليمانُ بن داودَ أبو داودَ، قال:
Nitekim bana İbrâhîm b. el-Müstemir anlattı, dedi ki: Bize Süleymân b. Dâvûd Ebû Dâvûd anlattı, dedi ki:
ثنا سهلُ بنُ أبي الصَّلْتِ السَّرَّاج، عن الحسنِ: {تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا}. قال: كانت أرضًا لا تَحمَّلُ البناءَ، فكانوا إذا طلَعت عليهم الشمسُ تغَوَّروا في الماءِ، فإذا غرَبت خرَجُوا يتراعَون كما ترعَى البهائمُ . قال : ثم قال الحسنُ: هذا حديثُ سمُرةَ .
Bize Sehl b. Ebi's-Salt es-Serrâc, Hasan'dan nakletti: {تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “Onlar için güneşe karşı hiçbir örtü yapmadığımız bir kavim üzerine doğuyor buldu” [ayeti hakkında] dedi ki: O, bina kaldırmayan bir topraktı; güneş üzerlerine doğduğunda suya dalarlar , battığında ise hayvanların otladığı gibi çıkıp yayılırlardı . Dedi ki : Sonra Hasan: Bu, Semure'nin hadisidir dedi .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا}. ذُكِر لنا أنهم كانوا في مكانٍ لا يَستَقِرُّ عليه البناءُ، [وأنهم] يكونون في أسرابٍ لهم، حتى إذا زالت عنهم. الشمسُ خرَجوا إلى معايشِهم وحروثِهم.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında, onu öyle bir kavim üzerine doğuyor buldu ki, onlar için güneşe karşı hiçbir örtü yapmamıştık”. Bize anlatıldığına göre onlar, üzerinde binanın tutunamadığı bir yerde bulunuyorlardı [ve] yer altı oyuklarında duruyorlar, güneş üzerlerinden çekildiğinde ise geçimlik işlerine ve ekinlerine çıkıyorlardı.
قال: {كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} .
Dedi ki: {كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} “İşte böylece, onun yanında bulunan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık” .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ في قولِه: {وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا}. قال: لم يَبْنُوا فيها بناءً قطُّ، ولم يُبْنَ عليهم فيها بناءٌ قطُّ. وكانوا إذا طلَعت الشمسُ دخَلوا أسرابًا لهم حتى
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Huseyn anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, İbn Cüreyc'den O'nun şu sözü hakkında nakletti: {وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “[Onu] kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymadığımız bir kavmin üzerine doğuyor buldu”. Dedi ki: Orada asla bir bina yapmamışlardı ve üzerlerine orada asla bir bina da yapılmamıştı. Güneş doğduğu zaman, kendilerine ait dehlizlere (yer altı oyuklarına) girerlerdi; tâ ki...
تزُولَ الشمسُ، أو دخلوا البحرَ، وذلك أن أرضَهم ليس فيها جبلٌ، وجاءهم جيشٌ مرةً، فقال لهم أهلُها: لا تطلُعَنَّ عليكم الشمسُ وأنتم بها. فقالوا: لا تبرَحُ حتى تطلُعَ الشمسُ، ما هذه العظامُ؟ قالوا: هذه جِيَفُ جيشٍ طلَعت عليهم الشمسُ ههنا فماتوا. قال: فذهَبوا هاربين في الأرضِ .
Güneş çekilinceye kadar [orada kalırlar] ya da denize girerlerdi. Bu da onların topraklarında hiçbir dağ olmamasındandır. Bir defasında onlara bir ordu geldi; o yerin halkı onlara: 'Siz buradayken sakın güneş üzerinize doğmasın!' dediler. Onlar da: 'Güneş doğuncaya kadar ayrılmayız; bu kemikler de ne?' dediler. [Halk]: 'Bunlar, burada üzerlerine güneş doğup da ölen bir ordunun leşleridir' dediler. Dedi ki: Bunun üzerine onlar yeryüzünde kaçıp gittiler .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ قولَه: {تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا}. قال: بلغَنا أنهم كانوا في مكانٍ لا يثبُتُ عليه بنيانٌ ، فكانوا يدخُلُون في أسرابٍ لهم إذا طلَعت الشمسُ، حتى تزُولَ عنهم، ثم يخرُجُون إلى معايشِهم .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “Onlar için güneşe karşı hiçbir örtü yapmadığımız bir kavim üzerine doğuyor buldu” sözü hakkında nakletti, dedi ki: Bize ulaştığına göre onlar, üzerinde hiçbir yapının tutunamadığı bir yerde bulunuyorlardı; güneş doğduğunda üzerlerinden çekilinceye kadar yer altı oyuklarına girerler, sonra da geçimlik işlerine çıkarlardı .
وقال آخرون: هم الزَّنْج.
Başkaları ise: Onlar Zencilerdir, demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا}. قال: يقالُ: هم الزَّنْجُ .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “Onlar için güneşe karşı hiçbir örtü yapmadığımız bir kavim üzerine doğuyor buldu” sözü hakkında nakletti, dedi ki: 'Onlar Zencilerdir' denilir .
وأما قولُه: {كَذَلِكَ}. فإن معناه: ثم أَتَبعَ سببًا كذلك، حتى إذا بلَغ مَطَلعَ الشمسِ؛ {كَذَلِكَ} مِن صلةِ {أَتْبَعَ}. وإنما معنى الكلامِ: ثم أتْبَعَ سببًا حتى لا بلَغ مطلِع الشمسِ، كما أتبَع سببًا حتى بلَغ مغربَها.
O'nun: {كَذَلِكَ} “İşte böyle” sözüne gelince; bunun anlamı şudur: 'Sonra yine böylece bir sebebi (yolu) takip etti, nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında...'; {كَذَلِكَ} [ifadesi], {أَتْبَعَ} [fiilinin] sılasındandır (ona bağlıdır). Sözün anlamı ancak şudur: Güneşin battığı yere ulaşıncaya kadar bir sebebi (yolu) takip ettiği gibi, güneşin doğduğu yere ulaşıncaya kadar da bir sebebi (yolu) takip etti.
وقولُه: {وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا}. يقولُ: وقد أَحَطنا بما عندَ مطلعِ الشمسِ علمًا، لا يخفَى علينا مما هنالك من الخَلقِ وأحوالِهم وأسبابِهم ولا من غيرِهم شيءٌ.
O'nun: {وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} “Onun yanında bulunan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık” sözü hakkında [şöyle] buyurmaktadır: Güneşin doğduğu yerin yanında olanları ilimle kuşatmıştık; orada bulunan yaratılmışlardan, onların durumlarından ve sebeplerinden, keza başkalarından hiçbir şey Bize gizli kalmaz.
وبالذي قلنا في معنى الخبرِ قال أهلُ التأويلِ.
Haberin (bilginin) anlamı hususunda bizim söylediğimiz gibi tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {خُبْرًا}. قال: علمًا.
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den O'nun: {خُبْرًا} “Bilgi” sözü hakkında nakletti, dedi ki: İlim [demektir].
حدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ مثلَه .
Bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasan anlattı, dedi ki: Bize Varkâ, İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den aynısını nakletti .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا}. قال: علمًا.
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, O'nun: {كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} “İşte böylece, onun yanında bulunan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık” sözü hakkında dedi ki: İlim [demektir].
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤُه: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣) قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤)}.
Celle senâuhu'nun şu sözünün teviline dair açıklama: {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣) قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤)} “Sonra bir yolu daha takip etti. Nihayet iki seddin arasına ulaştığında, bunların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu. Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Muhakkak ki Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar. Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi verelim mi?'”
يقولُ تعالى ذكرُه: ثم سار طُرُقًا ومنازل، وسلك سُبُلًا،
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Sonra yollar ve menziller yürüdü, yollara koyuldu,
{حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ}.
{حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki seddin arasına ulaştığında”.
واختلَفت القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامةُ قرأةِ المدينةِ وبعضُ الكُوفيين:
Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir. Medine kurrâsının geneli ve Kûfelilerin bir kısmı bunu [şöyle] okumuştur:
(حتى إذا بلغَ السَّدينِ) بضمِّ السينِ، وكذلك جميعَ ما في القرآنِ من ذلك بضمِّ السينِ . وكان بعضُ قرأةِ المَكِّيِّين يقرَؤُه بفتحِ ذلك كلِّه .
Sîn harfinin zammesiyle (حتى إذا بلغ بين السُّدَّينِ), keza Kur'an'da geçen bu kelimelerin hepsini Sîn'in zammesiyle okumuşlardır . Mekkeli kurrânın bir kısmı ise bunların hepsini [Sîn'in] fethasıyla okurdu .
وكان أبو عمرِو بنُ العلاءِ يفتَحُ السينَ في هذه السورةِ، ويضُمُّ السينَ في "يس" ، ويقولُ: السَّدُّ بالفتح هو الحاجزُ بينَك وبينَ الشيءِ، والسُّدُّ بالضمِّ ما كان مِن غِشاوةٍ في العينِ. وأمَّا الكوفيون فإن قراءةَ عامَّتِهم في جميعِ القرآنِ بفتحِ السينِ، غيرَ قوله: (حتى إذا بلغَ بين السُّدينِ) فإنهم ضَمُّوا السينَ في ذلك خاصَّةً .
Ebû Amr b. el-Alâ ise bu surede Sîn'i fetha ile, Yâsîn'de ise Sîn'i zamme ile okurdu ve şöyle derdi: Fetha ile olan es-sedd (السَّدُّ), seninle bir şey arasındaki engeldir; zamme ile olan es-südd (السُّدُّ) ise gözdeki perdedir. Kûfelilere gelince; onların genelinin kıraati Kur'an'ın tamamında Sîn'in fethasıyladır, ancak: (حتى إذا بلغَ بين السُّدينِ) sözü müstesnadır; çünkü onlar özellikle bu yerde Sîn'i zammeli okumuşlardır .
ورُوِى عن عكرمةَ في ذلك ما حدَّثنا به أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: ثنا القاسمُ، قال: ثنا حجاجٌ، عن هارونَ، عن أيوبَ، عن عكرمةَ، قال: ما كان مِن صَنعَةِ بني آدمَ فهو السَّدُّ - يعنى بالفتحِ - وما كان من صُنعِ الله فهو السُّدُّ .
Bu hususta İkrime'den, bize Ahmed b. Yûsuf'un anlattığı şu rivayet nakledilmiştir, dedi ki: Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize Haccâc, Hârûn'dan, [o da] Eyyûb'dan, [o da] İkrime'den nakletti, dedi ki: Âdemoğlunun yapısı olan şey es-sedd (السَّدُّ) -yani fetha ile-, Allah'ın yaratması olan şey ise es-südd'dür (السُّدُّ) .
وكان الكسائيُّ يقولُ: هما لغتان بمعنًى واحدٍ.
el-Kisâî ise: 'Bunlar aynı anlamda iki lehçedir' derdi.
والصوابُ من القول في ذلك عندى أن يقال: إنهما قراءَتان مُستَفِيضَتان في قرأةِ الأمصارِ، ولغتان مُتَّفِقَتا المعنى غيرُ مُختلِفَتِه، فبأيَّتِهما قرَأ القارئُ فمصيبٌ، ولا معنَى للفَرقِ الذي ذُكِر عن أبي عمرِو بن العلاءِ وعكرمة بينَ السَّدِّ
Bu hususta bana göre doğru olan görüş şöyle denilmesidir: Şüphesiz bu ikisi, şehirlerin kurrâsı arasında yaygın (müstefîz) iki kıraat ve anlamı birbiriyle aynı olup farklı olmayan iki lehçedir. Dolayısıyla okuyan kişi bunlardan hangisiyle okursa okusun isabet etmiştir. Ebû Amr b. el-Alâ ve İkrime'den rivayet edilen; es-sedd
والسُّدِّ، لأنا لم نجِدْ لذلك شاهدًا يُبينُ عن فُرقانِ ما بينَ ذلك، على ما حُكِى عنهما. ومما يُبَيِّنُ [عن أن] ذلك كذلك أن جميعَ أهلُ التأويلِ [الذين رُوِى لنا عنهم] في ذلك قولٌ، لم يُحْكَ لنا عن أحدٍ منهم تفصيلٌ بين فتحِ ذلك وضمِّه، ولو كانا مُختَلِفَي المعنَى لنُقِل الفصلُ مع التأويلِ، إن شاء اللهُ، ولكنْ معنَى ذلك كان عندَهم غيرَ مُفتَرِقٍ، ففَسَّروا الحرفَ بغيرِ تفصيلٍ منهم بينَ ذلك. وأما ما ذُكِر عن عكرمةَ في ذلك، فإن الذي نقَل ذلك عن أيوبَ هارونُ، وفى نقلِه نظرٌ، ولا نعرِفُ ذلك عن أيوبَ من روايةِ ثقاتِ أصحابِه.
es-südd arasında zikredilen farkın bir anlamı yoktur; zira onlardan nakledilene dair aralarındaki farkı ortaya koyan bir şahit bulamadık. [Durumun] böyle olduğunu açıklayan hususlardan biri de şudur: Bu konuda kendilerinden bize bir söz rivayet edilen tevil ehlinin tamamından, fetha ile zamme arasında ayrım yapan hiçbir kimse bize nakledilmemiştir. Şayet ikisi farklı anlamlarda olsaydı, inşallah teville birlikte bu ayrım da nakledilirdi; fakat bu kelimenin anlamı onlara göre farksızdı; bu yüzden bu harfi (kelimeyi), aralarında bir ayrım yapmaksızın tefsir ettiler . İkrime'den bu konuda zikredilene gelince; bunu Eyyûb'dan nakleden kişi Hârûn'dur ve onun naklinde şüphe (nazar) vardır; biz bunu Eyyûb'dan güvenilir (sika) ashabının rivayetiyle bilmiyoruz.
والسَّدُّ والسُّدُّ جميعًا: الحاجزُ بينَ الشيئين. وهما ههنا - فيما ذُكِر - جَبَلان سُدَّ ما بينَهما، فردَم ذو القَرنَين حاجزًا بينَ يأجوجَ ومأجوجَ ومَنْ وَراءَه ؛ ليَقْطَعَ مادَّةَ غوائِلهم وعَيْثهم عنهم .
es-Sedd ve es-südd kelimelerinin her ikisi de: İki şey arasındaki engeldir. Burada ise -zikredildiğine göre- araları kapatılan iki dağdır; nitekim Zülkarneyn, Ye'cûc ve Me'cûc ile onların arkasında bulunanlar arasına bir engel ördü ki onların kötülüklerinin ve fesatlarının arkasından gelenleri onlardan kessin .
وبنحوِ الذي قلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu konuda bizim söylediğimize benzer şekilde tevil ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ}. قال: الجَبَلين،
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan [şöyle dediğini] nakletti: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki seddin arasına ulaştığında”. [İbn Abbâs] dedi ki: [Bunlar] iki dağdır;
الرَّدْمِ الذي بينَ يأجوجِ ومأجوجَ، أُمَّتَين مِن وراءِ رَدمِ ذى القرنين. قال: الجَبَلَين ، أَرمِينِيَّةَ وأَذربِيجَانَ .
Zülkarneyn'in seddinin arkasındaki iki ümmet olan Ye'cûc ve Me'cûc arasındaki seddir. Dedi ki: İki dağ , Ermeniyye ve Azerbaycan'dır .
حدَّثنا بِشْرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ}، وهما جبلان .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den nakletti: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki seddin arasına ulaştığında”; onlar iki dağdır .
حُدِّثْتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا معاذٍ يقولُ: ثنا عُبيد، قال: سمِعتُ الضَّحَّاكَ يقولُ في قوله: {بَيْنَ السَّدَّيْنِ}. يعني: بينَ جبلين .
Hüseyin'den nakledildiğine göre, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı O'nun: {بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “İki seddin arasında” sözü hakkında şöyle derken işittim: Yani iki dağ arasında .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {بَيْنَ السَّدَّيْنِ}. قال: هما جبلان .
Bize el-Hasan b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den O'nun: {بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “İki seddin arasında” sözü hakkında nakletti, dedi ki: Onlar iki dağdır .
وقولُه: {وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا}. يقولُ عزَّ ذكرُه: وجَد مِن دونِ السَّدَّين قوما لا يكادون يفقَهُون قول قائلٍ سوى كلامِهم.
O'nun: {وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا} “Bunların önünde neredeyse hiçbir söz anlamayan bir kavim buldu” sözü hakkında Azze zikruhû şöyle buyurmaktadır: İki seddin önünde, kendi dillerinden başka söz söyleyen bir kimsenin sözünü neredeyse hiç anlamayan bir kavim buldu.
وقد اختلَفت القرأةُ في قراءةِ قوله: {يَفْقَهُونَ}؛ فقرَأته عامةُ قرأة أهلِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ: {يَفْقَهُونَ} بفتحِ القافِ والياءِ، مِن: فَقِهَ الرجلُ يَفْقَهُ فِقْهًا. وقرَأ ذلك عامةُ قرأةِ أهلِ الكوفةِ: (يُفْقِهُونَ قَوْلًا) بضمِّ الياءِ وكسرِ القافِ، مِن: أَفقَهتُ فلانًا كذا أُفقِهُهُ إفقاهًا. إذا أَفهَمتَه ذلك.
Kurrâ, O'nun: {يَفْقَهُونَ} “anlarlar” sözünü okuma hususunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra ehli kurrâsının geneli ile Kûfe ehlinin bir kısmı bunu; bir kimsenin anlaması manasında 'fekıhe'r-racülü yefkahu fıkhen' (فَقِهَ الرجلُ يَفْقَهُ فِقْهًا) [kullanımından hareketle], kâf ve yâ harflerinin fethasıyla {يَفْقَهُونَ} şeklinde okumuştur. Kûfe ehli kurrâsının geneli ise bunu; 'efkehtü fülânen kezâ üfkıhuhû ifkâhen' (أَفقَهتُ فلانًا كذا أُفقِهُهُ إفقاهًا) [ifadesinden hareketle], yâ harfinin zammesi ve kâf harfinin kesresiyle (يُفْقِهُونَ قَوْلًا) şeklinde okumuştur; bu da ona bunu anlattığın (efhemtehû) zaman [kullanılır].
والصوابُ عندى مِن القولِ في ذلك، أنهما قراءتان مُستَفِيضَتان في قرأةِ الأمصارِ، غيرُ دافعةٍ إحداهما الأخرى؛ وذلك أن القومَ الذين أخبرَ اللهُ عنهم هذا الخبرَ، جائزٌ أن يكونوا كانوا لا يكادون يفقهون قولًا لغيرِهم عنهم، فيكونَ صوابًا القراءةُ بذلك؛ وجائزٌ أن يكونوا - مع كونِهم كذلك - كانوا لا يكادون [يُفقِهون غيرَهم عنهم] لعِللٍ، إما بألسنتِهم، وإما بمنَطِقِهم، فتكونَ القراءةُ بذلك أيضًا صوابًا.
Bana göre bu konuda doğru olan söz şudur: Bunlar, şehirlerin kurrâsı arasında yaygın (müstefîz) ve biri diğerini nakzetmeyen iki kıraattir. Çünkü Allah'ın haklarında bu haberi verdiği kavmin, başkalarının kendilerine söylediği sözü neredeyse hiç anlamamış olmaları mümkündür; dolayısıyla bu okuyuş doğrudur. Bununla beraber onların, ya dillerindeki ya da konuşmalarındaki birtakım kusurlardan dolayı [kendilerini başkalarına neredeyse hiç] anlatamıyor olmaları da mümkündür; dolayısıyla bu okuyuş da doğrudur.
وقولُه: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ}. اخْتَلَفَت القرأةُ في قراءةِ قوله: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ}؛ فقرَأت القرآةُ من أهلِ الحجازِ والعراقِ وغيرِهم: (إنَّ يَاجُوج وماجُوجَ) بغيرِ همزٍ على "فاعُول"، مِن: يجَجْتُ ومَجَجْتُ. وجعلوا الألفين فيهما زائدتين، غيرَ عاصمٍ بن أبي النَّجودِ والأعرجِ؛ فإنه ذُكِرَ أنهما قرأا ذلك بالهمزِ فيهما جميعًا، وجعَلا الهمزَ فيهما من أصلِ الكلام، وكأنهما جعَلا يَأْجُوجَ: "يفعُولَ" من: أَجَجْتُ. ومَأْجُوجَ، مَفْعُول.
O'nun: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Muhakkak ki Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar” sözü hakkında; kurrâ O'nun: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} “Ye'cûc ve Me'cûc” sözünü okuma hususunda ihtilaf etmişlerdir; Hicaz, Irak ve diğer yerlerin kurrâsı bunu, 'yecectü' ve 'mecectü'den 'fâûl' vezninde hemzesiz olarak: (إنَّ يَاجُوج وماجُوجَ) şeklinde okumuş ve her ikisindeki elifi zâid kabul etmişlerdir; Âsım b. Ebi'n-Necûd ve el-A'rec müstesnadır; çünkü onların her ikisinde de hemze ile okudukları ve her ikisindeki hemzeyi kelimenin aslından saydıkları zikredilmiştir; sanki onlar 'Ye'cûc'u, 'ecectü'den 'yef'ûl', 'Me'cûc'u ise 'mef'ûl' vezninde kılmış gibidirler.
والقراءةُ التي هي القراءةُ الصحيحةُ عندَنا (إن ياجوُجَ وماجُوجَ) بألفٍ بغيرِ همزٍ؛ لإجماع الحجةِ من القرأةِ عليه، وأنه الكلامُ المعروفُ على ألسنِ العربِ؛ ومنه قولُ رُؤبَةَ بن العجَّاجِ :
Bize göre sahih olan kıraat , kurrânın hüccet olanlarının icmâı ve Arapların dillerinde bilinen kelam olması sebebiyle elifle ve hemzesiz olan: (إن ياجوُجَ وماجُوجَ) okuyuşudur; Ru'be b. el-Accâc'ın şu sözü de bundandır :
لو أنَّ ياجوجَ وماجُوجَ مَعَا … وعادَ عادٌ واستَجاشُوا تُبَّعا
Yâcûc ve Mâcûc bir arada olsaydı bile... Ve Âd [kavmi] dönüp gelseydi ve Tübba'dan ordu isteselerdi.
وهما أمَّتان من وراءِ السَّدِّ.
Bu ikisi, seddin ardındaki iki ümmettir.
وقولُه: {مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ}؛ اختلَف أهلُ التأويلِ في معنى الإفسادِ الذي وصَف الله به هاتين الأمَّتَين؛ فقال بعضُهم: كانوا يَأكُلون الناسَ.
O'nun: {مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar” sözü hakkında tevil ehli, Allah'ın bu iki ümmeti nitelendirdiği fesadın anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: 'İnsanları yiyorlardı' demiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثنا أحمدُ بنُ الوليدِ الرَّمليُّ: قال: ثنا إبراهيمُ بنُ أيوبَ الحَوْرَاني ، قال: ثنا الوليدُ بنُ مسلمٍ، قال: سمِعتُ سعيد بن عبد العزيز يقولُ في قوله: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ}. قال: كانوا يَأكُلون الناسَ .
Bize Ahmed b. el-Velîd er-Remlî anlattı, dedi ki: Bize İbrâhîm b. Eyyûb el-Havrânî anlattı , dedi ki: Bize el-Velîd b. Müslim anlattı, dedi ki: Saîd b. Abdilazîz'i O'nun: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Muhakkak ki Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk çıkarmaktadırlar” sözü hakkında şöyle derken işittim: İnsanları yiyorlardı .
وقال آخرون: بل معنى ذلك: إن يأجوجَ ومأجوجَ سيُفسِدون في الأرضِ. لا أنَّهم كانوا يومئذٍ يُفسِدون.
Başkaları ise şöyle demiştir: Aksine bunun anlamı; Ye'cûc ve Me'cûc ileride yeryüzünde fesat çıkaracaklar demektir, yoksa o gün fesat çıkarıyor oldukları anlamına gelmez.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
وذكرُ صفةِ اتِّباعِ ذى القَرنَينِ الأسبابَ التي ذكَرها الله في هذه الآياتِ ، وذكرُ سببِ بنائِه الردمَ .
Zülkarneyn'in Allah'ın bu ayetlerde zikrettiği sebepleri (yolları) takip etme niteliğinin zikri ve onun seddi yapma sebebinin zikri .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمَةُ، قال: ثنا محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: ثنى بعضُ مَن يَسوقُ أحاديثَ الأعاجمِ مِن أهلِ الكتابِ، ممَّن قد أَسْلَم، مما تَوارَثُوا مِن علمِ ذى القرنَين، أن ذا القرنين كان رجلًا من أهلِ مصرَ اسمُه مرزبا بنُ مردبه
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bize Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: İslâm'a girmiş olup Acemlerin rivayetlerini aktaran Ehl-i kitaptan bazı kimseler, Zülkarneyn'e dair [nesilden nesile] tevarüs ettikleri bilgilerden bana anlattılar ki: Zülkarneyn, Mısır ehlinden bir adamdı ve adı Merzübâ b. Merdebe idi.
اليونانيُّ، من ولدِ يوثنَ بن يافثَ بن نوحٍ .
el-Yûnânî idi ve Nûh oğlu Yâfes oğlu Yûsen'in soyundandı .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، قال: فحدَّثني محمدُ بنُ إسحاقَ، عن ثورِ بن يزيدَ، عن خالدٍ بن مَعدانَ الكَلاعِيِّ، وكان خالدٌ رجلًا قد أدرَك الناسَ: أَنَّ رسولَ اللهِ ﷺ سُئل عن ذى القرنَين، فقال: "مَلَكٌ مسَحَ الأرض مِن تحتِها بالأسبابِ". قال خالدٌ: وسمِع عمرُ بنُ الخطابِ رجلًا يقولُ: يا ذا القرنَين. فقال: اللهمَّ غَفْرًا، أمَا رَضِيتم أن تَسَمَّوْا بأسماءِ الأنبياءِ، حتى تَسَمَّوا بأسماءِ الملائكةِ؟ فإن كان رسولُ اللهِ ﷺ قال ذلك، فالحقُّ ما قال، والباطلُ ما خالفَه .
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk , Sevr b. Yezîd'den, [o da] -insanlara yetişmiş bir zat olan- Hâlid b. Ma'dân el-Kelâî'den nakletti: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e Zülkarneyn hakkında soruldu, O da: 'Sebeplerle (yollarla) yeryüzünü altından katetmiş bir melektir' buyurdu. Hâlid dedi ki: Ömer b. el-Hattâb bir adamın: 'Ey Zülkarneyn!' dediğini işitti ve: 'Allahım mağfiret eyle! Peygamberlerin isimleriyle isimlendiğinize razı olmadınız da meleklerin isimleriyle mi isimlendiriliyorsunuz?' dedi. Şayet Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu buyurduysa, hak O'nun buyurduğudur; bâtıl ise O'na muhalif olandır .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سلمةُ، قال: ثنى محمدُ بنُ إسحاقَ، قال: فحدَّثنى مَن لا أتَّهمُ، عن وهبِ بن مُنَبِّهٍ اليمانيِّ، وكان له علمٌ بالأحاديثِ الأُولِ، أَنَّه كان يقولُ: ذو القرنين رجلٌ مِن الرُّومِ، ابن عجوزٍ من عَجائزِهم، ليس لها ولدٌ غيرُه، وكان اسمُه الإسكَندَريسَ وإنما سُمِّي ذا القرنين أن صَفحَتَى رأسِه كانتا مِن نُحاسٍ؛ فلمَّا بلَغ وكان عبدًا صالحًا، قال اللهُ ﷿: يا ذا القرنين، إني باعِثُك إلى أُمَمِ الأرض، وهى أممٌ مختلفةٌ ألِسنَتُهم، وهم جميعُ أهلِ الأرضِ؛ ومنهم أُمَّتان بينَهما طولُ الأَرضِ كلُّه، ومَنهم أُمَّتان بينَهما عَرْضُ الأرضِ كلُّه، وأُممٌ في وسَطِ الأرضِ؛ منهم الجنُّ والإنسُ، [ويأجوجُ ومأجوجُ]؛ فأما اللتان بينَهما طولُ
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme anlattı, dedi ki: Bana Muhammed b. İshâk anlattı, dedi ki: Bana -itham etmediğim (güvenilir) bir kimse-, önceki milletlerin haberlerine dair ilim sahibi olan Yemenli Vehb b. Münebbih'ten nakletti; o şöyle derdi: Zülkarneyn, Rumlardan bir adam olup onların yaşlı kadınlarından birinin oğluydu ve o kadının ondan başka çocuğu yoktu. Adı İskenderîs idi. Ona Zülkarneyn denmesinin sebebi ise başının iki yanının tunçtan olmasıydı. [Zülkarneyn] olgunluk çağına erip salih bir kul olunca Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: 'Ey Zülkarneyn! Şüphesiz Ben seni yeryüzü ümmetlerine gönderiyorum. Onlar dilleri farklı milletlerdir ve bütün yeryüzü halkıdır. Onlardan iki ümmet vardır ki aralarında bütün yeryüzünün uzunluğu bulunur. Onlardan iki ümmet [daha] vardır ki aralarında bütün yeryüzünün genişliği bulunur. Bir de yeryüzünün ortasında yer alan birtakım ümmetler vardır; bunların bir kısmı cinler, insanlar [ve Ye'cûc ile Me'cûc]'dür. Aralarında yerin uzunluğu bulunan o iki [ümmete] gelince...
الأرض، فأُمَّةٌ عندَ مَغرب الشمس يُقال لها: ناسكٌ. وأما الأُخرَى، فعندَ مَطلِعِها يُقالُ لها: منسكٌ؛ وأما اللتان بينَهما عرضُ الأرضِ، فأمَّةٌ في قُطِرِ الأَرضِ الأيمن، يقالُ لها: هاويلُ، وأما الأخرَى التي في قُطرِ الأرضِ الأيسرِ، فأُمَّةٌ يُقال لها: تاويلُ. فلمَّا قال اللهُ له ذلك، قال له ذو القرنَين: إلهى، إنَّك قد نَدَبَتَنى لأمرٍ عظيمٍ، لا يَقدِرُ قدرَه إلَّا أَنتَ، فأخْبَرْني عن هذه الأموِ التي بَعَثتَنِي إليها؛ بأيِّ قُوَّةٍ أُكابِرُهم، وبأيِّ جَمعٍ أُكاثِرُهم، وبأيِّ حِيلَةٍ أُكَايدُهم، وبأيِّ صَبرٍ أُقاسِيهم، وبأيِّ لسانٍ أُناطِقُهم، وكيف لى بأن أفقَهَ لُغاتِهم، وبأيِّ سَمعٍ أَعِى قولَهم، وبأيِّ بصَر أَنْفُذُهم، وبأيِّ حُجَّةٍ أُخاصِمُهم، وبأيِّ قَلبٍ أَعقِلُ عنهم، وبأيِّ حِكمَةٍ أُدبِّرُ أمورَهم، وبِأَيِّ قِسطٍ أعدِلُ بينَهم، وبأيِّ حِلمٍ أُصابِرُهم، وبأيِّ مَعرِفةٍ أفصِلُ بينَهم، وبأَيِّ علمٍ أُتقِنُ أمورَهم، وبأيِّ يدٍ أسطُو علَيهم، وبأيِّ رجلٍ أطَؤُهم، وبأيِّ طاقةٍ أُحْصيهم، وبأيِّ جُندٍ أُقاتلُهم، وبأيِّ رِفقٍ أستألِفُهم، فإنَّه ليس عندى يا إلهي شيءٌ مما ذكَرتُ يَقُومُ لهم، ولا يَقوَى عليهم ولا يُطِيقُهم، وأنتَ الربُّ الرحيمُ، الذي لا تُكلِّفُ نفسًا إلَّا وُسعها، ولا تُحمِّلُها إلا طاقَتَها، ولا تُعنِتُها ولا تَفدَحُها، بل أنتَ تَرْأَفُها وتَرحَمُها. قال اللهُ ﷿: إني سأُطوقُكَ ما حمَّلتُك، و أشرحُ لك صدرَك، فيَسَعُ كلَّ شيءٍ، وأَشْرَحُ لك فَهمَك، فتَفقَهُ كلَّ شيءٍ، وأبسُطُ لك لسانَك، فتَنطِقُ بكلِّ شيءٍ، وأفتَحُ لك
...yeryüzü[nün dört bir yanındaki ümmetlere]. Güneşin battığı yerde bulunan bir ümmet vardır ki ona Nâsik denir. Diğerine gelince, o güneşin doğduğu yerdedir ve ona Mensik denir. Bu ikisi arasında, yeryüzünün enlemesine uzanan [diğer] iki ümmete gelince; yeryüzünün sağ tarafındaki bir ümmete Hâvîl, yeryüzünün sol tarafındaki diğer ümmete ise Tâvîl denir. Allah ona bunu söyleyince Zülkarneyn O'na şöyle dedi: "İlâhım! Sen beni, miktarını ancak senin takdir edebileceğin pek büyük bir iş için görevlendirdin. Beni kendilerine gönderdiğin bu ümmetler hakkında bana haber ver; hangi güçle onlara üstün geleceğim, hangi kalabalıkla onlardan çok olacağım, hangi hileyle onlara tuzak kuracağım, hangi sabırla onların sıkıntılarına katlanacağım, hangi lisanla onlarla konuşacağım, onların dillerini nasıl anlayacağım, hangi işitme ile sözlerini kavrayacağım, hangi görmeyle içlerine nüfuz edeceğim, hangi delille onlara karşı mücadele edeceğim, hangi kalple onları anlayacağım, hangi hikmetle işlerini çekip çevireceğim, hangi adaletle aralarında hükmedeceğim, hangi hilimle onlara sabır göstereceğim, hangi marifetle aralarında hüküm vereceğim, hangi ilimle işlerini sağlam yapacağım, hangi el ile onlara boyun eğdireceğim, hangi ayakla onları çiğneyeceğim, hangi güçle onların sayısını zaptedeceğim, hangi orduyla onlarla savaşacağım, hangi yumuşaklıkla onların kalplerini kazanacağım? Ey İlâhım! Zikrettiğim bu şeylerden bende, onların karşısında duracak, onlara güç yetirecek ve onlara dayanacak hiçbir şey yoktur. Sen ise hiçbir nefse gücünün yeteceğinden fazlasını teklif etmeyen, ona takatinin üstünde yük yüklemeyen, ona zorluk çıkarmayan ve onu ağır bir yük altında ezmeyen, bilakis ona şefkat gösteren ve merhamet eden Rahim olan Rabsin." Allah Azze ve Celle buyurdu ki: "Sana yüklediğim şeye seni muktedir kılacağım, senin göğsünü genişleteceğim de her şeyi alacak, senin anlayışını açacağım da her şeyi kavrayacaksın, senin dilini çözeceğim de her şeyi konuşacaksın ve senin...
سَمعَك، فتَعِى كلَّ شيءٍ، وأمُدُّ لك بصَرَك، فتَنفُذُ كلَّ شيءٍ، وأُدبِّرُ لك أمرك، فتُتقِنُ كلَّ شيءٍ، وأُحصِى لك فلا يَفوتُك شيءٌ، وأحفَظُ عليك، فلا يَعزُبُ عنك شيءٌ، وأشدُّ لك ظَهرَك، فلا يَهُدُّك شيءٌ، وأشُدُّ لك رُكنك، فلا يَغلِبُك شيءٌ، وأشُدُّ لك قَلبَك، فلا يَرُوعُك شيءٌ، وأشدُّ لك عقلك، فلا يَهُولُك شيءٌ، وأبسُطُ لك مِن بين يدَيك، فتَسطو فوقَ كلِّ شيءٍ، وأشدُّ لك وَطأتَك، فتَهُدُّ كُلَّ شيءٍ، وأُلبِسُكَ الهَيبَةِ فلا يَرومُك شيءٌ، وأُسخِّرُ لك النُّورَ والظُّلمةَ، فأجعَلُهما جُندًا مِن جنودِكَ، يَهدِيك النورُ مِن أمامِك، وتَحوطُك الظلمةُ مِن وَرائِكَ.
işitmeni açacağım ki her şeyi kavrasın, basiretini/görmeni genişleteceğim ki her şeye nüfuz etsin, senin işini çekip çevireceğim ki her şeyi sağlam yapasın, senin için her şeyi sayıp zaptedeceğim ki senden hiçbir şey kaçmasın, seni koruyup gözeteceğim ki senden hiçbir şey gizli kalmasın, sırtını kuvvetlendireceğim ki hiçbir şey seni sarsmasın, dayanağını muhkem kılacağım ki hiçbir şey sana galip gelmesin, kalbini kuvvetlendireceğim ki hiçbir şey seni korkutmasın, aklını pekiştireceğim ki hiçbir şey seni dehşete düşürmesin, senin önünü açacağım ki her şeyin üstünde hâkimiyet kurasın, senin baskını/gücünü kuvvetlendireceğim ki her şeyi dize getiresin, sana öyle bir heybet giydireceğim ki hiçbir şey sana kastetmeye cesaret edemesin; nûru ve karanlığı senin emrine vereceğim de onları senin ordularından iki ordu kılacağım; nûr önünden sana rehberlik edecek, karanlık ise arkandan seni kuşatıp koruyacak.'
ولمَّا قيل له ذلك، انطَلَق يَؤُمُّ الأُمَّةَ التي عندَ مَغرِبِ الشمس، فلمَّا بَلَغَهم، وجَد جَمعًا وعددًا لا يُحَصِيهِ إلا اللهُ، وقُوَّةً وبأسًا لا يُطيقه إلا الله، وألسنةً مختلفةً، وأهواء مُتشتِّتةً، وقلوبًا مُتفرِّقةً، فلمَّا رأى ذلك كابَرهم بالظُّلمة، فضرَب حولَهم ثلاثةَ عساكرَ مِنها، فأحاطَتْهم من كلِّ مكانٍ، وحاشَتْهم حتى جَمَعتْهم في مكانٍ واحدٍ، ثم أخَذ عليهم بالنُّورِ، فدَعاهم إلى اللهِ وإلى عبادتِه، فمنهم مَن آمَن له، ومِنهم مَن صَدَّ، فعَمَد إلى الذين تَوَلُّوا عنه فأدخَلَ عليهم الظلمةَ، فَدَخَلتْ في أفواهِهم وأُنُوفِهم وآذانِهم وأجْوافِهم، ودخَلَت في بيوتِهم ودُورِهم، وغَشِيَتهم مِن فوقِهم، ومِن تحتِهم، ومن كلِّ جانبٍ منهم، فماجُوا فيها وتَحَيَّرُوا، فلمَّا أشفَقوا أن يَهلِكوا فيها، عَجُّوا إليه بصوتٍ واحدٍ، فكشَفَها عنهم وأخَذَهم عَنوَةً، فدخَلوا في دعوتِه، فجَنَّد مِن أهلِ المَغرِبِ أممًا عظيمةً، فجَعَلهم جندًا واحدًا، ثم انطَلَق بهم يقودُهم، والظُّلمةُ تَسوقهم مِن خَلفِهم،
Kendisine bu söylendiğinde, güneşin battığı yerdeki ümmete doğru yola çıktı. Onlara ulaştığında, ancak Allah'ın sayabileceği bir kalabalık ve sayı, ancak Allah'ın güç yetirebileceği bir kuvvet ve şiddet, farklı diller, dağınık hevalar ve ayrışmış kalpler buldu. Bunu görünce karanlıkla onlara üstünlük kurdu ve etraflarına karanlıktan üç ordu yerleştirdi. Bu ordular onları her taraftan kuşattı ve tek bir yerde toplayıncaya kadar sürüp bir araya getirdi. Sonra üzerlerine nur ile hakim oldu da onları Allah'a ve O'na kulluk etmeye davet etti. Onlardan kimi ona iman etti, kimi de yüz çevirdi. [Zülkarneyn] kendisinden yüz çevirenlere yönelip üzerlerine karanlığı saldı; öyle ki karanlık ağızlarına, burunlarına, kulaklarına ve içlerine girdi, evlerine ve yurtlarına doldu; onları üstlerinden, altlarından ve her yanlarından bürüdü. Bunun üzerine karanlığın içinde çalkalandılar ve şaşkına döndüler. Orada helak olmaktan korkunca tek bir sesle ona doğru feryat ettiler. [Zülkarneyn de] karanlığı onların üzerinden kaldırdı ve onları güç kullanarak hakimiyeti altına aldı. Böylece davetine girdiler. Batı ehlinden büyük ümmetleri askere alıp onları tek bir ordu yaptı. Sonra onları sevk edip önlerine düşerek yola koyuldu; karanlık onları arkalarından sürüyor,
وتَحُوشُهم مِن حولِهم، والنُّورُ أمامَهم [يقودُهم ويدُلُّهم]، وهو يسيرُ في ناحيةِ الأرضِ اليُمنَى، وهو يريدُ الأُمةَ التي في قُطرِ الأرضِ الأيمنِ التي يُقالُ لها: هاويلُ. وسخَّر اللهُ له يدَه وقلبَه ورأيَه وعقله ونَظَرَه وائتِمارَه، فلا يُخطئُ إِذا ائتَمرَ، وإذا عمِل عملًا أتقَنَه، فانطلَق يقودُ تلك الأممَ وهى تَتبعُه، فإذا انتهَى إلى بحرٍ أو مخاضةٍ، بَنىَ سُفُنًا مِن ألواحِ صغارٍ أمثالَ النِّعالِ، فنظَمَها في ساعةٍ، ثم حمَل فيها جميعَ مَن معه مِن تلك الأمم وتلك الجنودِ، فإذا قطَع الأنهارَ والبحارَ فتَقَها، ثم دفَع إلى كلِّ إنسانٍ لوحًا فلا يَكرثُه حَملُه، فلم يزلْ ذلك دأبُه حتى انتَهى إلى هاويلَ فعَمِل فيها كعَمَلِه في ناسكٍ، فلمَّا فَرَغَ منها مضَى على وجهِه في ناحية الأرضِ اليُمنى، حتى انتهَى إلى منسكٍ عندَ مطلعِ الشمسِ، فعَمِل فيها وجنَّد فيها جنودًا، كفِعلِه في الأمَّتين اللتين قبلَها، ثم كرَّ مُقبلًا في ناحيةِ الأرضِ اليُسرَى، وهو يريدُ تاويلَ، وهى الأمَّةُ التي بحِيَالِ هاويلَ، وهما مُتَقابِلَتان بينَهما عرضُ الأرضِ كلُّه؛ فلما بلَغها عمل فيها، [وجنَّد فيها] كفِعلِه فيما قبلَها، فلمَّا فَرَغ منها عَطَف مِنها إلى الأممِ التي في وسَطِ الأرضِ من الجنِّ وسائرِ الناسِ و يأجوجَ
[Karanlık] onları etraflarından toplayıp sürüyor, nur ise önlerinde [onları sevk edip onlara yol gösteriyordu]. O, yeryüzünün sağ tarafında ilerliyor ve yeryüzünün sağ cihetinde yer alan ve Hâvîl denen ümmete yönelmek istiyordu. Allah onun elini, kalbini, re'yini (görüşünü), aklını, bakışını ve danışıp karar vermesini kendi emrine musahhar kıldı. Artık bir karar aldığında yanılmaz, bir iş yaptığında onu en muhkem şekilde yapardı. O ümmetleri sevk ederek yola koyuldu; onlar da kendisini takip ediyorlardı. Bir denize yahut sığ bir geçide ulaştığında, ayakkabı tabanı gibi küçük tahtalardan gemiler inşa eder, onları bir saat içinde birbirine bağlayıp dizerdi. Sonra o ümmetlerden ve o ordulardan yanında bulunan herkesi bunlara bindirirdi. Nehirleri ve denizleri aştığında ise o tahtaları birbirinden ayırır, ardından her adama bir tahta verirdi de onu taşımak kişiye meşakkat vermezdi. Hâvîl'e varıncaya kadar onun âdeti hep böyle devam etti. Orada da Nâsik'te yaptığı gibi muamelede bulundu. Oradaki işini bitirince yeryüzünün sağ cihetinde yoluna dosdoğru devam etti; nihayet güneşin doğduğu yerdeki Mensek'e vardı. Orada da icraatta bulundu ve kendisinden önceki iki ümmete yaptığı gibi ordular hazırladı. Sonra yeryüzünün sol cihetine yönelerek geri döndü; Hâvîl'in tam karşısında yer alan Tâvîl ümmetini murat ediyordu. Bu iki ümmet, aralarında bütün yeryüzü genişliği bulunacak şekilde birbirine karşıt konumdaydı. Oraya ulaştığında orada da icraatta bulundu ve daha öncekilere yaptığı gibi [burada da ordular hazırladı]. Oradaki işini tamamlayınca, oradan yeryüzünün ortasında bulunan cinlerden, diğer insanlardan ve Ye'cûc...
ومأجوجَ؛ فلمَّا كان في بعضِ الطريقِ مما يَلِى مُنقَطَعَ التُّركِ نحوَ المَشرقِ، قالت له أمَّةٌ من الإنسِ صالحةٌ: يا ذا القرنَين، إن بينَ هذين الجَبلَين خَلقًا مِن خلقِ اللهِ كثيرًا، فيهم مُشَابَهَةٌ مِن الإِنسِ، وهم أشبَاهُ البهائمِ، يَأكُلون العُشبَ، ويَفتَرِسون الدَّوابَّ والوحوشَ كما تَفتَرِسُها السَّباعُ، ويأكُلون خَشاشَ الأرضِ كلِّها مِن الحَيَّاتِ والعقاربِ، وكلَّ ذى رُوحٍ مما خُلِق في الأرضِ، وليس للهِ خَلَقٌ يَنمِي نَماءَهم في العامِ الواحدِ، ولا يَزدادُ كزيادَتِهم، ولا يَكثُرُ ككَثْرتِهم، فإن كانت لهم مُدَّةٌ على ما نَرَى مِن نمائِهم وزيادَتِهم، فلا شكَّ أنّهم سيَملَئون الأرضَ، ويُجلُون أهلَها منها ويَظهَرون عليها، فيُفسِدون فيها، وليست تمرُّ بنا سنةٌ منذُ جاوَرناهم إِلَّا ونحنُ نتوقَّعُهم، وننتظِرُ أن يطلُعَ علينا أوائلُهم من بين هذيْن الجبَلَين، {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا}، أعِدُّوا لى الصُّخورَ والحديدَ والنُّحاسَ؛ حتى أرتادَ بلادَهم، وأعلمَ عِلمَهم، وأَقِيسَ ما بينَ جبلَيهم. ثم انطلَق يَؤمُّهم حتى دفَعَ إليهم وتَوسَّطَ بلادَهم، فوجَدَهم على مِقدارٍ واحدٍ، ذَكَرَهم وأُنثاهم، يَبلُغُ طولُ الواحدِ مِنهم مثلُ نصفِ الرَّجلِ المَربوعِ منَّا، لهم مَخَالبُ في موضعِ الأظفارِ من أيدِينا، وأضرَاسٌ وأنيابٌ كأضراسِ السِّباع وأنيابِها، [وأحناكٌ كأحناكِ] الإبلِ
[Ye'cûc] ve Me'cûc'u [hedefledi]. Yolun bir kısmında, Türklerin bittiği yerin doğuya bakan tarafına vardığında, insanlardan sâlih bir topluluk ona şöyle dedi: "Ey Zülkarneyn! Bu iki dağın arasında Allah'ın yarattıklarından pek çok bir topluluk vardır. Onlarda insanlara benzerlik bulunmakla birlikte hayvanlar gibidirler; ot yerler, yırtıcı hayvanların avladığı gibi binek hayvanlarını ve yaban hayvanlarını avlarlar, yeryüzündeki yılanlar, akrepler ve yeryüzünde yaratılmış olan her canlı varlık dâhil bütün haşereleri yerler. Bir yıl içinde Allah'ın onların çoğaldığı gibi çoğalan, onların arttığı gibi artan ve onların çoğaldığı gibi çoğalan hiçbir yaratığı yoktur. Eğer onların çoğalıp artmalarına dair gördüğümüz bu duruma bir süre daha mühlet verilirse, hiç şüphe yok ki yeryüzünü dolduracaklar, yerli halkını oradan çıkaracaklar, yeryüzüne hâkim olup orada fesat çıkaracaklardır. Onlara komşu olduğumuzdan beri, her an onları beklemediğimiz ve öncülerinin bu iki dağın arasından üzerimize çıkacağını gözetlemediğimiz tek bir yılımız bile geçmemiştir. {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “Bizimle onların arasına bir set yapman şartıyla sana bir vergi (ücret) verelim mi? [Zülkarneyn] dedi ki: Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkân ve iktidar daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onların arasına aşılmaz sağlam bir engel yapayım.” [Zülkarneyn onlara]: "Bana kayaları, demiri ve bakırı hazırlayın; ta ki onların memleketini teftiş edeyim, durumlarını bileyim ve iki dağlarının arasını ölçeyim" dedi. Sonra onlara doğru yönelerek yola çıktı, nihayet yanlarına varıp memleketlerinin ortasına kadar girdi. Erkekleri ve dişileriyle hepsini tek bir boyda buldu; onlardan birinin boyu, bizden orta boylu bir adamın yarısı kadardı. Bizim ellerimizdeki tırnakların yerinde pençeleri, yırtıcı hayvanların azı dişleri ve köpek dişleri gibi azı dişleri ve köpek dişleri, develerin [çeneleri gibi]
قُوَّةً، تَسمَعُ لها حركةً إذا أكَلوا كحركةِ الجِرَّةِ من الإبلِ، أو كقَضمِ البغلِ المُسِنِّ، أو الفَرَسِ القَويِّ، وهم هُلْبٌ، عليهم مِن الشعرِ في أجسادِهم ما يُوارِيهم، وما يَتَّقون به الحرَّ والبردَ إذا أصابَهم، ولكلِّ واحدٍ مِنهم أُذُنانِ عظيمَتانِ؛ إحدَاهما وَبِرَةٌ ظهرُها وبطنُها، والأُخرَى زَغِبَةٌ ظهرُها وبطنُها، تَسَعانِه إذا لَبِسَهما، يَلتَحِفُ إحدَاهما، ويَفترِشُ الأُخرَى، ويَصِيفُ في إحداهما، ويَشتُو في الأُخرَى، وليس منهم ذكرٌ ولا أنثى إلا وقد عرَف أجلَه الذي يموتُ فيه، ومَنقَطَعَ عُمُرِه؛ وذلك أنه لا يموتُ ميِّتٌ من ذكُورِهم حتى يَخرُجَ مِن صُلبِه ألفُ ولدٍ، ولا تموتُ الأنثى حتى يخرُجَ مِن رَحمِها ألفُ ولدٍ، فإذا كان ذلك أيقَنَ بالموتِ، وهم يُرزَقُون التِّنِّينَ في أيامِ الربيعِ، ويَستَمطِرونَه إذا تَحَيَّنوه كما نَستَمطِرُ الغيثَ لحينِه، فيُقذَفون منه كلَّ سنةٍ بواحدٍ، فيَأكلُونه عامَهم كلَّه إلى مثلِها مِن العامِ القابلِ، فيُغنِيهم على كَثرَتِهم ونَمَائِهم، فإذا مُطِروه أخصَبُوا وعاشوا وسَمِنوا عليه، ورُئِيَ أثرُه عليهم، فدَرَّتْ عليهم الإناتُ، وشَبِقَتْ منه الرجالُ الذُّكورُ، الرجالُ الذُّكورُ،
...güçlü [bir yapıya sahiptirler]. Yemek yedikleri zaman develerin geviş getirmesi gibi yahut yaşlı bir katırın ya da güçlü bir atın [yemi] kırtlatarak çiğnemesi gibi bir ses işitirsin. Onlar çok kıllıdırlar; bedenlerinde kendilerini örten, başlarına geldiğinde sıcaktan ve soğuktan korundukları kıllar vardır. Onlardan her birinin iki büyük kulağı vardır; birinin hem dışı hem içi yünlü/kıllı, diğerinin ise hem dışı hem içi ince tüylüdür. Onları örtündüklerinde ikisi de kendisini içine alacak genişliktedir; birini örtü edinir, diğerini sergi yapar; birinde yazı geçirir, diğerinde kışı geçirir. Onlardan ne bir erkek ne de bir dişi vardır ki öleceği ecelini ve ömrünün sonunu bilmesin. Bu da şöyledir: Onların erkeklerinden ölen bir kimse, sulbünden bin çocuk çıkmadıkça ölmez; dişi de rahminden bin çocuk çıkmadıkça ölmez. Bu durum gerçekleştiğinde ise öleceğini kesin olarak anlar. Onlara bahar günlerinde tinnîn (ejderha/dev yılan) rızık olarak verilir; vakti geldiğinde, bizim vaktinde yağmur istememiz gibi onlar da onun yağdırılmasını dilerler. Onlara her yıl bundan bir tane atılır ve ertesi yılın aynı vaktine kadar bütün bir sene boyunca onu yerler. Sayılarının çokluğuna ve üremelerine rağmen bu onlara yeter. Kendilerine bu yağdırıldığında bolluğa kavuşurlar, refah içinde yaşayıp semirirler ve bunun eseri üzerlerinde görülür; böylece dişileri bolca süt verir/üretkenleşir, erkekleri de bundan dolayı aşırı şehvete gelir...
وإذا أخطَأهم هَزَلوا وأجدَبوا، وجَفَرتِ الذُّكورُ، وحَالتِ الإِناثُ، وتبَيَّنَ أَثرُ ذلك عليهم، وهم يَتداعَون تَداعِىَ الحَمامِ، ويَعوُون عُوَاءَ الكلابِ، ويَتَسافَدون حيث التَقَوْا تَسَافُدَ البهائمِ. ثم لما عايَنَ ذلك منهم ذو القرنين انصَرَف إلى ما بينَ الصَّدَفَين، فقاس ما بينهما وهو في مُنقطَعِ أرضِ التُّركِ ممَّا يَلى مَشرِقَ الشمسِ، فوجَد بُعدَ ما بينَهما مائةَ فَرسَخٍ، فلمَّا أنشَأ في عمَلهِ، حفَر له أُسًّا حتى بلَغَ الماءَ، ثم جعَل عَرضَه خمسين فَرسخًا، وجعَل حَشوَه الصخورَ، وطينَه النُّحاسَ، يُذَابُ ثم يُصبُّ عليه، فصار كأَنَّه عِرقٌ مِن جبلٍ تحتَ الأرضِ، ثم عَلَاهِ وشَرَّفَه بِزُبَرِ الحديدِ والنَّحاسِ المُذابِ، وجعَل خلالَه عِرقًا مِن نُحاسٍ أصفَرَ، فصار كأَنَّه بُردٌ مُحَبَّرٌ؛ مِن صُفرَةِ النُّحاسِ وحُمرَتِه وسَوادِ الحديدِ، فلمَّا فَرَغ منه وأحكَمَه، انطلَق عامِدًا إلى جماعةِ الإنسِ والجنِّ، فبينَا هو يسيرُ، دفَع إلى أُمَّةٍ صالحةٍ يَهدُون بالحقِّ وبه يَعدلون، فوجَد أمَّةً مُقسِطَةً مُقتَصِدَةً، يقسِمُون بالسَّويَّةِ، ويَحكُمون بالعَدلِ، ويتآسَون ويَتَراحَمُون، حالُهم واحدةٌ، وكلِمَتُهم واحدةٌ، وأخلاقُهم مُشتَبهَةٌ، وطرِيقَتُهم مُستَقِيمةٌ، وقلوبُهم مُتآلِفَةٌ، وسيرتُهم مستويةٌ، وقبورُهم بأبوابِ بُيوتِهم، وليس على بُيوتِهم أبوابُ، وليس عليهم أمراءُ، وليس بينَهم قُضَاةٌ، ولا بينَهم أغنياءُ ولا ملوكُ ولا أشرافٌ، ولا يَتَفاوتُون ولا يتَفاضَلون، ولا يَختلِفون ولا يَتَنازَعُون، ولا يَستَبُّون ولا يَقتَتِلون، ولا يَقحَطون ولا يُجرَدون، ولا تُصِيبُهم الآفاتُ
O [yiyecek] kendilerine ulaşmadığında zayıflayıp kıtlığa düşerlerdi; erkeklerin cinsel gücü kesilir, dişiler ise kısırlaşırdı ve bunun izi üzerlerinde açıkça görülürdü. Onlar güvercinlerin ötüşmesi gibi birbirlerine seslenirler, köpekler gibi ulurlar ve karşılaştıkları yerde hayvanların çiftleşmesi gibi çiftleşirlerdi. Zülkarneyn onların bu durumuna şahit olunca iki dağın arasına yöneldi; güneşin doğduğu tarafta, Türklerin arazisinin bittiği yerde bulunan bu iki dağın arasını ölçtü ve aralarındaki mesafenin yüz fersah olduğunu gördü. İnşasına başladığında, suya ulaşıncaya kadar onun için bir temel kazdı. Sonra genişliğini elli fersah yaptı; iç dolgusunu kayalar, harcını ise bakır yaptı. [Bakır] eritilip üzerine dökülüyordu; böylece yerin altında sanki dağdan bir damar gibi oldu. Sonra demir kütleleri ve eritilmiş bakırla onu yükseltip tahkim etti, arasına da sarı bakırdan bir hat/damar koydu; böylece bakırın sarılığı ve kırmızılığı ile demirin siyahlığından dolayı sanki çizgili/nakışlı bir kumaş gibi oldu. Onu bitirip sağlamlaştırdığında, insan ve cin topluluklarına doğru yönelip yola çıktı. Yürümekte iken hakka ileten ve hak ile adalet yapan sâlih bir ümmetin yanına vardı. Hak gözeten, mutedil, [her şeyi] eşitçe taksim eden, adaletle hükmeden, birbirleriyle teselli bulup yardımlaşan ve birbirlerine merhamet eden bir ümmet buldu. Durumları bir, sözleri bir, ahlakları benzer, yolları dosdoğru, kalpleri kaynaşmış, yaşantıları dengeli/düzgündü. Kabirleri evlerinin kapılarının önündeydi, evlerinde ise kapı yoktu. Başlarında emirler yoktu, aralarında kadılar yoktu; aralarında zenginler, krallar ve soylular da yoktu. Birbirlerinden farklı/üstün değillerdi, birbirlerine üstünlük taslamazlardı; ihtilaf etmezler, çekişmezlerdi; birbirlerine sövmezler, birbirleriyle savaşmazlardı; kuraklık çekmezler, ekinleri çekirge istilasına uğramazdı ve [diğer] insanlara isabet eden afetler
التي تُصيبُ الناسَ، وهم أطولُ الناسِ أعمارًا، وليس فيهم مسكينٌ ولا فقيرٌ، ولا فَظٌّ ولا غَلِيظٌ، فلمَّا رأَى ذلك ذو القرنَين من أمرِهم، عَجِبَ منه وقال: أخبِرُوني أيُّها القومُ خَبرَكم، فإنِّى قد أحصَيتُ الأرضَ كلَّها؛ بَرَّها وبحرَها، وشَرقَها وغَربَها، ونورَها وظُلمَتَها، فلم أجِد مثلَكم، فأخبِرُونى خَبَركم! قالوا: نعم، فسَلنا عمَّا تُريدُ. قال: أخبِرُوني، ما بالُ قبورِ مَوتاكم على أبوابِ بيوتِكم؟ قالوا: عَمدًا فَعَلنا ذلك؛ لِئَلَّا نَنسَى الموتَ، ولا يَخرُجَ ذِكرُه مِن قلوبِنا. قال: فما بال بيوتِكم ليس عليها أبوابٌ؟ قالوا: ليس فِينا مُتَّهمٌ، وليس منا إلَّا أمينٌ مُؤتمَنٌ. قال: فما بالُكم ليس عليكم أمراءُ؟ قالوا: لا نَتَظالَمُ. قال: فما بالُكم ليس عليكم حُكَّامٌ؟ قالوا: لا نَخْتَصِمُ. قال: فما بالُكم ليس فيكم أغنياءُ؟ قالوا: لا نتَكاثَرُ. قال: فما بالُكم ليس فيكم ملوكٌ؟ قالوا: لا نتَكابَرُ. قال فما بالُكم لا تتَنازَعُون ولا تَختَلِفون؟ قالوا: مِن قِبَلِ أُلفَةِ قلوبِنا وصَلاحِ ذاتِ بينِنا. قال: فما بالُكم لا تَستبُّون ولا تَقتَتِلون؟ قالوا: من قِبَلِ أَنَّا غَلَبْنا طبائِعَنا بالعزمِ، وسُسنا أنفُسَنا بالأحلامِ. قال: فما بالُكم كلِمَتُكم واحدةٌ، وطريقَتُكم مُستقيمَةٌ مُستَويةٌ؟ قالوا: مِن قِبَلِ أَنَّا لا نَتكاذبُ، ولا نَتَخادَعُ، ولا يَغتابُ بعضُنا بعضًا. قال: فأَخْبِرُونى مِن أينَ تَشابَهَتْ قلوبُّكم، واعتدَلتْ سِيرَتُكم؟ قالوا: صحَّت صُدُورُنا، فنُزِع بذلك الغِلُّ والحسدُ من قلوبِنا. قال: فما بالُكم ليس فيكم مِسكينٌ ولا فقيرٌ؟ قالوا: مِن قِبَلِ أَنَّا نَقسِمُ بالسَّويةِ. قال: فما بالُكم ليس فيكم فظٌّ ولا غَلِيظٌ؟ قالوا: من قِبَلِ الذُّلِّ والتَّواضُعِ. قال: فما بالُكم أطولَ الناسِ أعمارًا؟ قالوا: مِن
...insanlara isabet eden [afetler], onlar insanların en uzun ömürlüleridir; aralarında hiçbir yoksul ve fakir, hiçbir kaba ve katı [yürekli] kimse yoktur. Zülkarneyn onların bu durumunu görünce hayrete düştü ve: 'Ey kavim! Durumunuzu bana haber verin. Zira ben karasıyla deniziyle, doğusuyla batısıyla, aydınlığıyla karanlığıyla bütün yeryüzünü gezip gördüm fakat sizin gibisini bulamadım. Bana durumunuzu haber verin!' dedi. Onlar da: 'Olur, dilediğini bize sor' dediler. [Zülkarneyn]: 'Bana haber verin; ölülerinizin kabirlerinin evlerinizin kapıları önünde olmasının sebebi nedir?' dedi. 'Ölümü unutmayalım ve onun zikri kalplerimizden çıkmasın diye bunu kasten yaptık' dediler. 'Peki evlerinizin üzerinde kapı bulunmamasının sebebi nedir?' dedi. 'Aramızda töhmet altında tutulan kimse yoktur; bizden olan herkes ancak güvenilir ve emanet ehli kimsedir' dediler. 'Peki haliniz nedir ki başınızda emirler/yöneticiler yoktur?' dedi. 'Birbirimize haksızlık etmeyiz' dediler. 'Peki üzerinizde hâkimler bulunmamasının sebebi nedir?' dedi. 'Davalaşıp çekişmeyiz' dediler. 'Peki aranızda zenginlerin bulunmamasının sebebi nedir?' dedi. 'Çoğaltma/öğünme yarışına girmeyiz' dediler. 'Peki aranızda kralların bulunmamasının sebebi nedir?' dedi. 'Büyüklük taslamayız' dediler. 'Peki aranızda çekişmemenizin ve ihtilafa düşmemenizin sebebi nedir?' dedi. 'Kalplerimizin kaynaşmasından ve aramızın ıslah edilmiş olmasındandır' dediler. 'Peki birbirinize sövmemenizin ve birbirinizi öldürmemenizin sebebi nedir?' dedi. 'Tabiatlarımıza azimle galip geldiğimiz ve nefislerimizi hilm/ağırbaşlılık ile yönettiğimiz içindir' dediler. 'Peki sözünüzün bir, yolunuzun dosdoğru ve dengeli olmasının sebebi nedir?' dedi. 'Birbirimize yalan söylemediğimiz, birbirimizi aldatmadığımız ve birbirimizin gıybetini yapmadığımız içindir' dediler. 'Bana haber verin; kalpleriniz nereden birbirine benzedi ve gidişatınız nasıl istikamet kazandı?' dedi. 'Göğüslerimiz/gönüllerimiz selamet buldu; böylece kalplerimizden kin ve haset sökülüp atıldı' dediler. 'Peki aranızda hiçbir miskin ve fakirin bulunmamasının sebebi nedir?' dedi. 'Eşit olarak taksim ettiğimiz içindir' dediler. 'Peki aranızda kaba ve katı yürekli kimsenin bulunmamasının sebebi nedir?' dedi. 'Boyun eğme ve tevazumuz sebebiyledir' dediler. 'Peki insanların en uzun ömürlüsü olmanızın sebebi nedir?' dedi. Dediler ki: '...'
قِبَل أنا نَتَعاطَى الحقَّ ونحكُمُ بالعدلِ. قال: فما بالُكم لا تَقحَطون؟ قالوا: لا نَغْفُلُ عن الاستغفارِ. قال: فما بالُكم لا تُجرَدُون؟ قالوا: مِن قِبَلِ أنَّا وَطَّأنا أنفُسَنا للبلاءِ منذ كنا، وأحبَبناه وحَرَصنا عليه، فعُرِّينا منه. قال: فما بالُكم لا تُصِيبُكم الآفاتُ كما تُصيبُ الناسَ؟ قالوا: لا نتَوكَّلُ على غيرِ اللهِ، ولا نعملُ بالأنواءِ والنُّجومِ. قال: حدَّثوني، أهَكذا وجَدتُم آباءَ كم يفعَلون؟ قالوا: نعم، وجَدْنا آباءَنا يَرحَمون مساكِينَهم، ويُواسُون فُقَراءَهم، ويَعفون عمَّن ظَلَمَهم، ويُحسِنون إلى مَن أساءَ إليهم، ويَحلُمُون عمَّن جَهِل عليهم، ويستَغفِرون لِمَن سَبَّهم، ويَصِلُون أرحامَهم، ويُؤَدُّون أماناتِهم، ويَحفَظُون وَقتَهم لصلاتِهم، ويُوفُون بعُهودِهم، ويَصدُقون في مواعيدِهم، ولا يَرغَبون عن أكْفَائِهم، ولا يَستَنكِفون عن أقارِبِهم، فأصلَحَ اللهُ لهم بذلك أمرَهم، وحَفِظَهم ما كانوا أحياءً، وكان حقًّا عليه أن يَخلُفَهم في تَرِكَتِهم .
hakkı yerine getirmemiz ve adaletle hükmetmemiz sebebiyledir.' Dedi ki: 'Peki kıtlığa uğramamanızın sebebi nedir?' Dediler ki: 'İstiğfardan gafil olmamamızdandır.' Dedi ki: 'Peki ekinsiz/mahsulsuz kalmamanızın sebebi nedir?' Dediler ki: 'Var olduğumuzdan beri nefislerimizi belaya alıştırdığımız, onu sevdiğimiz ve ona karşı hırsla sabrettiğimiz içindir; bu yüzden ondan korunduk.' Dedi ki: 'Peki insanlara isabet ettiği gibi size afetlerin isabet etmemesinin sebebi nedir?' Dediler ki: 'Allah'tan başkasına tevekkül etmeyiz, yıldızlara ve burçlara göre amel etmeyiz.' Dedi ki: 'Bana anlatın, atalarınızı da böyle yapar mı buldunuz?' Dediler ki: 'Evet, atalarımızı miskinlerine merhamet eder, fakirlerine yardımda bulunur, kendilerine zulmedeni bağışlar, kendilerine kötülük edene iyilik yapar, kendilerine cahillik edene hilimle muamele eder, kendilerine sövene istiğfar eder, akrabalık bağlarını gözetir, emanetlerini yerine getirir, namazları için vakitlerini korur, ahitlerine vefa gösterir, vaatlerinde doğru söyler, denklerinden yüz çevirmez ve akrabalarını küçük görmez bulduk. Bu sebeple Allah onların işlerini düzeltti, hayatta oldukları müddetçe onları korudu ve geride bıraktıklarında onların yerini doldurmak O'nun üzerine bir hak oldu.'
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ، عن أبي رافعٍ، عن أبي هريرةَ، عن نبيِّ الله ﷺ قال: "إن يأجوجَ ومأجوجَ يَحفِرونَهُ كلَّ يومٍ حتى إذا كادوا يَرَونَ شُعاعَ الشَّمسِ، قال الذي عليهم: ارجِعُوا فتَحفِرُونَه غدًا. فيُعِيدُه اللهُ [كأشَدِّ ما كان، حتى إذا بَلَغَتْ مُدَّتُهم حَفَروا، حتى إذا كادوا يَرَونَ شُعَاعَ الشمسِ قال الذي عليهم: ارجِعُوا فسَتَحفِرُونَه إِن شاء اللهُ غَدًا. فيَعُودُونَ إِليه] وهو
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den, [o] Ebû Râfi'den, [o da] Ebû Hureyre'den, [o da] Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; [Peygamber] şöyle buyurdu: «Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc her gün onu [seddi] kazarlar; nihayet güneşin ışığını neredeyse görecek duruma geldiklerinde başlarındaki kimse: 'Dönün, onu yarın kazarsınız' der. Allah da onu [en sağlam hâline geri döndürür. Nihayet süreleri dolduğunda kazarlar; nihayet güneşin ışığını neredeyse görecek duruma geldiklerinde başlarındaki kimse: 'Dönün, inşallah yarın onu kazarsınız' der. Bunun üzerine ona dönerler] ve o...»
كهَيئتِه حِينَ ترَكُوه ، فيَحفِرُونَه، فيَخرُجونَ على الناسِ، فينشِفُونَ المياةَ، ويتَحَصَّنُ الناسُ في حُصونِهم، فيَرمونَ بسِهامهم [إلى السماء] فيَرجِعُ فيها كهَيئَةِ الدِّماءِ، فيقولون: قَهَرْنا أهلَ الأرضِ، وعَلَونا أهلَ السماءِ. فيبعَثُ اللهُ علَيهم نَغَفًا في أقفائِهم فتَقتُلُهم ". فقال رسولُ اللهِ ﷺ: "والذي نفسُ محمدٍ بيدِهِ إِنَّ دَوَابَّ الأرضِ لَتَسمَنُ وتَشكَرُ شَكَرًا مِن لُحومِهم" .
onu bıraktıkları andaki vaziyetinde durur. Onu kazarlar ve insanların karşısına çıkarlar; suları kuruturlar, insanlar kalelerine sığınır. Oklarını [göğe doğru] atarlar, oklar kan renginde kendilerine geri döner. Bunun üzerine: «Yeryüzündekileri kahrettik, gökyüzündekilere de üstün geldik» derler. Derken Allah enselerine kurtçuklar gönderir de bu onları öldürür .' Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: 'Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki yeryüzünün hayvanları onların etlerinden semirecek ve memeleri sütten dolup taşacaktır ' .
حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا سَلَمةُ، عن محمدِ بن إسحاقَ، عن عاصمِ بن عمرَ بن قتادةَ الأنصاريِّ ثم الظَّفَرِيِّ، عن محمودِ بن لَبيدٍ أخي بني عبدِ الأَشْهَلِ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: سمعتُ رسولَ اللهِ ﷺ يقولُ: "يُفتَحُ يأجوجُ ومأجوجُ، يَخرُجُون على الناسِ كما قال اللهُ ﷿: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} [الأنبياء: ٩٦] فيَغْشَونَ الأرضَ، وَينحازُ المسلِمون عنهم إلى مَدَائِنِهم وحُصُونِهم، ويضُمُّون إليهم مَواشِيَهم، فيَشرَبونَ مِياهَ الأَرضِ، حتى إن بعضَهم ليَمرُّ بالنَّهرِ فيَشرَبُونَ ما فيه، حتى يترُكُوه يابِسًا، حتى إِن مَنْ بَعدَهم لَيَمُرُّ بذلك النهرِ،
Bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Seleme, Muhammed b. İshâk'tan, [o da] Âsım b. Ömer b. Katâde el-Ensârî sonra ez-Zaferî'den, [o da] Benî Abdileşhel'in kardeşi Mahmûd b. Lebîd'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etti; [Ebû Saîd] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: «Ye'cûc ve Me'cûc'un [seddi] açılacak, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ} “Her tepeden akın ederler” [el-Enbiyâ: 96] buyurduğu gibi insanların üzerine çıkacaklar. Yeryüzünü kaplayacaklar; Müslümanlar onlardan [kaçarak] şehirlerine ve kalelerine çekilecek ve hayvanlarını da yanlarına alacaklar. Yeryüzünün sularını içecekler; hatta onlardan bir kısmı bir nehre uğrayıp içindekini kurutuncaya kadar içecek; öyle ki onlardan sonra gelenler o nehre uğrayıp...»
فيقولُ: لقد كان ههنا ماءٌ مرَّةً. حتى إذا لم يبقَ مِن النَّاسِ أَحدٌ إِلَّا [أَخَذ في] حِصنٍ أو مدينةٍ، قال قائلُهم: هؤلاء أهلُ الأرضِ قد فَرَغْنا مِنهم، بَقِيَ أهلُ السماءِ". قال: "ثم يَهُزُّ أَحَدُهم حَربَتَه، ثم يَرمى بها إلى السماءِ، فتَرجِعُ إليه مُخَضَّبَةً دَمًا؛ للبلاءِ والفِتْنَةِ، فبَينا هم على ذلكَ، بَعَث اللهُ عليهم دُودًا في أعناقِهم كالنَّغَفِ، فيَخرُجُ في أعناقِهم، فيُصبحون مَوتَى لا يُسمَعُ لهم حِسٌّ، فيقولُ المسلمون: أَلَا رَجُلٌ يَشرِى لنا نَفسَه، فينَظُرَ ما فعَل هذا العدوُّ"؟ قال: "فيَتَجَرَّدُ رَجُلٌ منهم بذلك مُحتَسِبًا لِنَفسِه، قد وَطَّنَها على أنَّه مَقتولٌ، فيَنزِلُ فيجِدُهم مَوْتَى، بعضُهم على بعضٍ، فيُنادِي: يا معشرَ المسلمِين، ألَا أبشِرُوا، فإنَّ الله قد كَفَاكُم عَدُوَّكم. فيَخرُجونَ مِن مَدَائِنِهم وحُصُونِهم، ويُسَرِّحونَ مَواشِيَهم، فما يكونُ لها رَعَىٌ إِلَّا لُحُومُهم، فتَشكَرُ عنهم أحسَنَ ما شَكِرَتْ عن شيءٍ مِن النَّبَاتِ أَصابَتْ قطُّ" .
ve: «Bir zamanlar burada su vardı» diyecektir. Nihayet insanlardan bir kale veya şehirde [bulunan] kimse dışında hiç kimse kalmayınca, onlardan biri: «İşte yeryüzü halkı, onların işini bitirdik; geriye gökyüzü halkı kaldı» diyecektir.' Buyurdu ki: 'Sonra onlardan biri mızrağını sallar, ardından onu göğe doğru atar da bir imtihan ve fitne olarak mızrak ona kana bulanmış vaziyette geri döner. Onlar bu halde iken, Allah onların boyunlarına kurtçuk gibi parazitler musallat eder; boyunlarından çıkar da sabahleyin tek bir sesleri dahi işitilmeyen ölüler haline gelirler. Müslümanlar: «Bizim için canını ortaya koyup bu düşmanın ne yaptığına bakacak bir adam yok mu?» derler.' Buyurdu ki: 'Onlardan bir adam, öldürüleceğini göze alıp sevabını Allah'tan bekleyerek bu işe soyunur; aşağı iner ve onları üst üste yığılmış ölüler halinde bulur. Bunun üzerine: «Ey Müslümanlar topluluğu! Müjdeler olsun, Allah düşmanınıza karşı size yetti» diye seslenir. Şehirlerinden ve kalelerinden çıkarlar, hayvanlarını salarlar; hayvanlar için onların etlerinden başka yayılacak bir şey olmaz da daha önce yedikleri hiçbir bitkiden olmadıkları kadar güzel bir şekilde semirip sütlenirler' .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ}، قال: كان أبو سعيدٍ الخُدريُّ يقولُ: إن نبيَّ اللهِ ﷺ قال: "لا يموتُ رجلٌ منهم حتى يُولَدَ لِصُلبِه ألفُ رجلٍ". قال: وكان عبدُ اللهِ [بن مسعودٍ] يَعجَبُ مِن كثرَتِهم، ويقولُ: لا يموتُ من يأجوجَ ومأجوجَ أحدٌ، حتى يُولدَ له ألفُ ذكَرٍ من صُلبِه!
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan nakletti: {قَالُوا يَاذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Dediler ki: Ey Zülkarneyn! Şüphesiz Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar” [ayeti hakkında] dedi ki: Ebû Saîd el-Hudrî şöyle derdi: Allah'ın Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Onlardan hiçbir adam, kendi sulbünden bin erkek evlat doğmadıkça ölmez.» Dedi ki: Abdullah [b. Mes‘ûd] da onların çokluğuna hayret eder ve şöyle derdi: «Ye'cûc ve Me'cûc'den hiç kimse, kendi sulbünden bin erkek [çocuk] doğmadıkça ölmez!»
حدَّثني بحرُ بنُ نَصرٍ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: ثني معاويةُ، عن أبي الزَّاهِرِيَّةِ وشُريحِ بن عُبيدٍ: إن يأجوجَ ومأجوجَ ثلاثةُ أصنافٍ؛ صِنفٌ طولُهم كطولِ الأرزِ ، وصِنفٌ طولُه وعَرضُه سواءٌ، وصِنفٌ يفتَرِشُ أحدُهم أُذُنَه، ويَلتَحِفُ الأُخرَى فتُغطِّى سائرَ جَسَدِه .
Bana Bahr b. Nasr anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: Bana Muâviye, Ebu'z-Zâhiriyye ve Şüreyh b. Ubeyd'den nakletti: Ye'cûc ve Me'cûc üç sınıftır; bir sınıf vardır ki boyları sedir ağacı boyundadır; bir sınıf vardır ki boyu ve eni eşittir; bir sınıf da vardır ki bir kulağını altına serer, diğerini örtünür de [bu kulak] bedeninin geri kalanını tamamen örter .
فالخبرُ الذي ذكَرناه عن وهبِ بن مُنبهٍ في قصةِ يأجوجَ ومأجوجَ، يدلُّ على أن الذين قالوا لذي القَرنين: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ}، إنما أَعْلَمُوه خوفهم ما يحدُثُ مِنهم من الإفسادِ في الأرضِ، لا أنَّهم شَكَوا مِنهم إفسادًا كان مِنهم، فيهم أو في غيرِهم. والأخبارُ عن رسولِ اللهِ ﷺ [تُخْبِرُ عنهم] أنَّهم سيكونُ مِنهم الإفسَادُ في الأرضِ، ولا دَلالةَ فيها أنَّهم قد كان منهم - قبلَ إحداثِ ذِى القَرنَين السَّدَّ الذي أحدَثه بينَهم وبينَ مَن دونَهم مِن الناسِ غيرِهم - إفسادٌ.
Vehb b. Münebbih'ten Ye'cûc ve Me'cûc kıssasında naklettiğimiz bu rivayet göstermektedir ki, Zülkarneyn'e: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar” diyenler, kendilerinde yahut başkalarında fiilen vuku bulmuş bir fesattan şikâyet etmiş değillerdir; sadece onlardan kaynaklanacak bir yeryüzü fesadından duydukları korkuyu ona bildirmişlerdir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den gelen rivayetler de [onlar hakkında] yeryüzünde bir fesat çıkaracaklarını bildirmektedir; bu rivayetlerde, Zülkarneyn'in kendileri ile diğer insanlar arasına yaptığı setti inşa etmesinden önce onlardan bir fesat vuku bulduğuna dair bir delil yoktur.
فإذْ كان ذلك كذلك بالذي بيَّنا، فالصَّحيحُ مِن تأويلِ قولِه: {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ}: إن يأجوجَ ومأجوجَ سَيُفسِدون في الأرضِ.
Açıkladığımız üzere durum böyle olunca, {إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapmaktadırlar” âyetinin tevilinde doğru olan şudur: Ye'cûc ve Me'cûc yeryüzünde bozgunculuk yapacaklardır.
وقولُه: {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا}. اختلَفتِ القرأةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأته عامَّةُ قرأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ: {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا}. كأَنَّهم نَحَوا به نحوَ المَصدَرِ مِن "خَرْجِ الرأسِ"، وذلك جُعلُه. وقرَأتْه عامَّةُ قرأةِ الكوفيِّين:
Allah Teâlâ'nın: {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا} “Sana bir harç/ücret verelim mi?” buyruğuna gelince; kurrâ bunun okunuşunda ihtilaf etmiştir. Medine ve Basra kurrâsının geneli ile Kûfelilerin bir kısmı bunu: {فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا} şeklinde okumuştur. Sanki onlar bunu "harcu'r-re's" (baş vergisi) ifadesindeki masdara hamletmişlerdir ki o da [karşılık olarak verilen] ücrettir. Kûfeli kurrânın geneli ise:
(فهل نَجْعَلُ لك خَرَاجًا) بالألفِ ، وكأنَّهم نَحَوا بهِ نَحوَ الاسمِ، وعَنَوا بِهِ: أُجرَةً على بِنائِكَ لنا سدًّا بينَنا وبينَ هؤلاءِ القومِ.
Elifle (فهل نَجْعَلُ لك خَرَاجًا) şeklinde okumuşlardır . Sanki onlar bunu isme hamletmiş ve bununla: 'Bizimle bu kavim arasına bir set inşa etmene karşılık bir ücret' anlamını kastetmişlerdir.
وأَولَى القراءتَين في ذلك عندَنا بالصوابِ قراءةُ مَن قَرأه: (فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرَاجًا) بالألفِ؛ لأنَّ القومَ، فيما ذُكِر عنهم، إنَّما عرَضُوا على ذِي القَرنَين أن يُعطُوه مِن أمْوالِهم ما يَستَعِينُ به على بناءِ السَّدِّ، وقد بيَّن ذلك قولُه: {فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا}. ولم يَعرِضُوا عليه جزيَةَ رءوسِهم. والخَراجُ عندَ العربِ هو الغلَّةُ.
Bize göre bu iki kıraatten doğruya daha yakın olanı , elifle (فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرَاجًا) şeklinde okuyanın kıraatidir. Çünkü o kavim -kendilerinden nakledildiğine göre- Zülkarneyn'e, seddin inşasında yararlanması için mallarından vermeyi teklif etmişlerdi; nitekim Zülkarneyn'in: {فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım” sözü de bunu açıklamaktadır. Ona baş vergisi (cizye) teklif etmemişlerdi. Arapların dilinde 'harâc' ise gelir/ücret demektir.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta söylediğimiz doğrultuda tevil ehli de görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جُريجٍ، عن عطاءٍ الخُراسانيِّ، عن ابن عباسٍ: (فهل نَجْعَلُ لكَ خَرَاجًا). قال: أجرًا، {عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o] Atâ el-Horasânî'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti: (فهل نَجْعَلُ لكَ خَرَاجًا) hakkında: 'Bir ücret', {عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} “bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla” dedi.