حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ، في قولِه: {خَرْجًا }. قال: أجرًا .
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {خَرْجًا } kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: 'Bir ücret' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن معمرٍ، عن قتادةَ
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den rivayet etti:
قولَه: (فهل نَجْعَلُ لك خَرَاجًا). قال: أجرًا.
(فهل نَجْعَلُ لك خَرَاجًا) kavli hakkında: 'Bir ücret' dedi.
وقولُه: {عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا}. يقولُ: قالوا له: هل نجعلُ لك [أجرًا، على] أن تجعلَ بَيْنَنَا وبينَ يأجوجَ ومأجوجَ حاجِزًا يحجِزُ بينَنا وبينَهم، ويمنَعهم الخروجَ إلينا. وهو السَّدُّ.
{عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} “Bizimle onlar arasına bir set yapman şartıyla” âyetine gelince; [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Ona şöyle dediler: Bizimle Ye'cûc ve Me'cûc arasına, bizimle onlar arasında engel oluşturacak ve onların bizim tarafımıza çıkmasını engelleyecek bir engel yapman şartıyla sana [bir ücret] verelim mi? İşte bu, settir.
القولُ في تأويلِ قولِه تعالى: {قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥)}
Yüce Teâlâ'nın: {قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥)} “[Zülkarneyn] dedi ki: ‘Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkân daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.’” kavlinin teviline dair açıklama:
يقولُ تعالى ذكرُه: قال ذو القرْنَين: الذي مَكْنَنِي في عمَلِ ما سألتُموني مِن السدِّ بينَكم وبينَ هؤلاء القومِ ربِّي، ووَطَّأَه لِي وقوَّانى عليه، خيرٌ مِن جُعلِكم والأُجرَةِ التي تَعرِضُونَها عليَّ لبِناءِ ذلك، وأكثرُ وأطيبُ، ولكِن {فَأَعِينُونِي} مِنكم {بِقُوَّةٍ}. يقولُ : أَعِينوني بفَعَلَةٍ وصُنَّاعٍ يُحسِنونَ البناءَ والعملَ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Zülkarneyn dedi ki: Sizinle bu kavim arasında set yapmamı benden istediğiniz işte Rabbimin bana verdiği imkân, bunu bana kolaylaştırması ve bana bu hususta güç vermesi; bunu inşa etmek için bana teklif ettiğiniz ücretten ve bedelden daha hayırlı, daha çok ve daha temizdir. Fakat {فَأَعِينُونِي} “bana yardım edin” kendi tarafınızdan {بِقُوَّةٍ} “beden gücüyle”. Şöyle demek istiyor : İnşaatı ve işi iyi bilen işçiler ve sanatkârlarla bana yardım edin.
كما حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: [نا آدمُ بنُ عُيينَةَ، عن أخيه سفيانَ بن عُيينةَ، عن ابن أبي نجيحٍ] ، عن مجاهدٍ قال: {قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ}. قال: برجالٍ {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا}.
Nitekim bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: [Bize Âdem b. Uyeyne, kardeşi Süfyân b. Uyeyne'den, o İbn Ebî Necîh'ten] , [o da] Mücâhid'den nakletti; o: {قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ} “[Zülkarneyn] dedi ki: ‘Rabbimin beni içinde bulundurduğu imkân daha hayırlıdır. Siz bana beden gücüyle yardım edin...’” âyeti hakkında: 'İnsanlarla [yardım edin]' dedi, {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “...de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.”
وقال. {مَا مَكَّنِّي} فأدغَمَ إحدَى النُّونَين في الأُخرى، وإِنَّما هو ما مَكَّنَنِي فيه. وقولُه: {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا}. يقولُ: أجعَلْ بينَكم وبينَ يأجوجَ
[İbn Kesîr] dedi ki: {مَا مَكَّنِّي} “[Rabbimin] bana verdiği imkân” [kıraatinde], nûn harflerinden birini diğerine idğam etmiştir; aslı ise (ما مَكَّنَنِي فيه) şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “Sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım” buyruğu ise; sizinle Ye'cûc
ومأجوجَ رَدمًا. والرَّدمُ: حاجزٌ كالحائط والسَّدَّ، إلا أنَّه أمنَعُ منهما وأشدُّ، يقالُ منه: قد ردَمَ فلانٌ موضِعَ كذا، يَردِمُه رَدْمًا ورُدَامًا. ويُقال أيضًا: رَدَم ثَوبَه يَردِمُه، وهو ثوبٌ مَردُومٌ . إذا كان كثيرَ الرِّقاعِ. ومنه قولُ عنترةَ :
ve Me'cûc arasına bir redm yapayım. Radm (رَدْم); duvar ve set gibi bir engeldir, şu kadar var ki o ikisinden daha muhkem ve daha sağlamdır. Bu kökten olmak üzere: 'Falanca şu yeri kapattı/onardı' anlamında (قد ردَمَ فلانٌ موضِعَ كذا، يَردِمُه رَدْمًا ورُدَامًا) denir. Yine bir elbisenin çok yaması olduğunda: Elbisesini yamadı/onardı anlamında (رَدَم ثَوبَه يَردِمُه) ve o elbise çok yamalıdır anlamında (وهو ثوبٌ مَردُومٌ) denir . Antere'nin şu beyti de bu kabildendir :
هل غادَرَ الشُّعَراءُ مِن مُتَرَدَّمِ … أم هل عَرَفتَ الدَّارَ بعدَ تَوَهُّمِ
Şairler onarılacak/söylenecek bir söz bıraktı mı geriye? … Yoksa uzun tereddütlerden sonra mı tanıdın o yurdu?
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويل.
Bu hususta söylediğimiz doğrultuda tevil ehli de görüş belirtmiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا}، قالَ: هو كأشدِّ الحِجَاب .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Engellerin en muhkemi gibidir' dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قال: ذُكِر لنا أنَّ رجلًا قال: يا نبيَّ اللهِ، قد رأيتُ سدَّ يأجوجَ ومأجوجَ. قال: "انعَته لى". قال: كالبُرْدِ المُحَبَّرِ؛ طَرِيقةٌ سوداءُ، وطَرِيقةٌ حمراءُ. قال: "قد رَأيتَه" .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den anlattı, dedi ki: Bize aktarıldığına göre bir adam: 'Ey Allah'ın Peygamberi, ben Ye'cûc ve Me'cûc'un seddini gördüm' dedi. [Hz. Peygamber]: 'Bana onu tarif et' buyurdu. Adam: 'Nakışlı kumaş gibi; bir çizgisi siyah, bir çizgisi kırmızı' dedi. [Hz. Peygamber]: 'Gerçekten onu görmüşsün' buyurdu .
القولُ في تأويلِ قولِه جلّ ثناؤه: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦) فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا}.
Yüce [Allah]'ın şu kelâmının tevili hakkındaki görüş: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦) فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “Bana demir kütleleri getirin! İki dağın arası eşitlenince: 'Körükleyin!' dedi. Nihayet onu ateş hâline getirince: 'Getirin bana, üzerine erimiş bakır dökeyim!' dedi. (96) Artık ne onu aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler.”
يقولُ تعالى ذكرُه: قال ذو القَرنَين للذين سألوه أن يجعلَ بينَهم وبينَ يأجوجَ [ومأجوجَ] سدًّا: {آتُونِي} أي: جيئوني بزُبَرِ الحديدِ، وهي جمعُ زُبْرةٍ، والزُبْرةُ: القطعةُ مِن الحديدِ.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Zülkarneyn kendisinden Ye'cûc [ve Me'cûc] arasına set yapmasını isteyenlere şöyle dedi: {آتُونِي} yani: Bana demir kütleleri getirin. Züber (زُبَر); zübre (زُبْرة) kelimesinin çoğuludur. Zübre ise: Demirden bir parçadır.
كما حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {آتُونِي زُبَرَ}. يقولُ: قِطَعَ الحديدِ .
Nitekim bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan {آتُونِي زُبَرَ} “Bana kütleleri getirin” kavli hakkında nakletti; o: 'Demir parçalarını' demektedir, dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ}. قال: قطع الحديدِ.
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütleleri getirin” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Demir parçalarını' dedi.
حدَّثني إسماعيلُ بنُ سَيفٍ، قال: ثنا عليُّ بنُ مُسْهِرٍ، عن إسماعيلَ، عن أبي صالحٍ في قولِه: {زُبَرَ الْحَدِيدِ}. قال: قِطَعَ الحديدِ.
Bana İsmâil b. Seyf anlattı, dedi ki: Bize Ali b. Müshir, İsmâil'den, [o da] Ebû Sâlih'ten {زُبَرَ الْحَدِيدِ} “demir kütleleri” kavli hakkında rivayet etti; o: 'Demir parçalarını' dedi.
حدَّثني محمدُ بنُ عُمارة الأسديُّ، قال: ثنا عبيدُ اللهِ بنُ موسى، قال: أخبَرنا إسرائيلُ، عن أبي يحيى، عن مجاهدٍ في قوله: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ}. قال: قِطعَ الحديدِ .
Bana Muhammed b. Umâre el-Esedî anlattı, dedi ki: Bize Ubeydullah b. Mûsâ anlattı, dedi ki: Bize İsrâîl, Ebû Yahyâ'dan, [o da] Mücâhid'den {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütleleri getirin” kavli hakkında haber verdi; o: 'Demir parçalarını' dedi .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} أي: فِلَقَ الحديدِ .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütleleri getirin” yani: Demir parçalarını/dilimlerini .
حدَّثنا الحسنُ بنُ يحيى، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا مَعمرٌ، عن
Bize el-Hasen b. Yahyâ anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma‘mer haber verdi, [o da]...
قتادةَ في قولِه: {زُبَرَ الْحَدِيدِ}. قال: قِطعَ الحديدِ .
Katâde'den {زُبَرَ الْحَدِيدِ} “demir kütleleri” kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: 'Demir parçalarını' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، قال: قال ابن عباسٍ: {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ}. قال: قِطعَ الحديدِ.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den anlattı, dedi ki: İbn Abbâs {آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ} “Bana demir kütleleri getirin” kavli hakkında: 'Demir parçalarını' dedi.
وقولُه: {حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فآتَوه زُبَرَ الحديدِ فجعَلها بينَ الصَّدَفَين، حتى إذا ساوَى بينَ الجَبَلينِ بما جعَل بينَهما من زُبَرِ الحديدِ، ويُقال: سوَّى. والصَّدَفان: ما بينَ ناحِيتَى الجَبَلين وأرْؤُسِهما، ومنه قولُ الراجزِ :
Âyetteki {حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “Nihayet iki dağın arasını aynı seviyeye getirince” ifadesine gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Onlar demir kütlelerini getirdiler, o da bunları iki dağın arasına koydu; nihayet aralarına koyduğu demir kütleleriyle iki dağı birbirine eşitleyip aynı hizaya getirdi. Bu fiil 'sevveytü' şeklinde de söylenir. Sadefân (الصَّدَفَان); iki dağın iki yamacı ve zirveleridir. Recez şairinin şu sözü de bu kabildendir :
قد أخَذت ما بينَ عَرْضِ الصَّدَفَينِ
İki dağ yamacının genişliği arasını kapladı
ناحِيَتَيْها وأعالِى الرُّكْنَينِ
İki tarafını ve iki köşenin yukarısını
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني عليٌّ، قال: ثنا عبدُ اللهِ، قال: ثني معاويةُ، عن عليٍّ، عن ابن عباسٍ قولَه: {بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ}. يقولُ: بينَ الجبلين .
Bana Ali anlattı, dedi ki: Bize Abdullah anlattı, dedi ki: Bana Muâviye, Ali'den, [o da] İbn Abbâs'tan {بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “iki dağın arasını” kavli hakkında rivayet etti; o: 'İki dağın arasını' demektedir, dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثنى عمي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ}. قال: هو سدٌّ كان بينَ صَدَفين، والصَّدَفان: الجبلان.
Bana Muhammed b. Sa‘d anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti: {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki set arasına ulaştığı zaman” [ayeti hakkında] şöyle dedi: O, iki dağ yamacı arasında bulunan bir setti. es-Sadafân (الصَّدَفَان) ise iki dağ demektir.
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسى، وحدَّثنى الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ قولَه: {الصَّدَفَيْنِ}: رُءوسِ الجبلين .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den {الصَّدَفَيْنِ} “iki dağ yamacını” kavli hakkında: 'İki dağın zirveleri' dediğini rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثني حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.
حدِّثتُ عن الحسينِ بن الفرجِ، قال: سمعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ}: يعنى بين الجبلين، وهما من قبل إرمِينِيةَ وأذْرَبِيجَانَ .
Bana Hüseyin b. el-Ferec'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı {بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “iki dağın arasını” kavli hakkında şöyle derken işittim: 'İki dağın arasını kastediyor; bu iki dağ da Ermenistan ve Azerbaycan tarafındadır' .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ}: وهما الجبلان.
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti: {حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “Nihayet iki dağın arasını aynı seviyeye getirince” ifadesi hakkında [o]: 'Bunlar iki dağdır' dedi.
حدَّثني أحمدُ بنُ يوسفَ، قال: أخبَرنا القاسمُ، قال: ثنا هشيمٌ، عن مغيرةَ، عن إبراهيمَ أنَّه قرَأها: {بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} منصوبةَ الصادِ والدالِ، وقال: بينَ الجبلين .
Bana Ahmed b. Yûsuf anlattı, dedi ki: Bize el-Kâsım haber verdi, dedi ki: Bize Huşeym, Mugîre'den, [o da] İbrâhim'den nakletti; o bu kelimeyi sâd ve dâl harflerinin fethasıyla {بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} şeklinde okumuş ve: 'İki dağın arasını' demiştir .
وللعرب في "الصدفين" لغاتٌ ثلاثٌ، قد قرَأ بكلِّ واحدةٍ مِنها جماعةٌ من القرَأةِ؛ الفتحُ في الصادِ والدالِ، وذلك قراءةُ عامَّةِ قرَأةِ أهلِ المدينةِ والكوفةِ.
Arapların "es-sadefeyn" kelimesinde üç lehçesi vardır; kurrâdan birer topluluk bunlardan her biriyle okumuştur: [Birincisi] sâd ve dâl harflerinin fethasıyladır; bu da Medine ve Kûfe ehli kurrâsının genelinin kıraatidir.
والضمُّ فيهما، وهى قراءةُ [بعضِ قرَأةِ] أهلِ البصرةِ . والضمُّ في الصادِ وتسكينِ الدالِ، وذلك قراءةُ بعضِ أهلِ مكةَ والكوفةِ .
[İkincisi] her iki harfin dammesiyladır; bu da Basra kurrâsının [bazılarının] kıraatidir . [Üçüncüsü] sâd harfinin dammesi ve dâl harfinin sükûnuyladır; bu da Mekke ve Kûfe ehlinin bazılarının kıraatidir .
والفتحُ في الصادِ والدالِ أشهرُ هذه اللغاتِ، والقراءةُ بها أعجبُ إليَّ، وإن كنتُ مُسْتَجيزا القراءةَ بجميعِها؛ لاتفاقِ معانِيها، وإنما اخترتُ الفتحَ فيهما لما ذكرتُ من العِلَّةِ.
Sâd ve dâl harflerinin fethalı oluşu bu lehçelerin en meşhur olanıdır ve anlamlarının bir olması sebebiyle hepsinin kıraatini caiz görmekle birlikte, bu okuyuş bana daha sevimlidir; zikrettiğim gerekçeden ötürü her iki harfte fethayı tercih ettim.
وقولُه: {قَالَ انْفُخُوا}. يقولُ تعالى ذكرُه: قال للفَعَلَةِ: انفُخوا النارَ على هذه الزُّبَرِ من الحديدِ.
Âyetteki {قَالَ انْفُخُوا} “Körükleyin dedi” ifadesine gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: İşçilere: 'Bu demir kütlelerinin üzerine ateşi körükleyin!' dedi.
وقولُه: {حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا}. وفى الكلامِ متروكٌ، وهو: فنفَخوا حتى إذا جعَلُوا ما بينَ الصَّدَفين من الحديدِ نارًا.
Âyetteki {حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا} “Nihayet onu bir ateş koru haline getirince” ifadesinde ise sözün akışında hazfedilmiş [bir kısım] vardır; o da: 'Bunun üzerine körüklediler; nihayet iki dağın arasındaki demiri ateş koru haline getirdiklerinde...' demektir.
{قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا}. فاختلَفتِ القرَأَةُ في قراءةِ ذلك؛ فقرَأَتُه عامَّةُ قرَأةِ المدينةِ والبصرةِ وبعضُ أهلِ الكوفةِ: {قَالَ آتُونِي} بمدِّ الألفِ من: {آتُونِي}. بمعنى: أعْطُونى قِطْرًا أُفْرِغْ عليه .
{قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “Bana erimiş bakır getirin de üzerine dökeyim dedi”. Kurrâ bunun kıraatinde ihtilaf etmiştir; Medine ve Basra kurrâsının ekseriyeti ile Kûfe ehlinin bir kısmı, {آتُونِي} kelimesindeki elifi med ile {قَالَ آتُونِي} şeklinde okumuştur ki bu, 'Üzerine dökeyim, bana erimiş bakır verin' anlamındadır .
وقرَأه بعضُ قرَأةِ الكوفةِ: (قال ائْتُونِي). بوصلِ الألفِ، بمعنى: جيئونى قِطرًا أُفْرغْ عليه. كما يُقالُ: أخَذتُ الخِطامَ، وأَخَذتُ بالخِطامِ،
Kûfe kurrâsının bir kısmı ise elifin vaslıyla (قال ائْتُونِي) şeklinde okumuştur ki bu, 'Üzerine dökeyim, bana erimiş bakır getirin' anlamındadır. Nitekim [Arapçada] yuları tuttum anlamında hem 'Ahaztü'l-hıtâme' hem de 'Ahaztü bi'l-hıtâmi' denildiği,
وجئتُك زيدًا، وجئتُك بزيدٍ. وقد يتوجَّهُ معنى ذلك إذا قُرِئ كذلك إلى معنَى: أعْطُونى. فيكونُ كأنَّ قارئَه أراد مدَّ الألفِ من: (ائْتُونى)، فترَك الهمزةَ الأولى من: {آتُونِي}، وإذا سقَطَتِ الأُولى همَزَ الثانيةَ.
'Sana Zeyd'i getirdim' derken hem 'Ci'tüke Zeyden' hem de 'Ci'tüke bi-Zeydin' denildiği gibi. Bu şekilde okunduğunda sözün anlamı 'Bana verin' manasına da yönelebilir. Bu durumda sanki okuyan kimse (ائْتُونى) kelimesindeki elifi med ile okumak istemiş, böylece {آتُونِي} kelimesindeki birinci hemzeyi terk etmiş, birinci düşünce de ikinciyi hemzelemiştir.
وقولُه: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا}. يقولُ: أصُبَّ عليه قِطْرًا. والقِطْرُ النُّحاسُ.
Âyetteki {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “üzerine dökeyim erimiş bakır” ifadesine gelince; [o]: 'Üzerine erimiş bakır dökeyim' demektedir. Kıtr (القِطْر) ise bakırdır.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثني محمدُ بنُ سعدٍ، قال: ثنى أبي، قال: ثني عمّي، قال: ثنى أبي، عن أبيه، عن ابن عباسٍ قولَه: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا}. قال: القِطْرُ النُّحاسُ .
Bana Muhammed b. Sa'd anlattı, dedi ki: Bana babam anlattı, dedi ki: Bana amcam anlattı, dedi ki: Bana babam, babasından, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet etti: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “üzerine erimiş bakır dökeyim” ayeti hakkında: 'Kıtr, bakırdır' dedi .
حدَّثني محمدُ بنُ عمرٍو، قال: ثنا أبو عاصمٍ، قال: ثنا عيسي، وحدَّثني الحارثُ، قال: ثنا الحسنُ، قال: ثنا ورقاءُ، جميعًا عن ابن أبي نجيحٍ، عن مجاهدٍ: [{قِطْرًا}. قال: نُحاسًا] .
Bana Muhammed b. Amr anlattı, dedi ki: Bize Ebû Âsım anlattı, dedi ki: Bize Îsâ anlattı; ve bana el-Hâris anlattı, dedi ki: Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Varkâ anlattı, hepsi birden İbn Ebî Necîh'ten, [o da] Mücâhid'den [{قِطْرًا} “erimiş bakır”. [Mücâhid]: 'Bakır' dedi] rivayet etti .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، عن ابن جريجٍ، عن مجاهدٍ مثلَه.
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc, İbn Cüreyc'den, [o da] Mücâhid'den aynısını anlattı.
حُدِّثتُ عن الحسينِ، قال: سمِعتُ أبا مُعاذٍ يقولُ: ثنا عبيدٌ، قال: سمِعتُ الضحاكَ يقولُ في قولِه: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا}. يعنى: النُّحاسَ .
Bana el-Hüseyin'den nakledildi, dedi ki: Ebû Muâz'ı şöyle derken işittim: Bize Ubeyd anlattı, dedi ki: Dahhâk'ı {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “üzerine erimiş bakır dökeyim” kavli hakkında: 'Bakırı kastediyor' derken işittim .
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا}. أي: النُّحاسَ؛ لنُلزمَه به
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den aktardı: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “üzerine erimiş bakır dökeyim”. Yani: Onu [birbirine] kenetlemek için bakır [dökeyim] .
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا}. قال: نُحاسًا
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “üzerine erimiş bakır dökeyim” kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: 'Bakır' dedi .
وكان بعضُ أهلِ العلمِ بكلامِ العربِ من أهلِ البصرةِ يقول : القِطْرُ الحديدُ المُذابُ. ويستَشْهِدُ لقولِه ذلك بقولِ الشاعرِ :
Arap dili ilmine sahip Basralı bazı âlimler şöyle derdi : Kıtr, erimiş demirdir. Bu görüşüne şairin şu sözünü delil getirir :
حسامًا كَلَونِ المِلْحِ صَافٍ حَديدُه … جُرازًا مِنَ اقْطارِ الحديدِ المُنَعَّتِ
Tuz renginde, demiri saf ve keskin bir kılıç… Nitelikli demirin eritilmiş parçalarından yapılmış keskin bir kılıç
وقولُه: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ}. يقولُ تعالى ذكرُه: فما اسْطَاع يأجوجُ ومأجوجُ أن يَعْلُوَا الرَّدمَ الذي جعَله ذو القرنين حاجزًا بينَهم وبينَ مَن دونَهم مِنَ الناسِ، فيصيروا فوقَه ويَنْزلوا منه إلى الناسِ.
Âyetteki {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık onu ne aşabildiler” ifadesine gelince; zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Ye'cûc ve Me'cûc, Zülkarneyn'in kendileri ile diğer insanlar arasında bir engel kıldığı o seddin üstüne çıkmaya ve onun tepesine ulaşıp oradan insanların yanına inmeye güç yetiremediler .
يُقالُ منه: ظهَر فلانٌ فوقَ البيتِ. إذا عَلاه. ومنه قولُ الناسِ: ظهَر فلانٌ على فلانٍ. إذا عَلاه وقهَره.
Nitekim bir kimse evin üstüne çıktığında 'Zehara fulânün fevka'l-beyt' (فُلَانٌ فَوْقَ البَيْتِ ظَهَرَ) denir. İnsanların, bir kimse diğerine üstün gelip boyun eğdirdiğinde 'Zehara fulânün alâ fulân' (ظَهَرَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ) demesi de bundandır.
{وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا}. يقولُ: ولم يَستَطِيعوا أن يَنْقُبوه مِن أسْفَلِه.
{وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onda bir delik açabildiler”. [Allah Teâlâ] buyuruyor ki: Onu altından delip delik açmaya da güç yetiremediler.
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimize benzer bir görüşü tefsir ehli de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا بشرٌ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ}: من فوقِه، {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا}. أي: من أسفلِه .
Bize Bişr anlattı, dedi ki: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'nin şöyle dediğini nakletti: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık onu ne aşabildiler” [yani] üstünden, {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onda bir delik açabildiler”, yani altından.
حدَّثنا الحسنُ، قال: أخبَرنا عبدُ الرزاقِ، قال: أخبَرنا معمرٌ، عن قتادةَ في قولِه: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ}. قال: ما استطاعوا أن يَرْتَقُوه .
Bize el-Hasen anlattı, dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verdi, dedi ki: Bize Ma'mer, Katâde'den {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık onu ne aşabildiler” kavli hakkında haber verdi; [Katâde]: 'Ona tırmanmaya güç yetiremediler' dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنا أبو سفيانَ، عن مَعْمرٍ، عن قتادةَ: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ}. قال: أن يَرْتَقُوه، {وَمَا أَسَتَطَعُوا لَهُ نَقْبًا} .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bize Ebû Süfyân, Ma'mer'den, [o da] Katâde'den nakletti: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık onu ne aşabildiler” kavli hakkında: 'Ona tırmanmaya', {وَمَا أَسَتَطَعُوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onda bir delik açabildiler” dedi .
حدَّثنا القاسمُ، قال: ثنا الحسينُ، قال: ثنى حجاجٌ، قال: قال ابن جريجٍ: {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ}. قال: يَعْلُوه، {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا}: أن يَنْقُبوه من أسفلِه .
Bize el-Kâsım anlattı, dedi ki: Bize el-Hüseyin anlattı, dedi ki: Bana Haccâc anlattı, dedi ki: İbn Cüreyc {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık onu ne aşabildiler” ayeti hakkında: 'Üstüne çıkmaya', {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onda bir delik açabildiler” ayeti hakkında da: 'Altından delmeye' dedi .
واختلَف أهلُ العربيةِ في وجْهِ حذفِ التاءِ من قولِه: {فَمَا اسْطَاعُوا}؛ فقال بعضُ نحوِيِّى البصرةِ: فُعِل ذلك؛ لأنَّ لغةً للعربِ أن تقولَ: اسْطَاعَ يَسْطيعُ. يريدُون بها: اسْتَطاعَ يَسْتَطيعُ. ولكِنْ حذَفوا التاءَ إذا جُمِعت مع الطاءِ ومخرَجُهما واحدٌ. قال: وقال بعضُهم: اسْتَاع. فحذَف الطاءَ لذلك. وقال بعضُهم: أَسْطَاع يُسْطِيعُ. فجعَلها من القَطْعِ، كأَنَّها: أطاعَ يُطِيعُ. فجعلَ السينَ عِوضًا من إسكانِ الواوِ.
Arap dili âlimleri {فَمَا اسْطَاعُوا} “Artık güç yetiremediler” kavlindeki te (ت) harfinin hazfedilme yönü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basra nahivcilerinden bazıları şöyle demiştir: Bu [şöyle] yapılmıştır; çünkü Arapların bir lehçesinde istâ‘a yestî‘u (اسْطَاعَ يَسْطيعُ) denir. Bununla istatâ‘a yestatî‘u (اسْتَطاعَ يَسْتَطيعُ) kelimesini kastederler. Fakat te (ت) ile tâ (ط) bir araya gelip mahreçleri de bir olunca te harfini hazfetmişlerdir. [Ebû Ca‘fer] dedi ki: Onlardan bazıları da iste‘â (اسْتَاع) demiştir; bu sebeple tâ harfini hazfetmiştir. Bazıları ise esta‘a yustî‘u (أَسْطَاع يُسْطِيعُ) demiştir. Böylece [fiili] kat‘ [hemzesiyle if‘âl babından] kılmış, sanki etâ‘a yutî‘u (أطاعَ يُطِيعُ) imiş gibi kabul etmiştir. Neticede sîn (س) harfini vâv (و) harfinin sükûnuna karşılık bir bedel kılmıştır.
وقال بعضُ نحويِّى الكوفةِ: هذا حرفٌ اسْتُعمِل فكَثُرَ حتى حُذِف.
Kûfeli nahivcilerin bazıları ise şöyle demiştir: Bu, o kadar çok kullanılan bir kelimedir ki nihayetinde hazfe uğramıştır.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤُه: {قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)}.
Yüce Allah'ın şu âyetinin tefsiri hakkındaki görüş: {قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨)} “[Zülkarneyn:] 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiğinde onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır' dedi (98).”
يقولُ تعالى ذكرُه: فلمَّا رأى ذو القرنين أنَّ يأجوجَ ومأجوجَ لا يَسْتطيعون أن يَظْهَروا ما بنَى من الرَّدم، ولا يَقْدِرون على نَقْبِه، قال: هذا الذي بنَيْتُه وسَوَّيْتُه حاجزًا بين هذة الأمةِ ومَن دونَ الردمِ - رحمةٌ من ربِّي، رحِمَ بها مَنْ دونَ الردمِ مِنَ الناسِ، فأعانني برحمتِه لهم حتى بنَيتُه وسوَّيْتُه؛ ليكفَّ بذلك غائلةَ هذه الأمةِ عنهم.
Zikri yüce olan Allah buyuruyor ki: Zülkarneyn, Ye'cûc ve Me'cûc'un inşa ettiği bu seddi aşamadıklarını ve onu delmeye de güç yetiremediklerini görünce şöyle dedi: 'Bu kavim ile seddin gerisinde kalanlar arasında engel olsun diye inşa ettiğim ve düzelttiğim bu set, Rabbimden bir rahmettir; bununla seddin gerisindeki insanlara merhamet etti ve onlara olan merhametiyle bana yardım etti de nihayet bu seddi inşa edip düzelttim; tâ ki bununla bu topluluğun kötülüğünü onlardan defetsin.'
وقولُه: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ}. يقولُ: فإذا جاء وَعْدُ رَبِّي الذي جعَله ميقاتًا لظهورِ هذه الأمةِ وخروجِها من وراءِ هذا الرَّدْمِ لهم، {جَعَلَهُ دَكَّاءَ}. يقولُ: سوَّاه بالأرضِ فالزَقَه بها. من قولِهم: ناقةٌ دَكَّاءُ، مُسْتَوِيةُ الظَّهِرِ لا سَنامَ لها. وإنما معنى الكلامِ: جعَله مَدْكُوكًا، فقيل: {دَكَّاءَ}.
Âyetteki {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ} “Rabbimin vaadi geldiğinde onu yerle bir eder” ifadesine gelince; [o]: 'Rabbimin bu kavmin ortaya çıkması ve bu seddin arkasından çıkıp gelmeleri için belirlediği vakit geldiğinde, {جَعَلَهُ دَكَّاءَ} onu yerle bir eder' demektedir; yani onu yerle bir edip yer seviyesine yapıştırır. Bu, Arapların sırtı düz ve hörgücü olmayan deve için 'Nâkatün dekkâü' (ناقةٌ دَكَّاءُ) demelerinden gelmektedir. Sözün manası ise: 'Onu dümdüz edilmiş (medkûk) kılar' demektir, bu yüzden {دَكَّاءَ} denilmiştir.
وكان قتادةُ يقولُ في ذلك ما حدَّثنا بشرُ، قال: ثنا يزيدُ، قال: ثنا سعيدٌ، عن قتادةَ قولَه: {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ}. قال: لا أدْرِى، الجبلين يعنى به، أو ما بينَهما؟ .
Katâde ise bu hususta Bişr'in bize anlattığı şu rivayeti söylerdi: Bize Yezîd anlattı, dedi ki: Bize Saîd, Katâde'den rivayet etti; o {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ} “Rabbimin vaadi geldiğinde onu yerle bir eder” kavli hakkında: 'Bununla iki dağı mı yoksa ikisinin arasını mı kastediyor bilmiyorum' demiştir .
وذُكِر أن ذلك كائنٌ كذلك بعدَ قَتْلِ ابن مريمَ الدجالَ.
Meryem oğlu [Îsâ]'nın Deccâl'i öldürmesinden sonra da durumun böyle olacağı zikredilmiştir.
ذكرُ الخبرِ بذلك
Buna dair haberin zikri:
حدَّثني أحمدُ بنُ إبراهيمَ الدَّوْرقيُّ، قال: ثنا هشيمُ بنُ بشيرٍ، قال: أخبَرنا العوامُ، عن جبلةَ بن سُحَيْمٍ، عن مُؤثِرٍ، وهو ابن عَفَازةَ العَبْدِيُّ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لَقِيتُ ليلةَ الإسراءِ إبراهيمَ وموسى وعيسى، فتذاكَروا أمرَ الساعةِ، وردُّوا الأمْرَ إلى إبراهيمَ، فقال إبراهيمُ: لا عِلمَ لى بها. فردُّوا الأمْرَ إلى موسى، فقال موسى: لا عِلْمَ لى بها. فردُّوا الأمرَ إلى عيسى، قال عيسى: أمَّا قيامُ الساعةِ [فلا يعلمها] إلا اللهُ، ولكِنّ ربِّي قد عَهِد إليَّ بما هو كائنٌ دونَ وجْبتِها؛ عَهِد إليَّ أن الدَّجالَ خارِجٌ، وأَنَّه مُهْبِطِى إليه، فذكَر أَنَّ معه قضيبين، فإذا رآنى أهلَكَه اللهُ. قال: فيَذُوبُ كما يَذُوبُ الرَّصاصُ، حتى إن الحجرَ والشَّجرَ لَيَقُولُ: يا مسلم هذا كافرٌ فاقْتُلْه. فيُهلِكُهم اللهُ، ويَرْجِعُ الناسُ إلى بلادِهم وأوطانِهم فيَسْتقبِلُهم يأجوجُ ومأجوجُ من كلِّ حَدَبٍ ينسِلُون، لا يأْتُون على شيءٍ إلَّا أهلكوه، ولا يمرُّون على ماءٍ إِلَّا شَرِبوه، فيرجِعُ الناسُ إليَّ، فيَشْكُونهم، فأدعو الله عليهم فيُميتُهم، حتى تَجْوَى الأَرضُ من نَتْنِ ريحِهم، فيَنْزِلُ المطرُ، فيَجُرُّ أجسْادَهم فيُلقِيهم فِي البَحرِ، ثم تُنْسَفُ الجبالُ حتى تكونَ الأرضُ كالأديمِ، فعَهِد إليَّ ربِّي أن ذلك إذا كان كذلك، فإِنَّ الساعةَ منهم كالحاملِ المُتِمِّ
Bana Ahmed b. İbrâhim ed-Devrakî anlattı, dedi ki: Bize Huşeym b. Beşîr anlattı, dedi ki: Bize el-Avvâm, Cebele b. Suheym'den, [o] el-Abdî olan İbn Afâze [diye bilinen] Mü'sir'den, [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İsrâ gecesi İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ ile karşılaştım. Kıyamet meselesini müzakere ettiler ve sözü İbrâhim'e bıraktılar. İbrâhim: "Ona dair bende bir bilgi yok" dedi. Bunun üzerine sözü Mûsâ'ya bıraktılar. Mûsâ da: "Ona dair bende bir bilgi yok" dedi. Ardından sözü Îsâ'ya bıraktılar. Îsâ şöyle dedi: "Kıyametin kopmasına gelince, [onu] Allah'tan başkası [bilemez]. Fakat Rabbim, onun kopmasından/vuku bulmasından önceki olaylar hakkında bana ahitte bulundu; Deccâl'in çıkacağını ve beni de onun üzerine indireceğini bildirdi. -[Râvi] onunla birlikte iki değnek bulunacağını zikretti.- Deccâl beni gördüğü vakit Allah onu helâk edecektir. Kurşunun eridiği gibi erir; hatta taş ve ağaç: 'Ey Müslüman! Şu kâfirdir, onu öldür!' der. Allah onları helâk eder ve insanlar kendi memleketlerine ve yurtlarına dönerler. Derken her tepeden akın eden Ye'cûc ve Me'cûc onları karşılar; rastladıkları hiçbir şeyi helâk etmeden bırakmazlar ve uğradıkları hiçbir suyu tüketmeden geçmezler. Bunun üzerine insanlar bana dönüp onları şikâyet ederler. Ben de onlara karşı Allah'a dua ederim ve [Allah] onları öldürür; nihayet yeryüzü onların kokusunun pisliğinden kokuşur/bozulur. Ardından yağmur iner, cesetlerini sürükleyip denize atar. Sonra dağlar savrulur ve yeryüzü tabaklanmış deri gibi [dümdüz] olur. Rabbim bana ahdetti ki durum bu hale geldiğinde kıyamet onlara, vaktini tamamlamış hamile kadın gibi [yakın]
التي لا يَدرِى أهلُها متى تَفْجَؤُهم بوِلادها، لَيلًا أو نهارًا" .
gece mi gündüz mü ne zaman aniden doğum yapacağını ailesinin kestiremediği hamile kadın gibi yakın olacaktır' .
حدَّثني عبيدُ بنُ إسماعيلَ الهبَّاريُّ، قال: ثنا المحاربيُّ، عن أصبغَ بن زيدٍ، عن العوَّامِ بن حَوْشَبٍ، عن جبلةَ بن سُحَيمٍ، عن مُؤْثِرِ بن عَفَازَةَ ، عن عبدِ اللهِ بن مسعودٍ، قال: لما أُسْرِى برسولِ اللهِ ﷺ التَقى هو وإبراهيمُ وموسى وعيسى ﵈، فتَذَاكَرُوا أمرَ الساعةِ. فذكَر نحوَ حديثِ [أحمدَ بن] إبراهيمَ الدَّورقيِّ، عن هُشيمٍ، وزاد فيه: قال العوّامُ بنُ حَوْشَبٍ: فوجَدتُ تصديقَ ذلك في كتابِ اللهِ تعالى، قال اللهُ ﷿: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} [الأنبياء: ٩٦، ٩٧]. [وقال] : {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) [وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا} .
Bana Ubeyd b. İsmâil el-Habbârî anlattı, dedi ki: Bize el-Muhâribî, Esbağ b. Zeyd'den, [o] el-Avvâm b. Havşeb'den, [o] Cebele b. Suheym'den, [o] Mü'sir b. Afâze'den , [o da] Abdullah b. Mes'ûd'dan anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ İsrâ'ya çıkarıldığında, o, İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ ﵈ bir araya geldiler ve kıyamet meselesini müzakere ettiler. [Râvi], [Ahmed b.] İbrâhim ed-Devrakî'nin Huşeym'den olan hadisinin benzerini zikretti ve onda şu ziyadede bulundu: el-Avvâm b. Havşeb dedi ki: Bunun tasdikini Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda buldum; Allah ﷿ şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc[un seddi] açıldığı ve onlar her tepeden akın ettikleri zaman ve hak olan vaad yaklaştığında, inkâr edenlerin gözleri bir noktaya dikilip kalacaktır” [el-Enbiyâ: 96, 97]. [Ve şöyle buyurmuştur] : {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) [وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا} “Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır. O gün biz onları bırakırız, birbiri içinde dalgalanırlar. Sûr'a da üfürülmüştür; artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır”.
وقولُه: {وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا}]. يقولُ: وكان وعْدُ رَبِّي الذي وعَد خَلْقَه في دكِّ هذا الرَّدمِ، وخروجِ هؤلاء القومِ [على الناسِ]، وعَيْتِهم فيهم، وغيرِ ذلك
[Allah Teâlâ'nın] {وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} “Rabbimin vaadi haktır” [buyruğuna gelince]; [Ebû Ca'fer] der ki: Rabbimin, bu seddin yerle bir edilmesi, bu kavmin [insanların üzerine] çıkması, aralarında bozgunculuk yapması ve bundan başka
من وعْدِه - حقًّا؛ لأنَّه لا يخلفُ الميعادَ، فلا يقَعُ غيرُ ما وعَد أنه كائنٌ.
kullarına vaat ettiği şeyler hakkındaki vaadi haktır. Çünkü O vaadinden dönmez; dolayısıyla O'nun olacağını vaat ettiğinden başkası gerçekleşmez.
القولُ في تأويلِ قولِه جل ثناؤه: {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩) وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠)}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩) وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠)} “O gün biz onları bırakırız, birbiri içinde dalgalanırlar. Sûr'a da üfürülmüştür; artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır. Ve o gün cehennemi inkârcılara öyle bir gösteririz ki!”.
يقولُ تعالى ذكرُه: وتَرَكْنا عبادَنا يومَ يأتِيهم وعْدُنا الذي وعَدْناهم، بأَنَّا نَدُكُّ الجبالَ ونَنْسِفُها عن الأرضِ نَسْفًا، فنذرُها قاعًا صَفْصَفًا، {بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ}. يقولُ: يختلِطُ جِنُّهم بإنسِهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Dağları yerle bir edeceğimizi ve yeryüzünden savurup atarak orayı dümdüz bir arazi haline getireceğimizi kendilerine vaat ettiğimiz vaadimiz geldiği gün kullarımızı bırakırız da {بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} “O gün birbiri içinde dalgalanırlar”. [Yani] cinleri insanlarına karışır, buyurmaktadır.
كما حدَّثنا ابن حميدٍ، قال: ثنا يعقوبُ القُمِّيُّ، عن هارونَ بن عنترةَ، عن شيخٍ مِن بنى فزارةَ في قولِه: {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ}. قال: إذا ماج الجنُّ والإنسُ، قال إبليسُ: فأنا أعلمُ لكم علمَ هذا الأمْرِ. فيظعَنُ إلى المَشْرقِ، فيجِدُ الملائكة قد نطَقُوا الأرضَ، ثم يظعَنُ إلى المَغْرِبِ، فيجِدُ الملائكةُ قد نطَقُوا الأرضَ، ثم يظعَنُ يمينًا وشمالًا إلى أقصَى الأرضِ، فيجدُ الملائكةَ نطَقُوا الأرضَ، فيقولُ: ما من مَحِيصٍ. فبينا هو كذلك، إذ عرَض له طريقٌ كالشِّرَاكِ، فأَخَذ عليه هو وذرِّيتُه، فبينما هم عليه إذ هجَموا على النارِ فأخرَج اللهُ خازِنًا من خُزَّان النارِ، فقال: يا إبليسُ، ألم تكُنْ لك المنزلةُ عندَ رَبِّكَ؟ ألم تكُنْ فِي الجِنَانِ؟ فيقولُ: ليس هذا يومَ عتابٍ، لو أن الله فرَض عليَّ فريضةً لَعَبَدتُه فيها عبادةً لم يَعْبُدُه مثلَها أحدٌ مِن خلقِه. فيقولُ: فإنَّ الله قد فرَض عليك فريضةً. فيقولُ: ما هي؟ فيقولُ: يأمُرُك أن تدخُلَ النار. فيَتَلكَّأُ عليه، فيَقُولُ بهِ وبذرِّيتِه بجناحيه، فيقذِفُهم
Nitekim bize İbn Humeyd anlattı, dedi ki: Bize Ya'kūb el-Kummî, Hârûn b. Antere'den, o da Benî Fezâre'den bir şeyhten {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} “O gün biz onları bırakırız, birbiri içinde dalgalanırlar” buyruğu hakkında rivayet etti; o şöyle dedi: Cinler ve insanlar [birbiri içinde] dalgalandığında İblis: "Bu işin içyüzünü sizin için ben öğrenirim!" der. Bunun üzerine doğuya doğru yol alır, meleklerin yeryüzünü [kuşak gibi] kuşattıklarını görür; sonra batıya doğru yol alır, meleklerin yeryüzünü kuşattıklarını görür; sonra yeryüzünün en uç noktalarına doğru sağa ve sola yol alır, meleklerin yeryüzünü kuşattıklarını görür ve: "Kaçacak hiçbir yer yok!" der. O bu haldeyken birden karşısına ayakkabı bağı gibi [dar] bir yol çıkar. Kendisi ve zürriyeti o yola koyulurlar; onlar yoldayken birden cehennemle karşı karşıya gelirler. Bunun üzerine Allah, cehennem bekçilerinden bir bekçi çıkarır ve o: "Ey İblis! Rabbinin katında senin bir makamın yok muydu? Cennetlerde değil miydin?" der. O da: "Bugün azarlama günü değildir! Şayet Allah bana bir farz yükleseydi, O'na mahlûkatından hiçbirinin yapmadığı bir ibadetle ibadet ederdim!" der. [Bekçi]: "Şüphesiz Allah sana bir farz yükledi" der. O: "Nedir o?" diye sorar. [Bekçi]: "Sana cehenneme girmeni emrediyor!" der. Bunun üzerine o duraksar; [bunun üzerine bekçi] iki kanadıyla ona ve zürriyetine müdahale edip onları fırlatarak
في النارِ، فتَزْفِرُ النارُ زَفْرَةً، فلا يَبْقى مَلَكٌ مقرَّبٌ، ولا نبيٌّ مُرْسَلٌ إِلا جَثَا لرُكُبَتَيهِ .
onları cehenneme atar. Bunun üzerine cehennem öyle bir kükrer ki ne mukarreb bir melek ne de gönderilmiş bir peygamber kalır, hepsi dizleri üstüne çöker .
حدَّثني يونسُ، قال: أخبَرنا ابن وهبٍ، قال: قال ابن زيدٍ في قولِه: {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ}. قال: هذا أوّلُ يومِ القيامةِ، ثم نُفِخ في الصُّورِ على أَثَرِ ذلك فجَمَعْناهم جَمْعًا
Bana Yûnus anlattı, dedi ki: Bize İbn Vehb haber verdi, dedi ki: İbn Zeyd, {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} “O gün biz onları bırakırız, birbiri içinde dalgalanırlar” kavli hakkında: 'Bu, kıyametin ilk günüdür ; sonra bunun peşinden Sûr'a üfürülür ve biz onları bütünüyle bir araya toplamışızdır' dedi.
{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ}. قد ذكَرْنا اختلافَ أهلِ التأويلِ فيما مضَى في الصُّورِ، وما هو، وما عُنِى به؟ [وأخبَرْنا بالصوابِ] من القولِ في ذلك بشواهدِه المغنيةِ عن إعادِتها في هذا الموضعِ ، غيرَ أنَّا نذكُرُ في هذا الموضعِ بعضَ ما لم نذكُرْه في ذلك الموضعِ من الأخبارِ.
{وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} “Sûr'a da üfürülmüştür”. Geçmiş kısımlarda tefsir ehlinin Sûr hakkında, onun ne olduğu ve onunla ne kastedildiği hususundaki ihtilaflarını zikretmiştik. Bu yerdeki tekrardan müstağni kılan delilleriyle birlikte bu husustaki [doğru görüşü bildirmiştik] . Şu kadar var ki, o yerde zikretmediğimiz bazı rivayetleri bu yerde zikredeceğiz.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ عبدِ الأعلى، قال: ثنا المعتمرُ بنُ سليمانَ، عن أبيه، قال: ثنا أَسْلَمُ، عن بشرِ بن شَغَافٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، عن النبيِّ ﷺ، أَنَّ أَعْرابِيًّا سأله عن الصُّورِ، قال: "قَرْنٌ يُنْفَخُ فيه".
Bize Muhammed b. Abdi'l-A‘lâ anlattı, dedi ki: Bize Mu‘temir b. Süleymân, babasından anlattı, dedi ki: Bize Eslem, Bişr b. Şeğâf'tan, [o] Abdullah b. Amr'dan, [o da] Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakletti: Bir bedevî ona Sûr hakkında sordu. [Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «[O,] içine üflenen bir borudur» buyurdu.
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا معاويةُ بنُ هشامٍ، عن سفيانَ،، عن سليمانَ التَّيْمِيُّ، عن العجليِّ، عن بشرِ بن شَغَافٍ، عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو، بنحوِه عن رسولِ اللهِ ﷺ .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Muâviye b. Hişâm, Süfyân'dan, [o] Süleyman et-Teymî'den, [o] el-İclî'den, [o] Bişr b. Şegâf'tan, [o da] Abdullah b. Amr'dan, Resûlullah'tan ﷺ benzerini anlattı .
حدَّثنا محمدُ بنُ الحارثِ القَنْطَريُّ، قال: ثنا يحيى بنُ أبى بُكَيرٍ، قال: كنتُ في جِنازةِ عمرَ بن ذرٍّ، فلَقِيت مالكَ بنَ مِغْولٍ، فحدَّثنا عن عطيةَ العَوْفيِّ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "كيف أَنعَمُ وصاحِبُ القَرْنِ قد الْتقَم القرنَ ، وحنَى الجَبْهةَ، وأصْغَى بالأُذُنِ متى يُؤْمَرُ". فَشَقَّ ذلك على أصحابِ رسولِ اللهِ ﷺ، فقال: "قُولُوا: حَسبُنا الله، وعلى اللهِ توكَّلنا. ولو اجتَمَع أهلُ مِنًى ما أقَالُوا ذلك القَرنَ" كذا قال، وإنما هو: "ما أقلُّوا" .
Bize Muhammed b. el-Hâris el-Kantarî anlattı, dedi ki: Bize Yahyâ b. Ebî Bükeyr anlattı, dedi ki: Ömer b. Zerr'in cenazesindeydim, Mâlik b. Miğvel ile karşılaştım; o bize Atiyye el-Avfî'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Sûr sahibi boynuzu ağzına almış , alnını eğmiş ve ne zaman emredileceğini bekleyerek kulağını kabartmışken ben nasıl nimetlerden zevk alabilirim?' Bu durum Resûlullah'ın ﷺ ashabına ağır geldi. Bunun üzerine: '«Hasbunallāh ve alellâhi tevekkelnâ (Allah bize yeter, Allah'a tevekkül ettik)» deyiniz. Minâ halkı toplansa o boynuzu kaldıramazlardı' buyurdu. [Râvi] böyle 'mâ ekālû' dedi, doğrusu ise 'mâ ekallû (kaldıramazlardı)' şeklindedir .
حدَّثني أبو السائبِ، قال: ثنا حفصٌ، عن الحجاجِ، عن عطيةَ، عن أبي سعيدٍ الخُدْريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "كيف أنْعَمُ وصاحِبُ الصورِ قد الْتَقَم القَرْنَ، وحنَى ظَهْرَه، وجحَظ بعَيْنِهِ ". قالوا: ما نقولُ يا رسولَ اللهِ؟ قال:
Bana Ebü's-Sâib anlattı, dedi ki: Bize Hafs, el-Haccâc'dan, [o] Atiyye'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sûr'un sahibi boynuzu ağzına almış, sırtını bükmüş ve gözünü dikmişken ben nasıl rahat edebilirim?» [Ashab]: "Ey Allah'ın Resûlü, ne diyelim?" dediler. Şöyle buyurdu:
"قُولُوا: حسْبُنا اللهُ، تَوَكَّلْنا عَلَى اللهِ".
'«Hasbunallāh, tevekkelnâ alellâh (Allah bize yeter, Allah'a tevekkül ettik)» deyiniz.'
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا ابن فُضَيلٍ، عن مُطَرِّفٍ، عن عطيةَ العوفيِّ، عن ابن عباسٍ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "كيف أنعَمُ وصاحِبُ القَرْنِ قد الْتقَم القَرْنَ، وحنَى جبهَتَه، يستَمِعُ متى يُؤمَرُ فَيَنْفُخُ فيه". فقال أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ: كيف نقولُ؟ قال: "تقولون: حسْبُنا اللهُ ونعمَ الوكيلُ، توكَّلْنا على اللهِ" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize İbn Fudayl, Mutarrif'ten, [o] Atiyye el-Avfî'den, [o da] İbn Abbâs'tan anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Sûr sahibi boynuzu ağzına almış, alnını eğmiş, ne zaman emredilip de ona üfüreceğini dinlemekteyken ben nasıl nimetlerden zevk alabilirim?' Resûlullah'ın ﷺ ashabı: 'Nasıl söyleyelim?' dediler. Şöyle buyurdu: '«Hasbunallāhu ve ni'mel vekîl, tevekkelnâ alellâh (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir, Allah'a tevekkül ettik)» deyiniz' .
حدَّثنا أبو كريبٍ والحسنُ بنُ عرفةَ، قالا: ثنا أسباطُ، عن مُطَرِّفٍ، عن عطيةَ، عن ابن عباسٍ، عن النبيِّ ﷺ مثلَه .
Bize Ebû Küreyb ve el-Hasan b. Arafe anlattılar, dediler ki: Bize Esbât, Mutarrif'ten, [o] Atiyye'den, [o] İbn Abbâs'tan, [o da] Peygamber'den ﷺ bunun bir benzerini anlattı .
حدَّثني يعقوبُ، قال: ثنا شُعَيبُ بنُ حربٍ، قال: ثنا خالدٌ أبو العلاءِ، قال: ثنا عطيةُ العَوْفيُّ، عن أبي سعيدٍ الخدريِّ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "كيف أنعَمُ وصاحِبُ القَرْنِ قد التقَم القَرْنَ، وحنَى الجبْهَة، وأصْغَى بالأذنِ، متى يؤمَرُ أَنْ يَنفُخَ، ولو أنَّ أهلَ مِنًى اجْتَمَعوا على القَرْنِ على أنْ يُقِلُّوه مِنَ الأرضِ، ما قدَروا عليه". فأُبلِس أصحابُ رسولِ اللهِ ﷺ، وشَقَّ عليهم، قال: فقال رسولُ اللهِ ﷺ: قولوا: "حَسْبُنا الله ونِعمَ الوكيلُ ".
Bana Ya'kūb anlattı, dedi ki: Bize Şuayb b. Harb anlattı, dedi ki: Bize Hâlid Ebü'l-Alâ anlattı, dedi ki: Bize Atiyye el-Avfî, Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sûr sahibi Sûr'u ağzına almış, alnını eğmiş, kulağını vermiş, ne zaman üfürmesi emredilecek diye beklemekteyken ben nasıl nimetlerden zevk alabilirim? Şayet Mina ehli Sûr'u yerden kaldırmak üzere bir araya gelselerdi, buna güç yetiremezlerdi.» Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı susup ümitsizliğe düştüler ve bu durum onlara pek ağır geldi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: [Şöyle] deyiniz: «Hasbunallāhu ve ni'mel vekîl (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir)».
حدَّثنا أبو كريبٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ محمدٍ المحاربيُّ، عن إسماعيلَ بن رافعٍ المَدنيِّ، عن يزيدَ بن فلانٍ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن محمدِ بن كعبِ القُرَظيِّ، عن رجلٍ من الأنصارِ، عن أبي هريرةَ، قال: قال رسولُ اللهِ ﷺ: "لمَّا فرَغ اللهُ من خلْقِ السماواتِ والأرْضِ، خَلَقَ الصُّورَ، فأَعْطاهُ إسْرافِيلَ، فهو واضعُه على فِيه، شاخِصٌ بصَرَه إِلى العَرْشِ، ينتَظِرُ متى يؤمَرُ". قال أبو هريرةَ: يا رسولَ اللهِ، وما الصُّورُ؟ قال: "قرنٌ". قال: وكيف هو؟ قال: "قَرْنٌ عظِيمٌ، ينفَخُ فِيهِ ثَلَاثُ نَفَحَاتٍ؛ الأُولى نَفْخَةُ الفَزَعِ، وَالثَّانِيَةُ نَفْحَةُ الصَّعْقِ، والثَّالثةُ نَفَخَةُ القيامِ لربِّ العالمين" .
Bize Ebû Küreyb anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Muhammed el-Muhâribî, İsmâil b. Râfi' el-Medenî'den, [o] Yezîd b. fülandan, [o] Ensâr'dan bir adamdan, [o] Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, [o] Ensâr'dan bir adamdan, [o da] Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: 'Allah gökleri ve yeri yaratmayı bitirince Sûr'u yarattı ve onu İsrâfîl'e verdi. O, Sûr'u ağzına koymuş , gözünü Arş'a dikmiş, ne zaman emredileceğini beklemektedir.' Ebû Hüreyre: 'Ey Allah'ın Resûlü, Sûr nedir?' dedi. 'Bir boynuzdur' buyurdu. 'O nasıldır?' dedi. Şöyle buyurdu: 'Büyük bir boynuzdur; ona üç defa üflenir: Birincisi dehşet üflemesi (nefhatu'l-feza'), ikincisi bayılma/ölüm üflemesi (nefhatu's-sa'k), üçüncüsü de Âlemlerin Rabbi için kalkış üflemesidir (nefhatu'l-kıyâm)' .
وقولُه: {فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا}. يقولُ: فجمَعْنا جميعَ الخلقِ حينئذٍ لموقفِ الحسابِ جمعًا .
Ve O'nun: {فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا} “Artık onları bütünüyle bir araya toplamışızdır” kavli. Şöyle buyurmaktadır: O vakit bütün yaratılmışları hesap meydanı için eksiksizce bir araya topladık .
وقولُه: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا}. يقولُ: وأبرَزْنا جهنَّم يومَ يُنفَخُ في الصُّورِ، فأظْهَرْناها للكافرين باللهِ، حتى يَرَوْها ويعاينُوها كهَيئةِ السَّراب. ولو جُعِل الفعلُ لها قيل: أعْرَضت [جهنمُ. وذلك] إذا اسْتَبانَت، كما قال عمرُو بنُ كُلثومٍ :
Ve O'nun: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} “Ve o gün cehennemi inkârcılara öyle bir gösteririz ki!” kavli. Şöyle buyurmaktadır: Sûr'a üfürüldüğü gün cehennemi ortaya çıkarıp Allah'ı inkâr edenlere gösterdik; öyle ki onu serap şeklinde açıkça görür ve müşahede ederler. Eğer fiil cehenneme isnat edilseydi, açığa çıkıp belirginleştiği zaman 'Cehennem belirdi [a'radat]' denilirdi; nitekim Amr b. Külsûm şöyle demiştir :
وأعرَضتِ اليمامةُ واشْمَخَرَّت … كأسيافٍ بأيدى مُصْلِتِينا
Yemâme beliriverdi ve yalın kılıç tutanların elindeki kılıçlar gibi yükseldi
وبنحوِ الذي قُلنا في ذلك قال أهلُ التأويلِ.
Bu hususta bizim söylediğimiz görüşün benzerini tevil ehli [müfessirler] de söylemiştir.
ذكرُ مَن قال ذلك
Bunu söyleyenlerin zikri:
حدَّثنا محمدُ بنُ بشارٍ، قال: ثنا عبدُ الرحمنِ بنُ مَهْدِيٍّ، قال: ثنا سفيانُ، عن سلمةَ بن كُهَيلٍ، قال: ثنا أبو الزَّعراءِ، عن عبدِ اللهِ، قال: يقومُ الخَلقُ للهِ إِذا نُفِخ في الصُّورِ قيامَ رجلٍ واحدٍ، ثم يتمثَّلُ اللهُ للخَلْقِ [فيلقاهم، فليس] أحدٌ من الخلقِ كان يعبُدُ من دونِ اللهِ شيئًا إلا وهو مرفوعٌ له يتْبَعُه. قال: فيَلْقَى اليهودَ فيقولُ: مَن تعبُدون ؟ فيقولون: نعبُدُ عُزَيْرًا. قال: فيقولُ: هل يسُرُّكم الماءُ؟ فيقولون: نعم. فيُرِيهم جَهَنَّمَ وهى كهيئةِ السَّرابِ، ثم قرَأ: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا}. ثم يَلْقى النَّصارى فيقولُ: مَن تعبُدون؟ فيقولون: نعبُدُ المسيحَ. فيقولُ: هل يسُرُّكم الماءُ؟ فيقولون: نعم. قال: فيُريهم جَهَنَّمَ وهى كهيئةِ السَّرابِ، ثم كذلك لمَن كان يعبُدُ مِن دونِ اللهِ شيئًا. ثم قرأ عبدُ اللهِ: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} [الصافات: ٢٤].
Bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, dedi ki: Bize Abdurrahman b. Mehdî anlattı, dedi ki: Bize Süfyân, Seleme b. Küheyl'den anlattı, dedi ki: Bize Ebü'z-Za'râ, Abdullah'tan anlattı; dedi ki: Sûr'a üfürüldüğünde yaratılanlar tek bir adamın kalkışı gibi Allah için ayağa kalkarlar. Sonra Allah yaratılmışlara tecelli eder [ve onlarla karşılaşır. Yaratılmışlardan] Allah'tan başka bir şeye tapan hiç kimse kalmaz ki [taptığı şey] karşısına dikilmiş olup onun peşine düşmesin. [Abdullah] dedi ki: Yahudilerle karşılaşır ve: 'Kime tapıyordunuz?' buyurur. Onlar: 'Üzeyr'e tapıyorduk' derler. 'Su ister misiniz?' buyurur. 'Evet' derler. Onlara serap gibi olan cehennemi gösterir. Sonra: {وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} “Ve o gün cehennemi inkârcılara öyle bir gösteririz ki!” ayetini okudu. Sonra Hıristiyanlarla karşılaşır ve: 'Kime tapıyordunuz?' buyurur. Onlar: 'Mesih'e tapıyorduk' derler. 'Su ister misiniz?' buyurur. 'Evet' derler. [Abdullah] dedi ki: Onlara serap gibi olan cehennemi gösterir. Sonra Allah'tan başka bir şeye tapan herkese böyle yapılır. Sonra Abdullah şu ayeti okudu: {وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْئُولُونَ} “Durdurun onları, çünkü sorguya çekileceklerdir” [es-Sâffât: 24].
القولُ في تأويلِ قولِه جلَّ ثناؤه: {الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا}.
Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun tefsiri: {الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} “Onlar, gözleri beni anmaktan bir örtü içinde olan ve [öğüt] dinlemeye de tahammül edemeyen kimselerdi”.